Төлем балансы туралы

I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
A. Төлем балансы, сауда тапшылығы. Валюта бағамы: еркін және тағайындалатын валюта бағамдары. Баға мен ақша көлемінің тепе . теңдігі
Тағайындалатын валюта бағамы әдісі
B. Төлем балансының теориялары
3.1 Төлем балансы
3.2 Төлем балансын мемлекеттік реттеу әдістері
C. Қазақстан Республикасының төлем балансы (1996 жылығы)
ІІІ. Қортынды
Мемлекеттің әлемдік нарықтағы жетістіктері мен жалпы әрекеттерінің айнасы ретінде төлем балансын қарастыруға болады. Шынында да төлем баласының ішіне елдің барлық жасаған қарым – қатынасының экономикалық жағы, яғни сандық мәні енеді. Ал халықаралық валюта қорының анықтамасы бойынша оның құрамына – операциялар балансы мен капитал қозғалысының балансы жатады. Елдің барлық іс - әрекеттері мен сауда операциялары төлем балансында көрініс алады.
Елдің экспорттық операциялары (тауар экспорты, қызмет экспорты) елдің импортынан артық болған жағдайда төлем балансының активті (оң), ал кем болған жағдайда ( теріс) сальдолы деп атаймыз. Оң төлем балансы импортқа қажет шетел валютасымен қамтамасыз етіледі.
Төлем балансы төмендегідей тармақтардан құралады:
1. ағымдағы операциялар: сауда, табыс қозғалысы, аударымдар (мемлекеттік және жеке тұлғалардың);
2. капитал қозғалысының балансы: ұзақ мерзімдік инвестициялар – тікелей және қоржындық, қысқа мерзімдік капитал қозғалысы;
3. тұрақтырандырушы тармақта қорларды қайта бағалау және қозғалысы, ХВҚ (халықаралық валюталық қоры) қаражатын қолдану, басқа да қаржы көздері;
4. қорлардың соңғы өзгерісі: алтын, шетел валютасының, несиелердің өзгерісі;
Төменде берілген негізгі макроэкономикалық көрсеткіштерге қарайық. Бұл кестеден көріп отырғанымыздай Қазақстан Республикасының сальдосы 1998 ж. теріс болды, ал қалған жылдары оң сальдо байқалады. Демек, 1998ж. елдің экспорт операциялары импортқа қарағанда аз болып, шетел валютасының тапшылғы пайда болды. Бірақ елдің теріс сальдосының нәтижесі экономикаға қатты әсер еткен жоқ, себебі тапшылық көлемі үлкен болған жоқ және де ол ұзақ уақыт бойы қайталанған жоқ.
1. Мамыров Н. Қ., Тілеужанова М. Ә.
Макроэкономика: Оқулық. - Алматы: Экономика, 2003 – 432 бет;
2. История мировой экономики. Хозяйственные реформы 1920 – 1990 гг. Под редакцией профессора А.Н. Марковой. – М., «Закон и право» Издательское оъединение «ЮНИТИ»,1995.
3. К. Н. Сагадиев, М. У. Арынбекова, Ш. Е. Жаксыбекова. «Интеграция экономики Казахстана в мировое хозяйство». Ғылым, 1996.
4. Мамыров Н.Қ. Мадиярова Д.М.,
Қалдыбаева А. Е., 1998 ж. «Экономика» баспасы, 1998 ж;
5. «Международные валютные и кредитные отношения капиталистических стран». Учебник / Под ред. проф. Л.Н. Красавиной. – м., «Финансы и статистика». 1986.
6. Петро М. «Международные экономические, валютные и финансовые отношения». – М., «Прогресс – Универс»,1994.
        
        Жоспар
I. Кіріспе
II. Негізгі бөлім
A. Төлем балансы, сауда тапшылығы. Валюта бағамы: ... ... ... ... Баға мен ақша ... тепе –
теңдігі
1. Тағайындалатын валюта бағамы әдісі
B. ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттік реттеу әдістері
C. Қазақстан Республикасының төлем балансы (1996 жылығы)
ІІІ. Қортынды
Мемлекеттің әлемдік ... ... мен ... ... ... ... ... қарастыруға болады. Шынында да төлем баласының ішіне
елдің барлық жасаған қарым – қатынасының экономикалық ... яғни ... ... Ал ... ... ... анықтамасы бойынша оның құрамына
– операциялар балансы мен ... ... ... ... ... барлық
іс - әрекеттері мен сауда операциялары төлем балансында көрініс алады.
Елдің экспорттық операциялары (тауар экспорты, ... ... ... артық болған жағдайда төлем балансының активті (оң), ал ... ... ( ... ... деп ... Оң төлем балансы импортқа
қажет шетел валютасымен қамтамасыз етіледі.
Төлем ... ... ... ... ... ... ... табыс қозғалысы, аударымдар (мемлекеттік
және жеке тұлғалардың);
2. капитал ... ... ұзақ ... ...... қоржындық, қысқа мерзімдік капитал қозғалысы;
3. тұрақтырандырушы тармақта қорларды қайта бағалау және қозғалысы, ХВҚ
(халықаралық ... ... ... ... ... да ... ... соңғы өзгерісі: алтын, шетел ... ... ... ... ... көрсеткіштерге қарайық. Бұл
кестеден көріп отырғанымыздай Қазақстан ... ... 1998 ... болды, ал қалған жылдары оң сальдо ... ... 1998ж. ... ... ... ... аз ... шетел валютасының
тапшылғы пайда болды. Бірақ елдің теріс сальдосының нәтижесі экономикаға
қатты әсер еткен жоқ, ... ... ... ... ... жоқ және де ... уақыт бойы қайталанған жоқ.
Төлем балансының экономикаға ... ... ... әсер етуі арқылы
жүреді. Шынында да ... өз ... тек ... сипаты және
статичтикалық мәні болады, оның еш экономикалық мәні жоқ. Ал валюта бағамы
елдің ... ... ... Ол ... ішіндегі өзінің 5 функциясын
(қызметін) роындауына ... әсер ... ... ... ... ... қатысу елдің жалпы дамуының негізгі алғышарттарының
бірі. Сондықтан да ... ... ... ... |1998 ж |1999 ж |2000 ж |2001 ж ... Ішкі жалпы өнім, |1733,3 |2016,5 |2596,0 |3285,4 ... | | | | ... ... АҚШ ... |5870,6 |5988,5 |9615,4 |8646,9 ... ... млн. АҚШ ... |6671,5 |5648,3 |6849,8 |6363,0 ... ... ... ... ҚР|-800,9 |343,7 |2765,6 |2283,9 ... ... ... (кезең |83,8 |138,2 |144,5 |153,2 ... | | | | ... ... ... |78,3 |119,5 |142,1 |146,7 ... ... ... ұлттық валютасы теңгемен басқа елде,
мысалы Ресейде сауда жасасаңыз ол төлем бола алмайды. Себебі ... ... ... ... ... бар. Ал ... ... азаматтары ҚР
аумағында сауда жасауға ниет білдірсе, онда ол ... ... ... ... ... ... ... Қазақстандық бір компания Ресейдің бір
резидентіне қант сатты ... ... қант ... ... Қазақстандық
жабдықтаушыға қанттың құнын ... ... ... ... ... өз ... теңгемен салық, жалақы және т.б. төлемдер төлуі
қажет. Ал сатып алушының қолында өзінің ... ... ғана бар. ... ... ... ... туындайды. Ондай
қажеттілікті валюта нарығы арқылы қанағаттандырады. Оның ең басты ... әр ... ... ... ... мәселесі» болып табылады. Мысалы,
Қазақстандағы валюта нарығында адам демалуға, жұмыс ... ... ... кез – ... ... ... ... айырбастай алады, ал шет ел
азаматтары ... өз ... ... ... дар. Ал
айырбастағанда валюта белгілі бір қатынаспен, ... ... ... деп бір ... валютасын екінші елдің валютасына
айырбастағандағы валюталардың қатынасын атаймыз. Мысалы: 153 тг = 1$ , ... =1$DM, 4тг = ... ... ... ... белгілеуде бір – біріне қарама - қарсы екі
әдіс бар:
1. валютаның еркін айналымындағы бағамы;
2. тағайымдалатын ... ... ... ... ... ... ... бағам ұсыныс пен сұраныстың
әсерінен қалыптасады.
Теңгенің рубльге айырбасталына алынатын ... ... ... ... ... ... ... төмендейді. Соның арқасында
Қазақстандықтарға рубль арзандап, онымен бірге ... ... ... ... ... ... тауарларына деген сұранысты
өсіреді, ал ол өз барысында сол тауарларды сатып алуға ... ... ... өсіреді.
Екінші жағдай. Рубль ұсынысы азаяды. Қазақстатндық тауарлар арзан болып,
оған деген сұраныс жоғарылап, теңгеге деген сұраныс та жоғарлайды.
Сонымен сұраныс пен ... ... ... ... осы ... ... ... көрсетілген кесте бойынша бір теңге бес рубльге тең болады.
Валютаның еркін ... ... ... факторлар әсер етеді.
Оларға:
• Тұтынушы талғамының өзгеруі. Басқа елдің тауарына деген тұтынушылардың
талғамы, көзқарасы ол елдің ... ... әсер ... ... машиналардың беделі артса, онда тұтынушвлар оны алуға
тырысып, долларға қосымша сұраныс ... ... ... ... көп ... онда ... ұсынысы көбейіп,
арзандайды.
• Табыстың салыстырмалы азаюы. Бір ... ... ... ... ... ... қарағанда, өсімі салыстырмалы жоғары болған жағдайда,
ол елдің ... ... ... Себебі елдің импорты оның табыс
деңгейіне қатысты болады.
• Бағаның саластырмалы өзгеруі. Егер ... баға ... ал ... ... онда ... Ресейліктердің салыстырмалы арзан
тауарын тұтынуға тырысып, ... ... ... ... ... керісінше, біздің тауарды тұтынуға деген ынтасы азайып,
рубль ұсынысын кемітеді. Бұл екі ... ... ... ... ... ... мөлшерлеменің өзгеруі. Мынандай жағдайды
қарастырайық. Қазақстанда ... ... ... «Қымбат ақша»
саясаты жүргізіледі. Нәтижесінде инфляцияны есптей отырып алынған
нақты пайыздық ... ... ... ... ... ... ... арқасында қазақстан инвестициялауға өте тиімді елге
айналады, ал ол ... ... ... ... ... теңгені алуға итермелейді.
• Алыпсатарлық. Қазақстан экономикасында: а) Ресей экономикасына
қарағанда жылдам өсу ... ... ... жорамал бар; ә) басқа
елдерге қарағанда инфляция жоғары болады деген ... бар; б) ... ... мөлшері күтілуде. Ондай жағдайда теңгесі ... ... ... ... ... валютаға айырбастауға
ұмтылады. Ал ол сол валютаға сұранысты жоғарлатып, оны ... ... бұл ... ... келетін болсақ, онда оны жақтаушылардың
айтатын ... Бұл ... ... ... ... ... ... соның
арқасында төлем балансының тапшылығы мен қалдықтары жойылады. Бұны ... ... ... ... ... ... – теңдік валюта бағамы 1rr = ах 1 тг. Жағдайда орнайды және де теріс
сальдо балансы жоқ деп есептейміз. Бұл ... ... ... ... мен ... ... ететін теңге көлемі бір – біріне тең деп ... ... – бір ... ... ... ... деген
сұранысы D – дан D’ – ге артты дейік. Қазақстандық экспорттық ... «аА» ... ... ... ал ... операциялар «аС» көлемінде
қажет етеді. Сонда алғашқы бағам бойынша төлем балансының тапшылығы ... тең ... ... ... заңдарымен қалыптасатындықтан ол 1rr= а^х
1 тг. бағамға ауысады. Ал бұл бағам бойынша Ресейліктерге ... ... ... Қазақстандықтарға керісінше қымбаттап, Қазақстанның
экспорты тиімді болып, теңгеге деген сұраныс артады, ал ... ... ... азаяды. Сондықтан төлем балансы ... ... ... ... Белгісіздік және сауданың нашарлауы. Белгісіздік және қауіп сауда
жүргізуде қиынщылықтар туғызады. ... ... ... АҚШ ... 90 мың ... ... ... шартқа отырады. Ол есептегенде
долларды 79 теңгемен санады, ал ... ... ... ... ... кезде доллар 150 тг. болды. Сонда кәсіпкер екі есе
ақша төлейтін болды.
• Сауда ... ... ... ... ... ... ... жағдайда нашарлайды. Валюта бағамына тәуелді
болады.
• Тұрақсыздық. Ішкі экономикаға жағымсыз әсер етеді.
Тағайындалатын валюта бағамы ... Бұл ... ... ... ... – қарсы әдіспен жасалынады. Оның қолдануы мемлекеттің ... ... ... ... туындауымен қиындатылады.
Мысалы, жоғарыдағы жағдайда валюта жетіспеушілігі автоматты түрде жойылады,
ал ... ... ... ... жоюы ... Осы ... валюта бағамының ең күрделі сұрақтарының бірі. Оны жою жалпы
келесі әдістермен жасалады және олар ... ... ... қолдана
алады:
• Резервтерді қолдану. Бұл валюта бағамын тұрақтанлырудың ең бір жеңіл
тәсілі. Ол нарыққа мемлекеттің өзінің валюта ... әсер ... Ал ... қоры ... ... Мысал қарастырып отырған
еліміз алдыңғы жылы оң ... ... ... ... ... Ол қор мемлекеттің иелігінде алтын ретінде сақталып, бағам
ауытқулары байқалған кезде қолданылады. Бұл тәсілдің тиімсіз жағы:
егерде ... ... ұзақ ... ... ... онда ... қоры ... бұл саясаттан бас тартуға мәжбүр болады.
• Сауда саясаты. Ол емлекеттің бағамды бір қалыпты ұстау ... ... шет ел ... ... сұранысты) шектеу, керісінше
экспортты (өз валютасына деген сұранысты) ынталандыру ... ... , ... ... салу ... шектеуге болады. Ол
жеңіл, бірақ бұл ... ... ... ... дамуына
кедергілер жасайды.
• Валюталық бақылау,оңтайлындару. Тағы да бір балама валюталық
бақылау. Оның мәні ... ... ... ... ... шығаруына (
экспорттаушыларына) шетел валютасын тапсыруға міндеттейді. Алынған
азын – аулақ шетел валютасын импорттаушыларға бөліп береді. ... ... ... ... көлеміне байланысты етеді. Бұл жүйенің
келесідей кемшіліктері бар:
➢ Сауданың бұзылуы;
➢ Кемсітушілік;
➢ Таңдаманың шектеулілігі;
➢ Қара базар.
• Ішкі ... ... ... және ақша ... ... ... ... деген сұранысты азайтады.
Енді валюталық бағамдарға келетін болсақ, соңғы жылдары ... үш түрі ... ... ... ... ... ... әлемде «алтын стандарт»
жүйе қолданылды. Оның барысы мен құлдырауы ... ... ... ... және ... ... ... алтын стандартталуы болуы үшін келесі жағдайлар ... ... ... ... құрамындағы алтын салмағын белгілеу қажет;
2. алтын қорымен ішкі ақша арасында тепе- теңдік ... ... ... мен ... ... болмау қажет.
Әр ел валютасындағы алтын құрамын өзі тағайындайды және алтын салмағының
қатынасы валюталық бағамды білдіреді. Мысалы, АҚШ – тың доллары = 25 ... = 50 ... ... 1 фунт = 2 ... ... ... ... есептегенде біз оруыштың құнын, тасымалдау
шығындарын, сақтандыру ... ... ... бұл ... үлкен
емес. Біз 50 грамм алтынға бұндай шығындарды 3 цет деп ... ... ... бір фунт үшін 2,03 долар төлейді. Бұл жағдайда
бағам үлкен болса Америкадан ... ... ... Бұл нүктені
алтынның экспорт нүктесі деп атлады.
Алтын Америкаға ағылу үшін бағам 1,97 – ге ... ... ... ... төмен бағам қалыптасқан жағдайда алтын Америкаға ағылады. Ал бұл
нүкте ... ... ... деп ... ... ... ... қарастырайық. Фунт пен доллардың
тепе- теңдік жағдайы белгілі бір ... ... ... ... ... Соның нәтижесінде Америка үшін бағам алтынының экспорттық
нүктелерінен артып, ... ... ... ... ... ... ... заңыңа сәйкес елдегі ақша көлемі мен алтын көлемі тең ... ақша ... ... ал ... ақша ... керісінше
үлкейеді. Ақша жиынының азаюы Америкада жалпы сұранысты азайтады және оның
нәтижесінде ұлттық ... ... ... баға ... ... соғады. Оған қоса ақша ... ... ... ... ... Ал Британдық керісінше сұраныс деңгейіннің,
ұлттық ... ... ... істеушілер санының, баға ... ... Ал ... несиенің пайыздық мөлшерлемесі керісінше төмендейді.
Осыдан барып, фунтке ... ... ... керісінше долларға деген
сұраныс артады. Себебі арзан Американдық ... ... ... тауарларынан т иімді көрініп, доллар қажет бола бастайды және үлкен
пайыздық ... ... ... ... ... ... деген сұраныс қайта түседі. Бұл ... ... ... ... өсуі, жалпы сұраныс деңгейінің төмендеу жағдайына
ұшырауы. ... ... ... ... ... ... ... басқа елдерге
көшуінен туындайтын жоғарыда айтылған жағдайлардың әсерінен ... ... ... бар.
Бреттон – Вуд валюталық жүйесі. 1944 жылы АҚШ- тың Нью – Хэмпшир штатының
Бреттон- Вуд ... ... ... ... (саммитте) «әсер
етілетін байланған валюталық бағам жүйесі» туралы ... қол ... жүйе ... ... ... ... оның ... әсерін жоятын
жүйе болуы керек. Ол конференцияда Халықаралық валюта қоры (ХВҚ) құрылды.
Ол бұл ... ... мен оған әсер ету ... 1971 ... ... ... ... пайда болуына не әсер етті? Екінші дүниежүзілік соғыстан
кейін көпшілік ... өз ... ел ... ... ... жақсарту мақсатында девальвацияға (ақшаның құнсыздануына)
ұшыратты. Себебі ел валютасы ... ... ... ... ... ... да арзан болды. Мысалы, «а» және «б» елдері бар және «а» елі өз
валютасының құнын «б» ... ... ... ... етіп, өзінің
тауарларына сұранысты үлкейтті. Соның нәтижесінде таза экспорт ұлғайып,
елдің өндіріс көлемі мен ... ... арта ... Бірақ өнімде «а» және
«б» елдері жалғыз емес және ... көбі өзін «а» ... ... ... ... бұл ... ең ... мақсаты – дүние жүзіндегі
валюта бағамының тұрақтылығын сақтау болды. Әр ел өзінің ұлттық ... ... ... ... ... тұрақтылығын сақтауға міндетті
болды. Бағамды ХВҚ –ның рұқсатынсыз (10 –ға ғана) ... ... ... ... өзгертпей ұстауға алтынның немесе басқа да ... ... ... ... ... ... ... көздерден жүргізіледі:
1. Қорлар. Алдыңғы жылдары қалыптасқан оң ... ... ... ... ... қоры. Басқаша айтқанда көмекші қор;
2. Алтын қоры. Елдің үкіметі өзінің алтын ... ... ... ... оны өз ... валютасына жәрдем ретінде қолдануы;
3. ХВҚ – дан қарыз алу. ... – Вуд ... ... ... әр ... ЖҰӨ- іне, ... ... сауда көлеміне байланысты жыл сайын
төлем ... ... ... еді. Сол ... жинақталған қордан
әр ел өзіне қажетті мөлшерде қарыз ... оны өз ... ... бар. ... ... шетел валютасы ішкі нарықта сатылып,
қосымша ұсыныс қалыптастырады.
Бұл жүйенің кемшілігі бар,. ... ... ... оң, теріс болып
өзгеріп отырған жағдайда бір жылдағы тиімділік ... ... ... Ал ... ... ... жылдар бойы қайталанып отырса, онда елдің
қоры таусылып қалады немесе ... ... ... ... ... ... стандарты мен еркін баға жүйелерінің ... ... Ол ... валюта бағамын қамтамасыз етіп, әлемдік ... ХВҚ – ның ... ... бағамын тұрақты ұстап тұруда
қиыншылыққа ұшырамауын қамтамасыз етті.
Бұл жүйе неге ... ... ... ... бұл ... ... ретінде алтын немесе доллар қолдануы қажет болды. ... ... ... ... ... ... ... дүниежүзілік
валютаға айналды. Оған келесі жағдайлар әсер етті:
1. АҚШ екінші дүниежүзілік соғыстан экономикасы ең сау ел ... ... ... ... ... ... ... доллар ең мықты валютаға айналып, дүниежүзілік ақша рөлін
атқарды. Доллар бұл рөлді атқару үшін ең ... ... ... ... аударылуы керек. Сондықтан да доллар Бреттон – Вуд ... ... ... ... ... ... жүйенің тіршілігін жойды. Ол Американың
бірнеше ... бойы ... ... ... одан шығу жолдарын таба
алмауынан 1971 ж. 15 тамызда доллардың алтынға айналғыштығын (37 жыл ... ... 1 ... ... тең ... тоқтатты.
3 Бұл жүйені реттеу «ауытқулы валюта бағамы» деп ... ... ... ... ... ... кезде Орталық банк интервенция жасау арқылы
ауытқуларды реттеп, ... ... ... Ел ... ... ... ... етеді. Ал тапшылық немесе артықшылық пайда ... ... ... ұсыныс және сұраныс арақатынасынан ... ... ... ... ... ... жоюға мүмкіндік туғызады.
Сонының нәтижесінде Бреттон – Вуд жүйесіне қарағанда бағам ... ... ... азын – ... болып тұратын ауытқулар елдің сауда
қатынастарына ... ... ... да ... банк ... санда
шетел валютасын сатып алып, оны ішкі нарықта сатады. Екі ... 1987 ... ... ... интервенциясы (басқыншылығы). 1987 ж. АҚШ,
Германия, Жапония, Ұлыбритания, Франция, Италия, Канада ... ... ... ... ... ... капжылдық теріс
сальдоның салдарынан ... құны ... ... ... кері әсер ... деп ... дамыған елдер оны сатып алуға,
яғни қосымша сұраныс тудыруға келісті.
2. 1994 жылғы ... 1994 жылы ... құны көп ... ... ... Бағалы қағаздарды интервенциялауға басқа елдердегі
доллардың сатылуыда әсер етті. Оны шешу үшін АҚШ – тың ... ... ... ... ... алуы ... іске асырылды. Бұндай
әрекеттің нәтижесінде доллардың арзандау қарқыны төмендеді.
Шынында бұл жүйе жоғарыдағы мысалдардан да ... ... ... ... да, ... да ... ... дәлелі:
➢ Сауда көлемінің өсуі. Бұл жүйе кезіңде сауда нақты көлемінің өсуі
байқалды:
➢ Келеңсіз ... ... ... ... жеңілденді.
Қарсыластары бұл жүйенің келесідей кемшіліктерін айтуда:
➢ Ауыспалылықпен бейімделу. Валюталық бағамы экономикалық көрсеткіштер
бірқалыпты болған жағдайдың өзінде де ... ... ... ... ... нормалардың болмауынан әр ел бағамды
өзгерту туралы шешім қабылдайды.
Сонымен бұл жүйе қазіргі кездегі қолданылып келе ... ...... ... ... ... ... байланысты мемлекеттің
саясаты мен әрекеттері де әр түрлі болады.
I. Ақша мен валюта бағамының тепе- теңдік формуласы. Ол үшін ... мен ... ... Ақша ... ... теңдік формуласы:
Мұнда: MD – ақшаға деген сұраныс;
Р – баға:
Q – көлем.
V(i) – ақша айналымының жылдамдығы; пайыз мөлшерлемесі (i) ... ... – ақша ... ... алу ... паритеті теңдеуі:
Мұнда: Р – ішкі баға;
Е - бағам; P* - ... ... ... ... ... I(i*) – ... ... пайыз мөлшерлеме
E+1 – келесі кезеңдегі бағам.
Мысалы:
Мына формуланы табамыз MV(i)=EP*Q Тағайындалатын валюта бағам
жүйесінде бізге Е – ге ... М – нің ... табу ... ... ... ... тағайымдалатын болса, бізге М – ге байланысты Е – ... табу ... ... ... ... ... Орталық банк белгіленген жағдайда Е экзоогенді
айнымал шама ... ... ... ... анықталады, ал М болса
экономикадағы жағдайдан ... ... шама ... Баға еркін
тағайындалатын жағдайда керісінше екеуі орындарын ауыстырады.
II. Тағайындайтын және еркін ... ... ... ақша ... ... ... ... Е–ні Орталық банк тағайындап, ... ... ... ... Сол ... ол өзінің валюта қорын
сата бастайды. Ол бұл әрекетті М – нің бастапқы ... ... ... ... Ең сонында Орталық банк алғашқы М- нан ауытқу көлеміне те ... ... ... ... болады.
Мұнда: B* – валюта қорының мөлшері
DGC-Орталық банктегі мемлекеттік облигациялар мөлшері.
2) Уақыт өткеннен соң Орталық банк өзінің валюта ... ... ... ... ... көбейгендігін байқайды. Бұған қоса ақша
базасының (Mh) өзгемелігі ... ... ... ... банк ақша ... әсер ... яғни М эндогенді.
Бұл жерде алмастыру коэффициенті (ОС) түсінігін аша кету ... ... ... облигациялар мөлшеріне кетірген валюта мөлшерінің қатынасын
анықтайды. Оның қысқаша формуласы:
Біз қарастырған формулада оның мәні 1-ге тең. Ал ... оның мәні -1 ... ... жатады. Себебі капиьалдың әлемдік қозғалысына шынында көптеген
кедергілер бар.
Елдің төлем балансын ... ... Бұл ... келе ... ... ... басында шотландық Д. Юманың стандарт шарытнда автоматты түрде
теңестірудің классикалық теориясы өте ... ... ... Бұл ... ... шартымен бірге қалып қойды. Бірақ соңғы он жылдықтарда бұл
теорияға қызығушылық қайта артты. ... ... ... ... ... ... курсы айырбасталуының «қалқымалы» болуы саналады.
Төлем балансы оның құлдырауына байланысты төмендейді, оның жақсаруына
байланысты жоғарылайды. Ол ... ... ... көптеген ағымдағы
операциялардың өзгеруіне әкеледі. Капиталдың қозғалуына ықпал етеді.
Бұдан кейін неоклассикалық элатикалық әдіс ... Оны Дж. ... ... Л. ... ... шығарады. Эластикалық әдіс төлем балансының
өзегі – сыртқы сауда болып ьабылады.
Сауда балансының сальдосы = Pэ / Pи * K ... ... Pэ – ... ... ... - ... ... бағасының деңгейі
K - Валюта курсы
Осы формуладан келесі қорытындыны шығаруға болады:
Төлем балансының тепе – ... ... ... – валюталық курс
өзгерімділігі болып табылады. Осыған сәйкес ... ... ... ... ... ал ... ... арттыру) шетелдік
тұтынушылар үшін біздің ... ... Ол елде ... ... ... ... ... жағдайларда келесі көрсеткішті пайдалану қажет. Ол экспорт
пен импорт ... ... ... ... ... Ол ... ... дәрежесін көрсетеді. Егер, елге қажетті импортты осы
елде шығармайтын болса, онда оның ... ... ... ... ... ... ... онша үлкен еместігін білдіреді.
С. Александрдың еңбегі дж. Мид және Я. Тинбергеннің идеясына ... ... ... ... ... ... ... теорияға
сүйенеді. Бұл тұрғыдығы төлем балансын, (атап ... ... ... ішкі ... негізгі элементтерімен, біріншіден, ішкі тұтыну мен
инвестициалық сұраныстың жиынтығымен байланыстыруға ... ... ... ... ... ... ... ішінде
ұлттық валютаның девальвациясы арқылы), ... ... оның ... ... ... яғни тұтыну мен капиталды салудың өскенін
көрсетеді. Бұл жерде кейнсиандықтар қорытындысынша: экспортты ынталандыру,
ал ... ... атап ... ... өнім ... ... көтеру қажет (тек ұлттық валютаны девальвация жасау жолымен
ғана емес). Бұл теориядан басқа да көп ... ... ... ... ... Бұл ... әрине, елдегі төлем балансының қорытынды
сальдосының ақшп ... ... ... ақша факторына айрықша
көңіл бөлінеді. Монетаристердің көзқарасы бойынша, елдің ақша нарығында
тепе – ... ... ... ... тепе – ... болмауы
анықтайды.
Осыған байланысты үкіметке берілетін басты ұсыныстар:
Тікелей ақша айналымына ғана емес, сондай – ақ, елдің ... ... ... Төлем балансының дефицитін болдырмау үшін, тек қана
ақша массасын ... ... ... Бұл проблемаға монетаристер аса көңіл
бөлмеу керек дейді, себебі төлем балансына деген ...... ... тезірек құтылу үшін экономикаға көмек көрсетеді.
Төлем балансы
Әр мемлекетке өздерінің сыртқы экономикалық жағдайын ... үшін ... ... мағұлматтар керек. Осы мағұлматтарды төлем
балансынан ... ... Ол – ... бір кезеңде сол елдің сыртқы
экономикалық іс - әрекет балансын айқындайтын статистикалық құжат.
Төлем балансында елдердің ...... ... құрылымы
мен сипаты, сандық және сапалық масштабтары көрінеді:
- әлемдік шаруашылықтағы ... :осы ... ... ... шығарған барлық төлемдері сомасының және
басқа елдерден түскен түсімнің ... ... ... ... ... ... ... дегеніміз – белгілі бір ... есеп ... Ол ... ... ... ... бір елдің өзінен басқа әлем арасындағы тауарлық, қызметтік.
Табыстық операциялар;
ә) меншіктегі өзгерістер және сол ... ...... ... ақша резерві (СДР) және де басқа елдерге қарағанда,
сол елдің қаржылық талаптары және ... ... ... ... және орын ... ... Олар ... шешуге
келмейтін операциялар мен өзгерістерді бухгалтерлік есеп ... ... ... құрамының негізі болып табылатын принцииптер:
Бірінші принцип – қандай да бір елдің белгілі бір кезеңдегі барлық сыртқы
экономикалық операцияларды түгелдей ... (жыл, ай, ... ... ... ішкі экономикалық операциялардан айыра білу үшін
ХВҚ ең алдымен резиденттер мен резиденттер емес ... ... ... ... ... ... және валюталық бақылау»
заңында «резиденттер»:
а) Қазақстан Республикасында тұрақты тұратындар, ... ... ... ... Республикасында орналасқан, оның заңдылығына сәйкес
орнатылған заңды ұйымдар;
б) Қазақстан ... ... және оның ... сәйкес
емес орнатылған өндірістер, ұйымдар, олар заңды ұйым болып ... ... ... ... ... ... және тағы ... өкілдер.
«Резиденттер емес»:
а) Қазақстан Республикасының сыртында тұрақты ... және ... ... ... ... ... ... бойынша құрылған басқа елдерде орналасқан заңды
ұйымдар;
б) шетел ... ... ... ... ... ... ұйымдар және кәсіпорындар;
в) Қазақстан Республикасындағы шетел республикалық арнаулы елшілер,
халықаралық ұйымдар, ... ... және ... Қазақстан Республикасында орналасқан ә және б пунктерінде көрсетілген
«резидент ... ... мен ... ... – операциялардың екі қайтара бухгалттерлік ... бір ... ... ... ... ... Төлем балансы
төлемдік операциялардан тыс операцияларды да қамтиды. ... ... жоқ ... бірі – біржақты аудармалар (яғни, қайта
төленбейтін біржақты төлемдер);
ХВҚ – жеке мемлекеттерге ... ақша ... (СДР - ге) ... ... ... демонитизациялануы алтынға деген әлемдік
бағаның өзгеруіне байланысты ұлттық валюта ... ... ... да төлем балансы тек төлемдер емес төлем орепацияларын қамтиды.
Төлем балансын құрау жүйесі
Сыртқы экономикалық іс - әрекеттерді есептеу орта ... ... ... балансы» терминін Шотландтық экономист (ХVII ғ.) джеймс Стюарт ойлап
тапқан. ХХ ғасырдың басында төлем балансын құрау әдісі АҚШ және ... ... ... негізделе отырып, ХВҚ барлық елдер бойынша ортақ төлем
балансын құраудың стандарттық әдістемесін жасаған. Төмендегі төлем ... ... 1977 ... ХВҚ - ның ... ... жасалған.
«Төлем балансына – басқарылулар» деп аталатын 4 үлгі ХВҚ – ның ... 112 ... ... ... схема бұл баптарды 7 топқа бөледі.
Келесі кесте төлем балансының қысқарылған схемасы болып табылады.
Төлем балансы
Төлем балансы ... ... ... (ХВҚ ... ... АҚШ 1989 ж. ... ... млрд. доллар.
|1 |2 |3 ... ... ... |-110,06 |А. Current account ... ... ... | | ... ... ФОБ |360,46 ... export ... иимпорт ФОБ |-475,33 ... import ... ... |-114,87 |Trade balance ... ... ... және |-242,71 |Other goods, services ... ... | |and income: credit ... ... ... және |-223,14 |Other goods, services ... ... | |and income: debit ... ... ... және |-95,30 |Total: goods6 service ... | |and income ... ... ... |-1,33 |Private ... |
| | ... ... ... біржақты |-96,93 |Total: except official ... ... |- ... transfers |
|Мемлекеттік біржақты аудармалар |--13,43 |Official unrequited |
| | ... ... Төте ... және де басқа|87,93 |B. direct ... ... ... ... | |other long – term |
| | |capital ... инвестиция |40,50 |Direct ... ... ... |44,79 ... ... |
|Басқа да ұзақ мерзімді капитал |- |Other long term capital ... ... ... |2,86 ... official sector|
|Банктік сектор |0,16 |Deposit money banks ... да ... |- |Other sector ... А+В |-22,13 |Total: groups A plus B ... ... ... ... |16,32 |C. Other short - term |
| | |capital ... ... ... |1,84 ... official ... ... |8,01 |Deposit money blanks ... да ... |6,47 |Other sector ... ... ұмытылып |22,60 |D. net errors and ... | ... ... А+В+С+Д |16,79 |Total: sum of A trough ... ... ... |1,56 |E. ... items ... ... қайта бағалау |0,02 ... |
| | ... of gold ... ақша ... (СДР) |- ... |
| | ... of SDR ... резервін қайта бағалау |1,53 |Valuation changes in |
| | ... ... ... |18,33 |Total: group A and E ... Төте ... |- |F. ... ... : ... Г. |18,33 |Total: group A trough F ... Шетел мемлекеттік органдардың |8,48 |G. ... ... ... ... | ... foreign ... | ... ... ... |26,81 |Total: group A trough G ... ... | ... balance) ... соңғы немесе жалпы |-26,81 |H. total changes in ... | ... ... ... қор |-0,01 ... gold |
|(мемлекеттік ... қор) | | ... ақша ... (СДР) |-0,31 |SDRs ... ... резервтік орны |0,70 |Reserve position in the |
| | |fund ... ... |-27,9 |Foreign exchange asset ... несиелер |- |Other claims ... ... ... |- |Fund and fund |
| | ... ... ... ... схеманы үш бөлікке бөлуге болады:
1. Күнделікті операциялар (блок А) . Мұнда ... ... және ... ... ... ... ... анықтайды.
2. капитал қозғалыстары (В+С)
3. Теңестіруші операциялар (Е+Ғ+G), төлем балансының
салмақтатндырылатын ... ... ... ... ... ... ... пайда болады. Ол мемлекеттің
алтын, валюта және басқа резервтері арқылы ... ... ... ... және ... ФОБ ... ... яғни тауар
бағасына сақталу және ... құны ... Ал ... ... импорт СИФ бойынша анықталады, яғни сақталу мен тасымалдау
құны есептелінеді. Күнделікті төлем балансының баптары көп. Оны ... ... ... және ... деп атайды. Оған:
1) тауарларды жеткізу (қызмет көрсетуге өте ұқсас) ;
2) әр түрлі қзметтер жүк, жолаушылар және ... да ... ... ... ... ... деңгейлік,
қаржылық, сақталу, жұмыс түрін (делдалдар) кәсіптік (консалтинг) және
техникалық қызметтер (құрылыс) және т.б.;
3) меншік құқығына қолдануға келетін кірістер мен ... ( ... ... және т.б. ... мен кірістер)
4) шетелдегі жеке және мемлекеттік инвестициялардан түсетін табыстар мен
сол елдегі шетел инвестициялау табыстары ... ... ... ... және ... ... ... базалар,
халықаралық ұйымдарға енуі және т.б.). «Жеке бір ... ... ... ... ... ... көшіп келушілерінің және т.б. аудармалары;
ә) қайтарылмайтын мемлекеттік көмектер.
Баланстың тауар қозғалысы В және С блоктарды қамтиды.
Блок В немесе «төте ... ... ұзақ ... ... төте және ... инвестициялар
ә) басқа да ұзақ мерзімді капитал.
- ұзақ мерзімді мемлекеттік және банктік несиелер;
- ... ... ... ... ... халықаралық банктер және қаржы ұйымдардың облигацияға қол қоюы.
Блок С – ... ... ... ... бір жылға дейінгі инвестициялар
кіреді және қысқа мерзімді мемлекеттік құнды қағаздар мен міндеттемелер,
банктік ... және ... ... ... ... ... ... көрсетеді.
Тауар қозғалысы балансы Д блокты қамтиды.
Д «қателер мен ... ... ... ... жиі ... қателер, сонымен қатар контрабанда және
капиталдың заңсыз кұйылуы анықталады.
Соңғы баланс талдауында Н блоктан басқа барлық блоктар қаралады.
Блок Е – « ... бап» . Бұл ... ... өзгерістер
көрсетіледі:
а) монетизация және демонитизация арқылы сол ... ... ... алтынға деген әлемдік бағаның өзгерісі;
ә) өз валютасының айырбас курсын өзгерту үшін ХВҚ – тағы резервінің
алатын орны және сол ... ... ... сол ... ... резерві, сыртқы міндеттемелерді, айырбас курсына
байланысты ХВҚ алған қарызының өзгеруі.
Блок Ғ - «жедел ... ең ... ... ... ... ... қарастырады. Олар: ХВҚ берген
қайтарылмайтын нсиелер, ... ... құру мен даму ... ... ... құру үшін ... несиелер және Араб валюта қорынан
берілегн жеңілдік несиелер; басқа мерзімге көшу және ... ... ... валюта резервтерінің құрамындағы міндеттемелер (блок )
. Мұнда шетел банкілердегі мемлекеттік депозиттер және мемлекетттік
органдар ... ... ... ... сату және ... алу.
Мысалы: парсы шығанағының Америка және ... ... ... ... ... үш ... ... болады. Олар: Күнделікті операциялар
балансындағы, капитал қозғалысы және тіркеуге алынған ... ... ... ... ... ... (күнделікті төлем балансының сальдосы)
– бұл сальдо елдің шаруашылығына өте қажетті және жиі ... ... ... ... Күнделікті тауар қозғалысы оперцияларын
бақылау, тексеруге ең негізгі құрал ... ... ... ... ... балансының сальдосы кері таңбалы болса, онда оны ... ... ... сальдосы арқылы жабады. Егер елдің күнделікті
төлем баланс альдосы оң ... ... ол ... ... ... ... тасымалдаудан асып түсу мүмкіндігін туғызады.
Төлем балансының жағдайына ықпал етудің бірнеше ... ... ... – тікелей бақылау, регламенттік импортты ... ... ... және ... т.б. ... ... шетелдік
инвестициялар арқылы жеке ... ... ... ... салу ... ... ... күрт қысқартылуы, қысқа мерзімді және ұзақ
мерзімді капиталдың шығарылуы және т.б.
Тікелей ... бұл ... ... ... фирмаларына (қатты) үлкен
қиындықтар және өшпенділіктер туғызады.
Қысқа мерзімді ... төте ... ... ... ... ... бұл әдістер жағымды және жағымсыз нәтиже ... ... ... ... ... ... инвесторларының
табыстарын өткізуге тыйым салу олардың қызығушылығын төмендетеді. ... ... ... ... тартуда қиындықтар туындайды.
Отандық экспортерлар үшін шетелдерде тауар және қызмет ... ... ... ... - ... ... ... тікелей шара отандық фирмалар мен
экспорттың көмек қаражат (субсидия) жасалуын қолдайды. Бірақ, ол қымбатқа
түседі, оның ... ... ... ... ... келесі әдісі – дефляция (инфляциямен күрес), ішкі
экономикалық міндеттерді ... ... ... ... әсері төлем
балансының жағдайын жақсартады. Дәстүрлі дефляция саясат ... ... ... импорттың қысқаруына және экспорттың өсуіне
тірейді.
Сол мемлекеттерде несие- банк жүйесі дамыған болса, ... ... ... ... ... дефляция, сонымен қатар, қарама- қайшы жағдайларды туғызады.
Мысалы: ұлттық валюта айырбас курсы ... ол ... ... жол
ашады. Бірақ ұлттық валютаның курсының өсуі мемлекетке ... ... ... ... ... үшін ... ... валюта
курсының тұрақты және «қалқымалы» курсына қатаң қадағалау жасауы керек.
Төлем балансы тапшы елдер мынадай саясаттарды қолдануы тиіс:
1. ... ... ... ... қысқартады, ішкі
сұранысты қысқартады; жалақыны және ... ... ... ... ...... және ақша – ... шаралары, бюджет тапшылығының
қысқаруы орталық банктің ставкасының өзгеруі, несиенің шектелуі, ақша
массасының өсуі ... ... ... ... өсуі және өндіріс
күштерінің толық пайдаланылмацы өндірістің төмендеуіне ... ... ... ... ... ... ... бұл саясатта ұлттық валюта курсының
төмендуі, экспортты ... ... ... ... ... ... ... реттеудегі рөлі нақты жағдайларға
және жалпы экономикалық қаржылық саясатқа байланысты. Девальвация тауарды
экспорттауға ынталандырады. Тек қана ... түсе ... ... ... ... экспорттық қуатының болуына, сондай – ақ әлемдік нарықта
қолайлы жағдайға байланысты.
3. Валюталық шектеу. Экспортерлер экспорттан ... ... ... ... Белгілі бір мөлшерін мемлекеттік ұлттық
банкке сатуға тиісті. Ал қалғанын өзі пайдалана алады.
4. Қаржы және ақша ... ... ... ... тапшылығын
азайту үшін экспортерелерге бюджеттік субсидия қолданылады.
Импорттың салыққа протексионистік көтерме, ... ... ... ... ... ... ... төленуі.
5. Төлем балансына қатысты мемлекеттік ықпалдың ... ... ... ... ... ... «көрінбейтін»
операциялар және капитал қозғалысы.
Елдің сыртқы позициясына баға беру және ...... ... ... ... ... бірі. Ел мен ... ... ... мен ... ... төлем балансының жүйесіне ... ... Ол ... кез келген елдің сыртқы позициясына анализ
жасаудың және түзетулер ... ... ... сауда балансы. Экспорттық және импорттық операциялардың өсуіне
байланысты. Қазақстанның сыртқы сауда айналымы өсті. 1994 ... ... ... ... тауар айналымы 2 пайызға төмендейді, яғни 8559,2
млн. доллар. 1995 жылы 51,8 пайызға 12991,7 млн. доллар. Ал 1996 жылы ... ... 60.8 ... 14045,1 млн. доллар болды. Соңғы үш жылда
ФОБ бағасымен санағанда (баолық түзетулерден соң) ... ... ... ... ... ... та оның ... жыл сайын азаюда. 1993 жылы 60,7
пайыз 1995 жылы 53,8 пайыз 1996 жылы 53,7 ... ... 1996 жылы ... ... ... 7,3 ... ... ал импорттың өсу қарқыны
осы ... ... 14,4 ... ... және ... ... көлемінің өсуіне байланысты Қазақстанның
сыртқы сауда айналымы да өсті. 1996 жылы 1995 ... ... ... ал 1993 ... ... 60,8 ... өсті.
Айта кететін жағдай, тауар экспортының өсуі негізінен баға факторына
байланысты болады. 1996 ... ... ... ... өсуі ... мен ... ... өсуіне байланысты. 1996 жылы 1 – кварталда 1
тонна мұнай 90.7 млн. ... ... 2 – ... 12,7 ... 102,2
доллар, үшінші кварталда 106,8 долларға 104,5 ... ... ... ... 1996 жылы 1995 жылмен салыстырғанда, мұнай өндірудің көлемі 3685
мың тоннаға, яғни 388,7 млн. долларға ... 1993 жыл мен 1995 жыл ... ... ... ... ... 50,3 ... қысқарды.
Халықаралық дефицит балансында дефицит қызмет балансына дефициттік жағдай
туризм, т.б. ... ... ... ... болады. Қазақстанға
мемлекеттік басқару жүйесінен ресми қызмет көрсетуден ... ... ... ... ... алыс ... ... көмек беру
өсті. Мысалы, 1995 жылы 11,4 млн. доллардан, 1996 жылы 37.3 млн ... ... ... ... әсіресе АҚШ айырықша орынға ие болды. Әр
түрлі бағдарлама бойынша, 112,2 млн. доллар. Оның ... жаңа ... ... ... және ... 51,7 млн. ... бөлді.
Халықаралық қызмет көрсетудің ішінде жүк тасымалдаудың үлес салмағы
біршама. Айта ... ... 1995 жылы және 1996 жылы жүк ... 57,9 ... және 57,2 ... болды. Оның ішінде транзитті тасымалдау
жақын шетелден, бүкіл транзит көлемінің 8,9 пайызын ... Ал ... ... ... 6,7 ... яғни 28,8 млн. ... ... жыл ішіндегі валюта позициясы Қазақстанның валюта саясатының жағдайын
анықтауға мүмкіндік береді. Ол резервтік ... ... ... ... 1993 ... ... ... Ұлттық банктің резервтік активі қорлана
түсті. Төлем балансының бабы – таза қателіктер мен ... ... ... мен ... ... ... ... жерде экспорттың төмендеуін жартылай импорттың төмендеуімен жабуға
болады. Сондай – ақ, несие және ... ... де ... – бірі ... ... көлемін төлем балансы ведомостындағы таза қателіктер мен
қатыспаушылық тауар айналымын ... ... ... Мамыров Н. Қ., Тілеужанова М. Ә.
Макроэкономика: Оқулық. - Алматы: Экономика, 2003 – 432 бет;
2. История ... ... ... реформы 1920 – 1990 гг.
Под редакцией профессора А.Н. ... – М., ... и ... оъединение «ЮНИТИ»,1995.
3. К. Н. Сагадиев, М. У. Арынбекова, Ш. Е. ... ... ... в ... ... ... 1996.
4. Мамыров Н.Қ. Мадиярова Д.М.,
Қалдыбаева А. Е., 1998 ж. «Экономика» баспасы, 1998 ж;
5. ... ... и ... ... ... ... / Под ред. ... Л.Н. Красавиной. – м., «Финансы и
статистика». 1986.
6. Петро М. «Международные ... ... и ... – М., ......

Пән: Қаржы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мемлекеттің төлем балансы20 бет
Төлем балансы20 бет
Төлем балансы жайлы5 бет
Төлем балансы жайлы ақпарат7 бет
Төлем балансы және оның мәні22 бет
Төлем балансы және сыртқы қарыз7 бет
Төлем балансының түсінігі, мәні, құрылымы11 бет
Төлем балансының ұғымы және оның маңыздылығы36 бет
Төлем балансының – халықаралық саудадағы орны27 бет
Қазақстан Республикасындағы төлем балансын талдау40 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь