«Саятшылық» концептісі

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5.

1. Тіл біліміндегі «концепт» туралы зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.
.
1.2 «Ұғым», «концепт» термині және зерттеу бағыттары ... ... ... ... ... ... ...7.

1.2 Концептік талдаудың әдістері мен ұстанымдры ... ... ... ... ... ... ... ... ...12.

2. Саятшылыққа қатысты атаулардың семантикалық топтары

2.1 Саятшылыққа қатысты фразеологизмдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15.

2.2 Саятшылықта қлданылатын құрал.жабдық атаулары ... ... ... ... ... ...18.

2.3 Қыран құстардың ұшуын білдіреін сөз тіркестері ... ... ... ... ... ... ... .21.

2.4 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары ... ... ... ... ... ... ..23.

2.5 Қазақ тіліндегі бүркіт жасына байланысты атауладың ерекшелігі...28.

2.6 Саятшылыққа қатысты сөздердің этнолингвистикалық сипаты ... ...33.


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..43.


Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..45.
Қазіргі тіл біліміндегі когнитивті бағыттың басты мәселесі санада тілге дейінгі бейнеленген дүниелердің ішкі мәнін түсіндірудің әдіс-тәсілдерін табу. Бұл процесс жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Бұл қызметті жүзеге асыратын когнитивтік бірлік- концепт. Алғашқыда концепт тілді логикалық талдау тұрғысынан тану бірлігі ретінде анықталып, ұжымның, тұлғаның мәдени, рухани ой-санасын, менталитетін тануда қарқынды қызмет атқарады. Сөйтіп, руан мәдениетті танытатын тірек сөздерді концепт деп атау қарастырылды.
Концепт-адамның танымдық және ойлау әрекетінің нәтижесі, ол дерексіз семантикалық құрылым. Сондықтан оны сөзбен байланыстыру керек. Сөз тілдің элементі ретінде белгілі бір синонимдік қатарға енетіндіктен, концепт бірнеше сөздермен арақатынаста болады. Әрбір концепті толық түрде көрсету үшін орталық тілдік бірлік болады. Оны зерттеушілер «концепт атауы деп атайды».
Тілдегі концептілер ұлттың, халықтың мәдениетіне, әдебиетіне, ғылымына, тарихына, тәжірибесіне, дініне тікелей тәуелді болып келеді. Ол қатып қалған семиотикалық жүйе емес, керісінше, белгілі бір ұлттың мәдениеті негізінде уақыт пен кеңістікте өзгеріп отырады.
Халқымыздың рухани-мәдени өміріндегі ең көне, маңызды өнердің бірі-саятшылық өнері. Саятшылық өнерді халқымыз ежелден жоғары бағалаған. Бұл өнер о баста тіршіліктің негізгі көзі болған. Адамзаттың ең көне және ең алғашқы күн көріс қарекетінің бірі болғанымен, уақыт өте келе кәсіпке ұласып, орта ғасырдың соңына дейін шаруашылықтың негізгі бір түріне айналды.
«Қоғамдағы адамдарды белгілі бір мамндықсыз тіршілік етуі мүмкін емес екенін ескерсек, кәсіп-әлеуметтің тіршілік тірегі, күн көрістің көзі болып табылады», - дейді Т.Өмірзақов.
Уақыт өте келе кәсіптің бұл түрі өнердің бір саласына айналған. Саятшылық өнердің арқасында адамдар табиғаттың сырын ұғынып, онымен тығыз қарым-қатынасқа түсіп, эстетикалық ләззат алған. Топпен шыққан аңшылыққа, әсіресе қыран құс салып салбұрынға қатысу – жігіт ағасының ең үлкен ермегі болған.
Қазақ халқының өзге ұлттардың өнерінен айқындап, ерекшелендіріп тұратын өнері – саятшылық өнер. Халқымыз саятшылық өнерді сан ғасыр өтсе де, көзінің қарашығындай сақтап, бүгінгі ұрпаққа жеткізіп, табыстап отыр. Бүгінгі ғылым мен технианың қарыштап ілгері дамығанына қарамастан жыртқыш қыран құстарды баптап, аңшылық құрып, табиғаттың тепе-теңдігін сақтаған құсбегілер бар, бірақ олардың қатары санаулы. Құсбегілік – құдіретті, сиқырлы, мағынасы терең де қызықты, қиын өнер. Бұл өнерге қатысты айтылатын атаулар, жасалатын ырым-жоралғылардың да өзіндік ерекшеліктері бар.
1. Смағұлова Г.Н. Мағыналас фразеологизмдердің ұлттық-мәдени аспектілері. -Алматы: Ана тілі 1998.-196 б.
2. Степанов Ю.С. Слова правда и цевилизация в русском языке к вопросу о методе в семантике языка культуры // Известия АН. СССР. Серия литературы и языка- 1972-№2.-с 146
3. Маслова В.А. Введение в когнетивную лингвистику. – М.: Наука, 2006-45б
4. Арутюнова Н.Д. Образ / опыт концептуального анализа // Референция и проблемы текстобрудования. М., 1998-117б
5. Мороховский А.Н. «Культурные» и «некультурные» слово // концептуальный анализ: методы, результаты, перспективы. Тезис конференции. М., 1990-79б
6. Вежбицкая А. Язык, Культура. Познание. М., 1996-29б
7. Аскольдов – Алексеев С.А. Концепт и слово//Русская речь. Новая сери/под ред. И.Р.Гальперина – 1986-79б
8. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // Изв.РАН.Сер.Лит. и яз. – 1993 - № 1.-79б
9. Рябцева Н.К.: «Вопрос»: прототическое значение концепта // Логический анализ языка. Культурные концепты М., 1991-74б
10. Степанов Ю.С., Проскурин С.Г. Константы мировой культуры. М., Наука, 1993
11. Бабушкин А.П. Типы концептов в лексико – фразеологической семантики языка их личностная и национальная специфика. Дисс...док.филол.наук.Воронеж, 1998-14б
12. Кеңесбаев І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі – Алматы: Ғылым, 1977. – 712 б.
13. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі – Алматы: Сөздік – Словарь, 2002 - 102 б.
14. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі: 10 томдық / жалпы ред.басқарған А.Ы.Ысқақов – Алматы: ғылым, 1980 – 5т. – 639 б.
15. Қайдар А. Структура односложных корней и основ в казахском языке – Алматы.: Арыс, 2005 – 304 с.
16. Асылова. Р.О. Аңшылық пен саятшылыққа қатысты атаулардың лингвомәдени мазмұны: Филол.Ғыл.канд.дис. – Алмты, 2009
17. Марғұлан Ә. «Саят құстары» // Егемен Қазақстан – 1991.-22 ақпан.
18. Уәлиұлы Н. Фразеология және тілдік норма. – Алматы: Санат, 1998. – 128б
19. Кәмәләшұлы Б. Қазақтың дәстүрі құсбегілігі және ат бегілігі. – Алматы: Өнер, 2006. – 120 б.
20. Кәмәләшұлы Б. «Қыран бүркіттің қырық сыны» // Маңмаңгер. - 2000.№3-4.-11-12бб
21. Хинаят Б., Исабеков К.М. Саятшылық – қазақтың дәстүрлі аңшылығы. – Аламты, Алматы- кітап, 2007-120б
22. Қазақ дәстүрлі мәдениетнің энциклопедиялық сөздігі. – Алматы: Сөздік – Словарь, 2002 – 102
23. Хазимова Ә. Қазақ фразеологизмдерінің ұлттық – мәдени деректері. Филол.ғыл.канд.дисс. – Алматы.2002
24. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1988
25. Қашқари М. Түрік сөздігі. Т. І-ІІІ. – Алматы: Ханат, 1998. – 584б
26. Оразова М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 213 б.
27. Смағұлова Г.Н.Фразеологизмдердің варианттылығы. – Алматы: Ана тілі, 1998
28. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – Алматы: Ана тілі. 1998
29. Авакова Р.Ә. Фразеологиялық семантика. – Алматы: Қазақ университеті, 2002
30. Қазақтың мақал-мәтелдері. Өлке баспасы. – Алматы. 2000
31. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. Алматы: Санат. 1993. – 49 б.
        
        Глоссарий
Ұғым өз бойына мәнді, маңызды белгілерді жинайды және ... ... ... тек ... ... ... Ұғым
берілген дүниені толықтыратын белгілер мен қасиеттерінің жиынтығы.
Концепт термині латын тілінен енген conceptus – ... ... ... ... ... ...... білімі мен
тәжірибесін қамтитын таным және ақпараттық құрылымдағы ментальдық қордың
бірліктерін ... ... ... термині ғылымдар тоғысында жиі
талдауға түскені соншалық, лингвистер әр ... ... ... ... ... ... ... – когнитивтік тіл
білімінің негізгі ... ... ... ... ... ... ... – ұлттық дүниетанымын білдіретін тілдік бірліктер танылады.
Концепт арқылы тіл мен адам ойының ... ... ... ... жүйе ... – концептілік құрылымдардың реттелген
формасы. Концепт ұғымының теориялық негіздері Н.Д.Арутюнова, Е.С.Кубрякова,
Ю.С.Степанов т.б.
Мәдениет – ... ... мен ... ... ... ... ... жасауынан көрінетін қоғам мен адамның белгілі бір тарихи
даму дәрежесі. Мәдениет ...... бір ... ... ... ... ... олардың ғасырлар бойы жинақтаған шығармашылық
мұрасы, қоғам мен жеке ... ... ... ... ... ... нышандарынан қалыптасқан көрсеткіші. Осындай ұғымды білдіретін
тіліміздегі «мәдеиет» сөзі араб тілінен ... ... ... ... ... ... ... – құс салып, аң аулау мен кәсіптенген аңшылық. Саятшылық –
адамзаттың ең көне күн ... ... бірі ... ... өте ... ... орта ғасырдың соңына дейін шаруашылықтың негізгі бір түріне
айналды. Саятшылық – халқымыздың рухани – ... ... ең ... ... ... жұмысының тақырыбы: «Саятшылық» концептісі
Диплом жұмысының көлемі: 45 бет.
Диплом ... ... ... саны: 30
Диплом жұмысының құрылымы: кіріспеден, негізгі бөлімнен,
қорытындыдан тұрады. ... ... ... ... ... ... ... айтылса, екінші бөлімінде мәдениеттегі
саятшылық өнерінің орны және саятшылық концептісіне енетін мақал-мәтелдер,
фразеологизмдер мазмұны ... ... ... ... ... шығармалар мен
сөздіктерге, сүйене отырып, саятшылыққа қатысты атауларды анықтау.
Диплом ... ... ... сөздер: концепт, концептология,
фразеологизм, мақал-мәтел.
Диплом жұмыстың мақсаты мен міндеттері: зерттеудің мақсаты – ... ... ... ... ... ... ... отырып,
кешенді түрде қарастыру.
Диплом жұмысында қолданылған әдіс-тәсілдер: саралау, талдау, концепт
пен ұғым ерекшелігін ... ... ... көздері: зерттеу еңбектері, «саятшылыққа» қатысты
түрлі ғылыми зерттеулер, танымдық еңбектер, мақалалар. ... ... ... ... (1998). ... ... ... 1-10 томдар (1974-1986); Қазақ тілінің қысқаша ...... 1996; ... А.Тұрдыбаевтың «Қырандар» А., 1983;
Б.Кәмәләшұлының «Қазақ халқының дәстүрлі құсбегілігі мен ... ... ... «Саятшылық қазақтың дәстүрлі аңшылығы» А., 2007.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
..............................................5.
1. Тіл ... ... ... «Ұғым», «концепт» ... және ... ... ... ... ... ... қатысты атаулардың семантикалық топтары
2.1 ... ... ... ... ... ... ... ұшуын білдіреін ... ... ... ... ... ... Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... этнолингвистикалық сипаты.......33.
Қорытынды...................................................................
.......................................43.
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі..................................................................45.
КІРІСПЕ
Қазіргі тіл біліміндегі когнитивті бағыттың басты мәселесі ... ... ... ... ішкі мәнін түсіндірудің әдіс-
тәсілдерін табу. Бұл процесс жан-жақты зерттеуді қажет ... Бұл ... ... ... ... ... ... концепт тілді
логикалық талдау тұрғысынан тану бірлігі ... ... ... ... ... ... менталитетін тануда қарқынды қызмет
атқарады. ... руан ... ... ... ... ... деп ... танымдық және ойлау әрекетінің нәтижесі, ол дерексіз
семантикалық құрылым. Сондықтан оны ... ... ... Сөз ... ... ... бір синонимдік қатарға енетіндіктен, концепт
бірнеше сөздермен арақатынаста болады. ... ... ... ... ... ... ... бірлік болады. Оны зерттеушілер «концепт атауы деп
атайды».
Тілдегі концептілер ұлттың, халықтың ... ... ... ... ... ... тәуелді болып келеді. Ол
қатып қалған семиотикалық жүйе емес, керісінше, ... бір ... ... ... пен ... ... ... рухани-мәдени өміріндегі ең көне, маңызды өнердің бірі-
саятшылық өнері. Саятшылық өнерді халқымыз ежелден жоғары ... ... о ... ... ... көзі ... Адамзаттың ең көне және ең
алғашқы күн көріс қарекетінің бірі ... ... өте келе ... орта ... ... ... шаруашылықтың негізгі бір түріне
айналды.
«Қоғамдағы адамдарды белгілі бір мамндықсыз тіршілік етуі мүмкін емес
екенін ескерсек, ... ... ... күн көрістің көзі болып
табылады», - дейді Т.Өмірзақов.
Уақыт өте келе кәсіптің бұл түрі ... бір ... ... ... ... ... ... сырын ұғынып, онымен тығыз
қарым-қатынасқа түсіп, эстетикалық ... ... ... ... ... ... құс салып салбұрынға қатысу – жігіт ағасының ең үлкен ермегі
болған.
Қазақ халқының өзге ... ... ... ... ...... өнер. Халқымыз саятшылық өнерді сан ғасыр ... ... ... сақтап, бүгінгі ұрпаққа жеткізіп, табыстап отыр.
Бүгінгі ғылым мен ... ... ... ... ... ... ... баптап, аңшылық құрып, табиғаттың ... ... бар, ... ... ... санаулы. Құсбегілік – құдіретті,
сиқырлы, мағынасы терең де қызықты, қиын ... Бұл ... ... айтылатын
атаулар, жасалатын ырым-жоралғылардың да өзіндік ерекшеліктері бар.
Халықпен біте қайнасқан бұл өнер ... ... ... ... деңгейін, наным-түсінігін көрсетеді. Осы өнерге қатысты туған бүгінгі
күні қолданыста бар және қолданыстан ... ... ... аясы ... мен ... тіркестер тілімізде мол кездеседі. Саятшылық өнер көне
замандардан басталып алғандықтан, бүгінгі қазақ ... ... ... ... ... ... тіркестері мен атаулары қазақ
тілінің сөздік қорының ең байырғы әрі құнарлы құрамы болып табылады.
Қазақ тіліндегі саятшылыққа ... ... ... дүниетанымдық
ерекшеіктерін танып білуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... мұраны өз бойына сақтап келеді. Осы ... ... ... маңыздылығы өте зор.
Ұлттық сөздік қордың кең ... ... ... ... ... ... байланысты тілімізде молынан ... ... мол ... ... тіл ... ... ... мағлұмат береді. «Әр халықтың ұлттық ... сай, ... ... ... ... түрлі әсеріне
байланысты туған фразеологизмдер сол халықтың күн көріс ... ... ... ... - ... Г.Н.Смағұлова [1.46 б].
Диплом жұмысының ... ... ... пен ... мәні мен ... қамтылған.Екінші тарауда саятшылыққа
қатысты атаулардың семантикалық топтары қарастырылған.
1. Тіл біліміндегі ... ... ... ... ... ... және зерттеу бағыттары.
Адамзат қоғамы дамып, өндірі, мәдениет, ғылым ... ... ... ... ... арта ... заңды құбылыс. Санада
қалыптасқан ұғымды ... ... де ... ... де белгілі.
Сондықтан қазіргі тіл біліміндегі когнитивті бағыттың басты мәселесі санада
тілге дейінгі ... ... ішкі ... ... ... ... Бұл процесс жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Бұл қызметті
жүзеге асыратын ... ...... ұғымы қазіргі тіл білімінде ХХғасырдан бастап белсенді қызмет
атқара бастады. Алғашқыда концепт тілді логикалық талдау тұрғысынан ... ... ... ... ... ... ... ой-санасын,
менталитетін тануда қарқынды қызмет атқарады. Сөйтіп, рухани мәдениетті
танытатын тірек сөздерді ... ... деп атау ... ... ... лингвистикада басты назар аударылады.
Концептің табиғатын тануға деген кез-келген ұмтылыс ... ... ... ... ... бар ... ... олар ең
алдымен: концепт, ұғым, мағына.
Оларды дифференцациялау мәселесі – бүгінгі тіл білімінің ең көп пікір-
талас туғызатын мәселесінің бірі. Бұл ... ... ... қанша
болса, сонша көзқарас та бар. ... он жыл ... бұл ... деген
көзқарас едәуір өзгерді.
Мәселен, Ю.С.Степанов: «Концепт пен сөз мағынасы біріңғай, бірақ, өзге
байланыстар жүйесінде қарастырылады.» деп есептеледі [2,146 б].
Соңғы ... ... ... саласында бірнеше еңбек жазған
Маслова «Концепт объективті шындықтан алынған біршама ... ... деп ... оның ... концепттің мағынаға қарағанда шынайы
өмірмен тығыз байланыста болуынан деп түсінеді. «Дегенмен ... ... жол сөз, ... арқылы жатыр», деген қорытындыға келеді.[3,296б]
Н.Д.Арутюнова, А.Н. Мороховский, Д. С. Лихачев, В.В. Колесов т.б.
Н.Д. Арутюнова: « ... ... бұл ең ... философиялық мәдени
терминдердің қарапайым сәйкестігі. Осы ... ... тіл ... ... ... ... таныта отырып, жалпыға ортақ
күнделікті қолданыстағы мағыналардың ... бола ... ... тіл иесі ... ... (тағдыр,
ақиқат, ар, ождан, еркіндік т.б.) сөздерді нақты дефинация арқылы таныта
алмайды. ... бұл ... ... ... ... танылса, қай қырынан
басым түссе, сол мәнді танытатын (көбіне ... ... ... ... арұылы ұғынылады. Бұл ұғымдық мән субектінің жеке ... ... ... арқылы бірнеше тіл бірліктерімен корініс
табады. А.К. Мороховский зерттеулерінде концепт ... мен оның ... ... ... арқылы анықталады. Ғалым тілді үш түрлі
семантикалық топқа ажыратады: 1. Мәдени ... 2. ... ... ... сөздер.[5,296] Топтастырудағы басты себеп: біріншіден, оладың
мағынасы белгілі бір мақсатқа ... ... ... ... аясы бар. ... ... концептілердің атауын береді. Мәдени сөздер
- әлеуметтік ортада қалыптасады, мақсаты – социумда ... ... ... ... ... тіл ... ... нақтылау. Идеологиялық
сөздер жеке тұлғлар санасында ... ... ... ...... танытуда айқын көрінеді. Концепт табиғаты ... ... ... ... ... ... ... танылып, субъектінің дүние туралы түсінігінде қалыптасады», - деген
тұжырым жасаған. [6,79 б]. ... ...... санадағы актілердің мазмұны» [6, 29 б], - деген пікірімен
сабақтас. Демек ... ... ... ... ой-әрекеті арқылы пайда
болып, ондағы мазмұнды ... ... ... ұғыныла бастады. Бұдан
кейін зерттеушілер (В.В.Колесов, Д.С.Лихачев, Е.С.Кубрякова, ... ... ... ... ... тани бастады.
Д.С.Лихачев зерттеулерінде концепт ұғымының тұлғалық санасында
шоғырланып, ... ... ... ... ... отау ... Бұл отауды «концептосфера» деп атап көрсетеді.[8,79б] Кейінгі
зерттеулерде концептосфераның қызметі ... ... ... ... ... концепт - 1 және концепт – 2 арқылы құрылған.
Олардың тілдік көрінісі көп ... ... ... табылады.
Н.К.Ряпцева концепт қасиеттерін былай анықтайды:
- адам санасындағы ақпарат ... ... ... қабылдауы арқылы
толығып, өзгеріп отырады;
- концепт логикалы ұйымдасқан динамикалық құрылымнан тұрады. Оның базистік
элементі – негізгі ... ... ... ... ... көмекші
элементтер болып саналады.
- концепт (санадағы ескі және жаңа ақпараттар) уәжделенген және ... өнім ... ... [9, 74 ...... ... ... басқа лингвистикалық
терминдермен балама қолдануға ... ... ... тіл ... термині ретінде қарала бастағаннан-ақ мағына мен ... ... ... ... ... ... кездесе бастады. Сондықтан
зерттеушілер ең алдымен осы ұғымдардың ара ... ... ... ... ... ... тек тіл жүйесінде ғана анықталатын тіл білімінің
термині, ал ұғым тіл білім мен логика саласындағы ... ... ... - деп ... [10, 35 б].
Қазіргі тіл білімінде дәстүрлі терминге айналған “концепт” атауы
терминдік жүйеде ... ... ие ... отыр. Концепт термині латын
тілінен енген concеptus – “ой”, “түсінік”, “ұғым” деген мағынаны білдіреді.
Концепт – ... тіл ... ... ... ... ... адамның әлем туралы мәдени-ұлттық дүниетанымын білдіретін тілдік
бірліктер танылады. Концепт арқылы тіл мен адам ... ... ... ... ... – жеке ... ... санасының элементі, ал
сана – мәдениет айнасы. Санаға ақпарат ... ... ... ... Сана ... түсушілерге қарым-қатынастың белгілі бір
жағдаятына ақпаратты беру үшін ... ... ... ... ... ... семантикалық тірегі концепт – сөзде ... ... ... ... ғана тән бір бөлігі.
Концепттілерді зерттеуге әлемдік лингвистикада бірінші ... ... ... болды. Ғалым: “концепт – ойдағы құрылым, яғни
белгілі бір ... ... ... оны сол ... басқа бір заттармен
ауыстырады”, - деп, концептінің ... әдіс ... ... қызмет
орынбасушылық қызмет екенін көрсетеді.
А.С.Аскольдовтың ... ... ... ... ... ... деп ... Ғалым: “Ауызша және жазбаша тілде
адамдар концептіге, яғни ... ... ... ... ... ... оның барлық күрделілігімен қамтуға үлгере алмайды. Кейде
мағынаны қабылдай алмайды, ал ... ... ... жеке ... бір ортаға жататындығына, мамандығына және т.с.с байланысты оған
өз бетінше талдау жасайды”, - дейді. [9, 7 ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесіне, дініне тікелей тәуелді болып келеді. Ол
қатып қалған семиотикалық жүйе емес, ... ... бір ... ... ... пен ... өзгеріп отырады. Концептілер
адамға берілген ақпараттың концептуалдану ... жаңа ... ... ... ... Ал концептуалдану адамның танымдық әрекетінің
маңызды процестерінің бірі. Ол адамға ... ... ... ... жаңа ... ... ... мен концептуалдық
жүйенің жасалуына әкеледі.
Концепт термині ұғым сөзіне синоним ретінде де қолданылған болатын,
дегенмен қазіргі кезде бұл екі ... ара жігі ... ... Концепт
мазмұны ұғымға қарағанда кең. Ұғым тек ақиқат болмысты бейнелесе, концепт
құрылымы бойынша ... ол ... ... де, ... да,
бейнелілікті де, ұғымды да қамтиды. ... ... ... – адамның танымдық және ойлау әрекетінің нәтижесі, Ол
дерексіз семнтикалық құрылым. Сондықтан оны ... ... ... Сөз
тілдің элементі ретінде белгілі бір синонимдік қатарға енетіндіктен концепт
бірнеше сөздермен арақатынаста болады. Әрбір концепті толық түрде ... ... ... ... ... Оны ... ... атауы» деп
атайды.
Бірақ қазіргі таңда екі ... да ... ... ... Егер
ұғым танылатын объектінің мәнді мазмұнды қасиеттерінің жиынтығы ... ...... ... ... ... ... жиынтығы. Оның мазмұн
межесі – объект туралы ұжымдық, тұлғалық санадағы барлық біліми ақпараттар
шоғыры ... ... ... – тіл ... ... ... фразеологиялық, паремиологиялық т.б.). Концептіні ... ... ... бірлік, лексикалық мағынасы бар сөздер
қолданылады. Ал концепт ретінде барлық ұғымды ала алмаймыз, тек ... ... ... ... және ... үшін маңызы зор деп ... ... ең ... ... ... жалпыұлттық
құндылықты таныта алатын ұғымды тани аламыз. Мысалы, қазақ халқы үшін киіз
үй, шаңырақ, қамшы, жазық ... көш, ... ... ... ... ... ... бірлік ретінде ұлттық-мәдени концепт деп таныла алады.
Ал орыс халқы үшін баспалдақ, қоңырау лингвомәдени бірлік ... ... деп ... пен ... ... да ... бар: ұғым өз ... мәнді,
маңызды белгілерді жинайды, ал концепт – бұнымен ... ... ... де ... Ұғым ... ... концепт құрылымының
шеңбері едәуір кең. Концепт пен ұғымды оның ... ... ... Ұғым құрылымында тек мазмұндық элементтер болады, оған концептілік
құрылымдағы барлық компонент ене бермейді. Концептінің әрқашан эмоционалды,
экспрессивті, ... ... ... (В.А.Маслова)[3,45б]. Яғни
концепт бойынан адамның объект (дүние) туралы жағымды, жағымсыз бағасы,
әсері, ... ойы, ... ... ... пен ұғым ... ... деп танып, ғылыми
саладан оның бірін, яғни “ұғымды” ығыстырып шығаруды ұсынады. “Қазіргі
таңда ... ... ... ... классикалық мәнінде қолдана бермейді,
оның орныныа ... деп ... ... конструктісін қолданғанды жөн
көреді” [11; 14б]. Н.Н.Болдырев, керісінше, екі терминнің де қолдану аясы
бар деп есептеп, ... ... ... ... ... танымда ұғымның
көлемі (берілген дүниені толықтыратын белгілер мен ... ... ... ... бір ... ... ... белгілерінің біріккен
жиынтығы) болса, ал концептіде ұғымның мазмұндық бөлігі ғана көрінеді.
Қазіргі тіл білімінде “концепт” ... кең ... ... ... ... бейнелеуде немесе тілдің мағынасын ... ... ... ... пен ұғым ... екі ... термин. Ұғым – логика мен
философия термині, ал концепт – математикалық ... ... тіл ... термині. Концет пен мағына біржақты ұғымдар емес.
Концепт дүние туралы тұрақты ... ... ал өз ... ... ... ғана ... ... концептіні анықтауды оны танытып
тұрған мағыналар мен ... ... ... ... ... арқылы да танылады. Бірақ ол мазмұн – жадыда саналы түрде автоматты
сақталған ... ...... туындайтын идеялардың санада өңделіп,
болжам ұсыну бірлігі. Концепт – бұл ... ... ... ол ... түсінік.
Концептіні барлық жағдайда бейне деп тани алмаймыз, себебі, ол ... ... ... ... идея ... ... Дегенмен сөздің мағынасы
концепт қалыптастырушы материал ретінде ... ... ... ... ... ... ... санадағы ментальді бейнелерден бұрын
сөздің мағынасы бірден ... тиек ... ... терминін анықтау сөз
мағынасының қалыптасуына ... ... ... ... ... ұғым ... ... “ақиқаттың үзігі”
формасында танылған. Г.В.Колшанский, ... де сөз ... ... ... ... ... ... Демек сөз мағынасы санадағы ұғымның мазмұнына қызмет етеді.
Сөз мағынасы сана әрекеті арқылы танылатын ойлау субстратының бір ... ... ... ғылым базасында, терең зерттеулердің нәтижесінде
концептінің санада ... ... ... қалыптасып, психикалық ментальді
қабілеттер негізінде танылатыны айқындалды. Кең ұғымда ...... ... мен психикалық ресурстар қызметі арқылы индивидтің
тәжірибесі мен ... ... ... ... ... ... ... мен зерттеулерді сараптау нәтижесі оның қалыптасуы мен
танылуының мынадай басты қағидаларын, ... ... ... ...... қалыптасатын логикалық болмыс. (С.А.Аскольдов;
Алексеев; Чесноков; Е.С.Кубрякова). “Концепт – бұл сөзбен оның ... ... Ішкі ... ... санада қалыптасқан ұғым бірден
сөзбен таңбалана алмайды. Сондықтан оның орнына мағына элементі ретінде
ойдағы ... ...... ... көмекке келеді. Бұл
концепт болып саналады”. ... – зат не ... ... ... ... олар қалай топтастырылады, қалай категорияланады
деген мәселелерді айқындайтын ментальді репрезентация”. “Концепт – бұл
өзінше бөлек бүтін ... ие, әрі ұсақ ... ... ... яғни ішкі қабаттың үстірт қарапайым көрінісі”. Е.С.Кубрякова:
“Концетіні адам санасының және ... ... ... ... деп ... Концепт – адамның өмірлік тәжірибесі мен ұлттық тәжірибедегі ... ... ... ... ... “Концепт –
ұқсас заттар мен құбылыстардың ұқсастық дәрежесі, олардың бойындағы
белгілері мен қасиетіне ... екі ... де ... ... ... ... болды”. “Концепт – белгілеуге болатын
таңбасы бар ұжымдық ... ... ... ... – бұл ... ... айқындайтын түсінік, білім, ассоциация шоғыры”.
3. Концепт – ақиқат дүниенің мәдени бейнесі. Демек белгілі бір ұлттың не
адамның мәдени танымы сол ... ... ... ... А.Н.Мороховский пікірінше, мағыналық аясы белгілі бір
мәдениеттің белгілерін білдіре алса, әрбір ... сөз ... ... ... ... ... концепт-1, концепт-2 топтарына
сүйену арқылы айқындайды. Концепт-1 – алғашқы ментальді ...... ... ... ... ... ... қазіргі
таңда тіл білімінде концепт терминін анықтайтын үш ... ... ... ... ... Концептіні мәдениеттаным
аспектісінде қарастырып, адамның ментальді дүниесіндегі мәдениеттің қайнар
көзі деп таниды. “Концептіні танытуда тіл басты ... ... ол ... ... ең ... бөлігін таңбалау үшін қажет”, - деп
түсінеді.
Екінші бағыт. (Н.Д.Арутюнова, ... ... ... ... оның ... ... ... құрал – тіл таңбасының семантикасын
анықтау керек. Демек бұл бағыт когнитивтік семантикаға ... ... ... ... ... тек сөз ... қана қоймайды, сөз мағыналарымен қатар ... ... ... мен ... ... көрген, білген ақпараттары, танымдық
дүниесі арқылы қалыптасады. Яғни ...... ... мен сол дүниені
таңбалайтын сөз аралығындағы көмекші делдал білімдер жиынтығы.
1.2 Концептік талдаудың әдістері мен ұстанымдары.
«Концепт» ... ... ... ... ... де
лингвистикалық әдебиеттерде тұрақталған ... жоқ. ... ... ... ... «логикалық» деген мағынаны білдіреді, сәйкесінше концептік талдау
сөздің тілдегі, сөйлемдегі шынайы өмірін ескермейтін сөздің ... ... ... ... ... Бұл жағдайда тілдің ... ... тыс ... ... ... ... ... ие
болады. Концептік талдауды бұлай ұғыну біздің ... ... бере ... ... ең ... осы ... бұл терминмен біз нені
атап тұрғанымызды анықтап алу қажет. Кең ... ... ... ... үшін аса маңызды ерекше мазмұнға ие ұғымдарды таңбалайтын
сөздердің талдануы ретінде ... Н.Д. ... ... ... ... зерттегенде келесі мәселелерге назар аудару қажет дейді:
- концептің қандай да бір ... ... ... ... ... концептің құндылықтар жүйесіндегі орнын көрсететін анықтамалар;
- концептің адам өмірінде атқаратын қызметінің көрсетілуі. [4,3б].
Жалпы, концептік талдаудың әдістері мен ... ... ... ... да, соған орай алуан түрлі болып келеді. Концептік талдау
сөздің семантикалық тарихының сипаттамасы. Оның сол ... ... ... ... және керісінше сөйлеушілердің прагматикасына әсерінің
қарастырылуы болуы мүмкін. Ол ... сөз ... ... ... болуы мүмкін, не болмаса бір жалпы мәдени кілт
– сөздің әр түрлі ... ... ... ... ... Тар ... ... талдау термині екі ұшты түсінілуі мүмкін:
1. Мәдени құбылыс, ұғым ... ... ... осындай талдаулардың құралы
болатын концепт сөздер арқылы талдау жасау;
2. Мәдени ... ... ... ... ... ... ... жасалатын талдау.
Концептік талдау сыртынан семантикалық талдауға ұқсағанымен олардың
алдарына қойған мақсаттары өзгеше болып келеді. Е.С:Кубрякованың ... ...... ... ... ... ... сигнификаттық және канотативтік айырмашылықтарын ... ... – бір ... ... ортақ концептерді табу. Сонымен
семантикалық талдаудың мақсаты – қоршаған әлем жайлы мағлұматты көрсету.
Бұл ... ... ... ... ... пен ... орта
байланыстарын көрсетуге бағытталған сол ... ... ... ... ... сөз ... ашып бере ... кез-келген
лингвистикалық талдау концептік талдау бола алады.
Концептік талдау бір ... ... ... жеке ... зор ... ... Н.Д.Арутюнованың пікірінше бір ғана
сөзжасамдық ұяны талдау ... ... ... ... ... ал бұл ... сөздің мәдени игерілу тұрғысынан
түсіндіру – мәдени талдау жүргізу болып есептеледі.
Сонымен қатар концептік талдау семантикалық өрістерді сөзжасамдық ... ... ... ... мағыналар мен қазіргі мағыналарды
салыстыруға негізделе алады. Концептік талдаудың негізі ... ... ... ... орны мен ... ... сипаттамасын алуға
болады. Концептік талдауды толық әрі ... ... ... үшін оның ... мен ... ... ... – 1 мен концепт – 2 анықталуы тиіс.
Концептік талдауды сөздің семантикалық толысуы мен даму тарихын алдын
ала белгілейтін ... ... ... керек. Концепт-1-ді анықтау,
этимон түбірді анықтау, ... ішкі ... ... келтірумен тығыз
байланыста жүргізіледі. Қазіргі концепт пен ... ... адам мен ... тілдік бейнесі арасындағы байланыс болжамдар
айтуға негіз бола алады.
Этимондық анықтау – сыртқы экстралингвистикалық факторлар негізінде сөз
туындауының ішкі ... ... Бұл ... әлемді мәдени және тілдік
игеру терең байланысып, астасып жатады. Сөздің түп-төркініне үңілу арқылы
біз, концептің ... ... бет ... ... ... этимологиялық мағынасын, семантикасы мен прагматикасын салыстыру
тек айырмашылықты білу үшін ғана емес, сөздің ... ... ... ... ... ... процестерді ашу үшін қажет.
Концептік талдауда аталған амал-тәсілдердің қайсысы қолданылса да, ... ... ... ... ... ... ең маңызды мәдени –
тілдік бірлік концепт-2-нің мәнін толық түсіну ... ... ... ... ... тұлғалық санасында
шоғырланып, өзара байланыс жасай отырып, концептілік отау ... Бұл ... ... деп атап ... Кейінгі
зерттеулерде концептосфераның қызметі концептілік ... ... ... ... ... - 1 және ... – 2 арқылы құрылған.
Олардың тілдік ... көп ... ... ... табылады.
Қорыта келгенде, концептік талдаудың әдістері мен ұстанымдары концепт
табиғатына байланысты болады да, ... орай ... ... ... ... ... сөздің семантикалық тарихының сипаттамасы. Оның сол тілде
сөйлеушілердің ... ... ... және ... ... әсерінің қарастырылуы болуы мүмкін. Ол ... ... ... ... ... ... ... не болмаса
бір жалпы мәдени кілт – сөздің әр түрлі ... ... ... ... ... қатысты атаулардың семантикалық топтары.
2.1Саятшылыққа қатысты фразеологизмдер
Халқымыздың рухани-мәдени өміріндегі ең ... ... ... ... ... ... ... қайнасқан бұл өнер қазақ халқының бүкіл
болмыс бітімін, даму ... ... ... ... Осы ... ... ... күні қолданыста бар немесе қолданыстан мүлдем шыққан,
қолдау аясы тар ... мен ... ... ... мол ... ... ... кең қабатын құрайтын фразалық тіркестер құсбегілік
кәсіпке байланысты тәләмәзде молынан кездеседі. Аталған фразеологиялық
тіркестердің мол ... ... тіл ... ... ... ... береді. "Әр халықтың ұлттық тұрмыс-тіршілігіне сай, наным-
сеніміне қарай, табиғат ... ... ... ... ... сол халықтың күн көріс тұрмысынан, әдет-ғұрпынан хабардар
етеді",- Г.Н. Смағұлова [1,46б].
Күн көрістің көзі болып, кейін өнердің бір ... ... ... ... ... ... мән ... зер салайық.
Тілімізде көкейге қонымды, көркем, бейнелі алуан түрлі фразеологизмдердің
қатарын құсбегілік кәсіпке қатысты ... ... ... ... жататын құсбегілікке қатысты фразеологизмдердің төмендегідей
түрлеріне ерекше тоқталып өтуге ... ... Зар ... ... ... атты ... да қиын өнер ... бүгінгі таңдағы құсбегілік өнермен
айналысатын адамдардың аз екенін аңғаруға болады. Егер ... ... ... ұшпаса, онда бүркіт күйінің кемдігі. Бүркіт жеммен бірге жүн-
жұрқа, қыл-қыбырды бірге жұтады, денесіндегі ... да ... ... ... ... бүркіттің ішін тазалау үшін қоя тастады. Қоя
зат.
1) Құстың бөтегесі мен иттің ... ... ... ... ... жүн-
жұртқа, қоқсық заттар.
2) Жасырын, пікір, ашылмаған сыр, былық. Қоясын ашты (ақтарды) жиналған
лас, қыл-қыбыр ... оны ... ... ... ... ... ... арқылы (киіз қоя, тал қоя, сүйек қоя, зерде,
томыртқа, ... ... ... ... мұз қоя, ... қызыл тұз, қант
жұтқызу) бүркіттің ішін тазартады. Құсбегілер осыны зар күйіне келтіру
деп айтады.
Жүрегі қарайды. 1) ... ... ... ... 2) ... ... жамандық
ойлады [12, 215 б]. Құсбегілер бұл тіркесті жиі қолданады. Алғаш ... ... ... ... ішіне қар жіберіп ширатады, тоңдырады.
Біраз ... соң ... қант ... жібереді. Сонда жүрегі қарайған
бүркіт түлкіге құлшына түседі.
Жүрегінде майы бар – ... май ... ... ... ... ... [12, 215 б] Аңды көріп тұрып бүркіт түспесе,
саятшылар бүркіттің жүрегінде майы бар деп ... ... ... ... ... ... ақ кемігін қозғап, құстың аузына нығыздап тығады. Құстың
жүрек майы ... ... ... ... шел ... ... ... менмендік жасады, ешкімді
менсінбеді, өзімшілдікке салында [13, 264 б]. Бүркіт түлкі не ... ... ... осы тіркесті қолданады. Мұндай жағдайда құсбегі майда
тұзды шайнап бүркіттің көзіне бүркіп- бүркіп жіберсе, көзі ... ... көзі ... ... ... жарыса қолданатын
варианттары да бар. Мысалы, көзін шел қаптады, көзіне шел ... ... ... бұл ... ... ... ... айтылады. Бұл тіркестерге
негіз болған көз сөзі саятшылыққа қатысты қанды көз тіркесі бар. Мағынасы:
1) Қыран құс. 2) Қара ... ... [13, 315 б]. ... ... ... көз қарақшы қан төгіп, ұрлықты кәсіп ... ... ... ... Құсбегілер құсты тамақтандыра отырып, оның барлық
жағдайын бақылап ... ... ... ... ... ашады да, жемсауын
басады. Содан кейін құстың демін тартып, иіскеп ... ... ... ... дейді. Ал “қансоқта” сөзінің мазмұнына терең зер
салатын ... бұл сөз ... ... ... ... ет, ... ... турап қанды мол араластырып ұн қосып ... ... ... ... ... омыртқасы мұның жоқ. Құрбақ-құрбақ асайтын
қансоқтасы және жоқ.(Түрік, Красновод) Суқту – ішекке бауыр, ет және ... ... ... ... соң ... ... тағам атауы. Құсбегілер
қансоқта деп өлген аңның немесе малдың туралмаған, қаны сорғалаған етін
айтады. ... ... жеп қой ... ... жеп ит ... жеп би ... деген мақал бар.
Ұйқысын алу – қолға ұстап, тез ... үшін ... алу ... ... ... қолға алып, мәпелеп ұйықтатпайды. Түнде ырыққа
көндіру үшін ырғаққа отырғызады. Оңды-солды ... ... ... та
кетеді. Құсбегі оны қайтадан ырғаққа отырғызады, түз тағысын баптап қолға
үйрете бастайды. [14, 6 б]
Қанат құйрығын сүзіп қою. Түз ... ... ... рет ұшырғанда,
қанат құйрығы кең жайылып, биікке көтеріле алмай үшін ... ... жиі етіп ... ... ... Бүркіт қасиетті құс, кейде оның қасиетін білмейтін
адамдар құстың мазасын алып, ... не ... ... Оған құс ызаланады.
Соның нәтижесінде бүркіт алғырлығынан айныйды, бұзылады.
Бұл келтірілген мысалдардан ... ... ... ... ... аңғарылады. Тілдің ішкі заңдылығына сәйкес тұрақты
тіркестің негізгі ... ... ... ... бергені талдау
барысында айқындалады. Мысалы, қанжығасында жүру, көзі майланды т.б.
Құс салып, саятшылыққа құру өнері ертеден бар. “Ешкімге зияны жоқ, ... бір ... ісім екен бұл ... деп Абай атамыз айтқандай, құс
салу қазақтың бір сүйікті қызықшылық ... ... өнер әрі құс ... ... ... көп ... ... сөз келісімдері жасалған. Сондай-ақ, мол тіл қазынасының бір алуаны
– фразеологизмдер десек, қазақ халқының ... ... ... ... пен ... қатысты тұрақты тіркестер осы мол қазынаны
толықтырады.
Халқымыздың рухани-мәдени өміріндегі ең көне маңызды ... бірі ... ... ... ... ... бұл өнер ... халқының бүкіл
болмыс бітімін, даму деңгейін, наным түсінігін көрсетеді. Осы ... ... ... күні ... бар ... ... мүлдем шыққан,
қолдану аясы тар атаулар мен тұрақты тіркестер тілімізде мол кездеседі.
Ұлттық сөздік қордың кең қабатын құрайтын фразалық тіркестер ... ... ... ... ... Аталған фразеологиялық
тіркестердің мол ұшырасуы халықтың тіл ... ... ... ... береді. “Әр халықтың ұлттық тұрмыс-тіршілігіне сай, наным
сеніміне қарай, ... ... ... ... ... туған
фразеологизмдер сол халықтың күн көріс тұрмысынан, әдет-ғұрпынан ... - ... [1, 46 ... ... ... салу ... ... жерінде де тараған. Өзге
құстардай емес бүркітке лақап ат ... ... ... ... отыру салты
болған.
Қыран құс фразеологизмі - бүркіт, қаршыға, сұңқар тектес ... ... ... ... ілер ... ... ... атының
мағынасын білдіреді.
Фразеологизмдер ішіндегі кейбір сөздер семантикалық жағынан ... түп ... ... ... ... ... ... әлденеше Фелерде
қайталанып отырады. Оны “ұйытқы сөзі” деп атайды. [13, 611 б]. ... ... ... ... сөзі ... ... ... лақап атына
т.б. өзгешеліктеріне қатысты фразеологизмдерге ұйытқы ... ... Ақ ... ... алдын парласа (Мұңлық-Зарлық)
• Ақ иық – мұзбалақ, ерекше ... ... асыл ... ... Кейбір жағдайда бұл фразеологизмнің орнына - “ақ иық мұз
балақ” варианты қолданылады. Мысалы:
1. Ақ иық мұз ... ... ... ... Ақ иық бүркіт төмендер, екі қанат талғанда.
3. Құсбегілер ұстаған бүркіттердің “Алтайдың ақ ... ... ... ... “Түменнің сары құсы” деп аталуы да мекен-жайына
байланысты қалыптасқан осындай ... ... туса ... сөзі тек ... ... және құстың атына, фразеологизмдерге
ұйытқы болып қоймай, саятшылыққа қатысты ... ... ... де ... ... ... Ақ жем / ақ жем ... [болды; етті] – қанын суға сорғызған ет. Яғни
құсбегінің құсына етті қанына суға ... ... ... ... ... халқымыздың саятшылық өнерді аса жоғары
бағалағанын аңғаруға ... ... ... айтылатын сөздерді
мағынасы жеке тұрғанда емес, тек контексте ... ... ... ... ... атаулары
Халық тілінің дамуына сол халықтың кәсібі мен шаруашылығының әсері сол.
Қазақ халқы ... ... ... өзек ... ... кәсібімен
айналысқан туралы тіліміздің ауызек әдебиет ... ... ... ... ауыз ... ... ... томаламаған
бүркітті мен томағаламай кім томағалайды; қара бүркіт томағасын түсірді,
оны мен томағаламай кім томағалайды) ...... ... ... тілі сөздік қарынан саятшылыққа қолданылатын құрал
атауларының сан жағынан мол екенін аңғаруға ... ... ... ... ... ... дәстүрі күн көрістің өзекті бір саласы,
кейін әскери жаттығудың, шынығудың үлгісі болған. Өркениетке қол жеткізген
бүгінгі ... дала ... ... сара ... ... ... ... күні бүгінге дейін ұмыт болған доқ.
Саятшылыққа қатысты құрал-жабдық атаулары күнделікті ... ... ... ... мен ... ... тіліміздің пассив
қабатына өткені байқалады.
Саятшылыққа қатысты ... ... ... ... ... ... құндақ, бүркіт балдақ / қолдық, құсхана, қыран үйі,
талүйшік.
Мылтық. Зат. Сүмбесі, дүмі, затворы, оқпен атылатын ... ... ... ... Сүмбесінде қос ұңғысы бар ... Құс ... Құс ... Бердеңке мылтық. Бір оқпен атылатын, алысқа тиетін мылтық. Шиті
мылтық. Көне ... ... ... оқ ... ... ... [15 ... 281-282 б].
Шыжым. 1) Арқан тәрізді, бірақ жіңішке етіп есілген мықты жіп. ... ... ... ... ... асау ... ... шыжыммен ұшырады.
(I Омаров, Шабыт) [15 ҚТТС, т.х. 324 б]. ... ... ... жаз
айларында түмекке отырғызады. Бұлақ жанына арқандап қояды. Аяқ ... бұл қай ... ... ... ... жоқта шым, тасқа да байлауға
болады. Қызықты қатты қайыңнан, темірден жасайды. ... ... ... ... үшін ... ... ... Шыжым қарақалпақ, өзбек
тілдерінде ... ... ... білдірсе, Түрікмен тілдерінде “түйе
жүнінен тоқылған белбеу” деген мағына ... ... ... осы ... мағынасы бар. Қостанайда – басына балық аулайтын топ баллап, қыста
мұз астына жіберетін ұзын ... Тағы бір ... ... ... .
Балықшылар ауды шыжымнан тоқиды.
Тіркесу арқылы ... ... ...... арқалығына байлайтын жуан,
кендір дегенді, шыжым жіптің “ауға арнап есімен жіңішке жіп” деген мағынасы
да ... ... ... ... ...... ... тыс).
Бір мағынаны білдіретін қалыптасып кеткен екі сөз. Шыжым жіп – “веревка,
святое из персти”... ... ...... ... ... ... из шерсти деп маңғол тіліндегі ... ... ... ... ... морь ... лошадь” – дейді [16, 304б]. Шыжым,
шынжыр, шыжым жіп, жіп ... шығу ... бір жүн ... ... қолданылатын құралдың бір түрі – тұзақ. ТҰЗАҚ –
зат. Әртүрлі құстарды ... ... ... есіп ... ... ... құрды а) Құс жолына тұзақ байлады. ә) Ауыс. Айла, амал жасады, пәле
ойлады. Тұзаққа түсті а) ... ... ... ә) ... ... ... [ҚТТС, Т. IХ. 264 б]. Құс тұзаққа құлқынының қырсығынан түсер;
Тырна көкте, тұзақ жерде. Құсты ... ... өте көне өнер және ол әлі ... ... жоя қойған жоқ. Тұзақтың түрлері де көп: жемтұзақтар (түйір
етті ... ... ... ұстайды), қылтұзақ (бөдене т.б. құстарды ұстау
үшін аттың жалы, ... ... ... ... ... ... ... жасалады), жұтпа тұзақ (түлкінің ортаң жілігі не қозының
домалаш жілігін буындап алып, етін жұты салатындай ... ... ... ... іліп ... қақпан тұзақтар, шаппа тұзақтар, босаға
тұзақтар, мойын тұзақтар, желілі тұзақтар т.б.
Аңдарға құратын ... ... ... М.Қашқари сөздігінде кездеседі.
Бұл грамматикалық еңбек қана емес, сол замандағы түркі халқының ... ... ... мағлұмат беретін бай жазба
ескерткіш. Мысалы саятшылықта құстарды баптау ... ... ... бар: ... ... құс аулайтын тұзақтың бір түрі [15, 60 б.].
САШРАТТЫ: ... ... бір түрі ... ...... ... мынадай болады. Екі айыр бұтақтың арасына тұзақтан жіп байлайды. Оны
топыраққа көміп, үстіне дәм ... ... Жем ... ... құс ... ... не мойнымен ілініп қалады. Мақалда былай деп айтылған Saшratғudыn
қоrқmыш қuш қыrқ jыl азrы jығаш yze қonmas: ... ... құс ... ағаш ... қонбас [15, 475-476 б.].
Ғылыми деректерге сүйенсек, тұзақ пен тұсау сөздерінің шығу ... Аң ... ... ... ... ... ... пен тұзақ
мағынасы бір-біріне жақын. Ә.Қайдар тұс [tus] Ү: тұс + ау // тұсамыс < ... амыс // ... < тұс + ақ ... тұса < тұс + а ... ... Ср.
тұз > тұзақ [15, 259 б.]. Ұйғыр тілінде тұз ау деген мағынада ... ... ... ... мағыналық жағынан жақын тор деген сөз
қолданылады. ... ... ... жайған торға. Тұз > тұзақ > тұсау ... > тор ... ... ... Тұз // ТОР шығу ... ... кәсібімен тығыз байланысты, тіліміздегі «биялай» сөз көнеліп
бара жатқанға ... ... ... ... деп ... БИЯЛАЙ зат.
жерг. Қолға киетін қолғап. [ҚТТС, Т. II. 317 б] ... ... ... ... ... ... ... (Н.Қызылханқызы). Биялай
бүркітшілердің оң қолына киетін қолғабы. Оны жұмсақ теріден (қасқыр, тау
ешкі, ... ... ... аю, ... елік, сиырдың терісі т.б.) жасайды,
ішіне жұқа киізден не ... жүн ... ... ... салады. Жеңінен іліп
қою үшін қайыс бау не шығыршық тағылады. Биялайдың ... ... етіп ... ... ... ... іліп ... Төр жаққа
ілмейді, себебі онда бүркіт ұстаған аң-құс қанының ізі қалады.
Зерттеуші Е.Қосбасаров бұл сөздің төркінін ... ... ... ... ... ... ... тілінде – мелей, татарда –
бияләй, башқұрт тілінде – ... ... ... ... тілінде –
бээлий қалмақта – бееле, бурят тілінде – ... ... ... дейді.
Биялайды білек сөзімен де байланыстыра қарауға болады.
Қазақ сөздерінің ... ... ... ... ... ... сөзі қол мағынасын беретін осы тұлғалас сөздер
негізінде пайда ... ... ... ... ... киім болмақ деп тұжырым жасайды.
Саятшылар қыран құстарды аязды күндері алыс сапарға алып жүру үшін
құндақ ... ... ... ... ... зат. 1. Баланы бесікке
салғанға дейінгі ораған бөлеуі, жөргекке дейінгі оралған қалпы. 2. ... ... үшін ... ... ... қап. 3. Мылтықтың дүмі ... ... ... ... ағаш ... [ҚТТС, Т. IV. 479 б]. ... түз ... әкем ... ... ... ... алмас үшін құндаққа
бөлеп үйге алып келеді (Н.Қызылханқызы). Бүркіт құндақты жасау үшін талды
бауырлап шабады да, ... иіп ... екі ... ... ... жиі етіп күлдіреуіш салады. Мұнан сөң пішіп отырып дөп-дөңгелек
көрпеше тігеді. ... жас ... ... ... ... тоспалы етіп
тақтай ағаштан да, киізді сырып, бау ... ... ... да, тал
құндақтар да жасайды. ... ... ... ... ... ... ... көрпеге орап ағаш бесікке-құндаққа екі тартпа
қайысты тығып, бөлейді.
Академик Ә.Қайдар: «От корня қон в ... ... ... қонақтау
– «сесть, садиться на что-либо (о птицах)»; қонақжай – «охотно создающий
условия для ... ... ... и др.!» ... [16, с. ... ... – қон. ... қоныс, қонақ, қонаға сияқты түбірлес сөздер
бар. Қон сөзі тілімізде бірнеше мағынады қолданылады. 1) ұшып келе ... ... ... ... 2) көшкен жұрттың уақытша үй тігуі; 3) ... 4) бір ... ... 5) ... бір ... адам ... ... қон>құн>құндақ>құн+дақ түріндегі заттың атауы туған.
Саятшылар қыран құстардың ішін тазалау үшін, аузына су құю үшін ... ... ... пайдаланады. ТҮТІК 1. Зат. Іші қуыс, сырты жұмыр,
жіңішке зат. 2. Ет. ... ... өңі ... түсі ... ... Т. IX7 ... ... ең қажетті құрал болғандықтан оны өзімен бірге алып
жүреді. Түтіктің ортасы ... екі ұшы ашық етіп ... ... ... ... малдың, қоянның жіліктерінен, асықты жіліктен қамыстан,
қурайдан, дайындайды, кейде металдан да құйып дайындайтын болған.
Орта ғасырда жазылған М.Қашқари еңбегінде ... ... ... бар. ... ... ... сол ... ағаштардың қабығын жармай
діңінен суырып алады да ... ... ... сол ... жұмыр бұршақ,
тас, қатты жұмыр нәрселер салып, торғай атып ... Құс ... ... ... ... Ол ... ішін қуыстап ойып та жасалады [14, ... ... ... ... – ту. Оны ... ... ... арқылы
байқауға болады. Түтік >тү+тік, түкір>тү+кір, түшкір>түш+кір. Түтікті
үрлегенде, ... не ... ... ... ... Түшкіру,
түкіру, түтік дыбыстық еліктеуіштен пайда болған сөздерге ұқсайды.
Ұлттық мәдениеттің, тарихи дәуірдің куәгері, халықпен ... ... ... ... қолданылатын құрал-жабдық түрлерінің пайда болуы,
оған әр ... ... ... ... ... мен ... ... этимологиялық талдау жасау арқылы анықталады.
Саятшылықта қолданылатын құрал-жабдықтардың дүниеге келуі, материалдың
негізі мен аталу уәждері, жасалуы ... ... тән ... ... ... ... ... қазақтың көне де байырғы, құнарлы да
күрделі лексикалық қордан орын алып отыр, бұл ... ... ... ... психологиясын, дүниетанымын аңғарамыз.
Ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жеткен саятшылық дәстүрі қазіргі таңда
да өз жалғасын тапқан. Жоғарыда этимологиясына ... ... ... ... ... ... ... аулау тәсілдерінің
барлығы қазіргі таңда қолданылмайтыны ... ... ... ... ... ... халқының жан-жақты өмір ... мол ... ... ... туады. Себебі тілдің құдіреті
сөздің ... ... ... ... ... ... өз ... ұлттық құндылықтарымыздың бірі. Саятшылыққа қатысты ... мен ... ... сан ... ... бүгінгі ұрпаққа біраз
өзгерістерге ұшырап ... ... ... тілдің дамуы қоғам дамуымен
бірге жүретін егіз құбылыс» - дейді Р.О.Асылова [16, ... ... ... ұшуын білдіретін сөз тіркестері.
Саятшылықта құстарды қолға түсіру үшін әртүрлі айла-амалдар қолданылады.
Соған байланысты ... ... ... мен ... ... бар.
Саятшылыққа қатысты амал-айлаларды білдіретін сөз тіркестері әсіресе қыран
құстардың ұшуын білдіретін фразеологизмдер тілімізде өте ... ... ұшуы әр ... ... ... ... ұшады.
Құсбегілікте олжа алу негізгі мәселе емес, ... тұз ... ... ... ... бейне бір құс тілін білетін фнитолог – ... ... цирк ... тұз ... өз ... ... әрі адамның өзі баптаған ауышы құсының көкте самғауы мен ... ... ... ... аңға ... ... ... ғанибет, саятқа
құсбегіге еріп жүрген жұртқа ... ... ... ... ... ұшу ... бағзыдан бергі арманы, оны қолға үйреткен құсы
арқылы тамашалау үлкен ләззат.
Кесте-1 – Қыран құстың ... ... ... Баяу, бірқалыпты |Серуендеп ұшу, қалықтай сыза ұшу, қомдана ұшу, ... ... |ұшу, ... ұшу, ... ұшу, әуелеп ұшу, өзегі талып|
|білдіретін тіркестер |ұшу, шалықтап ұшу, парлап ұшу, тікте ұшу, барлай ұшу,|
| ... / ... ұшу, ... ұшу, ... ұшу, ... |ұшу, ... ұшу, шалқып ұшу, тілеп ұшу. ... Аңға ... ... ... ... ... қарай зу ету, биіктеп атқып|
|айтылатын тіркестер |ұшу, іліп ұшу, шаншыла ұшу, сыпыра ұшу, ... ... ... ... ұшу, ... шаншылу; түйіліп ұшу,|
| ... ұшу, ... ... ... ұшу. |
|3. Аспанға ... ұшу, ... ... ... ұшу, тік ұшу, қиялап |
|көтерілгенде айтылатын|ұшу, өрлей ұшу, ... ұшу, ... ұшу, ... ... |ұшу, ... ұшу, ... / ... ұшу, ... ұшу, |
| ... ұшу. ... ... салыстыру |Боздағандай ұшу, ағылып еңірегендей ұшу, биіктеп |
|арқылы жасалған ... ұшу, ... ұшу, ... ұшу, ... ... ... ұшу, жай отындай ағызып ұшу, оқтай |
| ... ұшу, ... ... сұрапылдай ағыза ұшу, |
| ... ... ... ... ұшу, шабандай ұшу. |
|5. Дыбыс шығуына ... ұшу, ... ұшу, ... ұшу. ... ... | ... | ... ... ... ұшуы ... ... ... ... қыран құстардың көбірек қолданатын ұшуы үш түрлі: қалықтай сыза
ұшу, сұрапылдай ағыза ұшу, не ... ұшу, ... ... ұшу. ... ұшуды ұнататын құс – бүркіт. Ол мұны көбінесе аң ... ... ... [17, 112б] ... ... ... ... қонып отырған кезде,
ол шатқалдың күнгей жағымен ... қана ... сыза ... ... ... ... ... тілінде “ату”, “сорғалау”, “сыпырту” сияқты
құстың ұшу әдістерін білдіретін сөздер бар. Сол ... ... ... ... ... ... ... деп бүркіттің
биіктеп қайыра төмен қарай аңға құбиып түсуді айтады. Бірақ аңдыған жеміне
шаншылып түспей, іліп түсуге ... түз ... ... ... құс бірде болмаса бірде соғылып мерт болуы мүмкін ... ат ... ... атынан айырылады, түлкіге түйіліп түспеген
бүркіт қанатынан қайырылады (мақал). Іле түз бүркіттің ... ... ... ... ... түсу ~ ... түсу ~ ... түсу ~ құйыла сорғалау ~ құлдилай
құйылу сияқты ... ... аңға ... ... ... ... ... аңғаруға болады.
2.4 Қыран құсқа қойылатын аттардың жасалу жолдары.
Саятшылыққа қатысты атаулар ұлттық рухани мұраны өз бойына сақтап келеді.
Осы ... ... ... ... ... зор. Н.Уәли “Тіл -
өмір шындығы. Сол ... ... ... ... ... ала ... сыр ... тұрады. Өмірде болған нәрсе ... де із ... - ... ... [18, 128 б]
Тіл қоғаммен тығыз байланысты болғандықтан, тілдің дыбыстық жүйесі,
сөздік қор және ... ... ... сол ... ... ... ... және рухани өміріндегі жаңалықтармен
түрлі қарым-қатынас ... ... ... қатысты атаулардың табиғатын жан-жақты зерттеу арқылы ... ... ... ... ... жеткен жетістіктерін
таныта аламыз. Саятшылыққа қатысты таным – түсінігін, мәдентиетте ... ... ... Саятшылыққа қатысты таным-ырым, бейнелі және
түйін сөздер, поэтикалық метафора, теңеулерқазақ ... ... ... ... ... саятшылық өнері туралы жазылған еңбектерден бүркіт
салу, ителгі, қаршыға, тұйғын т.б. ... ... ... ... ... мол ... алуға болады. Әлемдегі текті қырандар қазақ жерінде
мекендейді. Сан ғасырлар өтсе де, ... ... ... ... ... қанат жаюы да жайдан жай емес екенін аңғартады. ... ... ... ... ... ... – ғалым Биқұмар Кәмәлашұлы:
“түркі дәуірлерінде дала тағысы, аң – құстарға көк сермендесі қыран – алғыр
жыртқыш ... ... ... ... екі ... ... саятшылық
құруы, қажетке сай ожалы болумен қатар, қоршаған ортаның тепе-теңдігін
сақтаудағы әлемде теңдесі жоқ, тек қана ... тән ... өнер ... ... ой түйеді [19, 11-12 б]
“Сұңқар, бүркіт салудың Орта Азияда болып, әлемнің ... ... ... ... әлем ... бір ауыздан мойындайды.
Бұл өнерді Еуропаға ... ... жұрт ... ... ... ала ... ... қана қоймай, бүгінгі күнге дейін ардақтап келеді”
[20, 120б] Осы ретте бүркіт салу өнері тек ... ... ғана тән ... да ... ... да тән ... екенін аңғаруға болады. Тағы ... ... ... салу немесе қыран құстарды баптау о баста күн
көрістің көзі болғандығын да ... ... ... ... аттарды лингвистикалық тұрғыдан зерттеу ... ... ... ... ... ... бір жолы болып табылады. Бұл
жағдайда қыран құсқа қойылған ... ... ... ... да
бар екендігін аңғаруға болады.
Қыран зат. Бүркіт, қаршыға, қырғи сияқты алғыр құстардың жалпы атауы.
Қыран Құс. ... ... ... ... ... ... ... құс (бүркіт,
қаршыға т.б.) [14, 140 б] Мен қыран құстардың көбінесе жартасқа ұялайтынын
білемін. (Ә.Көшімов, Имаштың ителгісі).
Қазақ халқы – ... ... ... ... биікте ғана самғайтын даланың
тыныштығы үшін алаңдайтын қырандарды халқымыз азаттық құсы деп дәріптеген,
мәселен Тәуелсіз Қазақстанның көк ... да ... күн мен ... ... ... аян. ... құс ... ауыз екі сөйлеу
тілінен бастап, өрнекті өлеңдеріне дейін ... ... ... сөз тіркестерінен аңғаруға болады. Қазақ құсбегілері қанатына ... ... ... ат қою да ... небір шырайлы да көркем
сөздерін қолдана білген. ... ... ... ... тек
бүркіттің ғана 200-ден аса атауы бар, ал құсқа берілетін аттардың өзі 94-ке
жетеді дейді. Құсбегілері қыран құсты аттай ... ... ... ... мен тұмсығының; көзінің сыны; қанат, құйрық, ... ... ... саусағы, тұяғы, табанының сыны, өңі – ... жүн ... ... ... [20, 135 б] ... өзі қыранға берілетін аттардың тілімізде
мол болуы ұлттық дүниетанымымыздың ... ... ... ... ... ... ... шығуы, дамуы, мағынасы
құрылымы жағынан түрлі ... ... ... тіл ... ... үшін де ... ... табылады. Жалпы тіл ғылымында жүргізіліп жатқан
түрлі ғылыми зерттеулерге ... әлі де ... ... тереңірек
қарастыруды қажет ететін өзекті мәселелердің бірі – ... ... ... семантикалық және сөзжасамдық тұрғыдан талдау жасау. Қырандарға ... да ең ... ... дүниетанымының, ұлттық дәстүрінің алатын орны
ерекше. Қазақ халқының менталитеті мен дүниетанымында ат ... ... ... мен ... жүйесі, жолы бар деуге болады.
Академик Ә.Марғұлан “Саят құстары” атты еңбегінде бүркіттердің тегіне
тоқталып, ғылым анықтаған ... ... ... ... ... ... жүніне қарай 12 түрге ... ... ... топтастыруға болады.
• Шөлейт, суық өлкелерде, Орал тауында, күнбатыс Сібірде ... ... ... “Оралдың ақиығы” деп ат берген. Түсі ерекше
қылаң, басы қара-қоңыр болады.
• “Алтайдың қара тарланы” – ... ... ... ... ... тараған
ең ірі, ең алпауыт құстың бірі.
• Оңтүстік өлкедегі Алатау, Памир ... ... “үш ... ... ... бүркіт. Мәселен, “Мұзбалақ шүгел”, “шошақты
шүгел”, “сүйелді ... ... ... ... жүні шудаланып,
саусағына түсіп тұрады.
Ә.Марғұлан бүркіттің негізгі тегінен ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
• Оралдың ақиығы
• Алатаудың мұзбалағы
• Қызықтының қаракері
• Құмның қызылкері
• Желектінің жирен тұяғы
• Ертістің сарышолағы
... ... ... ... ... ... ... Жанбауырдың жарғыш тұяғы
• Өлтірмей бермес өтеген
• Несібелі байқасқа
“Бұлардан басқа әрбір құстың түріне ... ... ... құс”,
“қарашегір” деп аталатын түрлері толып жатыр. Бірақ олар құстың тегімен,
оның ... ... ... ... Болмаған соң, бәрін атап жатудың
қажеті жоқ”, - деп қыран бүркіт сипатын талдап, ара ... ашы ... ... ... ... ... ... ұлттық сөздік қордың
ауқымды қабатын құрайтынын аңғаруға ... ... ... ... ... ... ... да,
грамматикалық мипаты мен семантикалық құрылымы да ерекше. ... ... ... бірігуі, сөз мағынасының дамуы, сөз тудырушы жұрнақтың жалғануы
арқылы жасалады. Мұндай атаулардың барлығы да ... сөз ... ... ... ... көбі ... және аналитикалық сөзжасамдық
тәсілдер арқылы жасалған. Оған төмендегі мысалдар дәлел болады.
Морфологиялық ... ... ... ... ... ... бар, Мысалы: ұшжарғыш, кекшіл т.б. күйшілдер едім – түз тағысы ғой
бапты көп тілемес. ... ... – Ей, ... кекшілінің қызығын көп
көрдің ғой, сен. (А.С.).
Морфологиялық тәсілдің бірі – сөздердің бірігуі болып табылады, ... одан да көп ... ... ... ... ... аттар мол.
Мысалы: жыланбас, Асаусары, қарашолақ т.б.
Атаулардың жасалу үлгілері әртүрлі болғанымен, ... ... ... құрылымы бар екені белгілі. Олардың жасалуының өзіндік ... бар. ... ... ... есімдер қолданылады. Олардың сипатын
мынадай модельдер арқылы анықтауға болады.
1. Сын есім мен зат есім моделі (с+з): Сын есім мен зат ... ... ... ... ... ... білдіретін ақ, қара, қызыл,
сары т.б. Сын есімдер құстың сын, сипатын, ... ... ... ... ... және екі ... біріге келіп, бір атауды
білдіреді. Мысалы: Қазір де осы қырандар ... ... ... Тілеуқабыл Есенбеков деген бүркітші Ақбұршақ деген бүркітті алып
келді.
Халқымыз ертеден мал шаруашылығы мен ... ... ... ... да оның ... ... ... өмірі мен дүниетанымы,
салт-санасы тілде де із ... ... ... ... ... дәл ... ... сәйкес ат қойып, оны қолдана білуге
құсбегілердің ерекше мән ... ... ... ... ... Қыран құстардың түсін білдіретін күрделі атаулардың сан жағынан
мол. Негізгі түр – түс ... зат ... ... ... жасалған
күрделі атаулар екі компонентті болып келеді.
Кесте-2 – Екі компонентті қыран аттары
|Ақ ... ... ... ... ... |
| ... ... Ақбаян, Ақжелкен. |
|Сары ... ... ... ... ... ... ... Қараторғай. ... зат. Түсі қара ... басы мен ... ... иығы ақ ... үстінде көлденең қара жолағы бар ... ... ... құс. [14, 250 б] ... бұлай аталуына иығында бір-екі тал ақ түк
болғандықтан яғни оның ... ... ... ... болған. Мысалы,
Ақиық томағасы алынысымен еңсесін көтере ... ... ... тік ... ... ... ... отты көзін жалт-жұлт еткізді де, үй ішін
тінте қарады ... ... ... көрінісін зерттеушілер бұл туралы өз еңбектерінде
былайша ой ... ... ... ... ... ... образдылылығына, бейнелеуіне ерекшелігіне және қолданыс
жиілігіне байланысты тұрақты сөз ... ... атау ... ... ... сөз ... құрамында атау ретінде
ұшырап отырады. Мәселен, қыран құсқа байланысты қазақ арасында: ... ... ... ... ... ... сары құсы және жаман сары,
ақ сары, қой сары сияқты, көзіне байланысты ақ шегір, құм ... сұр ... ... ... тараған.”
Өмір талабынан туып, ғасырлар бойы қалыптасып, дәстүрге айналған қыран
құстардың түр-түсін білдіретін көптеген ... ... тіл ... тереңдігін көрсетеді.
2. Зат есім мен зат есім моделі (3+3): Бақабас, Жыланбас, Садақсан,
Тастүлек, Қылыштұмсық, ... ... ... \\ ... Осында Садақсан деп атайыншы, - деді (А.С.Ақиық). Осы атаулардың
әрқайсысына түсінік ... ... ... не ... ... ... мекендейтін, түгі қалып, денесі ірі, ... ... тау ... ... ... ... бір ұғымды таңбалайды,
мағыналық құрылымы – ... ... ...... ... сөздің
мағынасы оның құрамындағы компоненттердің мағыналары арқылы уәжделеді және
белгілі бір ... ие ... ... Күнтабан // Көктабан деген қыран атты
“күң // көк” және ... ... ... ... табаны ірі, қалың,
күсті болып келуі негізгі номинативті белгіге айналуы ... ... ... ... ... дер едім – ... қышырлы екен. (А.Сейдімбек. Ақиық). Кіре
берісте Мәті арқылы ақсақал ... ... деп ... ... ... ... отыр ... (А.Сейдімбек Түлкі түгінен жазған)
3. Сын есім мен сын есім моделі (с+с): Асаусары, Қарашолақ, ... ... Оның ... бала ... ... оң аяғының көк
тұяқтарын салдырлатып, томағасын қаға бастады (М.Ә. Бүркітші).
3. Зат есім мен сын есім ... ... ... ... ... Дауылқара және т.б.
Қыран құстарға берілетін аттардың синтаксистік (аналитикалық) ... ... ... ... да мол ... ... аттар екі
немесе одан да көп дербес сөздердің тіркесу жолдары арқылы жасалған. Екі,
үш құрамдас атаулар ... және ... ... ие. ... ... ... сапа, тұр, сипат, қасиет ... ... ... ... ... ... (қыран құстың иесі),
мысалы, Жабайдың Қарашегірі, Бектемірдің сары құсы, Жаяу Мұсаның Көкдойыны,
Шайманның Сарышолағы, ... ... және ... ... ... ... ... Нарынның сарысы, Ереннің
Мұзбалағы, Қаратаудың қарасы, Қобданың қаракері, ... // ... және т.б. Осы ... оның есіне “Тулақтың ... ... ... ... ... ... деген атаулар
оралып еді (А.С.) Қазақ құсбегілері ұстаған бүркіттердің “Алтайдың ... ... ... ... ... ішер ... ... сары құсы”
деп аталуы да жаңағыдай мекен жайына қарай қалыптасқан бітім ... (А.С. ... ... ... ... құс ... ... тәсіл де қолданыс табатыны белсенді ... ... ... ... анық көрінеді.
Лексика – семантикалық тәсілде сөздің құрамы, тұлғасы ешбір ... ... тек ... ... ғана ... Сөз ... құрамын сақтай отырып, тілдегі ... ... ... үстіне жаңа мағына қосып, жаңа ... атау ... ... ... сөзжасамның лексика-семантикалық
тәсілі арқылы жасалынған атаулар да кездкседі. Мысалы, ... ... т.б. ... ... яғни ... ... өзгеріске түсіп,
жалпылың ұғымнан жалқылық, нақтылық ұғымды білдіруге ауысуын ... ... ... ... тілдің лексикасындағы жалпы
ұғымды білдіретін создің ... есім ... ... ... ... тіліндегі қыран құс аттарының жасалуында морфологиялық тәсіл
негізгі ролъ атқаратыны ... Ең ... ... ... және кең
таралғаны- біріккен атаулар. Сонымен қатар мекен- жайының және ... аты ... ... ... да жиі ... ... ... мәдени ерекшеліктері ғасырлар бойы ... ... ... бүркітке қатысты айтылатын тәркестер мен
атаулардан тіліміздің құдіреттілігі мен ... ... ... ... ... ... ұлттық тіл негізінде пайда ... ... ... ие ... да, ... ... бірліктер талай
уақытты артқа салып, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырған мол тілдік материалдар.
2.5 Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... өнері мен мәдениетінен, кәсібінен, шұрайлы тілінен,
нақыл ... ... ... ... табатын қазақ халқының
болашақ ұрпаққа қалдырған мұрасы мол. Ерте ... ... күн ... тіршілігінің ерекше бір арнасы – құсбегілік. «Құстың
алғанынан салғаны ... ... етек ... «Ителгінің қызығына
қызсаң, қаршығаңды қамшы етерсің», немесе «Баба ... ... ... ... ... ... ... түйіліп түспеген бүркіт қанатынан
айырылады»; «Кәрі бүркіт қырланса – түлкі ... Кәрі ... ... ... көзі ... ... сияқты тілімізде ұшырасатын мақал-мәтелдермен
аталы сөздер құсбегілік өнердің қиындығы мен ... ... да бар ... ... ... ... саятшылық, құсбегілік өнері мен белсенді ... да, бұл ... ... ... танытушыладың қатары да аз
емес. Бүгінгі атлмыш өнердің қыр-сыры тек этнограф, зоолог ғалымдарды ғана
емес, тілшілерді де ... ... ... ... ... ... ерекшелігі мәдениет арқылы ... ... ... ... халық тілінде сақталады. Тіл мәдениеттен тыс
дамымайды, тіл арқылы ... ... ... мол ... ... ... – тіл, ... өткен дәуірдегі ұлттың ... мен ... ... көзқарастары тілде сақталады. Тіл мәдениеттің
даму сатысының барлық кезеңдерінде белсене атсалысады. ... өнер ... ... жалпы мәдениетінің өзіндік ерекшелігі мол, күрделі де
құнарлы бөлшегі ... ... ... өнер ... тіл т.б. өнер сияқты
халықтың өзімен бірге туып, біте қайнасатын ең көне құбылыс. Саятшылық
қазақ ... дәл ... ... қалыптасқанын дөп басып айту қиын. Жетісу
жерін мекендеген алғашқы ... мен ... ... жартастарға,
бұйымдарға суреттер салған.
Қазақ халқының өзге ұлттардың өнерінен айқындап, ерекшелендіріп
тұратын ... аз ... ... ... де ... ... – саятшылық өнері.
Халқымыз саятшылық өнерді сан ғасыр өтсе де, көзінің қарашығындай сақтап,
бүгінгі ұрпаққа жеткізіп, ... ... ... ... мен ... ... ... қарамастан жыртқыш қыран құстарды баптап,
аңшылық құрып, ... ... ... құсбегілер бар, бірақ
олардың қатары санаулы. ...... ... ... терең де
қызықты, қиын өнер. Бұл өнерге қатысты айтылатын атаулар, жасалатын ырым-
жоралғылардың да ... ... бар. ... ... ... ... саятшылар үшін жауапты кезең. Бүркіт – қыран құстардың ішіндегі ең
ірісі, ең ... ... ... ... ... қазақ халқының
“төл мақтанышы”, құдайдан қазақ халқына еншілеп ... ... деп ... ... [21, 5 ... тілі ... бүркіт сынына, атына байланысты 200-ге тарта,
бүркітті атпауға арналған құрал-жабдықтың 60-қа жуық атаулары бар. Сонымен
қатар “бүркіт” сөзі ... ... ... тіркестер (бүркіт қабақ,
бүркіттей түйілді//шүйілді, бүркіт көз т.б.) мен ... ... ... ... түйіліп түспеген бүркіт қанатынан ... ... ...... ... т.б.) өзі бір төбе.
Жер әлемде алғаш пайда болған адамдар бастаған жабайы аңшылық кәсібі ... келе ... ... ... жалғасты. Бүркітпен аң аулау
дәулетті адамдар үшін сауық-сайран, көңіл ... ... ... ... ... күн ... көзі ... табылады.
Бүркіт – аңшылық кәсіпте ең керекті, ... адам ... ... ... құс. Бүркіт 80-100 жас жасайды деген ғылыми ... ... ... ... ... ... 1 ... дейін (12 жас)
таратып келген. ... ... ... ... бір ... ... ... бары аңғарылады. Бүркіттің жасын ... ... ... ... ... әр ... ... әдеби-танымдық еңбектерде бүркіт жасы туралы мәліметтер мол
кездеседі. Оны төмендегі ... ... ... – 3 – ... танымдық еңбектерде бүркіт жасы
|Жасы |Құралұлы |Сейдім |Кәмәләшұлы Б. |Бабалықұлы Ж., Тұрдыбаев А. |Қиянат |
| |А. |бек А. ... ... – А., ... 1989, - |Б., |
| ... ... ... |141 б. ... |
| ... |А., ... ... |Қ.М. |
| ... – | ... |нің |1972, -|А., ... 2006,| ... |
| ... |89 б. |-120 б. | ... |
| |лығы – | | | ... |А., | | | |– А., |
| ... | | | ... ... | | | |ап. ... |1998, - | | | |- 208 б. |
| |128 б. | | | | |
| | | |
|2 жас | ... |
|3 жас | |Тас ... |
|4 жас | |Ана |
|5 жас | ... |
|6 жас | |Көк ... |
|7 жас | |Қам ... |
|8 жас | ... |
|9 жас | |Май ... ... жас | ... ... жас | ... ... жас | ... ... осы ... жасына қатысты атаулардың әрқайсысының ... ... зер ... ... ... ... ... БАЛАПАН – жұмыртқадан жарып шыққан қыран бір жасына дейін осылай
айтады. ... одан соң ... ... ... ... ... ... қара балапан бір аптадан бері бөртпе жемге қаратылса,
соңғы бірнеше күндерде ақ жемге ауыстырылған еді ... зат. Үш ... ... [14, 256 б] Бұл атаудың шығуына ... ... ... ... Тірнек-тырнақ сөздерінің төркіні бір.
Құстың тырнағы осал ... ... аңға ... ... ... бас асау болып шықты ... ... одан соң ... ... қансоқталы тояттарға дағдыланған қомағай қара балапан бір аптадан
бері бөртпе жемге қаратылса, ... ... ... ақ ... ... (Ә.К.).
ҚАНТҮБІТ зат. Екі жасар бүркіт. [14, 253 б]. Балапан түгінің құлпыра
бастауына байланысты айтылса крек. Қантүбіт шақтан өтіп, үшінші қар ... ... ... ... ... бос ... ауызға ілікті. (А.Сейдімбек).
ТАС ТҮЛЕК. Тас күшейткіш мәнде айтылып тұр. Балапанның ... ... ... ... ... ... білдіреді. Тас түлектей
түйілді тіркесі қыранның алғырлықпен аңға ... ... ... тас ... ... ... мән-мағынасын фразеолог ғалым
І.Кеңесбаев “төрт жасар қыран құс” деп түсіндіреді [ҚТФС, 496 б.]. ... ... ... ... ... тірнек емес, балғын, ерекше саңлақ құс болып
алған бұл күндерде. Томағасын алусыз күйінің ... ... ... ... ... Осы тас түлекке көз алмай қараушылардың ішінен, қыжырайған қара
шал Шәймерден: ... ... ...... ... ... ... жоғарыдан төне түскенде. Қатты бір шошып ... ... ... аса бере оны ... естен шығарған екен (Ә.К.).
МҰЗБАЛАҚ Алғыр, қыран бүркіт, ақ иық [14, 255 б.]. Қыранның сырт
бейнесіне ... ... ... ... ... құстың баутағарындағы жүн
тұяғына түсіп, қысты күні мұз және аңның қаны қатып ... ... ... өжет аңға ... олжалы қайтып отырғандықтан кейде ҚАНДЫБАЛАҚ деп
те атаған.
Тілімізде мұз балақ; мұзды балақ, қанды көз тұрақты ... ... ... бұл ... ... – қыран бүркіт, ақ иықалғыр
құс деп түсіндіріліп жүр. Ал құсбегілік ... ... 5 ... ... мұзбалақ деп атаған. Аталған тұрақты тіркес контексте де дәл
осы мағынасында қолданыс ... Ақ иық, мұз ... ... ... ... ... алқымы іспес (Айтыс).
2. Асанда жүріп шалқытқан,
Бөктерлеп тауды қалқытқан,
Мұзды балақ, қанды көз,
Аң көрмей қанат қақпаган (Б. Өтемісов)
ҚАНА 5-7 ... ... ... Ол: ... ... тастүлек,
құмтүлек, баршын, лашын, ене, хана деп бөлінсе, енді біреулер он, он ... - ... ... деп бөледі екен (Т.Әлішеров).
БАРҚЫН зат. Қартайған бүркіт [14, 251 б]. ... қара ... ... ... яғни ... түгі ... барқын тартады. Бұл құс
былтыргы барқын, биыл баршынга шыгып он бірінші қар басып отыр, - деді ... ... сын. Он ... асқан қүс [14, 251 б]. Баршын - көк, қара ... ... ... ... ... өзі шалқайған шағында, қашқан аң үстіне
құйқылжи түскен баршынды көзі шалып қалып, қайыра ... қара ... ... арпалысқан кескіндерін көрді, көрді де солай ... ... ... ... ... ... түлкіге әлі
аяқтанбаған албырт тас ... әккі ... - сары ... ... ... жасар деген үміт бар (Ә. К).
МОЛА аталауының уәждемесіне сүйенсек, бүл ... ... ... ... ықтағыш, суыққа төзімсіз болатындықтан осылай атаған.
Халқымызда Ер қартайса, қазаншы болар, Бүркіт қартайса, ... ... ... бар. Расында да қартайған бүркіттің шамасы тек ұсақ ... ... ... таусылған қыран өзін-өзі төменге тастап, құлап
өледі екен.
ШӨГЕЛ зат. Он бір жыл жасаған бүркіт [14, 257 б]. Бүл ... ... ... ... - шақ сөзі ... ... ойдамыз. Себебі,
тілімізде бар бүл сөз әртүрлі мағынада жұмсалады. Соның ішінде: 1) уақыт,
кезең. Сәт, ... 2) күш, ... ... Осы ... сөзге сын есім
тудырушы —лы/-лі аффиксінің жалғануы арқылы сөз ... ... ... ... ... ... келе ... өзгерткен» дейді Е.Қосбасаров
...енді біреулер он, он бір жастарды - барқын, шөгел деп ... ... ... тілі ... ... ... байланысты атаулардың
жергілікті жерде таралған тұқымы, құсбегілердің дәстүріне байланысты
әрқалай екені ... ... ... ... ... ... атаулар кез келген заттың атауы ... ... ... ... ... ... бүркіттің жасына байланысты ат қоюда
халқымыз құстың алғырлығына, түгі мен ... және т.б. ... ... ... ... Бұл ... қазақ тілінің тарихи
лексикологиясы мәселелерін ... Е. ... ... жас
атауларын қоярда оның ерекшелігі мен қасиеттеріне қарай 1) түбітіне,
түлегіне; 2) түр-түсіне; 3) ... мен ... ... 4) басқа
тілден (моңғол) сөздерді де пайдаланған деп тұжырым ... ... пен ... ... ... ... ... халқымыз ежелден жоғары бағалаған. Бұл онер о баста
тіршіліктің негізгі көзі болған. «Қоғамдағы адамдардың ... ... ... етуі ... емес ... ескерсек, кәсіп - әлеуметтің
тіршілік тірегі, күн көрістің көзі болып табылады», - дейді Т. Өмірзақов.
Уақыт өте келе кәсіптің бұл түрі ... бір ... ... ... арқасында адамдар табиғаттың сырын ұгынып, онымен тыгыз ... ... ... ләззат алган. Топпен шыққан ... ... құс ... салбурынга қатысу - жігіт агасының ең ... ... ... құс ... ... бөрі ... алгыр құс болмас,
Бұйырмаса екеу түгіл бір де алмас.
Сұңқардан сұлу құс болмас,
Қауырсыны қатпай ұша алмас, - деп Шалкиіз жырау ... ... ... ... ... келе ... өнер екеніне көз
жеткіземіз.
Қыран құстарға, оның ... ... ... ... ... аңыздар, орындалатын ырымдар өте көп. Мысалы, бүркітке қатысты
нәрсенің барлыгы - қауырсыны мен тұягы, басына ... ... ... тұгыр, аңга алып шыққанда отыргызатын балдақ - барлыгы да ... ... ... ... бүркіттің өзін немесе оны баптайтын
кұралдарды алып кіретін ырым болған. Наным-сенім ... ... ... ... рухын ұрлауға келетін мифтік құс - Қарақұсты үркітіп жіберуге
болады екен. Баласы болмаған жағдайда, ... үйге ... ... ... осы ... ... ... шақырады деп, бүркіттің
тұяғын да қасиетті деп санап, оны үйдің төріне не болмаса ... ... ... ... ... ... ... талма ауруы да ... ... атты ... өте ... етіп ... Мысалы, «Бүркіт
әп-сәтте көктен соргалап кеп құйылды да, кызга ... ... шар ... ... ... ... берді. Сәті түсті деген осы. Демек ... ... ... ұшырганда талма ауруы қүс тұягы тисе жазылмай
қоймайды» (А.Д.). Төбеден суылдап ... алып ... ... адам ... ... сілкініс пайда болды, қатты шошынады, денедегі талма оқыс
айғаймен сыртқа шығып кетеді екен.
Тілімізде сонымен ... ... ... ... айтылатын мақал- мәтелдер де
мол кездеседі. Мысалы, Үйіріне жеткенше түлпар асыгады, Ұясына ... ... ... өз ... ... өз ұясын сағынуы табиғи
заңды қүбылыс екені айтылса, осы айтылған мақалда өзге жұртты көп ... ... ... ... ... адам да өз ... жеткенше асығады
дегенді аңғартып тұр. Осыған қарама - қарсы мағынада Тұғырына ... ... ... қаңғыған тұлпар оңбас деген мақал айтылады. Өз
үйірінен бөлек кеткен ... да, ... ... ... да түбі коп өмір
сүре алмайтыны белгілі. Әр адам өз үйінің береке - ... ... ... жағдай тудыруы тиіс. Егерде ондай әрекетке ... ... ... ... ... жолы болмайды. Алынған қолданыста
саятшылық кәсібіне байланысты қолданылатын ... де ... ... ... ... зат. - 1. Қолға үйретілген саят құстарының ( бүркіт, қаршыға,
ителгі т.б.) қонақтайтын орны, биіктеу ағаш ... ... ... ... ... кондырды (С.Бегалин). 2. Ауыс. Бір нәрсенің астына
қойылған тірек, сүйеніш. Тұғыр зат - Мініске ... жабы ... ... ... ... Т.. IX. 262 ... ... көшпелі тұрмысқа лайықтап, ағаштан жасаған. Тұғырдың
ұзындығы екі қарыс сынық сүйемдей, ... ... ... ... үш не
төрт талтақ сирақ бекітіледі немесе ... ... ... ... ... екі ... орнықты әрі жатаган келеді. Кұстың
кұйрығы жерге тимейтіндей етіп жасалған тұғырды бапкерлер алтын, күміспен
әшекейлеп, оған аса ... ... Егер ... ... ... да ... ... Осыдан барып тілімізде тұгыр сөзіне
байланысты ... ... ... ... болсын», «тұғырдан тайды»,
«тұғырдан түсті» т.б. сөз тіркестері қалыптасқан.
Қазақ ... ... орын ... ... ... ... (Қаратұрық)
сияқты сөздері де тұғыр түбір морфеманың негізінде жасалған қолданыстар.
Бұл сөздің көне түркі тілінде де ... ... ... ... ... ... байқауға болады. М. Қашқари ... ... ... ... бекініс», «бекінген қала», ; «тұрақ», «тұрақ»,
«мекен» деген ... ... сөз. ... ... ... термині, жоғарыдағы келтірілген сөздерден метатеза құбылысы арқылы
пайда болған (рық/ғыр) дегенді айтар едік. Себебі, ... сөзі ... ... тұрақ, тұрық сөздерінің бір варианты ... Ал ... ... ... ретінде «тұғыр» сөзі тілімізде
қолданылып жүр: ... ... ... ... ... көтерілу сияқты
қолданыстар спорттық лексикада жиі ... ... ... ... ... түсті, қартайды деген үғымды
берсе, адамға байланысты мансап - дәрежеден айырылды дегенді ұқтырады.
Мысалы, Ол алпысқа келгенше тұғырдан ... жоқ (Т. ... ... ... ... ... сұңқар құстың табиғатынан өте
сақ кұс екенін аңғарамыз. Ауыспалы ... сақ ... ... ... қандай іске барсаң да ойланып, ең жақыныңмен ақылдасып бару
керектігін ескертеді. Биік таудың басына ... ұшып ... да ... ... жылан да шыгады деген мақалда қыран кұстар өз ... биік ... ... сол ... ... қыраннан басқа тіршілік иесі жылан ... ... ... Бұл ... адам ... ... ... алға
қойған мақсатына талпынса, талаптанса, кім де болса жете ... ... ... ... ... түлек деген сөздер де бастапқы кезде аңшылық пен
саятшылық өнерге қатысты туған сөздер.
Түлек - 1.Құстың түлеу процесі. 2. Қыран құс ... ... ... ұшар ... 3. ... мағ. Жас ... жас буын, жеткіншек.
[ҚТТС, Т. IX. 330 6]
Түлеу атау, ... ... ... ... ... түктің мұндай алмасуын
түлеу дейді [ҚТТС, Т. IX. 331 б].
Тіліміздегі жан-жануарлардың терісінде өсетін жүн ... ... ... бір ... түк ... Көне түркі тілінде тү - денедегі
қылшық, шаш, жүн, қауырсын, ал түк - шаш және жүн ... ... ... с. 594-595) Көне ... ... тү ... сөзі біздің қазіргі
тілімізде тү+біт, тү+ле, тү+к, тү+т сөздерінің түбірінде үшырасады. ... ... түк ... кең ... жалпылылық мағынада қолданылып тұр.
Тіліміздегі ауыспалы мағынада қолданылып ... ... ... тұрмысы
түледі сөз тіркестері адамдардың түрмысы жақсарғанда айтылады. Жас ұрпақ,
мектеп табалдырығыннан аттап, өмірге жолдама алған бітірушілерді түлек ... да ... ... ... ... ... сөзінің негізінде
жасалған.
Қазақ тілінің сөздік құрамында саятшылық лексикасының өзіндік ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа беріліп келе жатқан
тұрақты тіркестерінің құрамында саятшылыққа байланысты қолданылатын кәсіби
қолданыстар жиі кездеседі. ... ... ... - ... «далбай»,
«кеп»,«тірі» сияқты атаулармен айтылады. Қазақ халқының ауыз әдебиеті мен
жазба әдебиетінде шыр, ... ... ... ... көп ... Бірақ
бұл сөздің төркіні (этимологиясы) жете зерттеліп, әлі ... ... Ж. ... [86, 53 6] ... ... ... ... шырға тартты тіркесі бар.
Шырға тартты а) Қыран құсты дәніктіру, қанатын бекіту үшін сүйретілген
түлкі терісіне қызыл байлап ... ... ә) ... ... ... сынап көрді. [ҚТТС, Т. IX. 352 6].
Шырға зат - алғыр құсты аңға үйретудің тәсілі. ... Т. IX. 352 ... ... ... ... ... - «бүркітті баптап үйретуде
қолданылатын түлкінің кебі» делінген.
Қазақ тілі лексикасында «шыр біту» тіркесі бар. Бұл ... ... ... ет алу, ... ... ... сөздігіде шыр сөзінің үш түрлі мағынасын
көрсеткен. Солардың бірі – нәр және әл, ... күш деп ... Шыр зат, көне 1. Нәр, ... 2. Әл, ... күш. ІІ. Шыр зат,көне.
Ынтымақ, бірлік, татулық. III. Шыр зат. ... бала ... да ... ... ... бір түрі.[ҚТТС,Т.IX.349б]. Шыр сөзінің түп-төркінін қуаласақ,
ол көне түркі тілінде май, ... майы ... ... (ДТС, с.146.) Сонда
шыр біту май біту дегеннің көне варианты болып шығады. Майды шыр сөзімен
атаудың өзі үтымды ... бүл ... өз ... ... ... ... ... шыр байлады (бітті), шыр жүқпады. Бұл сияқты
құбылыс қазіргі қазақ тілінде де аз кездеспейді.
Саят ... ... зор ... ... - ... ... Халқымыз «қүс қанатымен • ұшады, құйрыгымен қонады» деген сөзді
бекер ... ... ... ... артынан алдына балыққарын сүйірлеу
үшкір келгенмен, қаршығаның қанатындай доғал да, сұңқардың ... ... ... Оны ... ... ... - ... қылыш қырында
тұрған екі қауырсыны. Құсбегілер қанат шалғыларының бірінші ... деп ... ... ... ... ... бүркіт тұяғына
қатысты айтылатын ... ... ... ... кездестіреміз. Бүркіт
тұяғының бауыры ойық, өзекше келеді де, өзектің екі қыры ... ... Осы ... ... ... ... қарап
құсбегілер «пышақ» деп атаған. Саятшылар пышақтың биік және өткір болғанын
жақсылыққа жоритын болған. Пышақ сөзінің шығу ... ... ... ... ... кесу ... «пыш» сөзімен берген. Татар ... ... ... ... ағаш ... ... (ара) «пычды»
деп атайды. Сонымен қатар «киім пішу» тіркесіндегі «пішу» етістігі «кесу»
деген мағынадан шығып түр.
Қазақ саятшылары құстардың ... жете ... ... олардың дене
мүшелеріне қарап, бағалай білген. Қыран құстардың тіршілігіндегі ең мықты
қаруы - олардың көк мүйіз болат тұмсығы. ... ... ... тек қана аңды
боршалап, оның етін сүйегінен айырып жеу үшін жүмсалады ... ... ... ... қарай қылыш тұмсық, орақ тұмсық, кешкіл
тұмсық, көк ... деп ... ... сөзі ... тілі ... «тұмылдырық», «тұмшала» сөздерімен түбірлес екенін ... ... ... ... ... алып қарағанда, арасындағы
жақындық айқын байқалады. «Тұм» деген түбір Орхон-Енисей ескерткіштерінің
тілінде «жабылып ... ... ... ... ... ... Якут
тілінде «тумус» «тұмсық» деген ұғымды білдіреді.
ҚОРЫТЫНДЫ
Мәдениет ұлттық менталитет ... түп ... тіл ... ... ... құдіретімен бейнеленіп, шынайылықты танытады. ... ... өзі ... және ... ... ... ... ізі
сайрап жатады.
Материалдық мәдениетіміз туралы ақпарат саятшылыққа қатысты лексикасы
мол ... ... өнер ... егіншілік сияқты кәсіппен тығыз
байланыста сабақтаса ... ... ... ... ... ... атаулар халықпен бірге жасасып келе жатыр, сондықтан
тіліміздегі көптеген ... мен ... ... жасалуына
негіз болып отыр.
Саятшылыққа қатысты атаулар қазақ тілінің сөздік қорының бір бөлігі
болып табылады. Сонымен ... адам ... ... ... ... атаулар тілдің сан ғасырлық даму ... ... және ... тілде белсенді қолданысқа ие болған. Олар көркем
әдебиеттерде, жеке қолданыста жиі кездеседі, фразеологиялық сөйлемшелерде,
мақал-мәтелдерде, ... және тура ... да ... ... ... ...... жақтан тақырыптық
топтарға бөлініп, оларға кешенді түрде талдау жасалынды.
Халық лексикасының аса ... ... бір ... ... табылатын
саятшылыққа қатысты атауларды зерттеу арқылы этностың өзін қоршаған ортаға,
мәдениет жетістіктеріне дүниетаным кеңістігі ... ат қою, ... ... ... ... қорымыздағы мақал-мәтелдер мен фразеологизмдерден халқымыздың
саятшылық өнерді аса жоғары бағалағанын аңғаруға ... ... ... сөздердің лексикалық ерекшеліктерін,
этнолингвистикалық табиғатын ашу барысында кейбір ... ерте ... келе ... көз ... Ал мұндай тілдік материалдар
тілімізде өте мол. ... ... ... фразеологиялық тіркестердің
тілдік-танымдық мәнін ашу арқылы тіліміздің ұлттық мазмұнына сай көркемдік
таным әлемін, философиялық ... ... ... болады.
Саятшылық өнерге қатысты таным-ырым, тыйым, бейнелі сөз, поэтикалық
метафора, теңеу қазақтардың санасында берік орын алған, құсбегілік ... ... түрі – ... құстармен аң аулау мен ... ... ... ... ... төл ... деп ... ұлтымыз үшін зор
мақтаныш.
Қазақ тілі ... ... ... ... атаулардың
жергілікті жерде таралған тұқымы, құсбегілердің дәстүріне байланысты
әрқалай екені атауларға жүргізген ... ... ... фразеологизмдердің қатарын толықтыратын құсбегілік,
саятшылық кәсіпке қатысты әрбір ... ... мән ... ... сыр жатқанын аңғаруға болады. Халқымыздың ... бойы ... ... саятшылыққа қатысты мақал-мәтелдер мен тұрақты тіркестер
халық аңыздарымен ... ... ... олжа алу ... мәселе емес, керісінше тұз ... ... ... ... ... бір құс ... білетін фнитолог – этолог
маманындай немесе цирк өнерпазындай тұз ... өз ... ... әрі ... өзі ... ... ... көкте самғауы мен оның
аспанда қалықтап шүйіле ... аңға ... ... ... ... ... еріп ... жұртқа рахат сыйлайтын көрініс. Өйткені, аспанда
қалықтап ұшу адамзаттың бағзыдан бергі ... оны ... ... ... ... ... ... дейін мәлім болғандай сұңқаршылыққа қатысты дерек бағзы
дәуірдегі мысырлықтарға барып тіреледі. ... ... ... рәмізі, Хорус құдайының бейнесі, ироглиф таңбасы орнына жүрді.
Туркия жеріндегі Богаз ... ... ... саздан жасалған
барельефте бірі қолына сұңқар ... ... ... бауы ... қолдарына шабатын қару ұстаған екі жігіт бейнеленген. Ескерткіш
б.з.д. ХІІІ ғасырдікі, ... ... ... 3300 ... ... ... ... археологиялық қазба жұмыстарының нәтижелері
орта ғасырда адам мүрдесімен бірге қыран бүркітті қоса жерлегендігін елтірі
отыр. Шыңғысханның құсбегілік ... ... ... ... ол ... ... ... дейін көтерген болатын. Қызықты да тамаша
құсбегілік өнері моңғолдардың Орта ... ... ... ... ... ең ... мәртебесіне ие болды.
Орта ғасырда құсбегілік өнері көшпенділер арасында тоқтаусыз дами
берді. ... ең ... ... ... үшін ... ... бір
саласы болып келген; сондай-ақ ол әскери жаттығудың шынығып – шыңдалудың
тамаша үлгісі болған.
Сұңқар, бүркіт салудың Орта ... ... ... ... ... өнеріне
Еуропаға, Азияға таралғандығын әлем зерттеушілері бірауыздан мойындайды.
Атақты Есікқаласынан табылған «Алтын ... бас ... құс ... ... ... көне ... ... ұшырасуы – жыртқыш құстардың қазақ жеріндегі тарихи тамырының
тереңге жайылғандығын көрсетеді».
Бұл ... ... құс ... ... ... көрінісі.
Мұндай культтің жоғары деңгейін қазақ мемлекеттілігінің рәміздерінде және
халық санасында ауыз ... пен ... ... өмір – ... ... болады.
Қазақ хандығы дәуірінде аң-құсқа бай Сібір өлкесі мен қазақ даласы
әлемдегі саят ісін жабдықтайтын қазыналы өңірге ... Онда ... ... ... ... ... өтіп, Батыс бекзадаларына
жетеді.
Құсбегілік хан, би, ... ... ... ... ... ... құмарлық түрі болса, орташалар мен жарлылар үшін кү
көріс көзі болған. ... ... ... ... ... ... ... ұлар, бұлдырақ, шіл, кекілік, аққұр сияқты еті адал құстарды аулап,
ауыл болып кәсіп еткен. Бұлардың ... ... ... шіл ... ... ... ... кездерде қазақ даласына саяхаттап немесе ... ... ... адамдарға әрқашан қонақжайлылық көрсетіп, иығына ... ... ... құс қондырып, астына жүйрік ат мінгізіп еліне сый –
сыяпатпен қайтарып отырған.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. ... Г.Н. ... ... ұлттық-мәдени
аспектілері. -Алматы: Ана тілі 1998.-196 б.
2. Степанов Ю.С. Слова правда и цевилизация в русском ... к ... ... в ... ... ... // Известия АН. СССР. Серия
литературы и языка- 1972-№2.-с 146
3. Маслова В.А. Введение в ... ... – М.: ... ... Арутюнова Н.Д. Образ / опыт концептуального анализа // Референция
и ... ... М., ... ... А.Н. «Культурные» и «некультурные» ... ... ... ... результаты, перспективы. Тезис
конференции. М., 1990-79б
6. Вежбицкая А. Язык, Культура. Познание. М., 1996-29б
7. Аскольдов – ... С.А. ... и ... ... ... ред. И.Р.Гальперина – 1986-79б
8. Лихачев Д.С. Концептосфера русского языка // ... ... – 1993 - № ... ... Н.К.: ... ... значение концепта //
Логический анализ языка. Культурные концепты М., 1991-74б
10. Степанов Ю.С., ... С.Г. ... ... ... ... ... ... А.П. Типы концептов в лексико – фразеологической
семантики ... их ... и ... ... ... ... І. Қазақ тілінің фразеологиялық сөздігі – Алматы: ... – 712 ... ... дәстүрлі мәдениетінің энциклопедиялық сөздігі – Алматы:
Сөздік – Словарь, 2002 - 102 б.
14. ... ... ... ... 10 ... / жалпы ред.басқарған
А.Ы.Ысқақов – Алматы: ғылым, 1980 – 5т. – 639 б.
15. Қайдар А. Структура односложных ... и ... в ... ... ... ... 2005 – 304 ... Асылова. Р.О. Аңшылық пен ... ... ... ... ...... ... Марғұлан Ә. «Саят құстары» // Егемен Қазақстан – 1991.-22 ... ... Н. ... және ... ...... Санат, 1998. –
128б
19. Кәмәләшұлы Б. Қазақтың дәстүрі құсбегілігі және ат бегілігі. –
Алматы: Өнер, 2006. – 120 ... ... Б. ... ... ... сыны» // Маңмаңгер. - 2000.№3-
4.-11-12бб
21. Хинаят Б., Исабеков К.М. ...... ... ... ... Алматы- кітап, 2007-120б
22. Қазақ дәстүрлі мәдениетнің энциклопедиялық сөздігі. – Алматы:
Сөздік – Словарь, 2002 – ... ... Ә. ... ... ...... ... – Алматы.2002
24. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. – Алматы:
Ғылым, ... ... М. ... сөздігі. Т. І-ІІІ. – Алматы: Ханат, 1998. – 584б
26. Оразова М. Қазақ тілінің семантикасы. – Алматы: Рауан, 1991. – 213
б.
27. ... ... ...... ... 1998
28. Қайдар Ә. Қазақ тілінің өзекті мәселелері. – ... Ана ... ... Р.Ә. ... ...... Қазақ
университеті, 2002
30. Қазақтың мақал-мәтелдері. Өлке баспасы. – Алматы. 2000
31. Аханов К. Тіл білімінің негіздері. ... ... 1993. – 49 б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
«Аққу» концептінің лингвомәдени ерекшелігі59 бет
«Кеңістік» концептісіндегі жер-су атауларының вербалдануы3 бет
Аспан денелері атауларының концептуалды өрістері50 бет
Жол концептісінің танымдық сипаты және когнитивтік негіздері61 бет
Сұлулық30 бет
Уақыт/время/time концептілерінің ассоциативтік ерекшеліктері88 бет
Ғ.Мүсірепов туралы53 бет
Ғаламның тілдік бейнесіндегі «Қазақ әйелі» концептісі193 бет
Қазақ тіліндегі «Туған жер» концептісі35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь