Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл жайлы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3.5


І тарау
1.1 Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл жайлы ғалымдардың негізгі көзқарастары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .7.21
1.2 Оралхан Бөкейдің әдеби тілге қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21.25
II тарау
2.1 «Атау кередегі» бірқатар тілдік тұлғалардың мағыналары ... ..25.61
а) Көркем әдебиет шығармаларының тіліндегі кірме сөздер
ә) «Атау кередегі» бейвербалды амалдар мен фразеологизмдер
б) «Атау кередегі» теңеулердің қолданылуының маңызы
в) Шығармадағы метафора, яғни сөзді құбылтып қолдану
г) Шығармадағы метонимия мен метатеза құбылысы
ғ) «Атау кередегі» эмоционалды.экспрессивті лексиканың көрінісі


Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62.63

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..64.65
Бүгінгі таңда қазақ әдеби тілі мен жалпыхалықтық тілдің арасындағы сабақтастыққа көп көңіл бөліну үстінде. Себебі, жалпыхалықтық тіл көркем әдебиеттің қайнар көзі болып табылады. Ақын-жазушылар өз шығармаларында әдеби тілді де жалпыхалықтық тілді де өз ойларын жеткізу үшін ұтымды пайдалануға тырысады. Бұл талпыныстардың кейде сәтті шығатындары да бар, кейде олар шығарманың мазмұндық құрылымына нұқсан келтіріп тұрады. Сондықтан, жалпыхалықтық тіл мен әдеби тілдің арасындағы нәзік сабақтастықты үзіп алмай, олардың орнын тауып пайдаланғанның табысты болары анық.
Тілдік қордың толығуы, тілдік бірліктердің молаюы сияқты процесс осындай байланыстардың арқасында жүзеге асады. Сондықтан, жекелеген жазушылардың, ақындардың өз шығармаларында тілдік бірліктерді қалай қолдана алатындығына қарай олардың жеке стильдік ерекшеліктері сараланады, автор ретіндегі шеберлігі айқындалады.
Қазақ әдебиеті соңғы жылдары тек толысу, даму белесінде болғаны мәлім. ХХ ғасырда негізі қаланып, жүйелі түрде қалыптасса да, әлем әдебиетінің кез келген озық үлгілерінен кем түспейтін туындылар жазылып, талай елдердің тілдеріне аударылды, талай адамдар сүйсіне оқитын болды. Осының бәрі шындығына келгенде, жазушылардың жеке шығармашылық ерекшеліктеріне қатысты екенін ескергеніміз жөн.
Жергілікті тіл ерекшеліктері мен аймақтық лексиканы әдеби тіл деңгейіне дейін көтеріп, оқырмандарына жол тапқан ақын-жазушылар жетерлік. Оралхан Бөкей, Дүкенбай Досжан сияқты ғалымдарды міне, осы тұрғыдан келгенде бағалауымызға негіз бар. Әсіресе, Оралхан Бөкейдің бұл саладағы жетістіктері өте мол. Жазушының өткен ғасырдың 70 жылдары прозада қарымды еңбек етуі қайталанбас дүниелердің қазақ әдебиетіне қосылуына себеп болды. Оның шығармаларының тілдік ерекшеліктерін танып-білу де өз алдына бір әлем. О. Бөкей қазақ тілінің құнарын, шұрайын мейлінше сарқа пайдаланған жазушы болып есептеледі. Бұл кезінде көптеген ғалымдардың назарына да іліккен. Академик Р. Сыздық пікір білдіргендей, «Авторлық даралықты, жазушының өз қолтаңбасын танытатын стильдік амалдың бірі – кейіпкерлерді сөйлету, ойлату тұстары. Бұл саладан қарағанда, О. Бөкей тілге аса бір ұқыптылықпен қарайтын, сәйкестік, орындылық дегендерге интуициясы мен білігі күшті қаламгер екендігі көрінеді» [ Сыздықова Р. Ғ. «Қазақ әдеби тілінің тарихы.» Алматы, Ана тілі, 1993].
1. Аханов К. Жалпы тіл білімі. –Алматы, 2003
2. Ахманова О. С. Общее языкознание. –Москва, 1973
3. Әуезов М. Абай жолы, 2-том. Алматы, Жазушы, 2006
4. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 19-том. –Алматы: Жазушы, 1985
5. Балақаев М. Б. Қазақ тілінің мәдениеті –Алматы, 1971
6. Балақаев М. Қазіргі қазақ әдеби тілі және оның нормалары. Алматы, Ғылым, 1984
7. Бөкей Екі томдық таңдамалы шығармалар. 2-том. -Алматы, Жазушы, 1996
8. Жансүгіров І. Поэмалар. –Алматы, Жазушы, 1989
9. Исхан Б. М. М. Әуезовтің лингвистикалық ой-тұжырымдары. –Алматы, 2000
10. Кенжеахмет С. Жеті қазына, 3 кітап. Алматы, Ана тілі, 2003
11. Қазақ тілі энциклопедия. –Алматы, 2003
12. Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә., Қазіргі қазақ тілінің фразеологиясы мен фразеологиясы. Алматы, Сөздік-Словарь, 2006
13. Қазақ тілінің диалектологиялық сөздігі. Алматы, Ғылым, 1969
14. Қарақалпақша-русша сөзлик. -Москва, 1958
15. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі. -Алматы, Хант, 2005
16. Қоңыров Т. Қазақ теңеулері. –Алматы, 1976
17. Қоңыров Т. Эпитет, Метафора. –Алматы, 1989
18. Мырзабеков С. Баяндама. Жинақ: Қазақ әдеби тілі тарихының проблемалары. –Алматы, 2000
19. Мүсірепов Ғабит Таңдамалы шығармалары. –Алматы, 1987
20. Оңдасынов Н. д. Арабша-қазақша түсіндірме сөздік (Қазақ тіліндегі араб сөздері), 1-том. –Алматы: Мектеп, 1984
21. Сауранбаев Н. Т. Қазақ тілінің проблемалары. Таңдамалы еңбектерінің жинағы. –Алматы, 1982
22. Сыздықова Р. Сөз қолданысы және әдеби норма. –Алматы: Жазушы, 1983
23. Сыздықова Р. Ғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, Ана тілі, 1993
24. Сыздық Р. Абайдың сөз өрнегі. –Алматы, Санат, 1995
25. Сыздық Р. Сөз өрнегі. –Алматы, 1996
26. Узбекча-русча луғат. –Москва, 1959
27. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Мектеп, 1964
28. Аманжолов С. Вопросы диалектологии и истории языка – Алма-Ата, 1959
29. Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языкознания.- Москва, 1956
30. Баскаков Н. А. Введение в изучение тюрских языков.- Москва, Высшая школа, 1962
31. Вайга Э. А. Стилистика. Лексика. Слова. – Москва, 1987
32. Гвоздев А. Н. Эмоциональная лексика в русском языке. – Москва, 1987
33. Геворкян К. У. Кинесический язык. – Москва, 1963
34. Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика казахского языка (на материялах произведении М. Ауезова) – Алма-Ата: Наука, 1989
35. Ломоносов М. Избранные в 5-томах.- Москва, Наука, 1968
36. ЛЭС,- Москва, 1987
37. Русские писатели о языке. Хрестоматия. Под общей редакции Докусова А. М.- Ленинград, 1954
38. Рустемов Л. Казахско-русский толковый словарь. Арабско-иранских заимствованных слов.- Алматы, Мектеп, 1989
39. Қазақ әдебиеті, №46 (618) 1-бет, Ахмеди Ысқақов. Әдеби тіліміздің дамуы
        
        Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
................................. 3-5
І тарау
1.1 Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл жайлы ғалымдардың негізгі көзқарастары
……………………………………………………………….7-21
1.2 Оралхан Бөкейдің әдеби тілге қосқан үлесі
.....................................21-25
II тарау
2.1 ... ... ... тілдік тұлғалардың мағыналары ……25-61
а) Көркем әдебиет шығармаларының тіліндегі кірме сөздер
ә) «Атау кередегі» бейвербалды амалдар мен фразеологизмдер
б) «Атау кередегі» ... ... ... ... ... яғни сөзді құбылтып қолдану
г) Шығармадағы метонимия мен метатеза ... ... ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілі мен жалпыхалықтық тілдің
арасындағы сабақтастыққа көп ... ... ... ... ... көркем әдебиеттің қайнар көзі болып табылады. Ақын-жазушылар өз
шығармаларында әдеби тілді де ... ... де өз ... ... ... ... ... Бұл талпыныстардың кейде сәтті
шығатындары да бар, кейде олар ... ... ... ... ... ... ... тіл мен әдеби тілдің ... ... үзіп ... ... орнын тауып пайдаланғанның табысты
болары анық.
Тілдік қордың толығуы, тілдік бірліктердің молаюы сияқты процесс
осындай ... ... ... ... ... жекелеген
жазушылардың, ақындардың өз шығармаларында тілдік бірліктерді қалай ... ... ... жеке ... ... ... автор
ретіндегі шеберлігі айқындалады.
Қазақ әдебиеті соңғы жылдары тек толысу, даму белесінде болғаны
мәлім. ХХ ... ... ... ... ... қалыптасса да, әлем
әдебиетінің кез келген озық үлгілерінен кем ... ... ... елдердің тілдеріне аударылды, талай адамдар сүйсіне оқитын болды.
Осының бәрі ... ... ... жеке ... қатысты екенін ескергеніміз жөн.
Жергілікті тіл ерекшеліктері мен аймақтық лексиканы әдеби тіл
деңгейіне дейін көтеріп, оқырмандарына жол ... ... ... ... ... ... ... ғалымдарды міне, осы тұрғыдан
келгенде бағалауымызға негіз бар. Әсіресе, Оралхан ... бұл ... өте мол. ... ... ... 70 ... прозада қарымды
еңбек етуі қайталанбас дүниелердің қазақ әдебиетіне ... ... ... ... тілдік ерекшеліктерін танып-білу де өз алдына бір әлем.
О. Бөкей қазақ тілінің ... ... ... ... ... ... ... Бұл кезінде көптеген ғалымдардың назарына да іліккен.
Академик Р. Сыздық пікір білдіргендей, «Авторлық даралықты, ... ... ... стильдік амалдың бірі – кейіпкерлерді сөйлету, ойлату
тұстары. Бұл саладан ... О. ... ... аса бір ... ... орындылық дегендерге интуициясы мен ... ... ... ... [ ... Р. Ғ. «Қазақ әдеби тілінің тарихы.»
Алматы, Ана тілі, 1993].
Оралхан Бөкей Алтай өңіріндегі көпке танылмай, ұмытылып бара ... ... ... ... ... Рас, кейбір жазушылар оның бұл қадамынан
мін ... ... ... те ... ... ... бейнелілігін неше
түрлі көркемдік тәсілдермен жеткізу, шығармада әр жолда тірі сурет жасау –
Оралханның әдебиет белесінде жеткен ... ... Оны ... де ... ... керек-ті. Сондықтан, Оралхан Бөкейдің әр шығармасын жеке
алып, оның барлығын тілдік тұрғыдан талдаудың ... мол ... ... ... ... ... ... «Атау кере» шығармасын талдауды негізгі
нысана ретінде алып отырмыз.
«Атау ... ... ... дара ... шеберлігін,
қолтаңбасын танытатын озық шығарма. Ондағы сюжет желісі де негізінен адам
мен қоғам болмысына қатысты, екі ... ... ... мәселесіне
арналады. Мұндағы кейіпкерлер жүйесінің әрқайсысында ... ... ... ... стилі бар. Осылардың бәрін Оралхан Бөкей «Атау
кереде» жеткізуде халықтық тілдің қазынасынан емін-еркін ... ... ... ... «Атау кересі» тілдік тұрғыдан біршама зерттеу
еңбектерге ... ... ... тілдік құбылыстардың, ... ... ... ... ... ... де айта кеткеніміз жөн.
Осының бәрін зерттеп-зерделеп, тіл білімінің ... ... зор ... анық деп ... ... ... ... «Атау кере» повесіндегі әр
түрлі тілдік ... ... сөз ... ... ... ... ... амалдар мен фразеологизмдер арнайы тақырыптарға
топтастырылып зерттеледі. Сонымен ... ... ... ... ... ... ... талданады.
Диплом жұмысының жалпы сипаты
Әдеби тіл мен жалпыхалықтық тілдің ара-жігін ... кез ... ... ... ... шығармашылық қабілетінің төмендеп, оны
талғамсыздыққа ұшыратады. Әрі бұл ... ... да ... ... әкеліп соқтырады. Сондықтан «әдебиет – ардың ісі»
болғандықтан, ондағы үлкен жауапкершілікті түсіне білу ... ... ... ... ... түйсіне білген
жазушы. Сондықтан,оның шығармаларындағы әдеби тіл мен жалпыхалықтық тілді
зерттеудің қажеттілігі ... ... ... ... ... мақсаты мен міндеттері. Диплом жұмысының алға
қойған мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... кере» шығармасындағы тілдік құбылыстарға
көз жеткізу;
- «Атау кередегі» әдеби тіл мен жалпыхалықтық тілге қосқан ... ... ... ... ерекшеліктерді (кірме сөз, метафора, метонимия,
метатеза құбылыстары) табу.
Диплом жұмысының дерек көздері: ... ... ... ... ... ... академик Рабиға Сыздықтың «Қазақ әдеби тілінің
тарихы» және т.б. еңбектерінде, М. ... ... ... ... да ... ғалымдарының еңбектері пайдаланылды.
Диплом жұмысының ғылыми жаңалығы. Диплом жұмысында ғылыми жаңалық
ретінде мына мәселелерге көз жеткіздік:
- «Атау кередегі» ... ... ... ... ... тілді құбылыстардың, дара қолданыстардың мол болып
келетіндігіне.
Осылардың ... ... рет ... ... талдау жасалып, баға
берілді.
Диплом жұмысының құрылымы: ... ... ... екі ... және ... әдебиеттер тізімінен тұрады.
І тарау
1.1 Әдеби тіл және жалпыхалықтық тіл ... ... ... ... ... ... тілі мен әдеби тілі
тарихына қатысты жеке ... ... ... ... ... бұл ... түйткілдерді түбегейлі шешіп тастауға әлі ... ... ... о ... Хрестоматия. Под общей редакции
Докусова А. М. –Ленинград, 1954].
Жүздеген жылдық тарихы бар ... ... бар орыс ... ... М. В. Ломоносовтан бастап көтерілген бұл мәселе қазіргі
кезге ... ... ... ... тіл ... бұл проблема М. Ломоностовтың ... ... в ... русского литературного языка» деген
мақаласында: «Как ... ... ... человеческим изображаются
различность по мере разной своей важности так и российский язык ... книг ... по ... ... ... ... ... и низкий сие происходит от трех речений российского языка»,
деп түсіндіреді [ ... М. ... в 5-ти ... ... ... 120 ... ... тілінің қалыптасу, даму жолдары мен кезеңдері, әдеби
тілдің туу, қалыптасу, даму процесінде әр ... бай ауыз ... ... ... сондай-ақ кезеңдердегі түрлі ... ... ... ... ... ... нормалары және олардың әлеуметтік
мәні мен стильдік тармақтары, қазақ әдеби тілінің ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілдің
басты-басты мәселесі. [ Әуезов М. «Жиырма томдық шығармалар жинағы.» 19-
том. ... ... ... ... пікірлерді сұрыптай келе, әдеби тілдің ең басты белгісі
– оның ... ... ... тіл ... Бұл – бір. Қызметі
жағынан сол халық өмірінде ұйымдастырушы қоғам мүшелерінің басын ... ... ... ... болуға тиіс. Бұл – екінші меже. Әр нәрсенің,
әр құбылыстың затын, мән-мәнісін салыстыру арқылы, өзге ... ... ... қою ... ... ... ... таныту үшін
оның қарама-қарсысына қойылатын басты құбылыс – ауызекі ... ... ... ... деп ... қажет үшінші шарт. Әдеби тіл – қоғамның қолданылу
практикасында сыннан өткен, нормаланған барша үлгілерге ... ... ...... ... [ ... тілінің диалектологиялық сөздігі.» Алматы,
Ғылым, 1969, 39 ... тіл – таза ... ... ... ... ... стильдік
тармақтары сараланған, қоғамдық қызметі әр алуан ... ... Ол – ... өңдеуінен өткен жалпыхалықтық тіл. Әдеби тіл – ... ... ... ... ... ... тіл. ... көзқарасты
қолдаушылардың пікірінше, әдеби тіл жазу болғанға дейін қалыптаса алады.
Академик Н. Сауранбаевтың сөзімен айтатын болсақ, «...Әдеби тілді
жалпы ... ... тіл» деп ... да ... дәл ... «Жалпы халықтық
тіл» деген ұғым «әдеби тіл» деген ұғымнан әлдеқайда кең, басқаша құбылыс» ... Н. Т. ... ... ... ... ... ... 1982, 324 бет]. Қарапайым ауызекі сөйлеу тілінің (яғни
халық тілінің) сөз байлығы ауыз әдеби тіліне ... ... ... ... байлығынан гөрі барынша бай да, құнарлы болып келеді, өйткені оның
құрамында әдеби ... ... ... ... (наречиелер,
говорлар, көпшілікке белгісіз жергілікті ерекшеліктер, кәсіби сөздер,
т.т.), қарапайым сөздер ... ірі, ... ... және әр ... ... ... қалай да болса солай айтыла беретін әралуан кездейсоқ
сөздер т.б.), историзм (көне ... ескі ... ... ... ... сөздер), варваризм (әлдеқалай бұзылып айтылатын, қате айтылатын
сөздер), ... ... ... ... ... айтылатын сөздер)
т.б. элементтер қаптап жүреді. Олар айтылу ... ... ... ... ... тұлғасы жағынан өрескіленіп, көзге ұрып ... ... ... ... бұл ... және ... ... да сөздер мен сөзорамдары халық тілінің
қойнауында қорланып, ... ... ... ... ... де, ... ... де үнемі көрініс беріп отырады, бірақ солардың бәрін байқап,
біле бермейміз. Олардың көзге ... ... ... ... ... Т. Сауранбаев былай көрсетеді: «Шын мағынасындағы әдеби ... ... ... тіл – ... ... ... ... сұрыпталмаған, шындап жетілмеген, олпы-солпы жақтары көп
тіл. ... да, А. М. ... ... ... тілді бір сөзбен
«речевой хаос» деп дәлі анықтаған: «әдеби тіл, халықтық тіл, ... ... ... сұрыпталған түрі» [ ... Н. Т. ... ... ... ... ... ... 1982, 324 бет].
Көркем әдебиет шығармаларының тілі, әдетте, ... ... ... ... ... сол ... тиісті нормалық
ережелердің аясынан шықпағаны мақұл, бірақ ол ... ... ... ... ... алмайды. Әр автордың творчестволық лабороториясынан әр
сөз бен сөз тұлғасының, сөз ... ... ... өңделіп, құбылып,
жаңарып шығуы сол автордың шеберлік өнеріне байланысты. Сөз шеберлерінің
сомдап шыққан жаңа тұлғалы ... жаңа ... сөз ... ... ... түсу үшін ... ... Сөзді баптап -, бәйгеге салу
– жазушының ісі, оны бағалап, иінін ...... ... іске ... ұшпаққа шығару – қалың ... ... ... ... ... ... тіл ... таразысы - әдеби тілдің
нормалары. ... ... ... ... ... ... ... құнары
мен нәрін жинап, әсем де айшықты ... ... сөз ... ... ... ... сөз тіркестерінен келістіріп, көркемдеп,
өзінше бір реңк ... жаңа ... мен сөз ... ... сөз ... ... да сәнді, ұғымды да мәнді етіп, әрлеп, көркемдеп келтіреді.
«Әдеби тіл» ...... ... арқылы жүйелі қалыпқа
түскен, стильдік тармақтары бар, қоғамдық қызметі әр алуан тіл. Оның ... ... ... ... ... ... норма, грамматикалық
норма т.б. Әдеби тілдің нормасынан ауытқу екі түрлі ... 1) ... және 2) ... ауытқу» [ Балақаев М. Б. «Қазақ тілінің мәдениеті»
Алматы, 1971, 13 бет]. Бұл М. Балақаевтың ... Р. Ғ. ... ... «барлық ауытқулар, соның ішінде сөз қолданыстарға уәжді (мотивті
немесе ... және ... ... ... ... ... деп
қарастырылады. Бұл тек көркем сөз стилінде ғана емес, барлық ... ... ... ... ... ... уәждірек ауытқулар жиірек
кездеседі және олардың өздері әр сипатты болады... Сөз қолданыстағы жалпы
әдеби тіл ... ... ... ... ... тыс ... ... қарапайым жай немесе дөрекі сөздерді,
жаргондарды т.б.
«Көркем әдебиет шығармаларының ... ... ... ... ... өзін ... сол тілдің қолданылу мүмкіншілігін көрсету» [ Сыздық Р.
«Абайдың сөз өрнегі.» –Алматы, ... 1995, 5 ... тіл ... бір ... ... ... ... ауыз
толтырарлықтай қомақты табыстарға жеткен қазақ диалектологиясында артық-кем
айтылып жүрген, тіпті жазылып та ... ... ... болды. Мысалы,
жергілікті ерекшеліктерді қолдану баспасөз бетінде де айыпқа саналып жүрді.
Дегенмен,соңғы ... тек ... ғана ... ... ... ... жайында жағымды пікірлер айтылып, қалыптаса бастады.
Р. Сыздық, мысалы, әдеби тіл нормасынан ауытқыған кейбір ... мен ... ... ... ... екен: «...олардың едәуірі тіпті диалектизм де
емес, керек десеңіз көне де емес, күнделікті қолданыста ... ... ... де ... ұмыт бола ... ... Және бір ... – олардың әлі де бірде бір рет ... ... ... [ ... Р. «Сөз ... және әдеби норма.» –Алматы:
Жазушы, 1983, 97 бет]. С. ... ... өзі ... да ... ... ... (негізінен лексика-
фонетикалық) барын жоққа шығара алмаса керек. Тек осыған бояуды көбірек
жағып, ... деп ... ала ... ... ... ... қалам
қайраткерлері (тіпті баспасөзде) де көбірек ... ... ... ... өткен конференцияларда да жиі естідік», - деп өте бір
орында ескертіп ... еді. [ ... С. ... ... «Қазақ әдеби
тілі тарихының проблемалары.» –Алматы, 2000, 140-141].
М. Әуезов бір ... ... деп еді: ... ... ... диалекті бар дегенде, Жайық пен Алатау қазақтарының солтүстік,
шығыс облыстарынан ... ... ... өзгеше құрылыс
белгісіне қарап айырмайды. Қазақстанның сол өлкелеріндегі ... ғана ... Бұл, ... ... ... ... ... айырмасы әдеби тіл тұтасып, бірыңғай болып қалыптасқан орыс тілінде
де бар» [ Исхан Б. М. М. ... ... ... 2000. 267 бет]. Б. ... ... ... «М. Әуезов қазақ
тілінде ұшырасып қалатын ... тіл ... бар ... ... және ... сол ... қазақ ақындарының бәріне мәлім
болмағандығын ... ... ... ... ... арнайы еңбек
жазған ғалым Б. Исхан ... ... ... «әдеби тіл ауытқыған, яғни
олардың ішінен орын таба ... ... ... ... ... іске ... ... тілінің бүкіл сөз байлығын қағазға түсіріп,
көркем әдебиет, тағы басқа әдебиеттерде ... ... ... ... шара ... ... ... халыққа танылып болмаған сөздерді
жатырқауымыз (М. ... ойы ... ... ... Одан әрі ... ... ойын ... жалғастырады: осы орайда да, тілдік қоры әлдеқашан
қатталған, барынша мол зерттелген, барлық тіл ... ... ... мейлінше игерілген орыс тілінің озық ... алға ... ... ... өсуі мен баюы ол ... ... тым ... жатыр,
тіліміз орыс тілімен салыстырғанда, сол барлық ойдағыдай игерілген жоқ. Ал,
олар болса, әдеби тілімізді байыта ... ... ... Б. М. М. ... ... ... –Алматы, 2000.
267 бет].
Қазіргі қазақ тілінің сөздік қоры мен грамматикалық ... ... ... ... ... мен зерттелетін мәселелер
аз емес. Ең алдымен, аталып өтетін бар проблема мынада: ауызекі сөйлеу ... ауыз ... ... ... ... мен грамматикалық ерекшеліктері әлі
де болса, түгелімен хатқа түсіп, белгілі бір ... өтіп ... ... осы ... ... ... тіл мен көркем әдебиет тілінің
арақатынасын айқындайтын, олардың бір-бірімен өзара өзектес болып ... ... ... үшін ... грамматикалық тұлғалардың көркем
шығармаларының тілінде қолданылып, көріну тәсілдері туралы әңгіме ... бір айта ... ...... сөз болып ... ... ... ... ... ... -
әдетте әдеби тілде де жұмсалып жүрген форманттар, айырма, бірақ, ... ... ... ... ... ... ... сөздер осы
күйінде тұрып, дәл қазіргі әдеби тілімізде ... ... ... әдеби тілдің стильдік нормаларына тиісті дәрежеде жауап бере алмайтын
тәрізді.
«Асылы, қазақ тілінің о бастағы дамуы халықтық поэзия ... ... дау ... керек-ті. Онан кейінгі дәуірлерде, жазба проза
шыққан дәуірде де, сол прозаның өзі де халықтық тіл ... ... ... ... ... де ... Оларды қазақ әдеби
тілінің тарихи дамуы тұрғысынан қарастыру, ... ... ... ... жүр. Бұл тұста , ең алдымен, қазақ ... ... ... қазақ жазба әдеби тілінің қалыптаса бастау дәуіріндегі тіл
ерекшеліктері ескерілмейді. Өткен ғасырдың аяқ шені мен ... ... ... ... ... онша дами ... ... халық тілінің бай
қазынасының баспасөз бетіне түсуіне мүмкіндігі аз болды. Ал, ... ... ... өте ... ... де, ... тілінің
байлығы түгел әдеби тілден орын алды дей алмаймыз. Диалектілік ерекшеліктер
мен әдеби тіл байлықтарының өзара қарым-қатынасқа түсетін кезінің өзі ... ... ... Қазіргі кезде көз тоқтатып қараған кісіге әдеби тілге
еніп жатқан жаңа сөздердің қатарында ... ... де ... ... қиын ... Одан қалса, халық тілінде қолданылатын афоризмдер
мен бейнелі ... сөз ... де ... ... ... болған жоқ.
Ал, әдеби тілге енген асар, нөпір, мұрындық болу, мұңлық, ... ... ... ... наубайхана тәрізді сөздер мен сөз тіркестерін кейбір
тілшілердің айтуларына қарап диалектизмдер ... ... ... Сол ... әр түрлі сөйленістерге телініп жүрген кәсіби лексикаға
да осы тұрғыдан қарау мақұл болар еді».
«Бір жағынан, халық тілі мен ... ... ... ... ... арақатынасы айқындалып болмағандығына тағы
мынандай мысалдар келтіруге болады. Ет ... ... ... ... әр ... ғана емес, баспасөз бетінде де әр түрлі атайды.
Мысалы, нан, жұқа нан, іңкәл, қайыс нан, ... ... ... нан. Ал, ... көлденең салынатын ағашты үрлік, көшер, білік» деп те айтып жүр.
Әрине, бір ғана ... ... әр ... ... ... не ... облыстан екендігіне байланысты. Бірақ, қазіргі кезде осындай ... ... ғана ... мынау әдеби тілдің нормасы деу қиын, бірақ
болашақта біреуін ғана қабылдау ... [ ... М. ... ... ... және оның ... Алматы, Ғылым, 1984, 75б].
Ал, орыс тілінен қазақ тіліне сөз ену жағдаяты одан өзгешелеу.
Мұнда ... ... ... ... ... тілдік ауыс-түйіс ерекше орын алады.
Орыс халқы мен қазақ халқының саяси-экономикалық және мәдени-ағарту
істері негізіндегі ... ... ... өз ... ... Ресей империясы құрамына енуінен кейін (1731 жылдардан кейін)
күшейгені белгілі. Сол ... ... ... ел ... ... формасы
біртіндеп ыдырай бастап, патшалық тәртіп бойынша жаңадан әкімшілік ел билеу
орындарының құрылуы, сонымен ... ... ... ... сөздердің
енуі, сол өзгерістердің айғағы болса керек: болыс (волость, ... ... ... ... ... ... өрендік
(урядник), жандарал (генерал), сот (судья, суд), ... ... ... уез, ... ояз (уезд, уездной управитель), поштабай (почтовый),
сияз (сьезд), шен (чин), шар салу ... ... ... қабылдауда, олардың жұмсалуында екі түрлі ... ... - өмір ... ... ... оқта-
текте түрлі-түрлі тұрпатымен тіл қорына елеусіз, пассив ... ... ... ... Екіншісі – саналы таңдау, талғау талқысынан ... ... ... ... сөз қорына қосылатын кірме сөздер. Алдыңғысына
доға, қамыт, бәтеңке, піркеншік сияқты фонетикалық тұрқы ... ... ... ... ... не олардың эквивалент баламалары жатады
[ Балақаев М. «Қазіргі ... ... тілі және оның ... ... 1984, ...... әдебиет тілінің көріктеу құралы, көркем суреттің
бояуы. Сөздің ондағы нәрі, көріктеу қызметі қаламгерлердің соларды ... ... ... ... көркем әдебиет тілінің де бас арқауы
– сөз. ... ... сөз ... көркем суреттің бейнелеуші
материалы болатындықтан, оны ... ... ... қадағалап, талғап
қолданады. Сол үшін олар бір ... ... ... ... ... ... ... тілі байлықтарын жазба әдебиетке
енгізу мөлшерінің аз-көптігімен өлшенеді. Ең оңайы тілдегі бар ... ... ... енген-енбегенін жекелеген ақын-жазушылар туындыларының
сөз байлықтарынан түгел қамтып, кейбір болжам жасауға ... М. О. ... ... ... сөз ... туралы былай ... ... ... ... ... бар ... Пушкин шығармаларына
орыс тілінің байлығын кіргізгендей болған... Абай шығармаларының көлемі аз
болғандықтан және әдебиет бір ... ... ... ... ... ... Бір ғана ... саны осыншалық мол емес шығармалар
шеңберінде Абай өзі білген қазақ тілінің де ... ... ... [ Балақаев М. «Қазіргі қазақ әдеби тілі және оның ... ... 1984, ... ... әдебиетте бейнелеудің, образды ойды жеткізудің бояуы
ету үшін сөзбен салған суреттің тігісі жатық болуы – ... ... ... «Бітпейді іштегі ғашықтық жарасы», «Қараңғы түнде тау
қалғып, ұйқыға кетер балбырап» ... ... ... ... (Қ.
Аманжолов) сияқты көркем үлгілер – ерекше сөз қолданыстар.
Жазба әдебиетке дейін дәл осылардай болмағанмен, соларға ... сөз ... ... мүмкін, бірақ олар ол кезде халық әдебиеті
үлгілерінің аясында ... ... ... де ... ... ... Ол тек ... сезімтал, суреткер тіліне ғана ... ... да сөз ... ... тіл ... үйлесіп
жатса, әдеби тілге, ауызекі сөйлеу тіліне тән сөз ... ... ... ... ... тіл ... ... байқалып жатса, әрине, олардың сөз зергері болғандағысы. ... сөз ... ... ... ... ... ... екіталай. Себебі, «әдеби тіл» деген ұғым тек ... ... ғана ... ... сөз қолданыс ерекшеліктері олардың өзіндік
стильдерін қалыптастырады. ... Б. ... ... тұжырымдап,
дәлме-дәл құрастырған сөйлемдер арасында көріктеу, ... ... ... ... көп ... М. Әуезовтің
синтаксисінде ой қазбаланып, жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... теңеу, метафора сияқты көріктеу
амалдарының қатарында бірыңғай мәндес сөздерді ... ... ... ... ... ... ... қоршаған кәрі-жас
Ырғызбайлардың киім сәні бөлек-ті және қаладағы саудагер, имам, қалпелердің
сәлделі шапанды, құндыз бөрікті, байлық, ... ... де ... ... ... түрлерімен, ашаң, жүдеу жүздерімен өзгеше ... ... ... ерекше бір азап дүниесінен келгендей» [ Әуезов
М. «Абай жолы», 2-том. Алматы, Жазушы, 2006, 11 бет ]. Сөз ... ... Ғ. ... ... ... шыққан сөздер болмайды, бәрі
логикалық байланыста, әрқайсысы өз орнында тұрады. Сол кітаптың 38, ... ... ... ... ... ... бие» деп атайды.
Тілді жақсы біліп, көп жазатын кейбір ... ... ... тілде жазу үстінде қазақ тілін байытамыз деп, көпшілікке
түсініксіз жергілікті диалектизм, жасанды ... ... ... бұл да
жазушының өзіндік ерекшеліктерінің бірі болса ... Олар ... ... ... ... - өз ... мәселе. Қалай да солар
жазушының сөз қолдану ерекшелігіне жатады.
«Қазақ тілінің өзге түркі тілдерінен бөлініп, өз ... ... ... ... ... ... тілінің де бірыңғай халық тілі болып
қалыптасу кезеңі, екіншісі – қазақ халқының буржуазиялық ұлт болып ... ... ... ... ұлт ... ... дейінгі
аралықта бірыңғай ұлт тілі болып қалыптасқанға дейінгі кез. Осы соңғы екі
кезең тұсында да қазақ халқының ... тін ... тілі ... халықтық тіліміздің, қала берді оның әдеби формасының
ертерек ... ... даму ... тым ... шолумен ғана тынып, оның
ескі, яки, көне кезеңдерінің қандай-қандай дәуірлерге бөлінетінін сөз етпей-
ақ, тікелей жаңа әдеби тіліміздің құралу, даму және ... ... ... ... да ұзын-сонар тарихы бар. Соны қысқаша ғана
шолып өтейік.
Бүкіл қазақ жерінің орыс ... ... ... ... ... басы құралып, экономикасы жаңаша дами бастады. Халықтың ... ... ғана ... ... және ... ... ... бір тұтастық ыңғайға көшті. Осылардың ... ... ... ұлт ... ... арнасына түсті де, оның тілі бірыңғай ұлттық тіл
болып қалыптаса бастады» [ ... ... №46 (618) ... ... ... ... дамуы].
Әдеби тілдің тарихын баяндамас бұрын, «әдеби тіл» деген
категорияның өзі ... ... ... алу ... Өйткені, «әдеби тіл»
дегеннің мазмұны, сипаты жөнінде тек қазақ тіл ... ғана ... ... анық айқын үзілді-кесілді пікір жоқ екені айтылып келеді. Бір
қатар ғалымдар әдеби тіл ...... ... ... ... түрі деп ... енді ... жалпы хатқа түскен туындылардың
тілі әдеби тіл деп табады.
«Әдеби тіл дегеніміз – жалпы ... ... ... ... бір дәрежеде өңделген ерекше бір түрі. «Әдеби тілдің тарихы – жазба
ескерткіштердің тарихы». «Әдетте ... ... тіл ... ... ... - ... ... ең маңызды және қайткенде де болуға тиісті белгісі».
«Тіл білімі ... ... ... тіл» деп тек көркем әдебиетте ... ... ... ... ... ... ... қысқасы, жазба тілді атаймыз. Міне, осы пікірлес ғалымдар белгілі ... ... тіл деп тану үшін ... ... шарт, яғни хатқа түскен
нұсқалары өте аз немесе жоқ жерде әдеби тіл де жоқ деп кесіп ... тіл ... де ... тіл» ... ұғымға тиянақты, бір
анықтама берілмей ... ... күні ... ... ... ... ... жазба әдеби тілі», «кітаби тіл», «қазақ ауыз әдебиеті тілі», «жалпы
халықтық тіл» дегендер бір-бірінен ажыратылып, әрқайсысы ... ... ... жоқ. ... ... ... ... мәлім тарихының өн бойындағы сыры,
ерекшеліктері, масштабы (жұмсалу өрісі) толық зерттеліп біткен жоқ.
М. Балақаев: «Әдеби тіл – жазба тіл. ... ... ... тіл
байлықтары, оның құрылысы сымбатты қалыпқа түсіп, екшеледі. Жазуы болмаған
халықтың тілі әдеби дәрежесіне көтеріле алмайды» - деп. ... та ... ... тіл ең ... ... ... Ол ... әдеби тіл болмақ емес», - дейді. Бірқатар зерттеушілер қазақтың
әдеби тілін ХІХ ... ІІ ... ... деп, мұны ұлы ... Абай мен ... ... ... тілдің ең басты белгісі – оның өңделген, сұрыпталған,
нормаланған тіл болуы, бұл – бір ... ... сол ... ... ... мүшелерінің басын қосушы сипаты, яғни жалпыға ортақтық
қасиеті болуға тиіс. Әдеби ... тану үшін оның ... ... ...... ... тілі. Әдеби тіл – қоғамның қолдану
тәжірибесінде сыннан өтіп, нормаларын ... ... ... деп ... ол ... ... үлгілерге ортақ болуы шарт.
М. Әуезов: ... ... ... ... ... ... дау ... Бұхар, Махамбеттерде қазақ әдеби тілінің үлгі-
өрнектері жоқ деуге бола ма? – ... ... та: ... ... де қазақ әдеби тілінің ... ... Олар жаңа туа ... ... ... ... (Махамбет Өтемісов, Ыбырай Алтынсарин сияқты) ... - деп ... тіл» ... ұғым – ... тілі үшін де тарихы, ... ... ... тілі үшін оның ... түрінің болуы, сан ... ... ... ... ... ... ... қызмет етуі –
заңды шарттар. Ал, бұл ... ... ... тілі ... ... бірдей жауап бере алмаған. Әдеби тілді ... сол ... ... ... ... ... ... жазба әдеби тілі тұтқиылдан, айталық, Абай ... ... ... күннен немесе кейбір зерттеушілер жазғандай,
«Түркістан уәлаяты» газетінің ... ... ... ... ... ... ... да әдеби тіл үлгісі болған. Ол қазақтың төл ... ... бір ... ауыз ... ... екінші жағынан, жазба әдеби
тілден ерекшеленетінін көреміз.
Сонымен қатар, өткен дәуірдегі ... ... ... және ... тіл ... Ол – ... түркі халықтарына ортақ Орта Азиялық жазба
әдеби тіл – түркінің «локальдық» («жергілікті қазақтық») ... ... ... асяы өте ... ... бұл іс ... мен ... жанрға,
одан кейін мұсылманша діни әдебиетке қызмет етті. Бұл тілдің элементтерін
ХІХ ғасырдағы тұңғыш қазақ баспасөзі мен ... ... ... ... ... пайдаланды. Бұл тілді кезінде қазақ топырағында
«кітаби тіл» де, осы тілде (дәлірек айтсақ, осы тілдің ... ... ... ... ақындар» деп атағаны мәлім. Қазақ мәдениетіне
қызмет еткен «кітаби тіл» таза шағатай тілі (түркі) емес, сол ... ... ... ... тілі мен ... тілдерінің элементтерін араластырып
пайдаланған қоспа дүние – ... ... ... ол ... ... ... ауызша әдеби тілі мен жазба әдеби тілі ... ... ... ретінде дамып, ХІХ ғасырдың І жартысында әбден
қалыптасып, қоғамға қызмет ете ... Ол ... ... ... ... ұласты.
Әдеби тіл дегеніміз – ... ... ... ... ... ... қолданылу қызметі әр алуан, стиль жағынан
саралануға бейім, тілдің диалектілер мен ... ... ... ... түрі [ ЛЭС, -Москва, 1987, 270 бет].
Әдеби ... ... сөз ... ... ... өткен,
солар шығармашылық жолмен дамытқан жалпыхалықтық тіл жатыр. Әдеби тілді
жалпыхалықтық ... ... ... ... ... Әдеби тіл халық
тілінің негізінде жасалады. Ол ... ... ... зор ... қаралады. «Әдеби тіл» мен «Көркем әдебиет тілі» деген ұғымдар
бірдей емес. Әдеби тіл тек ... ... ... ... ... ... де
қарастырады.
«Сөз шеберлерінің халық тілін жөндеп сұрыптауы негізінен екі бағытта
жүргізіледі.
1. ... ... бойы даму ... оның ішкі ... арқылы қалыптасқан жүйелілігіне сүйену. Сөйтіп, жалпыхалықтық
сипат алған, өмірге аса ... ... ... сөз ... сұрыптап алу.
Оған, мысалы, айтылуы, қолданылуы әбден тұрақты қалыпқа түскен сөздер,
фразеологизмдер, ... мен ... ... ... ... ... жүйесі, үндестік заңы, ықпал заңдары сияқты тұрақтанған жүздеген тіл
құбылыстарын жатқызуға ... ... тіл ... ... ... ... ... сөз
үлгілерін әрі қарай жетілдіру, ... сөз ... ... жою. Бұл – ... әр ... деңгейінде жүзеге
асырылып отырады» [ Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә. «Қазіргі ... ... мен ... Алматы, Сөздік-Словарь, 2006, 24 бет]
1. 2 Оралхан Бөкейдің әдеби тілге қосқан үлесі
1960-1970 жылдардағы қазақ прозасында өзіндік қолтаңбасын ... бірі ... ... ... ... Мемлекеттік
сыйлығының лауреаты, белгілі жазушы О. Бөкейдің ... ... ... ... ... жылы жарық көрді. Еңбектері көпшілік ... орын ... ... О. ... сан ... ... үзбей қалам
тербеген. Жазушының прозалық, драмалық туындылары, көркем публицистикасы
әдебиетіміздің алтын қорына асыл қазына болып ... ... ... жүзі ... ... ... ішкен орыс, француз, ағылшын, неміс,
жапон, араб, қытай һәм басқа да ұлы ... ... ... ... ... ... оқырмандарының талғам таразысына өтті, шынайы рухани
сұранысына айналды». О. Бөкей шығармашылығы туралы қазақтың ... ... ... бастап, алыс жақын шетел қаламгерлері де бірсыпыра
еңбектер жазды. Бұл ... ... М. ... ... Н. ... Д. ... Р. Сыздықова, Ә. ... ... ... ... әдебиетшілеріміздің зерттеу еңбектері жазушы
талантының қыр сырын тануға өз ... ... аян. ... ... О. ... ... ... келе, «Соңғы отыз жылда ... ... ... ... келе ... бірқатарында, соның
ішінде біз тілін әңгіме етіп ... ... ... де ... ... ... ... пайдалану айқын сезіледі», [17. Сыздық Р. «Сөз өрнегі.»
–Алматы, 1996] дейді.
Жазушы шығармашылығы ... мен ... ... ... ... ... ... таза ғылыми тұрғыда
зерттелуін бірді екілі ғылыми ... көре ... Бұл ... ... ... ... ... экспрессивті
лексика» (О. Бөкей шығармалары бойынша) атты ғылыми еңбегі игілікті істің
бастамасы ғана.
Оралхан Бөкейдің ... тіл мен ... ... ... талпынысы, осы бағыттағы ізденістері оның шығармашылығында өзіндік із
қалдырған. Шығыс ... ... тән ... ... жігін бұзбай
әкеліп, әдеби тілге жымдастырып сіңіріп ... ... ... ... ... ... тілге өз туған ... ... ... ... ... тер ... Бұл орайда Оралханның соны
тіркестері, сөйлем құрылысындағы жаңалықтары әдебиет ... ... ... ... десек артық айтқандық емес. Әрине, бастамалардың
барлығы сәтті бола ... ... Онда да ... оза ... кеткен басы
артық тұстары немесе кейін қалып ... ... ... ... ... барлығын көзден таса қылмай, елеп-екшеп, зерттеп-зерделеп отыратын
тілші ғалымдар, әдебиет сыншылары бар. Жазушының көркем ... ... ... ... сын ... ... ... ғалымдардың
пікірлері осы айтылған сөзге дәлел бола алады.
Оралхан Бөкейдің ... ... ... ... ... ... пікір айтқан аға буын өкілдері көп
болған. ... ... ... ... Бөкейдің сөз қолданысы жайлы
мынадай пікір білдіреді.
«Оралхан Бөкеев үлкен үміт күттіретін жас ... ... де ... ... Тақырып шеңбері кең, айтар ... бар ... ... қауымының тілегіне орай, Қазақстан Ленин комсомолының
сыйлығын да алды. Бірақ ... тіл ... ... ... қазақтарының ескіріп
топастана бастаған тілдері әсер еткен бе, ... ... ... ... бар. Мысал келтірейік:
«Пошымы, нәшіні, албаты, кейуана, мүрлеу, бебжік, ... ... ... ... бұл ... ... бүгінгі өскен
әдебиетімізге де, тілімізге де орналаса алмайтын болар.
Сол шұбарлық Оралханның сөйлем құрауына да теріс әсерін ... ... ... бұлт ... ... ... ... жақты қарауылдай байырқалап...
Олардың сұп-сұры жүзі, арбиған арық ... мен ... ... ... кебіндері...
Мен бағанағы әйелім әзірлеген кеспені еске алдым. Оны біз жездем
жолдаған қаздың етіне пісіріп едік...
Жесір әйелдің мұңдықты басы ... ... ... өзінен-өзі айқын тұрғандықтан,
мен соңғы екі сөйлемге тоқталғым келеді.
Кеспені қаздың етіне ... едік ... ... Оралхан.
Қазды жездең жібергенмен де болмайды. Кеспені етке салады. ... ол ... ... ... еті ... тамақ болады. кеспе, іңкәл, құлақнан,
күлшетай деп аталатын нандардың бәрі де етке пісірілмейді, етке ... ... ... басы ... ... де ... Ең алдымен,
мұңдықты емес, мұңды деп жазу керек. Сонда сөйлем ... ... ... деп ... Екінші, сіздің сөйлем құрауыңызда әйелдің өзі емес,
басы ғана ... ... тұр. ... ... ... «ері өліп жесір
қалған мұңды әйел жалғыз ... емес ... ... ... кітаптарды кезінде оқи қою, ... ... ... өңдеуге жәрдемдесу сиреп бара жатқан әдет. «Писатель
пописывает, читатель почитывает» [ Мүсірепов Ғабит «Таңдамалы шығармалары.»
–Алматы, 1987, 577 бет].
Ғабит ... ... ... тілінің қалыптасуына сіңірген
еңбегі өте зор. Ол өз ... ... ... аясында орын алып отырған
жөнсіздіктерді дер кезінде байқап, сынап, тілдегі шалағай тіркестерден,
нәрсіз ... ... ... де ... ... Жазушының О.
Бөкей тіліндегі «Пошымы, нәшіні, албаты, кейуана, мүрлеу, бебжік, мауырт,
сіңіртік, паруай» деген диалектілік ... ... ... ... ... тұрарлық бір жайт, диалекті сөздердің аса бір ұтымды
шыққандары болмаса, көбісінің ... тіл ... ене ... ... ... ауызекі сөйлеу тілін әдеби тіл нормасына ендіруге
деген О. Бөкейдің шалыс қадамын аға жазушы ... ... ... ... ... ... ... нормасының бұзылмай сақталуына тер төккен
қаламгер жалғыз Оралхан Бөкей ғана емес, сол ... ... ... ... ... сөздердің, мағынасыз ұйқастардың, диалектілер
мен варваризмдердің көп ... ... ... ат ... атты ... ... ... көрсетеді. Шындығында қазақ тілінің
әдеби қалыпқа еніп, нормалануымен бірге оның осы ... ... ... өте көп ұшырасқан. Жазушының сондықтан, Авгейдің ат қорасынан
бастайық деп, тіл ... ... ... ... ... ... Авгейдің ат қорасы – грек мифологиясында кездесетін жайт. Миф бойынша
Гераклдің мойнына ... ... ... ... ... тазалап шығу
міндеті жүктеледі. Мұндағы ой астары – неше ... ... ... ... сөйлемдерге толған әдебиет пен баспасөз бетін ... алып ... ер бола ма ... ... Бұл ... ең
алдымен, сол кездегі жазушылар мен тілшілерге қойылғаны белгілі.
Оралхан Бөкейді әдеби тілдің баюына үлес қосқан ... ... ... ... ... ... ... оның көркем
проза тіліне суретті сөздерді, тұрақты сөз ... ... ... ... бұл саладағы жетістіктеріне қатысты
академик Р. Сыздық мынадай пікір білдіреді: ... 20-30 ... ... ... қалам тартып келе жатқандардың бірқатарында, соның
ішінде біз ... ... етіп ... Оралхан Бөкейде, қазақ тілінің ... ... ... ... ... сезіледі. Осы ниетпен сирек
сөздерді, мағынасы күңгірт тартып ұмыт бола ... көне ... ... тар жергілікті сөздерді және жазушы өзі ұсынар жасанды
сөздерді ... және ... ... ... жатқан әрекет-бағыт байқалады.
Әрине, сирек, көне, жаңа, жергілікті болған соң, ... ... ... ... ... ... ... көбінесе бейтаныс,
тіпті әдеби тілге жат болып та көрінуі мүмкін. Осындай ... ... ... шала ... ... қатарынан табылатын бір алуан элементтер
О. Бөкей тілінде де бар. Олар: ар-үр секіру, озаңдаған ... ... ... ... ... ұлы жіңгір, айқұлақ ерке, айқұлақтана
шабу, дәреттену, пәрек, аталақтау, жөш, ... ... ... ләуқи,
қапшаағй қимылдау сияқтылар. Сірә, бұлардың бірқатары: албаты, ... ... ... ... ... ... ... бәкін-
шүкін, ар-үр секілділер қолданылу өрісі шектеулі жергілікті сөздер болар,
ал ... ұлы ... ... ... ... ... жөш, ... сирек кездесетін өте бір ... ... ... ... ... ... де ... осы топқа қосылар)» деген ғалым ойы
Оралхан Бөкейдің әдеби тілге ... ... ... деп айтсақ артық
айтқандық болмас деген ойдамыз. Оның жазушының ... ... бар, ... ... ... алқау, қамсаулау, қадаушабыр, шата, маңғыстау
(мал жөнінде айтылғанда), тымсақ, кісікиік ... ... ... да әділ баға ... деп түсінгеніміз жөн. Алайда, ғалымның
Оралхан Бөкей тіліндегі өзгеше құбылыстардың барлығын ... ... «ақ жол ... деп айтуымызға да мүлдем болмайтын тәрізді. Ғалым
тілдік құрамды толықтыру ... ... ... ... ... ... баиитындығын айта келіп, О. Бөкей ... ... ... ... ... аңсағай, арланды деудің орнына арсынды деп
қолдануын жөн көрмейді. Бірақ, негізінен жазушының сөз қолдану ерекшелігі
көптің көкейінен шыққанын ... ... ... тарау
2.1 «Атау кередегі» бірқатар тілдік тұлғалардың мағыналары
«Атау ... ... ... ... ... ... түсетін сөздер де кездеседі. Олардың тілдік тұлғаларын, мағыналарын
ашуды осы тарауда қарастыратын боламыз.
Мәселен, повесте ... ... ... ... ... ... ... Осы жады сөзінің бойында көптеген түркі тілдеріне ортақ ... ... ... ... Ол сыр ... ... тарихы үшін
керек-ақ және қызғылықты да.
Жалпы түркі ... ... ... ... ... ... принципке сүйеніп, оларды жіктеп ажырату барысында әдетте д мен
з дыбыстарының қолданылу ... еске ... ... (қазақша:
айақ) яғни түркі тілдері д дыбысымен ... ... және з ... тілдер болып екіге бөлінеді. (бұл принцип бойынша қазақ тілі й
дыбысымен ... ... ... жатады)
Д дыбысымен айтылатын тілдердің тобына көне ... ... көне ... қарағас, салар, тува тілдері жатады. З дыбысымен сөйлейтін тілдердің
қатарына сары ... ... шор, ... ... ... Й ... қолданатын
тілдер – алтай тілі, ... ... ... қарайым, татар,
башқұрт, қазақө, ноғай тілдері [ Баскаков Н.А ... в ... ... ... ... ... 1962,140 ... Бөкей шығармасындағы «жадылау» деген сөздің семантикалық
мағынасы «адамның жанына сиқырды жазу» немесе ... ... ... ... ... ... байланысты жалпы айтылатын сөздер. «Атау
кереде» «ауқат» сөзі бірнеше жерде ұшырайды. Мәселен, ... ... ... ... кеткені сонша, адам ауқатынан асып, өз жұмыртқасын
өзіне беретін. [ Бөкей «Екі томдық таңдамалы шығармалар.» ... ... 1996, 335 ... ... ... тіл тұрғысынан алып қарағанда, бұл тіркесті
«ыстық тамақ» немесе «ыстық тағам», «ыстық ас» деп ... тура ... ... ... бір екі ... себептерге байланысты бұл сөздің осы
жерде өзіндік орны мен иінді себебі бар ... дау ... ... ... ... бұл сөз үнемі айтылады да, жиі
қолданылады. Ол туралы С. ... ... ... ... в литературном
языке оно означает состояние, а здесь (яғни Оңтүстік ... ... ас ... еда): ... істеп отырамыз да» (готовим пищу, да ... [ ... С. ... ... и истории казахского языка.»
–Алма-Ата, 1959, 348 бет ]. ... ... бұл ... ... түркі
тілдерінде, әсіресе, Орта Азиядағы түркі халықтарының тілдерінде күнделікті
қолданыла беретін узус сөз ... ... ... ... тілінде овқат:
«1) пища, кушанье, еда; 2) кушать, есть, принимать пищу» ... ... [ ... ... ... 1959, 295]. ... тілінде де
солай: ауқат [ «Қарақалпақша-русша сөзлик.» -Москва, 1958, 62 бет]. ... ... ... ... ... тоқ, ... (дилы) тұратын адамды
«ауқатты адам» дейтін сөз ... ... ... Н. Д. ... «ауқат,
ауқаттану, ауқатты, ауқаттылық» сөздерін араб тілімен байланыстырып қарайды
[ Оңдасынов Н. Д. ... ... ... (Қазақ тіліндегі араб
сөздері), 1-том. –Алматы: Мектеп, 1984, 53 бет]. ... ... ... (1963, 1978 ж) еніп отырғандықтан, бұл сөзді
«диалектизм» деп танығаннан гөрі ... ... сөз) ... орынды болар деп ойлаймыз».
Әдеби тілде қолданылып ... сөз ... сәл де ... ... ... тіл ... басты бір көрсеткіштері болса керек.
Сөздің түрі, грамматикалық формасы, түр-тұлғасы ауытқып, өзгермей ... ... ... да өзгере қоймайды, семантикалық өрісі де кеңейтіле
қоймайды. Осыдан барып, оның функциясы бір ... ... ... да, ... ... ... Сөз ... әрбір өзгеріс сол сөз
түбірінің жұмсалу ауқымын кеңейтеді, ... ... оның ... үстей түседі. Кез келген формант түбірге деривациялық аз ... үлес ... ... ... ... ... баж ету (баж ете қалды, баж-
бұж) ... ... бар, ... ... ... ... бажылдатқызу,
бажылдақ, бажылдауық) деген етістік сөздер жасалады. «Атау кереде» де
осындай сөздер ... ... ... ... әбден үйренген ат мыңқ
еткен жоқ, тек ... жақ ... ... ... ... деп
бажылдай атып тұрған маскүнемнің үнінен ғана көкбесті және жалт ете ... «Екі ... ... шығармалар.» 2-том. -Алматы, Жазушы, 1996, 335
бет].
Көркем әдебиет шығармаларының тіліндегі кірме сөздер
Осы күнгі әдеби ... ... ... ... ... ... қолданылып жүрген кірме сөздер, соның ішінде араб-парсы сөздері сан
алуан, олар ыңғайына қарай ... ... ... ... та жүр. Мысалы,
Р. Ғ. Сыздықтың ... ... ... өз ... ... ... . Осы ... сөзіне қарағанда, ХІХ ғасырдың екінші
жартысында қазақ тілінің сөз байлығын байыта беру ... ... ... ... бірі А. ... ... деп жазған екен: «Араб, фарсы
һәм өзге ... ... ... ... Бұл ... ... һеш ... келтірмейді. Біздің қазақлар бұл аз пайдалы тілдерді үйренуге уақытын
өткізіп, еңбегін һеш қылғанша, онан да ... ... ... һәм ... тілді
үйренуге уақыттарын өткізіп, еңбегін һеш қылса жарар еді, бұл тілдер ... ... гөрі ... керекті болса керек-ті» ... А. ... ... ... –Алматы: Мектеп, 1964, 248 бет]. Сонымен
қатар, әдеби тілдің нормалану процесіне қатысы бар ... ... ... ... ... ... бар екені анық.
«Көркем әдебиет тілінің де», деп жазады Ербол Нүсіпбайұлы
Жанпейісов, - ... ... ... де ... ...... ... тіл байлығының барлық қат-қабаты, сонымен бірге «әдеби тілді
байытатын ең негізгі ...... ... ... - деп ... ... ... түйіп айтады [ Жанпейісов Е. «Этнокультурная лексика казахского
языка (на материалах произведений М. ... ... ... 1989, 13
бет].
Әдеби тілімізде әлі қалыптасып үлгермеген, оның нормалық ... ... бере ... ... ... тілдің қолданылу әсеріне
байланысты қолданылу аясын өрістетіп, ... ... ... де кездесе
беретін сөздер аз емес. Мысалы, осы сөз болып отырған тілде «әдеби тілге
сыйыса ... ... ... ... ... ... ... элементтері қолданылуы мүмкін» деп ... М. ... ... олар ... ... өңделіп, түрленіп, орнын тауып, ... ... Р. Ғ. ... ... ... ... тілі – қазақ әдеби
тілінің негізі» және де «қазақтың ауыз әдебиетінің тілі – ... ... ... ... ... ... ... тұжырым жасайды .
Сонда, әдеби тіл халықтың ... ... ... ... ... ... ... нәр алып отырады екен. Ол ... ... ... ... ... де ... мысалы, кәсіби сөздерді,
әдеби тілде өзіндік баламасы жоқ басқа түрлер мен сөз ... ) ... ... ... бас ... ... ... қатар, ол көркем
әдебиет тілінде түзіліп, барынша шыңдалып, творчестволық ... ... ... ... ... ... де өз ... бағындырып алып,
толысып, байып, құнарланып құныққан, әрдайым дамып, ... ... ... ... ... ...... Оның барлығын біліп, меңгеру,
алу әңгіменің шынын айтқанда, ешкімнің қолынан келе бермейді. Әр ... ... да, жеке бір ... (сол ... ұлы) өз ... ... ... сөздік құрамын еш уақытта жете біліп, түгел меңгеріп кете ... ... ... ...... ... ... теңіз. Ол теңізде еркін
жүзуге болады, бірақ оны шет-пұшпақтап қана, ... ... ... ... ... ... ... түгелдей билеп алу мүмкін емес.
Кірме сөздер, дәлірек айтқанда, араб-парсы сөздері ... ... ... ерте ... ... ене ... Олар ХІ
ғасырда жазылған «Құтты біліктің» тілінен де, сол кезеңде ... ... ... Иассауидің де шығармаларынан
да, ХІІ ғасырда туып, тараған Ахмет Йүгінекидің еңбектерінен де, ... ... ... де ... Тек ... Махмұд Қашқаридің
сөздіктерінде ғана олар ұшыраспайды, өйткені, автор өз ... ... ... ... ... ... ... үшін бөгде сөздерді
әдейі есепке алмаған. Автор өзі солай деп ... ... ... ... мәселесін көздедім. Мен күнделікті қолдануда жүрген ... ... ... ... сөздерді алмадым», - деп жазады [ Қашқари
М. «Түрік тілінің сөздігі.» -Алматы, Хант, 2005, 46 бет]. ... ... ... ... ... ... тілі ... енеді. Жазба тіл, кітаби тіл
арқылы кіруі де ғажап емес.
Қазақ тілі түркі ... ... өз ... отау тігіп, жүзеге
асырылғанда жалпы (немесе бір топ, бір ... ... ... өз ... аударып алғанда, ол тілдердегі кірме ... де ... ... де, иемденіп кеткен болу керек. Бертінірек келгенде көрші-қолаң
отырған туысқан тілдермен ауыс-түйіс жүргізіп, одан қайсы бір ... ... өз ... ... те күн көрген. Осындай ... ... ... тілінің кірме сөздер тобы жасалып, қалыптасқан. ... ... ... ... де, сүйкімді. Көп сөздер қолтума дүние сияқты сіңісіп
кетті. Жоғарыда айтылып екткендей, әдеби ... де ... ... ен ... ... ... ... сан-салалы, қат-қабат өмірін түгел
қамтиды десек те болады. Олар жұмсалмайтын сала ... ... өте тар. ... ... ... аясы өте кең, ... мол, икемділік қасиеттері – жетерлік. Олар тілге сыналап
кіріп, сынаптай сырғиды, ... ... ... ... тастай батады, судай
сіңеді. Сондықтан да, олар тілден тілге ... ... әр ... ... өзіне ғана тән орнын («нишасын») таба біледі. Сонысымен қажет те,
қастерлі де.
Семантикалық мағынасына қарай ең көп ... ... бұл ... рухани тұрмысын білдіретін, көбінесе абстракциялық ... ... ... ... Енді біз «Атау кереде» кездесетін
солардың біраз түрін ... ... ... Араб ... аударғанда, бұл сөз заң ,діни заңдар
жинағы, ... ... ... ... ... ... ... негізінде жасалған құқықтық және діни-рәсімдік қағидалардың
жиынтығы, оның әдет ... ... де ... 7 және 12 ... діні негізінде дінге табыну институттары «шариғат» пайда болды.
«Атау кередегі» бұл діни ... ... сөз ... ... ... мақсатында қолданылған:
«Мен сол күннен бастап бес уақ намаз оқып, шариғаттың шәлісін
жамылдым» («Атау кере»)
Бұл ... тағы бір ... ... ... шәлісін
жамылдым» деген жаңа бір фразеологиялық тіркес жасауы. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қызмет етіп тұр.
Діни ұғымды білдіретін тағы бір сөз «намаз» сөзі. Намаздың ... ... деп ... ескерсек, бұл лексеманың парсы тілінен
ауысып келуі кәдік. Мұсылмандардың бес ... ... ... ... Ұлты орыс ... ... де күнделікті бес уақыт намазын қаза қылмай
орындайды. «Атау кереде» бұл сөз ... ... ... ... ... ол кісі бетімдегі жараны да жазып еді, сондықтан да есімнен,
бес уақыт намазымнан қалдырмай атап ... ... ... сөзі «өз ісіне өкініп кешірім ... дұға ... ... әлі ... жаңыла қойған жоқ-тын («Атау кере»)
«Тәспиық» «Құдайдың есімдерін ауызға алып мадақтау». Екінші
мағынасында «қолмен ... ... ... 99 моншақ» [ ... ... ... ... ... ... ... Мектеп, 1989, 256]. «Атау кереде» «тәспиық» сөзі ... ... ... ... ... ... көтеріп, тәспиығын санап күбірлеп отырған.
Аспанды сыналай ұшқан тырналар тәспиығы да ... ... ... да үні ... ... ... ... «мұсылмандардың ана дүниеге барғаннан кейінгі болатын
үлкен тағдыр алаңы. Құдай тағаланың адамдардан дүниеде істеген істері үшін
жауап алатын күні». ... ... ... қорқыныштан тығыларға жер
таппай қалады деп айтылатындықтан, «ғарасат» деген сөз ... ... ... ... қайырылып, тіршіліктен айрылғанша, мәңгілік қозғалысын
толастатпайтын ... ... ... кешуде («Атау кере»)
Сонымен қатар, жеке авторлық қолданыстағы сөздердің ... ... ... ... ... ауысқан, сондықтан тұрақты
тіркеске айналған абстрактілі ... ... ... ... сөзі де араб ... ... кірме сөз. Бұл сөз «чар: төрт және ... ... қос ... ... ... ... жасалған. Демек, «шарбақ»
атау үлкен бау-бақтың атауын білдіреді.
Араб тілінен енген бұл айтылғандардан басқа ... ... ... ... ... ... ... мойнына ілген, қарғыс
таңбасы маңдайына басылған ... ... ... оны тура ... ... (халықтың қаншама ғасырлар бойғы өмірлік тәжірибесінде
қалыптасқан қағиадалары, дағдылары), ... ... ... ... ... ... сәйкес «дәрет» деп аталып кеткен. Намаз ... ... ... ... бір ... ... жуынып-шайыну) сөздері кездеседі.
Оралхан Бөкейдің кірме сөздерді қолданудағы бір ... ... ... ... ... дублеттерді жазушы «Атау кересінде» қатар қолданып
отырады. Себебі, ... ... араб ... тұлғасында ғана осылай
айтылады, осылай жазылады. «Өзеннің арғы ... ... көз ... қараса
да, ақ боз атты Қызды көре ... ... ... ... күнін аңдығандай,
жылдың дәл осы уағында нұр ... жалт ... бір ... ... ... налып отыр еді; азапты ойдан әуелеп ұшқан вертолет үні құтқарған»
«Біздің кейіпкеріміздің көп ... бола ... ... бе, ерекшелігі дейміз бе, әйтеуір, өз жұлын-жүйкесін
жұқартпас тағы да бір ... ... бар еді. ... ... ... тез ... ... ауыртып тереңдеп ойламайтын» («Атау кере»)
Бұлардың фонетикалық сипаттары туралы аз-кем айта кетсек: «ғәйн
дыбысынан басталатын араб тілінен ... ... ... тілінде көбінесе
дерлік «ғ» дыбысы арқылы немесе соған жақын ... ... ... «Ғ»-дан басталатын қазақтың төл сөздері өте сирек кездеседі.
Мұндай сөздердің барлығы дерлік қазақ ... ... ... сөздерінің
элементтері болғандықтан, «ғ» дыбысының өзін ... ... ... деп
санауға негіз бар секілді. Қазақ тіліндегі «ғ» ... ... ... күшті діріл «вибрация» пайда болады. Мұның ... ... ... ...... ... шегі таңдайдың жағына тым жуысып
жанасып тұрады. Мәселен, мынадай сөздердің ... және ... ... ... ... ... ... сарындағы өлең), ғәйбәт-
ғайбат, ғәйб-ғайып болу, ... ... ... ... ... қарап отырып, қазақ тілінде ... ... ... ... бар екендігін аңғарамыз. Сондықтан,
көркем әдебиет тіліндегі ... ... сол ... ... жазылуы
қажет.
«Атау кередегі» бейвербалды амалдар мен фразеологизмдер
О. Бөкей шығармашылығында халықтық тіл мен ... ... ... ... ... ... ... тілдік амалдар көптеп
қолданылады. Бұл жазушының тіл байлығын орнымен, үйлесімді түрде пайдалана
алатындығының бір ... ... ... ... шығармашылығындағы
бейвербалды амалдар туралы айтатын болсақ, олар зерттеу нысанына алынып
отырған ... ... ... өте көп ... Оны қарастырмас бұрын
бейвербалды амалдар ... тіл ... ... ... ... ... ... тіл білімінің Женева мектебінің ... ... ... ... ... и ... ... языкознания»
деген еңбегінде: «Ишара, дене қозғалысы, әсіресе, мимика басқа да ... ... ... бір ... ие» [ Балли Ш. «Общая лингвистика и
вопросы французского языкознания.» ... 1956, 46 бет] ... М. ... В. Г. ... ... амалдарды екіге
бөліп қарастыруды ұсынады:
Соматизм тілі. Бұл ... ... дене ... ... бет ... және әр ... адам ... байқалатын психосоматикалық симптомдарды
енгізеді.
Ғұрыптық тіл. Бұл ... ... бір ... әдет ... салт ... ... дене ... жатқызады.
«Атау кереде» бейвербалды амалдар ... ... ... шу, дабыр кезінде:
Қатынның құлаққашты шуы қанша айқайласаң да анық естіртпей, тек
шың шыңдаған үзік үзік үні ғана ... еді. ... Ерік ... ... деп ... Қыз ... шайқады. Ести алмадым деген сыңай танытты.
Бейвербалды амалдар бір сөзбен беріледі. Мысалы, ыржию, тыржию,
ажыраю, ... ... ... ... деді ... ... ... созалаңдап
тұрған Таған кіржиіп.
Есікте жүрген құлдың да бір аяқ астық құны бар емес пе? ... ... ... ... шығармаларындағы кейіпкерлердің дене қимылдарына,
ишараларына байланысты тіркестер де ... ... Бұл ... ... қаламына тән екендігін де айта кеткеніміз жөн. Өйткені,
күрделі қимылдық амалдарды ... ... ... ... бере білу шын ... ... талап етеді.
Автордың анатомиялық түсінігінің кең екендігін де байқатар тұс - оның ... ... ... ... ... үйлесімділікпен көрсетуі.
Адамның мінез ерекшелігін ашу, психологиялық жан ... ... ... ... тәжірибесінде әр түрлі болатындығын ескерейік. Мысалы, Мұхтар
Әуезов «Абай ... ... жан ... ашу үшін ... ... тәсілдерді, поэтикалық тілді пайдаланады. Ал, Ғабит
Мүсіреповте бұл тәсіл кейіпкерлердің сөздері ... ... ... ... жүзеге асады. Оралхан Бөкейде осының екеуі де тоғысқан.
Сонымен қатар, ол адам ... ... ... ... ... ... ... ендіруге күш салады. Бұл ... ... ... ... дара әрекеттері, ишаралары арқылы
көрінетіндігі анық.
О. Бөкей шығармаларында кездесетін ишараларды дара ... және ... деп ... ... ... адамдардың бәріне түсінікті, тілде белгілі бір мағыналары
қалыптасқан кинетикалық ... ... ... авторлық ишаралар
жазушы шығармашылығындағы белгілі бір кейіпкердің өзіне ғана тән және сол
кинемалар арқылы кейіпкерлердің ... ... ... ... ... ... ишаралар. Даратүркілік авторлық ишаралардың кейіпкер
мінез құлқын ашудағы ... зор. О. ... бір ... беру ... жеке кейіпкердің өзіне тән әрекетін, әдетін көрсетеді.
Мысалы, сұқ саусағын шошайту, сол ... ... ... ... жауап
іздеу Тағанға ғана тән қимыл. Жазушы Тағанның іс ... ... ... ... адам ... ... Төмендегі мысалдардағы
Тағанның кинемалары бұл пікірімізді дәлелдей түседі:
Жатқан қалпында сұқ саусағын шошайтып: Неге біз ... ... ... отты не су ... ... не ... май ... лаулатып өртеп
жібереміз. Неге біз осы ... деп, ежелгі ... сұқ ... ... ... бір ... таң қаламын, деді сұқ саусағын шошайтып.
О. Бөкей тағдыры ауыр, өмірде жолы болмаған адамның бір ... ... ... арқылы жүзеге асырса, енді бірде «жеңін ... ... ... ... ... ... бейнесін дәл береді:
Сыраны сіміріп алған соң, жеңін әдетінше иіскеп ... ... ... ... ... ... апа, енді мен ... кірісейін, деді есікке қарай
жылыстап.
Ақ баласын көруге ... ... ... ... ... ... салқын
қымыздың бір тостағанын сіміріп жіберіп, жеңін иіскеді.(«Атау кере»)
Оралхан Бөкей жеке адам психологиясын ... ... ... ... ... бір ... менталитетті көркем тілмен жеткізуде де
қазақ ұлтына тән салт-дәстүр ... алға ... ... «қазақ
халқының бірнеше ғасырлық өмір тәжірибесінде әр істің, салт-сананың реті
мен жөн-жобасы болады және ... ... ... ... ... ... ... және исламдық салт-дәстүрлер негізінде жасалған. Ұлттық
ырым-тыйымның, ... ... ... ... құрамы – халықтың
әдет-ғұрпын, жөн-жоралғысын құрайды. Осыдан барып, ел ішінде әдетке сай ... мен жолы ... ... осы жол ... ... ... мәдени-
тұрмыстық, рухани-тәрбиелік үлгі-өнеге жиынтығы қалыптасқан. ... ... ... ... де өте зор ... тарих талай
рет дәлелдеп берген. Олай болса дана халықтың өзі жасап қалдырған осы әдет-
ғұрып пен жөн-жосықты ... ... және ... ... ... адастырмас
сара жол болып табылары анық» [ Кенжеахмет С. «Жеті ... 3 ... Ана ... 2003, 14 бет]. ... ... ... қағидаларды
терең меңгергендігі ... ... ... адамгершілік
ұстанымдарына байланысты тұстарда ... ... ... Нүрке
кемпірдің ұлты орыс болғандығына қарамастан, келініне жөн-жобаны көрсетіп,
үйретіп отыруы осындағы ... ... ... шығарма тілінде
қолданылуына келіп ұласады. Ислам дінін ұстанатын қазақ халқының бай тілдік
қоры араб тіліндегі сөздердің ... ... ... ... ... жай ғана ене ... кірме сөздер емес, исламдық түсінікке тікелей
қатысты лексика екендігін ескруіміз ... ерте ... бері келе ... салт ... бата беру. Бата оқылған кезде үлкендер жас ұрпаққа ... ... пен ... бейімдеп, тәлім тәрбиенің жолын ... ... бата беру ... молынан ұшырасады. Қазақ
дәстүрінде жайылған дастарқан батасыз кетпеген.
Жас жұбайларға берілген батадан да ізгі ... ақ ... ... ... ... Отау ... жас жұбайларға берілетін
батадан жаңа өмірден өз орындарын ... ... ... ... ... ... өмір ... тілектестік білдіреді.
Сонда, енесі таза қазақ тілінде: «Қадамың құтты болсын, қарағым!
Қосағыңмен қоса ағарып, бақытты ғұмыр ... деп, ... ... ... бата ... құшақтап бетінен сүйіп еді.
Сонымен қатар, қол жаю, бет сипау кинемалары, аруақтарға бағыштап
құран оқу, дұға оқу, ... ... ... ... жағдаяттарына
қолданылады.
«Бізге көрші Сарқыт деген кемпір болды, төбені қойып, маңдайдан,
мұрынның ... қан ала ... ... ... адам еді, ... жерің
жаннат болсын (Нүрке бетін сипады) ».
К. У. Геворкян «Кинеический язык» атты ғылыми еңбегінде қол алысу
кинемасының семантикалық сипатын ... ... оның он екі ... ... ... ... ... білдіру;
Көңіл айту;
Құттықтау;
Рахмет айту;
Келісімге отыру;
Біреуге құрмет сезімін білдіру;
Ризалығын білдіру [ Геворкян. К. У. «Кинесический язык.» ... 56 ... ... бас ... ... да әр ... ... жиі кездеседі. Осы кинеманың қолданылу ерекшелігін қарастырып
көрейік.
Бас шайқау. Кекету.
«Ауру қалса да әдет қалмайды деген, ... ... Ерік ... мырс мырс ... тек ... ғана көзінің қиығымен қарап, мән
берген жоқ».
Бас шайқау ІІ сенімсіздік білдіру.
Әй, қайдам, деп ... ... ... еді ... ... ІІІ ... білдіру.
Күйеуі ұртын толтыра ұрттаған суды тағы да бүркей ... ... ... өте әлсіз үнмен: «Керек ... ... ... сүйеші,
тұрайын.
Бас шайқау. Таңғалу.
Мынауың арақ емес... зәмзәмнің суы шығар... Неткен керемет,
ғажап... деп насаттана басын шайқаған ... сәл ... ... ... ... ... ... қуанғандай...
Бас шайқау. Аяушылық білдіру.
Шаштының үстіне алдымен шыққан Ерік ... ... ... бір отырып,
бір жүріп, әйтеуір, жансебілділікпен өрге қарай ілби тырмысқан мүсәпірге
қарап, басын шайқап: «Қандай сор екен ... келе ... биік ... ... ... келе жатқандай жанталасуын бейшараның...»
Сонымен қатар, «Атау кередегі» осы сипаттас ... ... ... ... ... да ... Ол туралы сөз қозғамас
бұрын, әуелі фразеологизмдер туралы мәлімет бере ... ... ... «бір ... ... сөз тіркесі» деген атау екені
белгілі. Ал, ... ... ... ... ... ... ... «фразеологизмдерді зерттейтін ғылым
саласы».
Белгілі бір ... ... ...... ең бір ... ... ... неғұрлым көп болған
сайын көркем әдебиеттің маңызы арта түседі, оның оқырманға ... ету ... ... ... өз ... әр ... жан ... үшін
фразеологизмдерді жиі қолданады. М. Әуезовтің ... ... ... ... ... С. ... ... поэмаларында нағыз
суреткер қолынан шыққан фразеологизмдер көптеп ... ... ... ... ... ... зерттеу нысанына айналып отырғаны да
шындық. ... ... ... образды фразеологизмдердің типтерін,
олардың көп-аздығын, ескі-жаңаларын түгендеу үстінде айтушының не жазушының
фразеологизмдер ... ... ... қаншалықгы игеріп, кәдеге
асырғанын, қаншалықты ... ... ... ... Ал ... ... ... авторлық даралық дегенді танытады, ... ... ... ... фразеологизмдер әлемі оның поэтикалық
тіл арқылы көрінетін дүниетанымын байқатады» .
Қаламгерлер ... ... ... ... тартып, өздерінің қиялдарынан туған немесе табиғат ... ... ... ... ... тұрақты сөз тіркестерін
қолдануға құштар. Бұл сөзден фразеологизмдердің барлығы өз бетімен пайда
болған екен ... ... ... ... сөз шеберлері қатыспаған екен
деген ой тумауы ... ... ... көзі – ... ... ... келе ... авторлық немесе халық жырлары, өлеңдер, ... ... ... ... өз ... фразеологизмдер
жасауға ұмтылыстарын жаңа поэтикалық түсініктердің пайда ... ... ... ... түсіндіргеніміз дұрыс шығар.
Осындай жаңашылдық, әсіресе, Оралхан Бөкей шығармаларында молынан
ұшырасады. Оның ішінде зерттеу жұмысында ... ... ... ... повесінде фразеологизмдердің берілуі қалыпты үлігден өзгеше. Мұнда
автордың ... дара ... анық ... ... ... ... ассонанстық үйлесімділікпен келуі де
назар аудартады.
Оралхан Бөкей тіліндегі фразеологизмдер — ... ... ... ... ... - суреттеме сөз
тіркестері, яғни, ... ... ... ... бір ... ... қимылды, қимылдың амалын жай атамайды, суреттеп, бейнелеп,
астарлап, "мадақтап" не "балағаттап" ... яғни ... ... сол ...... «пейілін» — көзкарасын білдіре атайды.
Демек, ... ... ... басты белгісі — олардың образды
(бейнелі) болатындығы. Ал, ... ... ... ... ... дегеніміз сөздердің мағына ауыстырып жұмсалуы ... сөз ... ... ... көзі ... табылады.
Мұны ақын-жазушылар жақсы біледі де, шебер пайдаланады.
Қазақ тілі сөз байлығының қуатты ... ... ... Фразеологизмдердің жасалуында көз, тіл, тіс, аяқ, қол
т.б. дене ... ... ... Орыс тіл ... фразеологизмдер
мен ишаралардың, қимыл-қозғалыс амалдарының өзара байланысын зерттеген Е.
В. Красильникованың «Жесты и языковые ... А. В. ... Д. ... ... и жесты» атты еңбектерін атап кеткен жөн.
Е. В. ... ... жест ... ... в ... и языковой фразеологизм имеют ... ... ... ... что ... условного жеста в язык словесное описани жеста
нередко представляет собой фразеологической оборот. То, что ... ... ... ... на базе ... ... обьяснимо» дей келе ... ... ... ... ... болғандығын айтады.
Қазақ тіл білімінде ғалым Г. ... ... дене ... ... ... тіркестер түрін «кинетикалық» фразеологизмдер деп ... қол ... ... ұшу, ... тік ... зыр ... ... қағу,
қолдан қолға түсірмеу, өкшесін жерге тигізбеу, жаны ... ... ... ... ... жастық, иіліп төсек болу, шапан ... ... ... ... келтіреді.
Бұндай тұрақты тіркестер қатарына теріс ... ... ... ... ... ... жаю ... қарсы алу),
қабағынан қар жауу (қатты ашулану), санын сабалау (қатты қуану), ... ... ... шеше ... ... ... ернін шүйіру (біреуді
жақтырмау, менсінбеу), тісін қайрау (ызалану), таңдайын қағу ... ... ... ... ... ... негізінде жасалған адамның іс
әрекетін, қимылын бейнелейтін фразеологизмдерді жатқызуға ... ... ... «Қазақ тілінде қос тағанды фразеологизмдердің ішінде ең мол
кездесетіні: ... іс ... ... ... және ішкі ... мінез құлқын сипаттайтын түрлері. Себебі, адам ... шыр ... ... ... ... ... о ... аттанғанша, өзіне тән мінез-
құлқы, психикалық ерекшеліктері қалыптасып, бірте бірте уақыт озған сайын
жетіле ... ... ... ... осыны айтуға болады: тірі ... да тән ... ... Жас ерекшелігіне қарай мінез құлқы, жан
дүниесіне орай іс әрекет қимыл қозғалысы қалыптасады. ... жас пен ... ... ... өмір ... мол ... жан ... мен
мінез құлқында едәуір ерекшелік болады, сол себепті қимыл ... ... ... ... ... ... ... туа бітті
қасиетіне, болмысына сай болады» деп тұжырымдайды.
Ал, туырлығын тілу, ат құйрығын кесісу, ... ... ... бетіне күйе жағу, ... ... ... сияқты қимылдық
амалдар уақыттары өтіп, заман ... ... ... ... ... ... ... Бұл ой А.В. ... Д. ... ... ... ... жест как знак ... то в обороте глубинное ... ... ... ... иной природы, поверхностное
значение смазывается, и это ... к ... ... фразеологизмов».
Қабағынан қар жауып, әр сөзі сатулы болып отырар Ерік ... ... ... ... ... ... ... топ, алқа
қотан әңгімеге қосылғандай еді.
Қаратайдың қара балуанының басынан да ... ... деп ... алақанына түкіріп. («Атау кере»)
Кейде «Атау кереде» еркін сөз тіркестері де кездеседі. Мысалы,
қолын ... ... ... ... сарт еткізді.
Не болды, Айнаш? Күн иісі аңқыған қолаң шашынан иіскеп, арқасынан
сипап өзіне тартты. Амансыңдар ... жаңа ... ... ... мой, если ты ... автомат доставлю, деп, тісін
ақсита күліп, мойнынан құшақтады.
Мұнда «шарбағын сындырып» деген фразеологимнің ... тың ... ... ... - өзінің тура мағынасында үйді немесе қораны,
ауланы қоршауға арналған ағаш шыбықтар. ... ... ... Бұл ... ... ... жасаудағы екі ерекше шеберлігі
танылады. Жазушы, біріншіден, ... ... ... диалектілік, жартылай
әдеби сөзді батыл ... ... ... қана ... ... ... тудырады. «Таңның хабаршы сәулелері тарап»
деген фразеологизмдік құбылыстың да сипаты осыған жақын келеді. «Күн шықты»
деп немесе «таң ... деп қоя ... оны ... ... ... ... сөзді қолдануындағы талғампаздығын, әр ... сыр ... ... Бұл ... ... ... ... ғана қаламына тән екендігін аңғарамыз.
Оралхан Бөкейдің «Атау кересіндегі» фразеологизмдер
Астындағы жол жорғасы бар көкбестінің алғашында құлағының түбі
ғана ... еді, енді ... ... ... ... ... ... ыстығы
мен еңіске қарай тарбаяқтаған лоқылдақ жүріс қарадай қинап, қан ... ... ... ... санамен кіріп, сыздата бүлдіріп
жүрген осынау тоңмойындық ауылдастарының ... ... жаны қай ... ... бастағанын зейін қойып, зерттер зерде Ерікте ... ... ... ... көші ... ... ғұмыр кешкен
сайын өмір сүру жеңілденіп, сауық-сайран көбейген сайын, санамыз ... ... ... ... ... ... құлқынымызға құм түскендей
қатал да қайырымсыз , ешкімге де, еш ... де ... ... ... еді ... Тек ... алға ғана тура ... пен жалтақтықтан ада асау батылдық, балталасаң да қыңқ етпейтін
батырлық сықылды болғанымен, көсегемізді көгертпес көк ... бой ... ... ... басып жүрген жоқпыз ба, деген ... ... ... алар еді. ... кере»)
Айнаның пыр етіп ұшып кеткен жаны қайта айналып қонған ... ... ... ... амал не, ... ... ... Қысылтаяң шақта түкке аспай қалған мылтықты ... ... ... ... әрі ... ... бара жатқан аюды көздеді;
шүріппені бармағымен басып-ақ қалғысы келді; ... ... ... ... ... оқтың дәл тиюі де мүмкін еді, атпады, бәлкім аяды, ол мақұлық
та бұған тиіскен жоқ қой; ... ... ... ... да ... ... қайтем» деп, кері бұрылған
Ит қаппайтын кісі болады деген, тегі, рас екен» деп ... ... етін жеп, ... ... ... ... ... еді, ит одан әрі
жінікті («Атау кере»)
Лапылдап жанған өрт өз ауылының, өз ошағының шетіне ... ... ... ... ... ... пісіп отыра берер ... ... ... ... ... ... ... тарaп, сүйегіне сіңіп
кеткен бейғамдық, ... ... ... де аз ... жоқ; неге ... өздері сиыспай жүрсе де, өзегелерге сый көрсетуге, жер бөліп,
жеңін ... ... ... ... жан ... ... көп еншісі жат
жұрттық болып кеткен
Асқазан ашқылтым су ... ... ... сауып, қия
баспайтын қиямпұрыстығын көр ғана түзетер.(«Атау кере»)
Мұндағы фразеологизмдердің барлығында да Оралхан Бөкейдің ... ... Оның өз ... ... тіркестер тауып, сәтті үйлестіре
білгендігі «Атау керенің» өн ... ... ... ... ... қолданысындағы фразеологизмдерден, сонымен қатар, аллитерациялық-
ассонанстық жұп бой түзейтінін де байқауға болады.
«Атау кередегі» теңеулердің қолданылуының маңызы
Көркем әдебиет деген ... ең ... ... сөз, ... сөз
деген ұғымға келіп тіреледі. Сол себепті де ол – ... ... ... Түр мен ... ... келіп, көркем әдебиетті туғызады. Түр мен
мазмұнның бірлігінен көркем әдебиеттің ... ... ... ... ... өзінің көріну тәсілдері, жүзеге асу жолдары, өмір
сүру заңдылықтары болады. Сол ... ... ... бірі – ... ... ... – бүкіл бейнелек, көркемдеу тәсілдерінің
ішіндегі ең бастысы, ең пәрмендісі. ... ... бәрі де ... ... ... Сондықтан болса керек, белгілі бір ... ... ... ... оның ... ойлауының ұлттық
ерекшелігі бүкіл бедерімен, күллі бояуымен теңеу категриясынан анық айқын
көрініп тұрады.
Теңеу – ... ... ... ... жинақталған, дүние
танымының ұлттық өзгешеліктері бас қосқан категорияның бірі.
Сонымен теңеу дегеніміз – ұқсас, ортақ белгілердің негізінде бір
затты ... ... ... ... сипатталушы нәрсенің бейнелілік,
көркемдік, эмоционалды-экспрессивтік сапасын күшейтететін, сол нәрсені ... ... ... танытатын әрі стильдік, әрі таным құралы ... Т. ... ... –Алматы, 1976, 7 бет].
Теңеудің сипаттамасын берудегі себебіміз, Оралхан Бөкейдің ... ... ... ... ... жиі ... ... Бөкейдің
көркем сөздің бар қасиетін сарқа ... ... қыры ... ... да ... Мәселен, Оралханның тау табиғатын
суреттейтін мына бір сөйлеміндегі теңеулерге назар аударып ... ... тау ... шөп көмкеріп тастаған жалғыз ... ... ... ... қайнайды, тек – астыңдағы ... ... ... ... деп ... ... үстінде шыққанда, мұқым
ойпат: сонау Алтайдың күміс шашбауындай ... ... ... ... сол
ерке өзенді еміп, екі жағалауына өңірдегі түймедей қаз-қатар орналасқан
үлкенді-кішілі ауыл; сол ... ... құр ... ... ... ... ... кере»)
Осында күміс шашбауындай, түймедей, құр жіптей деген үш жерде
кездесетін теңеу ұласпалы табиғат көріністерін әр ... ... ... ... атқарып тұр.
Мұнда балауға негіз болып отырған шашбаудың заттық белгілері
Бұқтырма ... ... ... ... Түйменің белгілері болса ауылдың
келбетін салыстыруға жұмсалған, ал жолдың бейнесі құр жіптей деп мүлдем
кішірейтіле ... ... ... ... ... ... толымды теңеулер болып саналатынын байқаймыз. Толымды теңеу ... ... ... енгізген – орыс ғалымы В. В. ... ... ... ... болу ... ... ... үш элементі де
(зат, образ, белгі) түгелдей болуы қажет. Біз «Атау ... ... ... ... толымды, толымсыз деп сұрыптағанда, В. В.
Томашевскийдің осы пікірін басшылыққа алатын боламыз. Оған ... ... да ... ... сол ... сұлулықты әдібін ашып түсіне де қоймапты;
жоқ іздегендей қанағатсыз көңілмен ұзақ қарап тұрды да, ... ... ... ... ... ... ... тамырындай сан ирек, сан тарау
соқпақты ... ... ... ... ... жайлаудың әлгіндегі
жаныңды жаннатқа бастап ... ... ... ... ... тамыздың
таңдай кептірер аптабы алдынан анталай ұмтылды.
Осынау апшысы қуырылған монданақтай жер шарының әлі де ... кере кең ... ... аяқ ... ... бір пұшпағы аман
сақталғанына тәубе айтар едің. Бірақ көзіңді қытықтар мұндай мақпал көрініс
барған сайын барған ... ... ... ... ... бара жатқанын осы
отырғандар ойлаған емес ... ... арғы ... ... магнитафон алып өтетін пысық
жігіттерге сіріңкенің қорабына салған шыбын бұйым ғұрлы ма екен.
Ол етектеген сайын, ... ... ... көріне шымырлап қайнап
тұрған ыстық леп ындынын қаңсыта бастаған; ат тұяғы тиген сәтте сырт-сырт
етіп ыршып түсер шегірткенің ... ... ... ... ... ... ... шөбі пісіп қалған – мұрынға ерменнің кермек иісі келеді,
ал басы сарғайыңқы тартып, қаулап өскен ақ ерменді ... ... ... ... тиген жерін сап-сары ала тоңғақтап тастайды.
Бұл сөйлемде қолдың тамырындай сан ирек, сан ... ... жер ... ... ... ... ... деген
теңеу сөздер қолданылған. ... ... ... ... ... яки, кем ... ... қарағанда, жоғарыдағы теңеулердің барлығы
да толымды теңеулер болып ... ... ... ... ... де теңеудің үш элементі (зат, образ, белгі) түгел
қатысқан. Теңеулердің толымды, ... ... ... ... теңеулік
құрылымдарға тән қасиет болып есептеледі.
Тамылжып ... айы ... ... ... ... ... ... ойға құлап түскен бұралаң жолға қарап ұзақты күн телміру – ... ... ... ... ... ... ... еді. Бүгін де дүкеннен
ауық-ауық шығып, сонау Шашты деп ... ... ... ... ... сыбай
атты жолаушы көрінбей ме екен деп, ... мол ... ... ... Т. ... ... ... төмендегідей жолдары
бар екендігін анықтайды:
1) ... -дей, -тай, -тей, ... ... ... ... көмегімен .
Бұл теңеулерге жоғарыда көрсетілген теңеу сөздер дәлел бола
алады. Бір ерекшелігі, «Атау кереде» -дай, - дей ... ... ... көптеп кездеседі. Оған төмендегі сөйлемдер құрамындағы
теңеулер мысал болады:
Бәлкім, күні бойы ... соң, ащы ... ащы ... ... кете ме, әлде әсер етіп ... таудың салқын да саумалдай ауасы ма.
Айрандай ұйыған достықтарына көз алартып, қызғаныш білдірушілер
де табылды.
1937 жылдан бастап тонның ішкі бауындай болып ... екі ... ... бастады.
«Обал ғой. Текті тұқымның азып-тозып, шілдің боғындай пышырап
біткені ғой».
Түрі айдаһар қуғандай қорқынышты ... ғана ... ... ... ... ... түскен
қасқырдай, амал жоқ, шоңқайып отыр.
Көз алдындағы көкмұнар ... ... ар ... тәңірім-ау,
түнде түсінен, күндіз есінен шықпайтын ақ боз атты Қыз тотыдайын ... ... ... кере»)
2) -ша, -ше жұрнағының көмегімен;
Бұл теңеу түріне шығармадан мысал келтіруімізге болады:
Сынапша сусып, қолға қоныс таба бермейтін тиын тебен таусылып ... та ... ... ашып, көңілін қайтарған емес.
3) шығыс септігі жалғауының (-нан, -нен, -дан, -ден, тан, ... ... ... ... іспетті сөздерінің көмегімен жасалады;
«Атау кередегі» Еріктің Тағанмен алғаш кездескен ... ... ... ... ... ... аш аруақ секілді
еңбектеп жүрген мүскін, расында да, орангутангқа өте-мөте ... ... ... соң Еріктің салқын тартып, «шаршап тұрғаным-ай»
деп Айнадан қашаңдар әдеті баяғыдан, бірақ дәл осы ... - ... жат күй ... алғаш рет.
Күйеуінің осыншалық күйгелектеніп, сөз боратқанын алғаш
көргеніне әрі таңдана, әрі ... ... Айна «мен де ... деп ... да, ғадетінде жоқ мінезді ... аты қыла ... ... ... ... осылай топтастыру арқылы жазушының
суреткерлік шеберлігін тани ... ... ... ... ойын дәл беру
үшін, оқырманның санасында нақтылық, көркем бейне тудыру үшін ... ... ... құрамдық үлгісіне қарап білетін боламыз.
Шығармадағы метафора, яғни сөзді құбылтып қолдану
Метафора – (грек metaphora - ауыстыру) – ... бір ... ... ... ... ... мен қасиетіне қарай ауыстыра
қолданылатын троптың бір түрі. Метафора әрдайым ... ... ... ... ... екі ... болуы мүмкін. Осы қасиетіне
байланысты метафора екі түрлі қызмет атқарады: белгілі бір ... ... ... сипаттама беру және сол заттың, құбылыстың немесе адамның
атын атау ... ... ... ... ... ішінде баяндауыш
болады да, (сен қасқыр екенсің), екінші жағдайда бастауыш немесе толықтауыш
болады (Қасқыр қайда кеткен? Ол қасқырмен көп ... ... ... ақыны І. Жансүгіров өз өлеңдерінде жәндік, жануар атауларын «Дала»
поэмасында ... ... ... ... ... ... ... дейін көтерілген. Мысал:
Көбелек ем қырдағы,
Қоңыз кетті қиратып,
Тағдыр ... ... ... ел не ...... ...... жұмыртқа [ Жансүгіров І. «Поэмалар.» –Алматы, Жазушы,
1989, 189 бет]. Сөйлеу практикасында қалыптасып, қалған аң ... ... ... ... ... қой, ит) емес, метафора қызметінде әр ... ... ... ... ... ... ... т.б.). мұндай жайлар
сөйлеу жағдайында анық ... ... ... ... ... ... ғой! -
әзір ғұламалық ертерек шығар, бірақ түбінде болып қалатын да ... ... ... ... мен сол ... басқа да көркем
сөздерді шығармаларында қолдана білу шеберлігі туралы академик Р. Сыздық
мынадай пікір келтіреді:
«Образдылық ... ... ... тура ... көшіріп, ауыс
мәнде жұмсауда жақсы танылады. Бұл – метафора, перифраз, ... ... ... жүзеге асады. О. Бөкей осыларды шығарма ... ... ... ... әсем ... Метафора – затты немесе
құбылысты өзіне ұқсас өзге зат ... ... ... ... ... атау болса, перифраз дегеніміз – бір нәрсені немесе құбылысты сол
нәрсенің бір белгісін, қасиетін көрсетіп, ... ... ... стильдік
тәсіл көбінесе поэзияда қолданылады. Перифрастика құбылысын ұлы Абай ... ... ... ... ақын ... ... ... деп, жастарды «балы тамған жас қамыс», надандықты «қараңғылық
пердесі» деп ауыстырып ... ... ... ... да ... Ол ай сәулесін «уыз мұнар» деп, өмірді «ұлы-жіңгір бәйге», қар
басқан жер бетін «сүт дүние» т.т. деп құбылтып ... ... ... ... ... ... өзінен бұрынғы ... ... ... ... ... ... ... туындыларында керемет түрде жеткізуші. Олай болса, жазушының өз
шығармаларынан мысалдар келтірейік:
«Ес-ақылдан ... ... Ерік ... алдында әлі байлаулы
тұрған атқа қайта көзі түсіп, тасыған көңілін су ... ... ... ... анау қасқыр жегірдің иесі?»
«Айнаның шамның сәулесімен боталаған ... ... ... ... ... «Мен сені гестапо екен деп қалдым, - деп қыршаңқыланды Таған.
Патшалар жаяу баратын жер ... ... ... ... жалт ... шал: ... жігіттің адал итіндей қасында сүмеңдеп келеді. Тазыны
адамнан ұстайтын болған ба? - деді». «Құлыным-ау, есен-сау келдің бе? – ... ... ... ... ... ... ұқсас келетін қасиеттері де бар:
Мысалы, 1) Сөздерді метафоралау процесінде үш ... ... ... ... ... сөздің сыртқы белгісі алынады. Мысалы,
оның әбден арақ өтіп ... көзі кең ... ... ... ... от - әлі де ... сөне қоймаған ашу ұшқыны
жылтырады.
Арақ өтіп ... көз. Көз – ... ... ... ... көзі т.б. Ел ... тасалап бақты, аузындағы азын – аулақ астарын
бөле-жарып асырады, жан адамға білдірмей сақтады. Бұл да ... ... яғни көз ... ... мағынасы (адамның көзі).
Тіл-тілде сөз мағыналарының ауысу тәсілдерінің ішінде өте ... және ең ...... тәсілі. Метафора құбылысының сөздің
мағынасынан орын тепкені және әбден ... ... ... ... ... ... қосымша мағынаның көп жағдайда туынды,
келтірінді мағына екендігі бірден аңғарыла бермейді. ... ... ... ... ... сөздің туынды мағынасы ретінде қалыптасып
орнығып кетеді. Мұндайда метафораның негізінде ... ... ... ... ... еніп, оның туынды мағыналарының бірі ретінде
қаралады [ Қоңыров Т. «Эпитет, Метафора.» –Алматы, 1989, 101 бет]. ... ... ... ... ... үшін қадірі болмайтынын, сіресе,
абысындарым қыздың төркіні анау-мынау деп бетімді шымшып сайқымазақ қылып
жүрген(«Атау ... ... мен ... ... ... төркіні, сөздің төркіні
дегендердегі төркін сөзін салыстырсақ, алдыңғы мысалда бұл сөз «қыздың ... ... ... білдіреді де, соңғысы «түп негізі» дегенді
білдіреді.
Екінші жағдайда метафора жасайтын сөздердің семантикасына, ішкі
мазмұнына ... тура ... ... ... ... ... қызы Бекторы
деп бекер айтпаған», «Тәңірім-ау «қайда анау қасқыр жегірдің иесі?» (қасқыр
... ... – аң ... ... үшінші түрінде белгілі бір белгілер мен қасиеттердің басқа
топтағы заттар мен ... тән ... ... бола ... ... ... ... болып кетеді. Мысалы, ұлиды деп қасқырды айтады,
бірақ ақындардың шығармаларында жел ұлиды деген тіркес те ... ... ... ... ... саңылауынан жел ұлиды. 2) Жасыл ... басы баяу ... ... жел ... ... ... көркем сөз стилінде ... ... ... ... ... ... Бірақ жеке ақын-жазушылардың тіліндегі
метафоралардың барлығы бірдей жалпыхалықтық сипатқа ие бола ... ... ... ... ... көркемдеп айту мақсатымен
дағдылы қалпынан басқаша етіп тіркестіреді де, соның нәтижесінде сөз ... ... ... ие ... ... реңк жалпыхалықтық сөздіктегі
мағыналық мазмұнына енеді. Ал, егер ол ... ... ала ... онда
жазушының сөз қолданылу ерекшелігінің бірі ретінде ғана ... ... ... мағына деп есептеуге де болмайды, оны жоғарыда айтқанымыздай,
тек қолданыс деп түсінуіміз қажет.
Шығармадағы метонимия мен ... ... ... ...... – белгілі бір троптағы бір
нысанның (обьектінің) атын ... ... ... тіл ... ... атаулар мынадай реттерде ауысып отырады: 1) бір табақ ет жеді
(тамақ), сұйықтық орнына ыдыс атауының: табақ (бір ... ... 2) ... ... ... шыны (шыныға құйды – стаканға құйды, шөлмекке
құйды); 3) ... ... ... атауы: ауыл (бүкіл ауыл жиналды –
бүкіл ауыл тұрғындары жиналды); 4) қимылдың орнына қимыл ... ... ... ... ... – автобус аялдайтын жерге келді); 5)
қатынасушылардың ... сол ... ... мен ... ... ... қабылдады): 6) ғылым, білім салаларының атауы ретінде ... 7) ... ұйым ... ... ... сол ... ... пайдаланылады: кеңшар – кеңес шаруашылығы (кеңшар) [
«Қазақ тілі энциклопедия.» ... ... ... ... повесінде метонимияға мысал көптеп
кездеседі:
1) Түнге қалсаң, тау арасындағы шөп көмкеріп тастаған жалғыз ... ... ... Көз байланып, қас қарайды.
3) Шынжырдай болып өрілген қамшы күн жеп, кір жеп, онсыз да ... ... ... қақ ... ... Таған өзіне емес, тулаққа
тигендей, ауырсынған да жоқ, ... ... де ... ... ... қытықтар мұндай мақпал көрініс барған сайын базары
тарқап, келмеске кетіп бара жатқаны осы отырғандар ойлаған ... Күн бата өз ... ... жатып қалғанда, қас қарайғанша зу-зу
ұшып, тыным таппайтын мазасыздығына ... ... ... Егер Ерік ертең де кешіксе, кербиеге қамыт ... амал ... өзі ... бел ... Олар бір-бірін жалғыз ауыз сөзбен ғана емес, осы ... ... ... Бұл түні Айна да көз ... ... Тек бір өзі ғана ... ... жалғыз аяқ сүрлеумен асықпай
аяңдап келеді.
10) Бұқтырманың жағалауындағы қалың ... ... ... ... түсіп аяқпай аяңдап келеді.
11) Қас қарая, ал қара көк ... ашық ... ... ... әлі де ... ... ... таласа жымыңдасады. («Атау кере»)
Оралханның осы мысалдарын қарастыра отырып, (көз, аяқ, қас, бел ... бір ... ... ал бұл ... ... аяқ» - бір кісілік жол,
көз байланып, қас қарайды – қараңғылық кеш болды, сонымен бірге қас қарая –
кештің енді ... ... де ... – ұйықтамағанды, бел буған –
шешім қабылдағанды білдіреді).
Әлгіндегі батысты өртеген «жез табақ» таудың тасасына сусып ... , ... бір ... ... Ерік «уһ» ... ... табақ» деп
отырғанымыз темірден жасалған ыдыс атауы, бірақ, бұл ... сол ыдыс ... ... ... ... ... былай анықтама берген: Бір заттың
немесе ... ... ... бір ... немесе құбылысқа олардың
(заттардың немесе құбылыстардың) ... ... ... негізінде
атау ауысуы осыған орай, сөздің ауыспалы мағынада жұмсалуы метонимия ... [ ... К. ... тіл ... ... ... Мен ... жасай берейін» - деп шегіншектене шыға берген
Бекзаттың иығынан ұстап өзіне ... ... ...... ... оқыс ... селк ... енді болмаса иығынан домалап түсіп кетердей болған басын жұлқа
көтеріп алды.
3) Дастарханды мақтау ету.
4) Дастархан ... төрт ... ... ... соң, ... ... ... ерні жыбырлап бата жасады.
5) Бүгінгі дастарханның шырайын кіргізген ... бір ... ... қана ... ... ... тәбеті шаппады, дастархан басында қара көрсетіп құр
бекер отырғаны болмаса, ... ... етке ... рет ... ... мысалдардан қарастыратын болсақ, әрбір сөйлемдегі дастархан
сөзінің беретін мағынасы «столға жабылған шүберек» деген мағынаны білдірсе,
ал сөйлемде ... ... ету – оның ... ... ... келіңдер – тамаққа, столға шақыру, дастарқан басында түгел,
столда түгел жиналып тамақтануда деген мағынаны білдіреді.
Метатеза ... - ... – сөз ... дыбыстың
немесе буынның орын ауысуы. Метатеза тарихи-фонетикалық өзгерістер (өкпе -
өпке, қақпан – ... ... - ... өзге тілдерден енген сөздердің
дыбыстық өзгеріске түсуі (құтпан, құптан, парсыша – хофтан, ... ... - ... ... ... алғаш рет: «тұр, нәшәндік шақырады» деді. Келіншек
қараңғы қапастан жарық дүниеге қуана ұмтылды.
2) ... ... қаны ... ... ... тілге келуге
шамасы жоқ, қолы ербеңдеп анаған «тоқта» дегендей белгі берді.
3) Жықса – пәле ... ... ал ... ... шапқан нәшәндік
ыза буып, одан ары ушығуы мүмкін.
4) Оны қамшылап осып ... ... ... ала ... ... сен алсаң, тостым артын.
6) –Неге екенін білмеймін, осыны көрсем, көз алдыма пәшес елестейді.
7) Амал жоқ, пенжагын шешіп, күреске дайындалды.
8) Бовще, ... ... ... ... - ... (пәшес - фашист), (пенжагын - пиджагын)
шешіп деген мағынада орыс сөзін қалай естісе, сол ... ... ... ... да, ... ... де әңгіменің не жайында
екеніне орай, сол жағдайды дәл бейнелейтін тілдік құралдар ... ... ... метонимия, т.б. кейіпкерлердің ішкі әлемін дәл
беретіндей болып келеді.
«Атау кередегі» эмоционалды-экспрессивті қолданыстар
Эмоцияны білдірудің ... ... ... ... бірі Ә. Тәжібаев: «Біз космостық
кеңістіктерді айтамыз. ... ... ... адам жанынан кең емес», - деп
жазыпты.
Демек, ... әлі де ... ... ... ... алуан
түрлі болып құбылып тұратын көңіл-күй бар деген сөз. Ал, ... ... әр ... сезім беріп, жүрегімізді бірде қуанышқа бөлеп, ... ... ... қызметі ерекше болып табылады. «Кейбір
эмоционалды-бағалауыштық сөздер тек ... ... ... төңірегінде
жұмсалып, стильдік қызмет атқарады да, енді бірқатары сөйлеу ... - деп ... О. С. ... [ ... О. С. «Общее
языкознание.» –Москва, 1973, 31 бет]
Біздіңше, эиоционалды-экспрессивті қолданыстар «біразы ... ... ... ... ... деп ... ... сияқты.
Жалпы, «кейбір жекелеген сөздердің (дөрекі, табу, варваризмдер) сөйлеу
тілінде жиірек қолданылуы ... ... олар ... ... ... деп
айта алмаймыз. Сондықтан, бұл сөздер тобы ауызекі сөйлеу тілінде де, ... де ... ... шығармауымыз керек. Бұл тұрғыдан,
аталмыш мағынадағы ... ... ... ... ... ... ... өлшеуге болмайды деген сөз».
Қазақ тіл біліміндегі белгілі ... І. ... Ғ. ... ... ... отырған сөздер тобы жөнінде: ... ... ... ... сияқты сөйлеушінің бір затқа ... ... ... ... бір топ ... бар. Бұл ... тіл ... эмоционалдық лексика немесе эмоционалдық мәні ... ... ... ... көл, бес тағы ... ... айтқанда, бұл
заттардың атауында ешқандай эмоционалдық мән болмайды...
Ал, кейбір сөздерде, құбылыстардың атауларында жақсы немесе жаман
қатынасты, ... ... ... мән ... ... ... боқмұрын деген тек тиянақталған тұрақты сөздерді ғана
емес, сонымен бірге сөйлеушінің ой-күйін де ... ... ... бір ... затқа қауымның беретін бағасын аңғартады», - ... орыс ... ... А. Н. Гвоздев: «Эмоционалды бояулы
лексиканы тіпті ... ... ... жаңа және ... дөрекі мәнді», - деп эмоционалды-экспрессивті сөздерді ... ... ... ... ... келтіреді [ Гвоздев А. Н.
«Эмоциональная лексика в русском языке.» ... ... ... ғалым Э. А. Вайгла эмоционалды сөздер сөйлеушінің
обьективті шындыққа деген эмоционалдық қарым-қатынасын білдіретінін ... ... ... ... ... ... ... аларлықтай мәні бар сөздер жатады», [ Вайгла. Э. А. ... ... ... 1987] -дейді.
Эмоционалдылық мағына сөздер мен сөз ... ... ғана ... ... ұшыраса бермейді, көбіне олардың ... ... да ... бола ... ... ... көздер екеуміздің әр адымымызды аңдып, ... сен ... ғой ... ... сол ... ... құшақтап жатпақпын (жесірлер).
Осылардағы «көздер, кескен томар» сөздері тура мағыналарында
эмоционалды эмоционалды мәнді ... ... ... ... ... отырған осы мысалдарда бірі синекдохалық, екіншісі метафоралық
ауыс мағынада жұмсалып тұрғандықтан, жағымсыз мәнді ... ... ... тұр. Бұл ... сөз мағыналарының айқын көрінуі көп ретте контекске
байланысты екендігін айта кеткен жөн.
П. Г. ... осы ... ... ... қызықты деректер
келтіреді: «Атмосфера, мысалы ғылыми ... ... да ... ... ... ... сөз ... Алайда, Чеховтың: «Үйленуінде» «Змеюкина»
деген акушерканың ... ... ... ... әрине, күлкілі.
Себебі, (атмосфера) ауа сөзі синонимінде өзіне жат лексика қоршауына түсіп,
өзіне үйреншікті емес ... ... бой ... ... ... - ... жағдайға байланысты эмоциялық мағынаны білдірмейтін сөздің ... ... ... ... ... бұған керісінше, құбылысты да ... ... ... контекстегі қолданысына қарай тіпті эмоционалдық ... ... ... Оған көз ... үшін ... шығармаларынан
алынған мына мысалдарға көз жеткізуге болады:
1. – Рахмет, шырағым. Деміңді алып, шәйіңді іше ғой .
2. Сен, шырағым, өйтіп, ... ... ... ... кере»)
Бұл сөйлемдердегі «шырағым» сөзі екі түрлі мәнде жұмсалған:
біріншісінде оны ... ... ... ... сезіммен, аналық мейіріммен
тура мағынасында ... ... ... «шырағым» сөзі жағымсыз эмоционалды
мәнде жұмсалып, ренішті, назалануды ... және ол ... ... ... ... ... әсер ... сөздердің жасалуына қатысты айтып
өтетін тағы бір мәселе интонация арқылы жасалған эмоционалды-экспрессивті
сөздер ... ... ... сөз тіркестері мен сөйлемдерге ... ... ... да ерекше роль атқарады. Мұны ... С. ... ... ойдың әр түрлі реңдерін интонация арқылы соншалықты
биязы да мәнерлі жеткізуге ... ... ... - әр ... бай
құбылыс», - деп көрсетеді.
Профессор А. Н. Гвоздев: ... ... ... ... ... ... эмоционалды және экспрессивті мипаттағы реңдерді
бере ... - дей ... «не ... ... бір адамның әр түрлі мәнде
құбылтып айта келіп, бірде содан ... ... ... кері ... ... ... мысалға келтіреді.
Ағылшынның ұлы драматургі Б. Шоу: «Иә» деп айтудың елу, «жоқ»
дегеннің одан да көп тәсілі бар, ал ... жазу ... ... ... ... айтылғандардың бәрі де сөздің мәнін, мағынасын түрлендірудегі
интонация қызметінің ерекшелігін көрсететін деректер. Енді, осы ... ... ... ... тудыру тәсілі О. ... ... ... ... тоқталып, мысал келтірейік:
1) - Айнаш! Ау, Айнаш – деген үннен селк етіп оянды.
2) -Сен ... – деді ол міз ... ... ... да леп ... ... дауыс
ырғағының көтеріңкі айтылатыны белгілі болып тұр. Бірақ, ... ... ... үрейді білдірсе, келесілерінде өктемдікті, ашуды
аңғартады. Эмоционалды мәнді сөздерді интонация арқылы жеткізу көбінесе леп
белгісі, ... ... көп ... ... ... ... ... мысалға көңіл аударайық:
Есейе келе бақытты балалық шақты армандап, табиғат-анаға өкпелеп,
сананың сыздау тартатынын білдік пе... Енді міне...
Жоғарыда келтірілген екі ... да көп ... ... ... әр түрлі. Біріншісінде қызығушылық таңданыс бар. Ал,
екіншісінен өткенге өкіну, реніш ... ... ... ... ... оқыр ... ... ырғағымыз барған сайын ... ... ... ... ... М. Нұрмаханов «Эмоция туғызуға кейде тіпті лексикалық ешқандай
мағынасы жоқ, ... ... де ... ... де ... болатын көрінеді», - ... ... айта ... С . ... әңгімелерінің бірінен мынандай үзіндіні мысалға келтіреді:
Князь: «Немене, ағайын, қандай?» - деп ... ... бар. ... ғой, прокалион, кәдімгі прокалион!
Князь мырс етіп күліп жіберді...
Бұл мысалды Князьдің мырс етіп күлуіне себеп болған ... ... ... «пракалион» сөзі.
Сол сияқты түсініксіз сөздер М. Әуезовтің «Алма ... ... ... ... ... аранапша, назнай, құм , етегене
шотайы мау!» деген сөйлемі. Егер басқа ұлттың өкілі өз ... ... оған мән ... ... ... Ал, сөйлемдердегі ешбір тілге келмейтін
мағынасыз сөздер ... ... ... ... ... алады.
Жазушылар бұларды тек жай күлкі тудыру үшін емес, белгілі бір
мақсатпен, ... ... ... ... ашу ... қолданып
отыр.
Тілде эмоционалды рең «мән тудырудың ... әр ... бірі ... ... ... айта ... көрнекті
ғалымдарымыздың бірі А. Ысқақовтың «Қазіргі қазақ тілі» атты кітабында
бірқатар ... ... ... ... ... ... «эмоционалды-экспрессивті реңді есімдер» деген
тақырыпшаға ... ... -шік, -ша, -ше, ... - и, -еке, ... -қан, -қай, -ыш, -іш ... ... жасалған зат есімдер туынды
зат ... ... жаңа ... ... олар ... ... сәл басқаша айтылған. Яғни, сәл ... рең ... ... ... ... Ендеше, бұл формалар арқылы жасалған сөздер зат
есімнің ішінде ерекше семантикалық тобының бірі ... ... ... бірге, бұл топ зат есімнің эмоционалдық және ... ... ішкі ... боп ... ... , - ... ... Айнажан. Таудың шөбі ащы ішектей шуатылған
ұзын, әрі ауыр болады» («Атау кере»)
Мұндағы Айна зат есіміне жалғанып ... ... ... ... рең үстеп, осы сөздің мағынасына енесінің келініне деген аналық
мейірімі, аянышы, бар ықыласы сыйып тұр. ... ... ... ... да өзіндік қызметі бар. ... ... ... ... ... тән негізгі қызметтерімен қатар, қосымша
эмоциялық-экспрессивтік райды, я мәнді білдірерліктей де қызмет атқарады.
Мысалы, тәуелдік жалғауының ... ... ... ... ... күнім, әкем, құлдығым,, сәулем, жарығым, қарағым, қанатым, ботам»
сөздерімен жарыстырыла ... ... ... ... ... сөздер тыңдаушының ішкі дүниесіне, сезіміне әр алуан эмоционалды
ықпал ... ... ... әсер ... ... ... ... сөздер тыңдаушы адамды жақын тұту, жақсы көру райымен бірге,
құрметтеу, ... ... ... да ... осыны аңғартады».
Тәуелдік жалғауының екінші, үшінші жақтарының да қосымшалары
қолданылу ерекшеліктеріне қарай, не үлкен ... ... ... ... ... не қомсыну сияқты әр түрлі қосымша экспрессивтік рең
жамайды», - деп атап ... ... ... ... О. ... ... көрейік:
1. Ал, азаматым, арсынбасаң мінгесесің. Біздің үйге дейін ... ... бәрі ... ... емес секілді, біздің де
ішімізде ала-құламыз бар ағасы, - деді зымиян жымиыспен. («Атау кере»).
Келтірілген алғашқы мысалдағы ... ... ... жақ
қосымшасы арқылы жасалған «азаматым» қолпаштауды, құрметтеуді білдіреді.
Соңғы сөйлемдегі тәуелдік ... ... жақ ... ... жасалған
«ағасы» сөзі жағымсыз мәнді сарказм ретінде – кекету, мысқылдау мақсатымен
жұмсалған. Сөздің бойындағы жағымсыз мәнді одан кейін ... ... ... сөз ... ... ... тұрғандай. Өз бойында адамның көңіл-
күйін, ішкі сезімін беретін не жағымды, не жағымсыз реакция ... ... бар ... ... ... деп түсінуіміз жөн секілді.
Қорытынды
Қазақ әдебиетінде өзіндік орны бар жазушы Оралхан Бөкей қазақ
тілінің ... ... ... ... ... көп үлес қосты. Оның
жалпыхалықтық тілді әдеби тілге енгізуге ... ... шын ... ... ... біреуі ғана орындай алар іс болатын.
Еңбектері көпшілік жүрегінен мәңгілік орын алған жазушы О. ... ... ... ... ... ... Жазушының прозалық, драмалық
туындылары, көркем публицистикасы әдебиетіміздің алтын қорына асыл қазына
болып құйылды. «Оның ... ... жүзі ... тұнығынан жүзіп
ішкен орыс, француз, ағылшын, неміс, жапон, араб, қытай һәм басқа да ұлы
тілдерге ... ... биік ... ... дүние оқырмандарының
талғам таразысына ... ... ... ... ... О. ... туралы қазақтың маңдай алды жазушылары, сыншыларынан бастап,
алыс жақын шетел қаламгерлері де ... ... ... Бұл тұрғыдан
келгенде, М. Қаратаев, Р. ... Н. ... ... Р. ... Ә. ... ... ... сыншы әдебиетшілеріміздің зерттеу еңбектері жазушы
талантының қыр ... ... өз ... ... аян. ... ... О. ... тілін зерттей келе, «Соңғы отыз жылда көркем
әдебиет дүниесінде қалам тартып келе ... ... ... біз ... ... етіп ... Оралхан Бөкеевте де қазақ тілінің ... ... ... ... ... [ ... Р. «Сөз өрнегі.» –Алматы,
1996] дейді.
Жазушы шығармашылығы әдебиетшілер мен ... ... ... ... ... ... таза ғылыми ... ... ... ... жұмыстардан көре аламыз. Бұл ретте
А. Сембаеваның «Көркем шығармадағы ... ... ... ... шығармалары бойынша) атты ғылыми еңбегі игілікті істің бастамасы
ғана.
Оралхан Бөкейдің әдеби тіл мен жалпыхалықтық ... ... ... осы бағыттағы ізденістері оның шығармашылығында өзіндік із
қалдырған. Шығыс Қазақстан өңіріне тән көптеген ... ... ... ... ... ... сіңіріп жіберуде суреткер үлкен еңбектер
жасап, алғаш әдеби тілге өз ... ... ... ... ... ... тер ... Бұл орайда, Оралханның соны
тіркестері, сөйлем құрылысындағы жаңалықтары ... ... ... ... ... ... ... айтқандық емес. Әрине, бастамалардың
барлығы сәтті бола ... ... Онда да, ... оза шауып кеткен басы
артық тұстары немесе кейін қалып қойған кемшін жақтары кездеспей қоймайды.
Бұлардың ... ... таса ... елеп-екшеп, зерттеп-зерделеп отыратын
тілші ғалымдар, әдебиет сыншылары бар. Жазушының ... ... ... пайдаланудағы тәжірибесін сын тезінен өткеріп отыратын ғалымдардың
пікірлері осы айтылған сөзге дәлел бола алады.
Оның «Атау кере» туындысындағы ... ... ... ... ... бай ... ... Оралхан Бөкей қолданысында кей
сөздердің өңі өзгеріп, жаңа мәнге ие болып, түрлене түскен.
Қорыта келе ... ... ... ... ... ... көп еңбек еткен ғалым. Оның осы бағыттағы істерінің қазірде де
жемісін беріп ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Аханов К. Жалпы тіл білімі. –Алматы, 2003
2. Ахманова О. С. Общее языкознание. –Москва, 1973
3. Әуезов М. Абай ... ... ... ... 2006
4. Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. 19-том. –Алматы:
Жазушы, ... ... М. Б. ... тілінің мәдениеті –Алматы, 1971
6. Балақаев М. Қазіргі қазақ әдеби тілі және оның ... ... ... ... Екі ... ... ... 2-том. -Алматы,
Жазушы, 1996
8. Жансүгіров І. Поэмалар. –Алматы, Жазушы, 1989
9. Исхан Б. М. М. Әуезовтің лингвистикалық ой-тұжырымдары. –Алматы,
2000
10. Кенжеахмет С. Жеті ... 3 ... ... Ана ... ... ... тілі ... –Алматы, 2003
12. Қалиев Ғ., Болғанбаев Ә., Қазіргі қазақ тілінің фразеологиясы
мен фразеологиясы. Алматы, Сөздік-Словарь, ... ... ... ... сөздігі. Алматы, Ғылым, 1969
14. Қарақалпақша-русша сөзлик. -Москва, 1958
15. Қашқари М. Түрік тілінің сөздігі. -Алматы, ... ... ... Т. ... ... ... ... Қоңыров Т. Эпитет, Метафора. –Алматы, 1989
18. Мырзабеков С. ... ... ... ... тілі тарихының
проблемалары. –Алматы, 2000
19. Мүсірепов Ғабит Таңдамалы шығармалары. ... ... ... Н. д. Арабша-қазақша түсіндірме ... ... араб ... ... ... Мектеп, 1984
21. Сауранбаев Н. Т. Қазақ тілінің проблемалары. Таңдамалы
еңбектерінің жинағы. –Алматы, 1982
22. Сыздықова Р. Сөз ... және ... ... ... Жазушы,
1983
23. Сыздықова Р. Ғ. Қазақ әдеби тілінің тарихы. Алматы, Ана тілі,
1993
24. Сыздық Р. ... сөз ... ... ... ... ... Р. Сөз ... –Алматы, 1996
26. Узбекча-русча луғат. –Москва, 1959
27. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі. –Алматы: Мектеп, 1964
28. Аманжолов С. ... ... и ... языка – Алма-Ата,
1959
29. Балли Ш. Общая лингвистика и вопросы французского языкознания.-
Москва, 1956
30. Баскаков Н. А. Введение в ... ... ... ... ... ... ... Э. А. Стилистика. Лексика. Слова. – Москва, 1987
32. Гвоздев А. Н. Эмоциональная лексика в ... ... ... ... ... К. У. ... язык. – Москва, 1963
34. Жанпейісов Е. Этнокультурная лексика ... ... ... ... М. ...... ... 1989
35. Ломоносов М. Избранные в 5-томах.- Москва, ... ... ЛЭС,- ... ... Русские писатели о языке. Хрестоматия. Под общей ... А. М.- ... ... ... Л. ... толковый словарь. Арабско-иранских
заимствованных слов.- Алматы, Мектеп, 1989
39. ... ... №46 (618) ... ... Ысқақов. Әдеби
тіліміздің дамуы

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 55 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
XX-ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі ұлт зиялылары24 бет
«Адасқандар». романнан повестке35 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет
«қайым және алаш» сценарий6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь