Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында тәуелсіз мемлекет жүйесінің қалыптасуы (ХІІІ ғ. ІІ-жартысы)

Кіріспе.
1.тарау. Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында тәуелсіз мемлекет жүйесінің қалыптасуы (ХІІІ ғ. ІІ.жартысы).
2.тарау. ХІҮ ғасырдың І жартысындағы Ақ Орда мемлекетінің саяси құрылымындағы өзгерістер.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қазақстан тарихының түрлі аспектілерін, оның нақты тарихи даму жолдарын жан-жақты, терең ғылыми тұрғыда зерттеу және белгілі бір тарихи кезеңде Қазақстан аймағында өткен этно-саяси процестердің сипаттамасын беру тарих ғылымы үшін өзекті проблема болып табылады. Қазақстан тарихының аз зерттелген аспектілерін қарастыру халықтың тарихи зердесін қайтадан қалпына келтіруге септігін тигізеді. Қазақстан территориясындағы ұзаққа созылған этникалық процестер ХІҮ-ХҮ ғасырларда қазақ халқының қалыптасуы аяқталып, осы этнос негізінде алғашқы ұлттық мемлекет – Қазақ хандығының құрылуына әкелді. Қазақ халқының этно-саяси даму жолдарын анықтай алмай тұрып бұл процестердің күрделілігін ұғыну мүмкін емес. Осы аймақтағы тарихи процестердің кейінгі барысына негіз болған ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы кезеңін ғылыми және обьективті түрде зерттеу міндеті туады. Және де осы кезеңдегі Шығыс Дешті Қыпшақтың аймағында орналасқан Ақ Орда тарихын жан-жақты әрі терең ғылыми тұрғыда зерттеу болып табылады.
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында моңғол дәуірінен кейінгі кезеңде жергілікті этникалық топтар негізінде құрылған алғашқы мемлекеттік құрылымға Ақ Орда мемлекеті жатады. ХІІІ-ХҮ ғасырларда Қазақстан территориясындағы әлеуметтік-этникалық, саяси-этникалық және мәдени процестерді анықтауда, сондай-ақ ХІҮ ғасыр ортасында қалыптасқан Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары мен қазақ халқының қалыптасу барысындағы этникалық кезеңді білуде – Ақ Орда тарихының маңызы өте ерекше.
Осындай маңызы жоғары тақырып болса да әлі күнге дейін Ақ Орда тарихына арналған ғылыми жұмыстар жеткілікті емес. Оның себептеріне: тақырыптың өте күрделілігі мен ауқымдылығы, дерек мәліметтерінің тапшылығы, қарама-қайшылықты пікірлердің көптігі және т.б. жатса керек. Аталған жайттар тақырыпты зерттеуге мүмкіншілік жоқ деген ой тудырмайды. Зерттеушілердің бүгінгі күнгі өкілдері болмаса да, ертеңгі күнгі ұрпақ өкілдерінен Ақ Орда тарихымен айналысатын мамандардың шығатыны сөзсіз.
Бұған қоса осындай тақырыпты таңдаудың тағы бір қажеттігі мынадай: Жошы ұлысының тарихи жазбаларында Ақ Орда тарихын зерттейтін арнайы жұмыстар жоқ, бір жағынан Жошы ұлысының жалпы тарихы бойынша зерттеулердің көбі біржақты болып келеді. Жошы ұлысына тәуелсіз екі ұлыс – Бату мен Орда ұрпақтарының билеген екі мемлекеті жатады, ал зерттеулерде көбіне Батыс бөлігіне көп көңіл бөлінеді.
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории средневекового Казахстана. А., 1989, 251-273 беттер.
2. Плетнева С.А. Қыпшақтар ерте заманнан – XIX ғ. Кезеңінде
Жалын – 1998ж. № 7-8 24-37 бет.
3. А. Тұңғыш «Түркілер тарихынан»
Заман – Қазақстан – 1995ж. №13 - 8-бет
4. Аманжолов К.Р. Қазақстан тарихының дәрістер курсы. 1-кітап. Ежелгі заманнан 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. Қазақстан тарихы. А., 2003, 39-56 беттер
        
        Жоспар
Кіріспе.
1–тарау. Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында тәуелсіз мемлекет жүйесінің
қалыптасуы (ХІІІ ғ. ... ХІҮ ... І ... Ақ Орда мемлекетінің саяси
құрылымындағы өзгерістер.
Қорытынды.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе.
Қазақстан тарихының түрлі аспектілерін, оның ... ... ... ... ... ғылыми тұрғыда зерттеу және белгілі бір тарихи
кезеңде Қазақстан аймағында ... ... ... сипаттамасын беру
тарих ғылымы үшін өзекті проблема болып табылады. Қазақстан тарихының ... ... ... ... ... ... қайтадан қалпына
келтіруге септігін тигізеді. Қазақстан ... ... ... ... ... ... ... халқының қалыптасуы аяқталып,
осы этнос негізінде алғашқы ұлттық ...... ... ... ... ... этно-саяси даму жолдарын анықтай алмай тұрып бұл
процестердің ... ... ... ... Осы ... тарихи
процестердің кейінгі барысына негіз ... ... ... кезеңін
ғылыми және обьективті түрде зерттеу міндеті ... Және де осы ... ... Қыпшақтың аймағында орналасқан Ақ Орда ... ... ... ... ... зерттеу болып табылады.
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында моңғол ... ... ... ... ... ... құрылған алғашқы мемлекеттік
құрылымға Ақ Орда ... ... ... ... ... ... ... және мәдени
процестерді анықтауда, сондай-ақ ХІҮ ... ... ... ... құрылуының алғы шарттары мен қазақ халқының ... ... ... ... – Ақ Орда ... маңызы өте ерекше.
Осындай маңызы жоғары тақырып болса да әлі күнге ... Ақ ... ... ... ... ... ... Оның себептеріне:
тақырыптың өте күрделілігі мен ауқымдылығы, дерек ... ... ... ... және т.б. ... керек. Аталған
жайттар тақырыпты зерттеуге мүмкіншілік жоқ ... ой ... ... ... ... болмаса да, ертеңгі күнгі ұрпақ
өкілдерінен Ақ Орда ... ... ... шығатыны сөзсіз.
Бұған қоса осындай тақырыпты таңдаудың тағы бір қажеттігі мынадай:
Жошы ұлысының тарихи жазбаларында Ақ Орда ... ... ... жоқ, бір ... Жошы ... ... тарихы бойынша зерттеулердің
көбі біржақты болып келеді. Жошы ұлысына тәуелсіз екі ұлыс – Бату мен ... ... екі ... жатады, ал зерттеулерде көбіне ... көп ... ... ... ... ... территориясында тәуелсіз мемлекет
жүйесінің қалыптасуы (ХІІІ ғ. ІІ-жартысы).
ХІІІ ғасыр басындағы ... ... мен Орта ... ... ... ... саяси картасын түбегейлі өзгеріске
ұшыратқаны белгілі. Бұрынғы саяси құрылымдардың орнына жаңа ... ... ... та ... ... өзгергенімен жаулап алушылар
аймақтың этникалық құрылымына түбегейлі өзгерістер енгізе алмады, ... ... ... ете ... ... екінші жартысынан бастап, Моңғол ... ... ... ... ... рөлі өсе ... Бұл
процесс моңғол қағандарының орталық ... ... ... ... ... ... ... Шыңғыс хан ұрпақтарының
мемлекеттері пайда болады. Оған ... ... ... ... ... Батыс Дешті Қыпшақтағы Батый әулетінің, Жетісу мен Шығыс
Түркістандағы, Орта Азиядағы ... ... ... дәлел бола
алады. Ал Қазақстан жеріндегі моңғол ... ... ... дәуірде
этникалық негізде құрылған мемлекетке Орда Ежен ... ... ... Орда ... жатады.
Ақ Орда тарихы арқылы ХІІІ-ХҮ ғасырлардағы әлеуметтік-этникалық,
саяси-этникалық және ... ... ... ... ХҮ ... ... Қазақ хандығының құрылуының алғы шарттары мен қазақ
халқының қалыптасуы барысындағы этникалық процесті біле ... ... Ақ Орда ... ... ... ... оның ... Орта ғасырлық
Қазақстан тарихында алатын орны ерекше.
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында Жошы Ұлысының ... ... ... ... ... өте ... ... болып табылады. Жошы
Ұлысы ортағасырлық ... ... ... ... ... салып берді. Дербес ұлыстық құрылыс, Жошының
жүргізген әкімшілік-саяси ... ол ... ... ... оның ... Әкесінің жүргізген саясатын жалғастыруда улкен баласы Орда
Еженнің рөлі зор.
Шыңғыс ханның ... ... ... төрт ... ... ... баршаға
мәлім. Жошыға тиген Дешті Қыпшақ жері өз ішінде Жошының ұлдары ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақта
Жошының үш ұлы: Орда Ежен, Батый және Шайбан билік еткен. Жоғарғы билікке
үлкен ұл Орда Еженнің толық құқы ... да, ол ... ... етіп інісі
Батыйды ұсынады. Батыйдың Ұлысы Дештінің батысында, ал ағасы Орда ... ... ... ұлы Шайбан екі ағасының ортасындағы иеліктерге
билік жүргізеді. ... ... ... құрылуы, 1225 жылдан кейін, яғни
Жошы ханның өлімінен кейін ... ... ... ... ұлы ... ... бойынша әкесінен кейін оның
алғашқы қонысы – Ертіс аймағын иемденді. Яғни, Орда Ежен ... ... ... ... мен ... дейінгі аймақ аралығында болып,
орталығы Ертістің жоғарғы ағысы бойындағы Алакөл маңында орналасады. ... ХІІІ ... ... осы ... ... Плано Карпини, ХІІІ
ғасырдың соңында Марко Поло мәліметтер жазып қалдырған. Саяси ... бұл ... ... Ұлысы» деп аталғандығы деректерден белгілі. «»«»
Жошы өлгеннен кейін хан тағына мұрагерлердің отыру мәселесін Шыңғыс
ханның өзі шешті. ... ... ... әл-атрак" дерегі бойынша,
"Жошының баласы Бату, әкесінің өлімінен кейін өзінің ұлы атасы Шыңғысханның
бұйрығы бойынша Дешті Қыпшақта ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... беріледі: "Шыңғыс хан Жошы
өлімінен соң, қатты қайғырып аза тұтты. Аза ... ... соң, ... ... ... бар, Жошы ... екінші баласы Бату, лақабы Сайып хан,
соны әкесінің орнына отырғызып, інілері мен ... ... ... ... мен әмірлері сенің сөзіңді тыңдамаса, өзің анда ... ... біз ... айтқаныңды істелік", -деді. Өтшікен Жошының ұлысына
жақындағанда Бату хан ... ... ... мен ... ... ... ... артынан шықты. Өтшікенмен көрісіп, қазаны аза қылды. Үш күннен
соң Өтшікен ... ... ... ... Бату ханның інілері мен
әмірлеріне Шыңғыс ханның айтқан сөздерін жеткізді, барлық халық оны қабыл
қылды. Одан соң ... ... ұлық той ... ... аяқ берді, көп
сыйлықтар үлестірді"[3]. Шыңғыс ханның Жошы ұлысының мұрагерін таңдаудағы
мұндай шешіміне Жошының ... ұлы ... ... ... ... ... оның «Батыс елдерін жаулауда» және Мөңкені ... ... ... ... ғана емес, оның үлкен ағасы әке тағынан
бас тартып ... ... әсер ... ... ... ... ... "Орда
Батудың хандық құруына келісті. Сөйтіп ол әке орнына ... ... ... ... хан Шыңғысханның тұңғыш ұлы, бірақ ол империяның жеке дара
билеушісі емес, Жошы оның ... ел, жері ... ұлы ... ... өз ... болғанынескерген жөн. Сондықтан ... көзі ... оның өз ... арасында тақ таластың тууы мүмкін
емес. Өйткені қаған билігіндегі ... ... ... ... тікелей
өзі шешетін болған. Бұл туралы әйгілі Көк дәптер (Ұлы жарғы) және 1219 ... ... ... ... белгіленген. Жарлық бойынша ұрпақ
мұрагерлігін жасының үлкен, кішісіне қарай ... ... ... ... ... ... болған. Бұл туралы 1219 жылы көктемде ... ... ... ... ... ... ұлы ... өзінің ресми мұрагері
болып қағанның ... ұлы Жошы ... ... ұлы ... белгіленді. Сол
жиында Үгедейдің: «Егер менің ұрпағымнан шөпке ораса мал жемейтін, ... деп ... ... жетесіз шықса қайтпекпін?»,-деген. Бұл сауалға
Шыңғысханның: «Егер олай бола ... ... ... ... бір ... ... көп жағдайды аңғартады. Мұнан ең әуелі ежелгі ... ... ... ... ... ордалардың «демократиялық»
дәстүрін аңғаруға болады.
Сонымен Шыңғыс хан үш немересін басқаларынан жоғары қойып, олардың бір-
бірінің арасындағы ... ... ақ түс және ... ... ... ... ... көк түс және күміс Орда Еженнің
Батуға бағыныштылығын, боз түс және ...... ... да, ... де бағыныштылығын көрсетті. Мұнда түс пен металл ... ... ... құндылық түсініктерінің сатысы айқын көрінеді: бірінші
орында ақ түс пен алтын, екінші орында – көк пен күміс, ... ... ... ... Ақ пен ... көк пен ... боз бен болат сөз жұптары өзара
үндесіп келеді. Бұл ... ... ... ... мен
салтанатттылығын күшейтіп қана қоймайды, сонымен ... ... ... ... еліктеме штамптарын да айқындай
түседі. Бұл мысалдар түс ... ... ... төрт ... ... емес, әлеуметтік жіктелуге байланысты болуымен қызықты.
Келтірілген үзіндінің анық аңыз әңгімесін тарихи шынайы да ... ... ... ... ... ақпарат алуға болады:
1. Ақ Орда мен Көк ... тура ... – ақ және көк ... ... Киіз ... Шыңғысханның өзі қойғызғандықтан, бұл жай дәріптеліп,
саяси құқықтық дәстүр құруға негіз болды. Олар Жошы ... ... ... ... ... яғни 1227 жылы ... Қалай болғанда да ол
Батудың 1236 жылғы Батыс жорығынан бұрын болды, оны біз Орда Еженнің ... ... ... бара ... ... ... көре аламыз.
2. Киіз үйлердің түстері Жошының үш ... ... ... ... Жошы ұлысындағы иеліктерін белгіледі: Орда Еженнің ордасы шығыста
орналасқан, сондықтан «Көк Орда» термині ұлыстың ... ... оның ... ал «Ақ ... - батыс, оң қанатына қатысты айтылу керек. ... ... ... шейін жеткен Жошы ұрпағы ... жері ... ... ... Жайықтан Ертіске дейін созылған ұлыс аумағы
үлестірілді. Бұл өз кезегімен Батудың Ордасы – Ақ Үй ... ... ... ал ... ... Көк Үй - ... (Сырдарияның,
Алакөлдің, Емілдің) жағасында орналасқан, яғни «Ақ Орда» және «Көк ... ... ... ... ... аудандардың ресми атаулары
ретінде де әлі қолданылмаған және ауыспалы метафоралық мәнге ие болып, ... Ежен ... Жошы ... сол ... ... үшін пайдаланылған.
3. Батыс жорығынан кейін Жошы ұрпағының ұлысы ... өсті және ... Орда Ежен ... ... шекара батысқа қарай ығысып кетті.
Нәтижесінде Ақ және Көк ... жаңа ... ... ... екі түрлі географиялық бейнесі пайда болды және олардың ... ... ... екі ассоциациялар жүйесі ... ... ... ... жорығына дейінгі кезеңге жатады, ал екіншісі жорықтан кейін
қалыптасқан. Ақ және Көк Ордалар тек кей ... ғана ... ... ... ... ... белгілеу болмағандықтан, негізінен ресми
іс жүргізуде қолданылмай, далалық ауызша тарихи дәстүрде ... ... ... ретінде осы екі жүйенің қайсысын қолданғанына
байланысты дереккөздерінде Ақ және Көк ... ... және ... ... ... ... ... қайшылықтар
туындайтын. Осы айтылғанның барлығы жазбаша деректерде «Ақ Орда» және «Көк
Орда» ... ... ... және ... ... ... ал қазіргі кейбір мамандар болса қазіргі кездегідей мағына,
мазмұн және ... ... ... ... ... ... да, ... етулерінің мүлдем басқа көрінісін көргілері келеді.
Кейбір дерек ... Ақ және Көк Орда ... ... ... жіберді. Ең алдымен олардың қатарына Ақ және Көк ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақта билік
құрған әулеттер туралы мәселені мүлдем ... Муин ... ... анонимін» жатқызуға болады.
Шайбан мен оның ұрпақтарын шексіз ... ... ... ... да бұл ретте өз рөлін атқарды. Түрлі тарихнамалық
шығыс шығармаларын ... ... ... ... және солардың
кейбірінің, мысалы, жанағы «Ескендір анонимінің», шығыстанудың ... сай ... ... ... ... ... турк ва
могулының» биік беделінің орынсыз сақталуы – Ақ және Көк Ордалар проблемасы
жөніндегі пікірталаста және ... ... ... тарихнамасында күні бүгінге
дейін жағымсыз рөл атқарды және атқарып келеді.
Алтын Орданың Ресей мен ... ... ... ... бері ... Көк ... қай ... болғаны туралы туындаған пікірталас жалғасып
келіп, Көк Орда ... ал Ақ Орда ... ... деген тұжырыммен
аяқталды. Батыс жорығынан кейін Алтын Орда Ақ Ордамен теңдестіріліп кеткені
анықталды. Бұл пікірді «Шыңғыс-наменің» деректері де ... Орда – Жошы ... ... Ақ Орда – оның сол қанаты, ал Көк
Орда – оң қанаты деп есептейтін А.В.Митрошкинаның пікірі ... ... ... ... ... да пікірталас
нәтижелерін саралаусыз Ақ Орданың ... ... ... ... ... оның үстіне ол ХІІІ ғасырдың ... ХҮ ... ... ... өмір ... ... болды деп айтылатын жарияланымның жарық
көруі күтпеген жағдай еді.
Қазіргі күнде Ақ және Көк Орда жөніндегі пікірталас негізінен олардың
пайда ... мен құру ... және ... иелігінің орналасуы мен аталуына
қатысты мәселелер шеңберіне ауысты. Ақ және Көк Ордалардың ... ... ... ... егжей-тегжейіне кірмей, тек «Шыңғыс-наме»
мәліметтері ... оар ... ... Жошы ... ... және ... ... уақыттан басталады, сондықтан олардың ... ... ... гөрі ... ... ... керек екенін айтамыз. (1
том деректе) «»«»
Жошы хан ... ... ... оның ... ... ... табылатын
Ертіс өңірі оның үлкен ұлы Орда Еженге өтті. Оның ... ... ... ... ХІІІ ... ІІ ... ... ұрпақтары тұсында
Сырдарияның орта ағысына көшті. Осы Орда ... және оның ... ... Ақ Орда ... ... ... қатар Қазақстанның
барлық территориясы Ертістен Жайыққа дейін, Шағатайлықтардың ... ... ... ... Жетісуды қоса алғанда ... ... ... ... ... ... территториясында жаңа ұлыстық жүйенің құрылуы
Жошының үлкен ұлы Орда ... ... ... ... Орда Еженнің
туылған және қайтыс болған жылдары ... ... ... ... ... кездеспейді. Ал оның билікке келуі, сонымен қатар ... ... ... оқиғалар туралы Рашид-ад дин, “Васссаф-и
Хазрет”, Джузжани, Джувайни және басқа да ... мен ... ... 1225 ж. ... ... ... ескере отырып, әкесінің
мұрагері және Жошы ұлысының ханы болып Бату ... ... ... ... шыға отырып, зерттеулер бойынша 1226-1241 жылдар ... екі ... ... ... ... ... Шығыс Еуропаға «жеті
жылдық» жорыққа ... Жошы ... ... шекарасы Жайықпен шектелген
болатын. Орда Ежен Ұлысының алғашқы кезеңдегі ... ... ... ... солтүстік-шығыс бөлігіін, Ертіс бойының кең
алқаптарынан ... мен ... ... ... алып ... ... ... батысқа жасаған жеті жылдық жорығы нәтижесінде ... ... ... батыста Дунайға дейін кеңейді. Өз кезегінде
Батый хан ағасы Орда Ежен мен ... ... ... еңбектері үшін
бұрынғы ұлыстарына тағы жаңа ... ... ... ... ... Шайбаниға он бес мың үйлік, Орда Еженге он мың үйлік ... [5]. ... ... Шайбан ұлысы солтүстік және солтүстік-батысқа
қарай созылып, Батыс Сібірмен башқұрлар ... ... Ал Орда Ежен ... ... орта ... ... дейін созылып, шығысы Ертіс алқаптарынан
батыста Ырғыз өзеніне дейінгі ... және ... ... ... ... Сыр ... Орда Ежен ұлысына қосылады.
Жошы ұлысы территориясы әскери бөлуге ... ... екі ... ... ... ... барлығы осы екі қанаттарға кіріп,
өздерінің үлкен ағаларына бағынышты болды. Жошыға берген ... ... ... ... соң үлкен ұлдары арасында бөліске түсті. Осыған ... ... ... ... ... ... ... берілді,”-
делінеді [6]. Жошының төрт мың жеке әскері, ол қайтыс болған соң “бір түмен
әскерден асып, үлкен ұлы Хордуға ... ... ... Орда ... кіші
інілері Удур, Тоқа Темір, Шингкум және Сингкумдармен бірге әскердің сол
қанатын ... ... ... ... ... сол қанат сұлтандары деп
атайды”[7].
Шығыс Дешті Қыпшақ территориясында Жошы ұлысын бірігіп басқару ұзаққа
созылмады. Батыйдың жеті ... ... ... ол, Еділ ... ... “Алтын Орда” деп аталған жаңа ұлыстық ... Жошы ... ... ... болған Жайық, енді Батый мен ... ... ... ... Осы ... бастап, әр ұлыс өзінің
тарихын бастап, ішкі және сыртқы саясатын бөлек жүргізді [8].
Әбілғазыдан ... ... ... ... ... еңбегінде Ақ
және Көк Орда туралы мәлімет Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... әңгіме де кездеседі. Жошының өлімінен кейін үлкен ұлы Орда Ежен мен
Бату арасында билікті бір-біріне ... ... олар ... "Бір ... ... екі бала және басқа әйедерінен туылған он
жеті бала бірге ұлы ханның ордасына аттанады. Олар ... ... ... хан
оларға үш орда: Сайын (Бату) ханға Алтын босағалы Ақ орда, ... ...... ... Көк ... ... Болат босағалы Боз Орда
тігеді"[9].
Бұл мәлімет Ақ Ордамен Көк Орданың тікелей ... ... ... олар Бату ... ... ... жорығына дейін құрылған. Мұны Батудың
Орда Еженге ... ... ... ... – деген сөздері дәлелдейді.
Үйлердің түсі Жошы балаларының Орда түсін анықтаған және Жошы ... ... Орда ... ... ... аймақта болды, сондықтан “Көк
Орда” ұғымы ұлыстың ... ... сол ... ал Ақ Орда ... ... оң ... ... қолданылуы керек. Бұған батыс жорығынан кейінгі
Дунайға дейін ... Жошы ... ... ... ... ... Ертіс және Жайық өзендері арасындағы иелік енеді. Соған
сәйкес, Батудың алғашқы Ордасы – Ақ ... ... ... жағында, ал Орда
Ежен ұлысы – Көк Орда, Ертіс жағалауында орналасқан. Плано Карпини ... жж.) Орда Ежен ... ... көлінен шығысқа қарай орналастыра
отырып, “бұл жерде Балқаш көлінен оңтүстік шығыс Татар ... ... ... ... ... Орда ... тұрған және мұнда оның өз ордасы
немесе әкесінің ордасы орналасқан”, – деп мәлімет береді [10].
Бірақ бұл кезде «Ақ ... және «Көк ... ... ... ... ... ... ұғымы ретінде қолданылмайды, тек Көк Орда – Орда
Ежен, Жошы ұлысының сол қанат иелігі, ал Ақ Орда – Бату ... ... оң ... ... ... анықтауда пайдаланылады.
Жошы ұрпақтарының Батыс жорығынан кейін, Бату хан мен Орда ... ... ... ... ... ... өз еңбегінде «Бату
хан жеті жылдық жорықтың нәтижелі ... ... ... Орда Еженге
Қосымша ұлыстар мен иеліктер берді» деп баяндайды. Нәтижесінде Ақ және ... жаңа ... ... ... ... ... екі жүйе
қалыптасты. Біріншісі – батыс жорығына дейінгі иелік, екіншісі – ... ... ... ... ... ... ... Ақ Орда және Көк
Орда атаулары нақты қолданылмаған еді.
Ақ және Көк Орда ... ... ... ... ... Муин ... Натанзидың «Ескендір Анонимі» еңбегінде ... ... ... болады. «Жошы ұлысы екі бөлікке бөлінді. Сол қанатқа
қарайтындар Ұлық-таға, Сегіз ағаш, және Қаратал, Түйсен ... ... және ... ... ноғай ұрпағына бекітілді, олар Ақ ... деп ... оң ... ... ... ... , ... Булгар,
Башқұрт және Сарай, ... ... ... қарады, оларды Көк ... деп ... Ежен ... ... іс ... ... болды, өздерін
Алтын Орда хандарына бағынышты деп ... да, ... ... ... ... ... деп жазады Рашид ад-Дин, -оның
орнындағы Орда тұқымының қайсы біреуінің Батый тұқымынан тараған ... кезі ... ... ... олар ... ... ... қатар, өз ұлысының тәуелсіз патшалары болып табылады. Бірақ олар да
Батыйдың орынбасары кім болса соны ... ... әрі ... ... әдеті
болған және олардың есімдерін бұлар өз жарлықтарының жоғарғы жағына ... ... ХІІІ ... ортасынан бастап Орда Ежен ұлысы дербес
мемлекет болып, шығыс деректерінде ол Ақ Орда деп ... Оған ... хан ... ... және ... ... хан және ... ғана емес, сондай-ақ, бүкіл империяның жоғарғы хандары ... ... ... ... ... тынып, мемлекет істеріне нақты араласу
болмаған. Алтын Орда хандары Иран әміршілерімен үнемі дұшпандық қатынаста
болғанымен, Ақ ... ... XIII-XIV ... ... ... дипломатиялық қатынаста болып, елшілер алмасып отырды.
Жошы ханның өз көзі ... Ақ Орда ... ... ... ... ... ... деректер кездеседі. «Жошы ұлысының
хандары,-деп жазады Равил Фахрутдинов, - исі ... ... ... ... ... ... деп те атай береді». Жоғарыда айтып өткеніміздей,
Жошы өлгесін Ақ Орда ... оның ... ұлы ... ... ... ... тудырмай отырғаны ақиқат. Орда Ежен
Жошы ұлысының сол қанатының әскери қолбасшысы, жеке дара билеуші ... ... және ... ... үрдіс-салты бойынша «хан-оғлы» немесе
«хан-хүү» жеке дара билік иесі ... ... ... ... монғол-
тунгусша хан лауазымымен парапар. Қытай тарихшысы Су Би Хай «Ақ ... ханы Орда Ежен еді» -деп ... ... ... ... ... нояндары, ордада оның тікелей ұрпақтары және нояндарының ұлдарынан
құралған «Хишигтэн» гвардиясы жасақталды. ... ... ... ... ... ... ... аттандырды. Жасақ Орда
билігіне тікелей бағынышты болды.
ХІҮ ғасырдағы Парсы тарихшысы «Вассаф-и-хазрет» ... ... ... Шихаб ад-дин Абдаллахтың мәліметі бойынша, Орда Еженнің көзі
тірісінде ... өз ... 10 мың ... жасағы болған. Ордада
бітікшілер тобы жұмыс істеді, басқа елдердің елші, жаушыларын қабылдады. ... ... ... (ям) ... жауапты болды. Қарамағындағы
халықтан ... ... ... (шүүс) жинап, оның көлемді ... ... ... ... ... ... Орда ... тоғыз
тұғырлы ақ қарабас ту көтерілді. Ту ордамен бірге көшіп-қонып ... ... ... ... ... ... екіншіден Орданың айбынын әйгіледі.
2-тарау. ХІҮ ғасырдың І жартысындағы Ақ Орда ... ... ... өлімімен Орда әулеті базасында іс жүзінде тәуелсіз жаңа ұлыс
қалыптасып, Ақ Орда тарихындағы бірінші ... ... ... Бұл ... ... ... Қоныша өлімінен соң бірден бұзылады. Оған
мұрагерлердің билік үшін күресі ... ... х.ж. (1301-02 жж.) хан ... ... басқа ұрпақтары жаулап
алады. Орданың ұлы Хулагудің (Кутуку) баласы, Темір-Бұқаның баласы Құбылық
Қоныша ... соң, ... ... ... Рукн ад-дин Бейбарс
Құбылықты Қойлық деп ... оны ... ұлы ... соң Орда ... ... ... тұсында Ақ Орда өмірінде
айтарлықтай ... ... ... ... мен өзгерістер
Қонышаның ұлы Баян билігі тұсында басталды. Бұл Орда Ежен мен ... ... ... ... қалалар мен Жетісу жайылымы ... ... ... ... Өзін хан тағына үміткер деп санаған Еженнің
алтыншы ұлы Кутукудың немересі, Темірбұқа ұлы Қойлық ... ... ол ... ... көлемді бөлегіне иелік етіп тұрған ... ұлы ... ... Ақ Орда ханы ... шабады. Тұтқиылдан
келген қарсыласына төтеп бере алмаған Баян Алтын Орда билеушісі Тоқтайға
барып паналап, одан ... ... Ол ... ... ... жанталасып
жатқан Тоқтай Баянға тікелей әскери көмек бере алмай, тек ... ... ұлы ... ... ... ... ... еткен жарлық жібереді.
Бұл жерде Қоныша өлімінен соңғы Ақ Ордадағы ... ... ... беретін араб авторлары бұл кезеңдегі хандар мен хан ... ... ... өзі мен оның ... ұлдары деп
көрсететінін атап өту керек. Яғни Орданың Сартақтайдан ... ... ... ... бір ұлы оның ... бола ... Рукн ... ізімен араб жылнамашылары – Ибн Халдун, Бадр ад-дин ал-Айни және
Ан-Нувейри Орданың Қоныша өлімінен соң ... үшін ... алты ... ... Олар: Баян, Қойлық, Тоқ-Темір, Туға-Темір (Боға-Темір),
Маңғытай және ... Ибн ... ... ...... ... және Маңғытай
Қонышаның ұлдары деп атайды. Рашид ад-дин мәліметтеріне сүйенсек, Қонышаның
ұлдары бұл тізімнен тек Баян мен ... ... ... араб авторларындағы
Маңғытай Рашид ад-диндегі Макудаймен бір деп есептелуі ... ... Саты Бұқа ... ... ... ұлы, қалған үшеуі – Қойлық,
Тоқа Темір және Бұқа Темір (бұл жерде де Сасы ... ... ... үлкен ұлы болған Темір Бұқаның балалары деп ... ... кіші ... ... Бұдан шығып, Қойлықты Қонышаның ұлы деп атайтын
араб авторларының мәліметтерін дұрыс емес деп ... ... Ол ... кіші ... және Баян мен ... бабасы Орда болған Қонышаға
алыс жиені болып келеді.
Қоныша өлімімен соң елде ... құқы жоқ ... кіші ... ... ... ... Темір-Бұқаның әкесі, Құбылықтың атасы
болып келуі мүмкін Хулагу (Кутуку) билікке жетуге ... ... ... ... ... ұлы Баян ... жиені Құбылық
болғанын Ибн Халдун Қонышаның баласы деп қате ... ... ... оның ұлы ... ... ... жоғарғы билікті иеленуі – ... ... тақ ... ... ... ... ... сәйкес,
хандыққа Қонышаның үлкен ұлы Баян келуі керек болатын. Бұның ... ... хан ... ... ... ... Баян қарсы шыққанын» айтамыз. Араб
авторлары билік үміткерлерінің арасындағы ұрыс әскери ... ... ... ... Жошы ... ... ... сыртқы
күштер де қолданылды.
Егер Баянның қолында тақтың ресми мұрагері ретінде бір кезде ... ... ... ғана ... оның ... Құбылық Баяннан қашқан
әскерден басқа, оған одақтастары Хайду мен Дува берген ... ... ... ... және ... (Хулагулықтар) ұрпақтарымен
жауласқан Хайду мен Дува өздерінің Шығыс Дешті Қыпшақтың солтүстігіндегі
майданын ... ... Бұл ... ... ... ... Төле ... дәстүрлі одақтастары болды. Оның үстіне Қоныша
парсы елхандарымен тығыз дипломатиялық қатынастар орнатқан еді. Бұл ... әрі ... ... ... ... Бұл, ... ... қарсы жолды
ұстанған Құбылықа әскери қолдау көрсетіп, ... ... ... ... ... мен ... ұрпақтарының мазасыздығын туғызбай
қоймады. Ақ Ордадағы Қоныша ... соң ... ... ... пен ... ... болды. Хайду мен оның «сенімді одақтасы» ... ... ... «Олардың ойы мынандай болды. Біз Құбылыққа сол
ұлыстың билеушісі болуға ... ... ол ... ... ... ... одақтасымыз болады», - деп айқын суреттейді.
Хайду мен Дуваның қолдауы Құбылыққа уақытша табыс ... ... ... ... оған ... үшін ... ... бәсекелесі
Баяннан құтылу керек болды. Ұзақ ойланбай ол «күреске шықты». ... ... ... күші жетпеген Баян әкесінің ... ... ... ... ... ... облысының шекарасына қашты».
Бұл аймақта ол ықпалға ие болып, сол қысты ... ... ... ... жж.). Көктем шығысымен Баян Тоқтаға барып, құрылтайда
Алтын Орда ханынан әскери қолдау сұрады.
Бірақ, «Тоқтай ... ... ... оның ... ... жылы қайтыс болды, бұл жерде сөз 701 х.ж. туралы болып отыр)соғыс болып
жатқандықтан, ислам билеушісі ... ... Алла оның ... ... ... ... ол да кешірім сұрап әскер бере алмады». Соған
қарамастан, Тоқта Баянның билігінің ... ... ... оған ... ... етуге жарлық беріп, Хайду мен Дувадан Құбылықты ұстап беруді
талап етті.
Тоқтадан ... ... Баян ... бар ... ... қарсы шықты. Рашид ад-дин «Баянның Құбылық, Хайду және ... ... ... өзі соның алтауында қатысқандығы туралы ... ... ... ... ... жеңуге мүмкіндік туды. Тек ... ... ... ... ... жеңіске жеткен Тоқтай хижраның 709
(1309-1310) жылы Құбылыққы қарсы күресу үшін, Баянға ... ... ... ... ... Бұл жолы ... жеңіліп, бой тасалап жүріп,
сонда өледі. Осы жеңістің арқасында Ақ Орда ханы Баян Газна ... ... ... ... М. Г. ... Баян ханның тұсында Ақ Орданың
астанасы Ертістен Сығанаққа ... Ақ ... ... ... ... ... Біздіңше бұл соншалықты ұтымды пікір емес.
Керісінше Кублюк-Хайду жеңген жеңісі ... Ақ ... ... ... өрлеу
басталғанын аңғаруға болады.
Ақ Орда орталығының Ертістен ... ... « ... ... батысында бой көтеріп Сыр өңіріндегі өз иелігін үстемелете ... ... ... ... ... алу ... деп таныған жөн
сияқты.
«Худуд әл-әләм» арқылы Х ғасырдан белгілі Сығанақ өзінің жағрафиялық
орналасуына байланысты ХІ ғасырдан ... ... аса ... қала
ретінде әртүрлі күштердің көз қиығына іліне бастаған еді . В.В. ... ... ... ... ... «Мұсылман дініне кірмеген
Қыпшақтардың (Қазақтардың ) орталығы болған екен. Сығанақтың ... ХҮІ ... орыс ... құрастырылған «Большой чертеж» былай
деп хабарлайды. «А от ... ... 150 ... левая сторана реки
Сыра,град Сунах ... ... ... (Каратау ) горы. А промеж
озера Акбаошы и реки Саук, и ... ... и по обе ... реки Зеленчика,
реки кендерликаи реки Сарсы (Сары су ) , и ... ... на тех ... 600 ... ... ... реки же Сыре от ... 90 верст град
Ясырван». Міне көріп отырғанымыздай Сығанақ қазақ даласының нағыз кіндігі
Сыр мен Арқаның ... орын ... 1219 жылы Жошы ... қарсаңында
сығанақ жан жағы қамалмен қоршалған Сыр ... ірі ... ... ... ... тұрғындары Жошы қолына ұрыссыз берілуден бас
тартып, жойқын қарсылық көрсеткені ... ... ... 32 жыл ... Сығанақ пен Сауранды басып өткен Армен ханы кетум мұнда көзімен
көргенін ... ... Онда ... ... халі ... ақсүйек ағайынды кездесіп соғысты. ... ... ... «Сөйтіп, ақыры Баян хан болды». Бұл оқиғалар сол 701 жылдың ... 702 ... ... ... дейін созылды.
Әкесінің тағына бекінген Баян алғашқы елшілікті Иран ... ... ... Олар 702 ... ... ... ортасында барады (1303
жылдың қаңтар-ақпан айлары). Елшілік басында қоңырат ... ... ... руынан Тоқа-Темір болады. «Олар екеуі де ислам билеушісі Газан ханға
нөкерлерімен келеді. Олар құс- ... және ... ... ... түрде
жылы хабармен жаушы (елші) жіберуді сұрайды. Әмірлер көрсетілген кез-келген
бағытта ... ... және ... орындайды деп күтіледі. Жағдай
мынадай: біз осы жылы ... мен ... ... ... ... Тоқта бізбен
одақта ол Дерсуға «қаған әскерімен бірігуге екі ... ... ... ... жеткізеді. Газан хан елшілерді Баян хан және роның әйелдері түшін
алтын, киім, сыйлықтар және асыл ... ... ... жібереді. Баян елшілері
илханнан нақты жауап ала алмады.
Баян елшілері осыны күткен еді, олар сол уақыттары Юань ... ... ... ... және ... ... қаған (1294-
1307ж.) қабылдады. Елшілер Хайду мен ... ... Баян ... құру ... ... Баян ... көмегімен Хайдуды
талқандап, сонымен бірге Құбылық ... ... ... ... ... жою ... Баянның жоспарын жеткізді. «Сіздің әскеріңіз
бірден осы жерден шығыстан шықсын, ... ... ылғи зиян ... ... ... ... ... ал батыстан мұсылман билеушісі Газан
хан әскері әрқашан қолдау көрсетеді. Сөйтіп, біз Дува мен ... ... ... ... бір ... ... ... жібереміз». Алайда,
Ханбалықта жағдай өзгеріп, олардың бүкіл ... ... ... ... ... ... бір кездегі біртұтас империяның батыс
иеліктерін біржола ұмытып, тек Моңғолияға дейінгі Қытайға риза болуына тура
келеді. Сондықтан да Баян ... ... ... қолдау таппайды. Ол
өзінің анасын тыңдап, Бартольдтің айтуы бойынша, «екі ұшты жауап береді».
Баянның Хайду мен ... ... ... одақтастарының көмегімен алуға
ұмтылысы өзі қалағандай нәтиже ... Осы ... ... ... ... ... ... қарсы күрделене түседі. Хайду әрекетсіз қалмайды.
Өзін Хұбылаймен ... ... ... ... және ... деп ... ол – одақтастардың біріккен әрекетіне мүмкіндік бермеу
үшін нақты әскери шаралар ... ... осы ... ... Хайду
қаза табады. Юань әулеті әскерімен бір соғыста қатты жарақат алады.
Өз мемлекетінің ... ... ... ... ... ... тиіс ... отрядтар ұстайтын. Оның екінші ұлы Баянжар
(Янгигар) «Бүкіл шекаралық әскердің ... ... ... ... ... ... ... иелігінің шекарасына қарай» жіберілді.
Баянжармен бірге оның кіші інісі бұрын аталған Ширекидің ұлы бұрын ... ... Тура ... және ... ... болатын. Олардың
міндеті – шекараны қорғау болды. Сонымен ... олар ... ... мен ... ... ... ... олардың бірігуіне жол бермеуге тиіс
болды». Баян үшін бұл ... ... тағы да бір ... ... мен ... ... ... тақта нығайып отыруына мүмкіндік
бергенімен Орда ұлысындағы алауыздықтарды жоя алмады. Хайдудың ұлы ... ... ... Дува ... ішкі ... ... ... Орда
ұлысында өздері тағайындаған адамы отыруына мүдделі ... ... ... бере ... өлімінен соң Чапар мен Дуваға «Бұрын ... ... ... енді ұлыс мұра ... маған өтеді», - деп талап еткен оның ... ... ... ... соғыс ұзаққа созылып, Баянның
жағдайын нашарлатты. «Осы үзіліссіз ... ... ... ... ... әлсіреді. Соғыс бірде ат үстінде, бірде жаяу болды. Алайда,
Баян жауымен соғысып жатып, сол ... ... ... ... ... бір уақытта Баян жағында Тоқтаның ағасы Бурлюк болады. Бірақ
708 жылға (1308-09) дейін Еділге қайта оралып, 709 жылы ... ... ... ... Баян Орда ... көп ... ... Алайда, Бурлюктің
Алтын Орда әскерімен бірге кетуі Баян үшін қосымша қиындықтар туғызды. ... және ... ... ... ... ... ... оның жағдайы нашарлай бастады. 708 жылы ақсүйектердің көп бөлігі
ағасы Баянды ығыстырып, оның інісі ... ... хан ... ... ... ... өзі хан болады. Баянның бұл ... оның ... ... ... ... ... жылы Баян ... жылы (1309-10) Жайық бойында (Маңғытайдың Баянды ығыстырған жері)
Баян мен Кушай арасында болған соғыста Баян ... ... ... ... оның ... ... әке ... бойынша ол жерге
бекінеді». Алайда, Кушайға кейінгі екі жыл бойы ... ... ... ханы ... ... ... билікті тартып алуға ... 710 ... Орда ... билеушісі ретіндегі Маңғытай туралы соңғы
мәліметтер жатады: «Маңғытай Газневиліктер хандығында біздің уақытымызға
дейін тұрып, ол туралы ... 710 х.ж. ... ... ... ... қайта ала алғаны туралы тікелей мәліметтер жоқ. Өзге ... ... ХІҮ ... ... он ... ... ... туралы ең қызық мәлімет Бадр ад-дин ... «Инд ... ... ... Ол 720 жылы ... Баян ... ... кетеді: Осы жылы Египетке Өзбектің Харбенда рөлін ... ... ... шығу ... ... ... ... басқа Өзбектің Хулагидтер
жеріне өз әскерін жібергендігі туралы айтылады. Осы ... Баян аты ... бас ... Иса-Куркуз (Иса Гургэн парсы шығармасында) мен Кутлук-
Тимур осы әскери акцияның басында тұрды. Құтлық-Темір Хорезмге ... ... ... ... Баян ... ала кету ... болды.
Бірақ олар біріге алмады. Оған қар түсуі себеп болды». Елшілік ... ... ... 718 ... ... ... ... сөз болады деп
жорамалдаймыз. Бұл деректердегі Баян туралы ең соңғы мәлімет. Осы ... ... ... ... ... болады. Ақ Ордадағы бұл ... ... ... ... өз еңбегін қырқыстан бұрын бітірді
(1304ж). Ол Құбылықтың ұлы Кушай туралы және Баянның ағасы Маңғытай ... Тек ... ... ... ... қоңырат руынан Тисун
ноянның қызы Көкшін Хатуннан туылғандығы туралы айтылады.
Маңғытай ... ... ... ... ... ... ... анасы жоғарыда аты аталған Қонышаның төртінші әйелі ... ... соң, ол тағы екі ... ... (Джингтум және Алтачу)
Қонышаның үлкен ұлы Баянның әйелі болды. Олардан ... ... екі ... ... және ... ... Кутулун деген әйелдері болды. Осы
әйелдерінен ол төрт ұл ... ... ... туған Шәді, екіншісі
Кутулун хатуннан туылған Сасы-Бұқа, Алташыдан туған Текне, анасы кім екені
белгісіз ... ... ... ... Жошы ұлысының Днестрден Ертіске дейінгі
аралықтағы әскери саяси тыныштық орындауымен сипатталады. Бұл ... ... 30-50 ... да, ... Жошы ... ... ханның (1312-1342)
қолында тұрған кезде жалғасты. А.Ю.Якубовскийдің айтуы бойынша, бұл ханның
билеу кезеңі «Алтын Орданың ... ... ең ... ... ... одан ... ұлы және ... Жәнібектің (1342-1357) билеген
уақытында елдің ішкі ғана емес, сыртқы жағдайы да ... ... ... ... оттоле тишина велика на 40 лет и престалла поганин
воевати Русскую землю» делінеді.
Сарайдағы билікке ... ... ... ... ... ... бәріне
өзінің іс жүзіндегі билігін орнатады. Бұл жерде Жайықтан ... ... ... – Орда ... ерікті әулеті, сол қанат оғландары
және күшті хан билігін орталықтандыруға ... ... ... ... ... ... орнауына әсер етті. Бұл Шығыс Дешті Қыпшақтың ішкі
өміріне де толық әсер етті.
Бұл кездегі ... ... ... ... ... ... бұл кезең туралы мәліметтердің аз жиналуына алып келді.
Деректерде аталған кезеңнің бірнеше ерекшеліктері бар. Осы ... ... ... ... ... ... пен ... замандастары
Сасы-Бұқадан басталады. Бұл билеушінің есімі Сасы-Бұқаға дейінгі болған
оқиғалар мен тұлғалар туралы іс жүзінде ... ... жаңа ... ашады. Олардың ішінде ең бастысы «таңдамалы тарихтар» («Мунтахаб ... ... Муин ... Натанзидің «Ескендір анонимі» деп аталатын
еңбегі. Ұлыстың Баянға дейінгі ... ... ... ... ... ... араб ... (Бейбарс, Абу-л Фида, Ибн Халдун, ал-
Айни) ХІҮ ғасырдың он жылдығында дүрбелең туралы айтатын еңбектері ... ... ... ғасырдың бірінші жартысындағы Ақ Орда ... ... және ... ... іс ... ... оқиғалары негізінен
Муин ад-дин Натанзи келтірген деректер негізінде жазылған. ... ... ... ... ... ... Башы т.б.) «Мунтахаб ат-таварих»
дерегін қолданған. Бұл ... ... ... ... ... ... ... Орда ұлысының билеушілері Сасы бұқа бин ибн Ноғай болды».
Қорытынды.
Қоныша өлімімен Орда әулеті ... іс ... ... жаңа ұлыс
қалыптасып, Ақ Орда тарихындағы ... ... ... ... Бұл ... саяси тұрақтылық Қоныша өлімінен соң ... ... ... ... үшін күресі себеп болды.
Қорыта келе, ХІІІ ғасырда Ақ Орда мемлекетінің негізін қалаған Орда
Ежен және оның ұрпақтарының ... ету ... ... ... ... ... мемлекетінің негізі қаланып, территориясы айқындалды және ... негі ХІІІ ... ... – ХІҮ ғасырдың бірінші жартысы бұл
кезеңде ... ... ... ... Жошы хан ... ... алған
аймақтың саяси территориялық әлсіреуін тереңдеткен оқиғалар болады. Қоныша
хан билігі ... біз ... ... ... ... ... көре ... Бұл кезеңдегі мемлекеттерге сипатты өзара
қырқыстар Қоныша хан ... ... Ақ ... да ... ... саяси және экономикалық жағынан әлсіреген Ақ Орда Ерзен мен
Шымтай биліктері тұсында баяу ... ... Осы ... ... ... әрекеті сәтсіз ... Бұл тек ... ... ... ... ... оның Ақ Орданың ұлыстық
билеушілерінің мәскери және ... ... ... ... ... де ... Тек ... тұсында ғана біртұтас және іс
жүзінде тәуелсіз мемлекетті көреміз. Бұл ... Орда ... ... ғана ... ішкі саяси тұрақтылықтан да болды. Ақ
Орда тарихының келесі ... ... – Орыс ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
1. Ахинжанов С.М. Кыпчаки в истории ... ... 1989, 251-273 ... ... С.А. ... ерте ... – XIX ғ. ... – 1998ж. № 7-8 24-37 ... А. ... ... ... – Қазақстан – 1995ж. №13 - 8-бет
4. ... К.Р. ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы Қазан төңкерісіне дейін. А., 2004, 118 б.
5. М.Қани. Қазақтың көне тарихы. А., 1993, 187 б.
Мусин. Ч. ... ... А., 2003, 39-56 ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақ Орда тарихы49 бет
Азамат және мемлекет16 бет
Мутация5 бет
18-19 ғғ. Қазақстан территориясындағы ұлт-азаттық қозғалыс14 бет
1960 ж. екінші жартысы - 1980 ж. бірінші жартысындағы Қазақстан5 бет
4-7 ғасырлардың бірінші жартысындағы византия империясы5 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
XIV-XV ғасырлардағы қыпшақ антропонимдері30 бет
XIX ғ. II жартысы, XX ғ. бас кезіндегі қазақ әдеби тілінің діни лексикалық сипаты5 бет
XIX ғ. ІІ-жартысындағы Қазақстан7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь