ХХ ғасыр басындағы аударма

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

І тарау. Аударма туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4
1.1 ХХ ғасыр басындағы аудармалардың қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 6
1.2 Аударманың қазақ әдебиетінің дамуына қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... 16

ІІ тарау. ХХ ғасыр басындағы қазақ ақын . жазушыларының аудармалары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...18
2.1 Ахмет Байтұрсынов пен Міржақып Дулатовтың аударма ісіне қосқан үлесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20
2.2 Спандияр Көбеев пен Шәкәрім Құдайбердіұлының аудармалары ... ... ... 23

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Кіріспе
20 ғ. басындағы қазақ демократ ақын-жазушылары да Абай Құнанбаев, Ыбырай Алтынсарин сияқты, орыс халқының классикалық әдебиетінен үйренді, одан бірқатар шығармаларды қазақ тіліне аударды (мыс: «Үлгілі тәржіме», «Капитан қызы», «Жиған-терген», «Шилон тұтқыны» т. б.). Сонымен қатар, олар өздерінің шығармаларында Абай және Ыбырай үлгісін ұстанды. Яғни, 20 ғ. басындағы қазақ демократ ақын-жазушылары өздерінің революциядан бұрынғы шығармаларын сыншыл реализм әдісімен жазды: шындық өмірді көрсетті; оның жақсысын, жаңасын, өршілін дәріптеп, жаманын, ескісін, кертартпасын сынады. Бектік, феод. қоғам қалдықтарын, капит. қоғамдағы теңсіздікті, зұлымдық, қанауды даттады, оқуды, өнерді, еңбекті мадақтады, еркіндікті, бақытты өмірді аңсады.
Бұл ақын-жазушылардың біразы шығармаларының тақырыптық-идеялық өрісін кеңейтті, әдебиетке бектік-феод. капит., отарлық қанауда езіліп, еңсесі түсіп жүрген қазақ кедейі, жалшысы, жұмысшысы, әйелі туралы тақырыпты енгізді, солардың тұрмысын, ой-сезімін, мұң-арманын жырлады, солар үшін шындық, әділдік іздеді. Революция жылдарында 20 ғ. басындағы қазақтың бірқатар ақын-жазушылары қаналушылар — кедейлер мен жұмысшылар тұрмысын, олардың ой-сезімін, мұң-арманын жырлау арқылы ескілік, қанаушылық дуниесін күйретіп, қоғамдық тұрмысты қайта құруға, жақсы әділетті қоғам орнатуға болады деген идеялық тоқтамға келді.
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан, соны көзімен көріп жырлаған ақындар мөн жазушылар еңбекші бұқараның қанаушы, билеп-төстеуші топқа, барлық қанаудың, тәртіпсіздік пен әділетсіздіктің негізі болған патша өкіметіне қарсы күресін, ескі тәртіпті өзгерту жолындағы, өзінің еркі, бостандығы, бақыты жолындағы күресін жырлады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Әбдіманов Ө. «Қазақ» газеті.- Алматы, 1993.
2. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993.
3. Дулатов М. Шығармалары. І том. – Алматы: Жазушы, 1991.
4. Дулатов М. Шығармалары. ІІ том. – Алматы: Жазушы, 1991.
5. Кәкішев Т. Қазақ әдеби сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994.
6. Байтұрсынов А. Ақжол – Алматы, 1989.
7. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Т.2. – Алматы: қазақ удниверситеті, 2002.
8. «Қазақ әдебиеті» газеті 28 саны. 2004.
9. Сүйіншәлиев Ә. ХІХ – ХХ ғасыр қазақ әдебиетінің тарихы. - Алматы: 1965.
10. Шәкәрім шығармалары. – Алматы, Жазушы: 1989.
11. Байтұрсынов А. «Қырық мысал» жинағы. – Алматы: 1996.
12. Кенжебаев Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. - Алматы. Білім:,1993
13. «Қазақ әдебиеті» - Кітапхана: 1994.
        
        Кіріспе
20 ғ. басындағы қазақ демократ ақын-жазушылары да Абай Құнанбаев,
Ыбырай Алтынсарин сияқты, орыс халқының ... ... ... ... ... қазақ тіліне аударды (мыс: «Үлгілі тәржіме»,
«Капитан қызы», «Жиған-терген», ... ... т. б.). ... қатар, олар
өздерінің шығармаларында Абай және Ыбырай үлгісін ұстанды. Яғни, 20 ғ.
басындағы ... ... ... ... ... бұрынғы
шығармаларын сыншыл реализм әдісімен жазды: шындық ... ... ... ... ... ... ... ескісін, кертартпасын сынады.
Бектік, феод. қоғам қалдықтарын, капит. қоғамдағы теңсіздікті, ... ... ... өнерді, еңбекті мадақтады, еркіндікті, бақытты
өмірді аңсады.
Бұл ... ... ... тақырыптық-идеялық өрісін
кеңейтті, әдебиетке бектік-феод. капит., отарлық қанауда езіліп, ... ... ... ... жалшысы, жұмысшысы, әйелі туралы тақырыпты
енгізді, солардың тұрмысын, ой-сезімін, мұң-арманын ... ... ... ... ... ... ... 20 ғ. басындағы қазақтың
бірқатар ақын-жазушылары қаналушылар — кедейлер мен ... ... ... мұң-арманын жырлау арқылы ескілік, қанаушылық дуниесін
күйретіп, қоғамдық тұрмысты қайта құруға, жақсы ... ... ... ... ... тоқтамға келді.
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан, ... ... ... ақындар мөн жазушылар еңбекші бұқараның қанаушы,
билеп-төстеуші топқа, ... ... ... пен ... ... ... ... қарсы күресін, ескі тәртіпті өзгерту
жолындағы, өзінің еркі, бостандығы, бақыты ... ... ... Аударма туралы түсінік
Аударма бір тілдегі ойды екінші тілде беру аударманың ... ... ... алғашкы даму дәуірімен яғни тілдің ... ... ... ретінде әр түрлі тіл пайда ... ... ... ... ... ... ... қатысу
қаджеттілігінен аударма да туған. Аударманың бірнеше түрі ... ... ... Әр ... ... ... баяндамалар ізбе – із
ауызша аударылады, шетелдерден келген ресми өкілдер мен ... ... ... ... ... ... ... орыс ұлықтарының алдында жүретін аудармашы ... ... ... ... хат – ... ... ... ғылыми және
көркем шығармалар жазбаша түрде аударылады. Түпнұсқаның түрі
менмәніне ... ... да ... әр ... амал ... бар. ... ... документтерді аударғанда түпнұсқаны
қаз – қалпында ... ... ... ... ... ... шығармаларды аударған , ... ... ... ... беру ... Ал, ... ... бірінші кезекте түпнұсқаның көркемдік
эстетикалық әсерін беру ... ... ... ... ... ... ең басты талап: аударылатын тілдің өзіне тән
заңдылықтарын толық сақтай отырып, түпнұсқаның мазмұны мен түрін
лайықты ... ... ... аударма нұсқалары бағы заманнан бар. Ежелгі шығыс
әдебиеті мен даналық ой – ... көне ... ... мен ... «Мың бір түн» т.б.) Аударма арқылы әр – алцуан ... ... ... ... (Фердуси) «Фархад -Шырын» (Мизами)
«Ләйлі Мәжнүн» (Науаи) т.б. шығыс ... ... ... ... назира (желісін пайдалана отырып, жаңа нұсқасын жасау)
түрінде қазақтың өз ... ... Ал, орыс ... қазақша
аударыла бастағанына жүз жылдан асты. Өткен ғасырдың акяқ кезінде – ... ... И.А. ... А.С. ... М.Ю. ... тағы
басқа шығармалары қазақ тіліне аударыла бастады. ... орыс және ... ... ... ... ... бұрынғы соңғы елеулі
туындаларынан қазақша аударылмағаны кемде – кем. Орыс ... ... ... ... ... А. Құнанбаев пен Ы.
Алтынсарин жасады. Содан бері ... ... бұл ... жоққа жуық. Олардың бұл қызметі халқымызды дүниежүзілік
мәдениетке ... ... нәр ... ... тіл ... ... ойды
ұштауға себепші болып келеді. Эпостан эпопеяға дейін көтерілген қазақ
әдебиетті басты – басты ... орыс ... ... ... Қазақ
тіліндегі аударма мәдениетінің дамуын, оның тарихын, ... ... ... ... ... ... қолға алынып ғылыми негізге
қойыла ... ... ...... ... маңызды саласы,
халықтар қатынасына қызмет ететін үлкен ... ХХ ... ... ... ... ... ... жартысы мен XX ғасырдың бас кезінде өмір ... ... ... ... ... ... өміріне кейде
айтарлықтай ... ... ... ... ... ... уағыздаған. мол көркем мұра қалдырған Шәкәрім
Кұдайбердиев еді. Ол — әрі ... әрі ... әрі ... ... ... ... да араласты.
Шәкәрім революциядан бұрын сыншыл реалист ақын ретінде қалыптасты, ой
өрісі, идеялық мақсат-мұраттары жағынан демократтық-халықтық, ... ... ... ... ... ... ... творчестволық
қызметтің бірнеше саласында — поэзияд» прозада, аудармада, трактат жазуды
журналистикада үлкен мұра ... ... есею ... ... ... бірі — ... біліп өрісіп кеңейтуі, бірнеше тілдерді: араб, ... ... ... ... ... қорына еркін бойлап, осы тілдердегі шығармалардың
кейбірі» казақ тіліне ... ... ... ... ... Шығыс
классиктерінің біразының шығармаларын қазақ тіліне аударады. Пушкиннің
«Дубровский» атты әлеуметтік-тұрмыстық романын, «Боран» повесін, ... ... ... ... ... аударды. Көршілес, аралас-
құралас болған орыс халқының тарихы, ғылымы, ... мен ... ... «Дубровский» аудармасының кіріспесінде тұжырымдалған.
Шәкәрім Күдайбердиевтің ... ... ... ... ... ... — мазмұны мен түрі өзгеше көркем құбылыс. Өйткені,
ол бұрыішаіі келе ... ... ... — орые — ... ... ... жеміеті жалғастырушы, дамытушы, байытушы, жаңа сатыға
көтеруші болды. Орыс ... ... ... ... ролі мен ... ... Лермонтов, Некрасов, Толстой туралы жылы өлең ... орыс ... ... ... ... өзінің тарихи,
философиялық, эстетнкалық пікір-тұжырымдарында ... ... ... ... ... ... үлгі ... ұсынды:
Үйренсе ғылым менен сан өнерін, ... ... ... не ... ... ойшыл- адамымен, Табар еді-ау, адалдық ар көңіл.
Білсе егер ... пен ... ... ... ... терең ойьш.
Гоголь мен Пушкиндерден ғибрат алса, Қазактың бөлер еді-ау нұрға бойын.
Лермонтов, Некрасовтай ... ... етсе ... мақұлдарын.
Өзімшіл, надандықтан көзі ашылып, Аңғарар адал жолға жақындарын.
А. С. Пушкинніц «Дубровский» романын, «Боран» ... ... ... ... оның ... ғана емес, қазак әдебиеті және
мәдениеті тарихында елеулі оқиға болды.
ІПушкин ... ... ... оцай ... ... білім-
дарлықты, интеллектуалдықты қажет етеді. Шәкәрім Пушкин поэзиясыи «Күннің
көзіне» балайды, осы бір ... ... ... де жиі ... мұрасының бүкіл адамзаттық рухани дамудағы, орыс халқының ... ... ... ... ... ... ... Пушкиниің
«Дубровский» романын өлеңмен аударуына кіріспе өлеңінде айтқан
«Дубровский әңгімесі»— Орыстың ұлы ақыны А. С. Пушкиннің «Дубровский»
атты ... ... ... өлеңмен аударылған бұл хикая Ахат
Құдайбердиевтің айтуына қарағанда: 1903-1909 жылдары аударылса керек. ... ... 1924 жылы ... қаласында жеке кітап болып басылған
«Дубровский әңгімесЬ атты кіталтың алғы сөзі де ... ... ... ... һәм ... тілі» баспасы, Семей. (1924). Мұида:
«Дубровский» ерте жазылған екен. Жазушының ... ... ... ... тарап жүрген. Сондай бір ... ... ... ... ... ... соң, жазушының өзінен нағыз жазбасын алдырып, жаңа
жазумен көшіріп қана ... ... ... Сол жарық көрген аударма
мен негізгі түпнұсқаны өзара салыстыра келгенде, екеуінен пәлендей дерлік
ойсыраған алшақтық, ауытқушылықты ... ... ... ... ... (1924 ж) ... ... та, қолжазбада бар, кітапта жоқ 28 жол өлең
қосылып толықтырылды. Ол жолдар мынадай:
Бай айтты: естіп едім оны мен деп,
Ұлық жоқ ... ... ... бір ... отыр ... айтты не қылсаң ұста сен деп.
Бай қосқан бір ... ... ... ... ... ... ... екені рас па, өтірік пе,
Әркімнен сұрастырып табармыз деп...
Кім алды, қалай ... ... ... ... ... ... ... кім екенімді танимысың,
Төгілер шын айтпасаң қазір қаның...
Қазақ әдебиетінің басқа халықтар әдебиеттерімен байланысты ... ... ... ұлан ... Ол өз заманының ақыл-ой дамуы
дәрежесінде бола алғандықтан, бірнеше тілді: ... ... ... ... орыс тілдерін жетік меңгергендіктен, көптеген халықтар ғасырлар бойы
қалыптаған рухаии қазыналарға еркін бойлап, терең ... ... ... ... аударып, халық игілігіне айналдырған.
Шәкәрімнің ... ... ... мен ... өзі — үлкен рухани
тәжірибе, тағылым, үлгі. Шығыс классиктерінің, атап ... ... ... ... ... ... ... еркін аударып, төл шығармадай
етуі, Хафиздің бірнеше өлеңдерін ... ... ...... ... назира дәстүрін Шәкәрімнің қазақ топырағында өнімді дамытуы
болды. Шығыс классикасыньщ кейбір үлгілерін ... ... ... ... ұлт ... үлт көркем сөзінің көкжиегін кеңейте түсті.
«Ләйлі — Мәжнүн» Шәкәрімнің шығыс алыптарымен жарысқа ... жаңа ... жаңа тауы ... те болады. Бұл тау қазақ даласына
түгел көрінген қарлы ... қара ... ... ... ... көрінген бүкіл халқымызды қуанышқа бөлеген биік еді.
Біз кешегі аталарымыз жырлаған «Қозы ... — Баян ... ... тең ... ... жаңа ...... махаббатын
қабылдадық.
Біз махаббат жарығын ту ғып көтере білетін, улы махаббат құмарлығын
идеал ... ... ... ... ... ... ... Науаиларды өз
тілдерінде оқптын халықтардың дәрежесіне көтерілдік
Бір ғасырды Абаймен бірге ... ... ... ... ... ... ... Құдайбердиевтің өмірі халқымыздың ... ... ... ... ... жолын, көрген қызығы мен бейнесін (кіммен
кездесіп, ... не ... ... айтып отырған) автобиографиялық жырға
айналдырған Шәкәрім ақынның ерекше жазылған өлеңдері — поэзиямыздағы ... жанр ... ... адамның (ақынның) өз басындық өлең-шежіресін оқып ... ... ... тұсындағы халық шежіресін қайталағандай
боламыз. ... ... ... ... қарапайым жырда бізге
барлық шынымен, сырымеи көрінетін ғажайып бір ... бар, ол — ... ... мен ... қасындағы инабатты, ұстаз кадірін білетін балғын жастан басталған
адам қимылы бір ... Оның мол ... ... ... ... араб,
европа, азия қалаларынан іздей жүріп, іштей түлеген, іштей молығып, байығаи
тұсында қазақ кауымына жаңа бір ... ... ... ... ... сүйсінеміз.
Ол өзінің биографиялық жырында бір ауыз өтірікке саярлық асырыңқы ... ... өзін ... қалай алданды, не үшін опық жеп, бармағын
шайнады, осының бөрін егіліп-төгіліп, ағыла-жарыла ... ... Біз ... бәрін егіле-төгіле отырып тыңдаймыз. «Жарықтығым-ай, жарық жұлдызым-
ай» дейміз еріксіз.
Дүниенің барлық көріністерін, адам өміріндегі мың ... ... ... ... ... ... ... ақынның түйсігінде
шек жоқ. Ол жердің сырын, желдің үнін, құстың әнін, адамның ... ... ... Біз оның өлең ... өзіміздің жан
ырғағымызды таптық. Бұл — ақындықтың ең қымбат ... ... ... ... ... алмаған ақын — ұзақ жасай алмайтын өлеңші ғана.
Қанша тіршілік-тірлігіміз күйреп, қанша сән-салтанатымыз ... ... ... ... да, ... ... ... Көзіміздің жасымен,
жанымыздың дертімен болашаққа бағып, әділдік күтіппіз. Сол ... ... ... ... — мына ... ... ... барлық жырымен,
ыстық демімен оралған Шәкәрім ақын.
Шәкәрім Құдайбердиевтің өмірі, мол ... ... ... ... түрлері, бағыт-бағдарлары мен әдіс-өрнектері тірі кезінде де, кейін
де зиялылар назарында ... ... ... бұрынды-соңды
ой-пікір, тұжырым айтылуы келешекте ақыннын ... әрі ... ... ... тигізері аян. Біршама хронологиялық принцип
бойынша шолуға ... ... аты ең ... ... Географиялық
орыс коғамы Батыс Сібір бөлімінің Семейдегі бөлімшесінің 1902—1910 жылдар
арасындағы есебінде атаулы деуге болаіы. Онда осы ... 131 ... ... «Семей уезінің Бұғылы болысының қазағы Шәкәрім
Құдайбердин ... де осы ... 1903 жылы ... ... ... ... ... Бұл аталымның ақын өмірбаяны, өмір сүрген дәуірін,
араласқан адамдарын, ортасын, осы кездегі ой-өріс, ... ... ... тағы ... ... ... зерттеуге жәрдемін тигізері
хақ. Қоғамға мүшелікке алынғанда Шәкәрімнің өзі ... ... ... ... да ... Бұл ... сол ... Шәкәрімнің қоғамдық ой-
пікір ағымының ортасында болғанын, қазақ, ... ... ... ... ... қатар, аралас, қызметтес, пікірлес, мақсаттастығын
ацғартады.
Ш. Кұдайбердиев шығармаларын, әсіресе, ... ... мен ... жиі ... ... бағалады. Ақынның бірнеше кітаптары туралы
айта келіп, «Айқап»: «әрбір кітап қадірін білген ... алып ... Сөзі ... жазуы ұғымды»— деп жазды.
Міне, бұл бағалар мен хабарлар ... ... ... ... ... ... ... журналының 1914 жылғы 44-санында Абай ... ... ... орай ... ... кеш туралы есепте былай делінген:
«Абай туғызған қазақ даласы тағы да Абай ... ... онан да ... ... дегенде, тыңдаушы қазақтардың жүйесі босап, көзіне жас
алғандары да болды.
«Ләйлі Мәжнүн» поэмасы 1907 жылы жазылған,бірақ оның ... ... ... ... ... журналының 1922 – 23 жылдарында жарық көрді.
Мұнда ... ... ... ... ... ... Ақат
Құдайбердиевтің айтуына қарағанда поэманы журнал редакциясына тапсырған да,
жариялануына көмектескенде М. ... ... 1935 жылы С. ... ... етіп ... ... ... 1. Н. Толстойдың «Ассирийсий царь Асархадон», «Три
вопроса» т. б. әңгімелерін ... ... «Үш ... деп ... ... «Үш сауал» еркін аударылған, соңында қазақ ақыны қорытынды өлең
қосқан:
Адамшылық ... бұл ... түс, ... қылма, біреуге қиянат күш.
Жетілсең де жемтік жеп, ел қорлатпа, Ар, нысаптың сұйгені — таза ... орыс ... ... оның ... ... ... мен таным-бағыттарына сәйкестендірілген. Осы
бағыт тұрғысындағы Шәкөрім әлем әдебиетінің кейбір үлгілеріне де ... ... ... өмір құбылыстарының, әлеуметтік-қоғамдық
қайшылықтардын, ... ... ... ... ... ... бірде философ Шопенгауэрдің толғамдарына тоқтайды, бірде сонау қиыр
елде — Америкада адамдарды, негрлерді ... бас ... ... ... оны жою ... ... зар ... американдық
жазушы Бичер Стоу Гарриеттің әлемге әйгілі «Том ағайдың лашығы» романьша
аялдап, көптеген ой-үндестіктер, ... ... ... ... ... философия-лЬщ трактаттарында Шығыс пен
Батыс елдерінің талай ойшылдарының, ғалымдарының, ... мен ... аты ғана ... ... ... ... ... ашылып, кейде бірсыпыра пікір-ой жарыстырылып отырады. Бұл да Шәкәрім
мұрасының айтарлықтай мәнді өзгешеліктерінің бір ... жылы ... ... ... Л. Н. ... ... ... өндеуімен «Посредник» баспасынан жарық көрді, алайда қазақша
аударма текстіне қарағанда Ш. ... бұл ... 1903 ... ... ... ... - Ш. ... өз аудармасыяда негізінен
түпнұсқаның ауқым калемінен ұзап кете қоймаған. ... жер ... мен ... олардың өзара диалогтары, ең ақыры жорық күндеріне дейін
жолма-жол шебер аударылып, түпнұсқамен астасып, дәл ... ... ... Бұл да ... 1924 жылы ... тіліне аударылған. «Алты
әңгіменің» бірі. Жинаққа қолжазба бойынша алғаш рет беріліп ... ... «Үш ... әңгімесін орыстың әйгілі жазушысы Л. Н.
Толстойдың 1903 жылы ... «Три ... атты ... ... Н. ... «Три вопроса» деген эңгімесін 1887 жылы жаза ... ... ... пен ... хат арқылы осыныц мазмұнын ұсынады, әйтсе де
олардыд бастырған ертегісі ... ... соң, 1903 жылы ... ... ... осы «Үш ... Л. Н. ... «Асархидон патша»
әңгімесін аударудағы дәлме-дәлдік принципін ұстанбай, ... ... ... ... ... ... ... етіп Л. Н. Толстойда
жоқ мынадай төрт жол қорытынды өлең ... ... бұл ... тұс, ... ... біреуге қиянат-күш.
Жетілсең де жемтік жеп ел зарлатпа, Ар-ынсаптың сүйгені таза жұмыс.
«Шолпан» журналындағы ... ... (№ 2—3, 1922) ... қысқаша таныстыру беріліп, онда «Ләйлі—Мәжнүн-ніц» бір ғана ... ... ... ... жүзі ... өзініц мәнерлі сұлулығымен, терец
мағына, ғажайып фантазиясымен ... орын ... ірі ... бірі ... араб әдебиетімен жете таныстығы бар қазақтың белгілі ... ... ... ... қазақ тіліне өлеңмен еркін аударған.
Шәкәрім дастанын оқып шыққан кісі мұны әсте аударма деп ойламай-ды,
мұның сыры ... ... ... мен сиқырлы да бейнелі сөз кестесін
шебер игере ... ... ... ... ... ... ... — Мәжнүн» дастанын атақты ... ақын ... ... ... ... үлгісімен жазылған қазақтың шынайы, тел туындысы ... ... ... ... қымыз құй», «Ей, жарымыз, ай нұры»,
«Кел, аяқшы, қымыз құй», «Тұр, аяқшы, бер ... ... жібі ... ерге ... ... ... ... «Кешегі басшы піріміз»,—
деп басталатын өлеңдер шығыстың әйгілі ақыны Хафизден аударылған. Бұлардың
ішінен «Көрініске шоқынған» деп аталатын бір өлең ... ... ... 3 санында басылды, ал, қалғандары бүрын еш жерде жарияланбаған. ... ... ... ... ... ... сөзінде ақын:
«Баяғыда парсы жұртында әрі білгіш, әрі сопы, әрі ақын Қожа ... ... ... Сол ... езі мен сөзінен байқалған иманына қазақтың талапты
жастарын таныс қылмақ үшін, төменгі ... ... ... ... ... ... осы жарық көрген нұсқасы мен қолжазба бойынша беріліп
отыр.
Қожа Хафиз ғазелдерін қазақша ... ... ... ... ... мүмкіндігінше, дәлме-дәл аударуы, мазмұнын ... ... ... зер салғаны аңғарылады.
Аудармашы Қожа Хафиз жырларында жиі ұшырайтын «шарап» деген сөзді сол
кездегі қазақ ұғымына жақындатып, «қымыз» деп ... оны «ақ ... ... ... ... деп ... өлең содындағы қорытынды жолдарда өз аты
— Хафизді қосып шартты түрде қайталап отыратын ... ... ... ... ... ... тән) сол ... саңтай бермеген.
Қожа Хафиз — парсы елінің әлемге аты жайылған атақты ... ... ... Ол 1325 жылдары шамасында түстік. Ирандағы
Шираз қаласында туып, 1389 жылы сол қалада қайтыс болған.
Шариғатта әкесінің атастырғаны жас ... неке ... десе де, ... пайдасын ойламай, жалғыз ғана қызының қамын ойлап ... ... ... ... ... кем-кетікке беріп обалына қал демейді. Мен
соны ойлап, Еңлік — Кебекті соншалық ... ... ... Бұл жинаққа
сол 1912 жылғы басылымы негіз етіп алынды.
«Нартайлақ — ... ... 1929 жылы ... Еш ... ... қолжазба бойынша беріліп отыр.
«Мұтылғаның өмірі» — Ақын өмірінің соңғы жылдарында жазылған. Қолжазба
негізінде бірінші рет жарияланып отыр.
«Ләйлі — Мәжнүн» ... 1907 жылы ... ... оның жариялану кезі
кейінірек. Дастан алғаш «Шолпан» журналының 1922—1923 жылдардағы ... б) 4—5 ... б). және 6-7-8 ... б) сандарында жарық көрді.
Мұнда өзгелермен салыстырылып, колжазба нұсқасы беріліп ... ... ... ... романы журнал редакциясына тапсырған да,
жариялануына көмектескен де Мұхтар Әуезов. Поэманы 1935 жылы ... жеке ... етіп ... ... Бұл да ... жүз әңгімесінен» деп аталатын ақынның 1924
жылы аударған «Алты ... ... ... ... ... рет ... ... Бұл да «Күншығыс жүз әңгімесінен» деп ... 1924 жылы ... ... ... ... ... ... рет жарияланып отыр.
«Пан-Жи-Зан хан»— Бұл да ақынның 1924 жылы ... ... ... ... ... Мұны ... өзі ... жүз әңгімесінен» деп
атаған. Қолжазба бойынша тұңғыш рет ... ... ... ... 1924 жылы ... ... ... «Алты
өңгімесінің» бірі. Автор қолжазбада бұл өленді «Лев Толстойдың әңгімесінен»
деп көрсеткен, алайда дәл осы ... ... ... Л. Н. ... ... ... ... әдебиетінің дамуына қосқан үлесі
Дегенмен 20 ғ. ... ... ... ... ұлы ... ... ең ... шығармаларында қазақ халқының
сол замандағы әлеуметтік өміріндегі күрделі мәселелерді ... ... ... ... ... сөз етті, халықтың арман-мұңын, үміт-
мақсатын жырлады.
20 ғ. басындағы қазақ демократ ақын-жазушылары да Абай ... ... ... орыс ... ... ... ... бірқатар шығармаларды қазақ тіліне аударды (мыс: «Үлгілі тәржіме»,
«Капитан қызы», «Жиған-терген», «Шилон ... т. б.). ... ... олар
өздерінің шығармаларында Абай және Ыбырай ... ... ... 20 ... ... ... ... өздерінің революциядан бұрынғы
шығармаларын сыншыл реализм әдісімен жазды: шындық өмірді көрсетті; оның
жақсысын, жаңасын, ... ... ... ... ... сынады.
Бектік, феод. қоғам қалдықтарын, капит. қоғамдағы теңсіздікті, ... ... ... ... еңбекті мадақтады, еркіндікті, бақытты
өмірді аңсады.
Бұл ақын-жазушылардың біразы шығармаларының тақырыптық-идеялық ... ... ... ... ... ... езіліп, еңсесі
түсіп жүрген қазақ кедейі, жалшысы, жұмысшысы, әйелі туралы тақырыпты
енгізді, солардың ... ... ... жырлады, солар үшін
шындық, әділдік іздеді. Революция ... 20 ғ. ... ... ... ... — кедейлер мен жұмысшылар тұрмысын,
олардың ой-сезімін, ... ... ... ... ... дуниесін
күйретіп, қоғамдық тұрмысты қайта құруға, жақсы ... ... ... ... ... ... ... халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісіне қатысқан, ... ... ... ... мөн ... ... ... қанаушы,
билеп-төстеуші топқа, барлық қанаудың, тәртіпсіздік пен әділетсіздіктің
негізі болған патша ... ... ... ескі ... ... ... еркі, бостандығы, бақыты жолындағы күресін жырлады.
Орыс халқының 19 ғ-дағы сыншыл ... ... ... ... 20 ғ. ... ... ... ақын-жазушыларының
бірңатары жазушылық өнерді әлеуметтік қызмет деп ... ... ... ... ... үкімші болуға, халыққа жол сілтеуге, тәрбиеші
болуға тиіс деп білді.
Абай мен ... ... ... ... ... бойынша
лирикалық өлеңдермен қатар ... ... да ... ... ... ... мысал, нақыл, өсиет, ғақлия секілді түрлерінің
негізін салғаны ... 20 ғ. ... ... ... ... осы
игі баотамаларды, суреткерлік үлгілерді өздерінше едәуір алға дамытты. Бұл
кезеңдегі қазақ әдебиетінде әлі әлсіз болса да көркем ... оның ... түрі ... публицистика өрістеді, бірен-саран драмалық
шығармалар да пайда болды. ... ... С. ... М. ... ... т. б. ... публицистикалық шығармаларын, поэзиялық,
прозалық туындыларын келтіруге болады. Осы ... ... ... ... ... т. б. ... көлемді шығармалар жазылды.
ІІ. ХХ ғасыр басындағы қазақ ақын жазушыларының аудармалары
20 ғ. басындағы ... ... ... ... ... дамытқан таза, нағыз әдеби тілінде жазды. Олар қазақтың
әдеби тілін заманына лайық, саяси, ... ... ... ... техника жаңалық-тарына сәйкес байытты, ілгері дамытты. Қай ... да ... ... ... білді. Шығыстың және орыстың
классикалық әдебиеттерінің жақсы үлгі-өнегелерінен үйреніп, әдеби ... ... ... ... ... бар, ... ақын-жазушылар
атанды.
ХХ ғасырдың бас кезеңіне дейінгі аралықта жазба әдебиетте қара сөзді
бірді – екілі ... ғана ... ... поэтикалық туындылар арқылы
биіктіктен көрінеді. Бұған негіз өлеңнің оқырман мен ... ... ... ... ... ... жинақтылығы болса керек. Ел азаттығы
жолындағы күреске, ... ... ... ... Байтұрсыновтың өзінің алғашқы жүрек жарды туындыларында осынау
тәсілді ... алуы ... ... сай ... ... ... шара.Бірақ,
көңіл аударар, назар салар, зерттеушілік құлықты қажетсінер бір мәселе ... ... ... жол ... Бұл – оның ... ... ... тұруы. Орыстың атақты мысалшысы Крылов ... ... ... ... оның ... шығармаларына өзіні ділгір қажеттілігін
тауып, «Қырық мысал» ... ... 1909 жылы ... ... ... ... аудармалардың «Аққу, шортан, һәм шаян»
мысалымен ашылуы Ақмет үшін белгілі бір мақсаткерлікті ... Ол ... ... сол ... қазақ өміріндегі ең бір келеңсіз жайды – ... жоқ ... аса ... ... ретінде көрсетеді.
Ахаң «Бас – басына хан болған», ... ... ... ... ... аз ғана елінің басын қоспай, бытыратып ... ел ... ... ... халге түскен өміріне назаланады. Крыловта
негізгі ой ... ... ... ... ... бөлігінде беріледі:
Когда в товарищах согласья нет
На лад их дело не ... ... из него не дело – ... ... мысалының жай ғана жолдастыққа, достыққа келісіммен ... ... ... мәне осы ... –ақ көрініп тұр. Ал Ахаңда
белгілі бір істегі келісім емес, саяси астарлы мәні бар ... ... ... ... А. ... Крыловтың мысалындағы тоғыз жолдық
негізгі бөлімдегі ойды сегіз жолдық алғашқы екі ... ... өз ... ... ... және де ой ... осы ... жатыр.
Оншама ол жүк артық ауыр емес
Құр сыртынан пәлен деу тәуір емес
Жүк бірақ әлі күнге орнында тұр
Біріңғай ... бәрі ... ... ... тобы – ... ... көре ... күншілдік туралы мәселелер. Бұларды зер сала отырып оқығанда, өз
халқым осынау жаман қасиеттерден ... ... ... ... ... жан – ... ... ұмтылысы айқын сезінеміз.
Бұларды зер сала отырып оқығанда, өз халқын осынау жаман қасиеттерден
арылтуды арман ... ... ... ... жан ... ... ... сезінеміз. Мұндай мысалдарға ... мен ... ... ... "Өгіз бен Бақа", т.б. жатады. "Жүргіншілер мен
иттер" мысалында күншілдердің сөзіне, іс-әрекеттеріне бола ... ... ... Ахаң бұл ... түп ... ... ... оқиға мазмұны түгелдей сақталып, ғибаратты тұжырымы ... ... ... ... ... пен Міржақып Дулатовтың аударма
ісіне қосқан үлесі
Ахмет қазақ өміріне қатысты ділгір де дертті ... ... ой ... негізгі сюжеттік желіні дамытып, немесе жаңғыртып, өз
заманын сай мысалдың ... ... ... ... ... аңғарту қиын
емес. Ал жеке адамдар арасындағы ур гүрлі жағдайларға, адам бойындағы жаман
әдеттерді көрсетін, одан арылуға уағыздауда ұлы ... ... ... ... ол жаман әдеттер адамның ұлтына, қоғамдық қатынастарға
тәуелді емес. Адамзат ... ... ... бар ... ... пен ... торға түсіп сорлап отырған шымшыққа көмек
берудің орнына, жығылған үстіне ... деп, ... оны ... ... "Не қара ... ... ... Тал түсте торды көрмей, соқыр ... ... ... жок, ... ... ... өзі торға түсіп қалады. Крыловта бұл мысал
- тоғыз-ақ жол, ... 32 ... ... ... ... Ахаң ... ... өз ойына тиек етіп кана алып, оқиғаны қара өлең үлгісіне
түсіріп, әсерлі етіп, ұзағырақ баяндайды. Крылов бұл ... ... ... мен ... ... и заяц") мысалынан алған. Крылов
мысалының толық нұсқасы мынандай: Чижа ... ... в ней и ... и ... А голубь молодой над ним же издевался,
"Не ... ль, - ... - ... бела дня ... провели бы так меня, За это я ручаюсь смело" Ан смотришь, тут же ... в ... ... ... ... беде не ... ... I
Бұл жинақтардан біз ақындық шеберлігі жетілген, өлең өнерін мейлінше
меңгерген, ой айтудың ... ... ... ... ... ... ... сарын сақталғанымен, ақынның нәзік жанын, сыршыл сезімін
ашар лирикалық сипаттың бой көрсетуі көзге тұседі. Кеше ғана "оян, ... ... ... "ащы ... ... жүректі тербер жыр жыр жазып, өз
оқырманын поэзияның ... ... ... ... қанықтыра түседі. Бұл
жинақтардағы өлең өрнегінен тың теңеулерді, бейнелі образдарды көреміз,
сыршыл ... ... ... Міржақып өзі ұстанған бағытына
өте берік, қатты ... ... ... ... батыл айту - оның
поэзиясының алтын қазығы.
Ақылын жанашырдың алмаушы едің,
Сөзіне сірә құлақ салмаушы едің.
Қымызға шекең кызып, етке ... ... ... ... ... ... қыс азығын жатушы едің,
Арзанға қымбатыңды сатушы едің.
Ермекпен табар пайдаң болмаған соң,
Борышқа шаш-етектен батушы едің.
Осы сияқты жинақтағы қатқыл ... ... ... кейде сырлы да мұңлы,
сезімге толы лирикалық өлендермен алмасып отырады.
"Азаматқа" ... ... ... ... ... ... алған ақын сол жылдары орыс классиктерінің шығармашылығына қатты
көңіл аударып, ... соны ... ... ... жұртшылығына молырақ
жеткізуді мақсат еткен секілді. Қазақ оқырманын орыс ... ... ... ... ой-санасына жаңа тәсіл, соны үрдіспен әсер
ету арқылы ақын өзінің ... ... жаңа ... ... бір ... ұлы Пушкиннен аударған «Гүл» өлеңінен байқауға болады.
Кітаптың арасында ұмыт қалған,
Иіссіз кепкен гүлді көзім шалған,
- деп басталатын ... ... ... ... ... ... ... «Гүл» мәні мен мағынасы, өлең формасы айнытпай ... ... ... ... ... ... қай ... қайсы жазда? Кескен кім, көгердің сен. Көп,
пе аз ба?
Пушкиндегі сұрақтар дәл түпнұсқадағыдай ... ... ... орайлас
соғып жатса, ол ақын шеберлігін айқындары хақ.
Ақынның "Сұлу қызға" деген төл ... ... ... ... өнегенің шарапаты екенін жоққа шығара алмаймыз. Әдемі төгіліп түскен
сұлу лириканың куәсі болғандаймыз.
"Термеге" жазған алғы ... ... "Бұл ... ... ... бұрын қазақта газет, журнал жоқ кезде жазылған еді. ... ... ... ... ... ... ояту, білім-ғылымға ұндеп, сол рухта
жазылған. Бұрыңғы кұйінен артық өзгертпедім", - дейді.
Өз шығармашылығын мақтауды ұнатпайтын, өзін ... ... ... ... ақын ... балаң жырларымен-ақ ел құрметіне ... ... өте келе ... кәдесіне жаратуды қалауы көңілге қонымды-ақ.
Ақылы кәміл жігіттер, Заманның көз сал ... ... ... ... үшін ... ... Жүгенсіз өскен бас асау, Айтқанға қайтып көнеді.
Көңіл батыр, тіл қорқақ, Айтатын сөзім көп ... ... ... ... ... тізген шұрайлы сөздер кестесі
емес пе?! Көкірегін жарып шыққан асыл сөздерін бір кезде ... еді ... ... ... ұстасын "Азамат" пен "Термеге" енген - өлендерінің кейбірі
алғаш "Қазақ" газетінде жарияланғанын еске алсақ, Міржақыптың жоғарғы алғы
сөздеріндегі сөздері ... Ол ... ... ... өлеңдеріне кейін
түзету енгізбеген. Міржақыптың "Қиял", ... ... ... ... ... ... ... едің" т.б. өлең жырлары алғаш
қазақта" жарияланып, қалың елге тарады. ... ... ... ... ... ... ... адал ұлы, шыншыл ақыны болды. Сондықтан да
оның шығармалары өзінің шыншыл шырайымен, ... ... ... ... ерен жүйрік ойларымен елді жаңа қырларға бастады. Қос ... ... ... ... ... ... ауқымы кең.
2.2 Спандияр Көбеев пен Шәкәрімнің аудармалары
И. А. Крылов мысалдарын кезінде Абай мен ... одан ... ... А. ... пен Б. ... те ... Солардың бәрінің
Крылов мысалдарына жүгінуі кездейсок емес еді. Сол ... орыс ... ... ... ... ... теңсіздіктің, зорлық
пен әділетсіздіктін ұксас жақтары да аз болмайтын. Сондықтан қазақ ақындары
Крылов мысалдарында суреттелетін арыстан, аю, ... ... ... ... өгіз ... ... жануарларға жасаған зорлығынан
ел өмірінің шындығын таныды, оны тұспалдау ... ... ... ... ... ... ... бұзылмаған заманда Ыбырай
байдың аулы сияқты жерлерде Көбеев те осы тәрізді сорақылықтарға ұшырасты.
Оларды жас ... ақын ... ... ... тырысты. Мұның бәрі заманның
талабы еді.
Зорлық пен ... ғана ... ... пен тоғышарлық,
мақтаншақтық пен көрсеқызарлық, әлін ... ... ... іске ... ... ... да ... Крылов мысалдарын аудару арқылы сынға
алған. Мысалы, ол «Маймыл мен көзілдірік» атты ... ... ... ... оны іске жарата алмаған маймылды күлкі етеді. Мысал идеясы
— әр затты өз ... ... оның ... бағасын білу. «Аққу, шортан,
һәм шаянда» алауыздықты сынау арқылы қазақ халқына бірліктің, ынтымақтын
керектігін ... мен ... атты ... ... әлін ... ... ... өз ісінің оңға баспағанына ... ... ... адамдарды
сынаған еді. Онда батпақты, сулы ... ... тау ... ... кеткен
келбақа жер кепкен кезде мекеніне жете алмай, тәңірден топан су ... ... ... соң ... тіл ... Юпитер оған елге
жамандық ойлағанша, ақырындап төмен түс дейді. Мысалды Спандияр:
Көбі-ақ бұл кездегі адамзаттың Ұқсайды ... үшбу ... ... ... ... ... ... бір басына акымақтың— деп қорытады.
Крылов мысалдарын оқу, аудару Спандиярдың демократтық көзқарасынын
калыптасуына зор әсер ... ... мен ... әлділер мен
әлсіздердің, момындар мен жемқорлардың арасындағы күресті ... ... ... ... ... ... оған ... жасамауды уағыздайды.
«Үлгілі тәржімәнің» шығуы Спандиярдың шығармашылық ... ... ... «Осы жинақ шыққаннан кейін мен жазушылыққа бет бұрдым,— дейді
ол. «Орындалған арманда».— Маған жазу жұмысы қолымнан ... іс ... ... ... ол ... ең ... мектеп балалары үшін қазақ тілінде
оқу құралдары керек еді. Сондықтан мен ең алдымен оқу кұралын жазып, ... ... ... ... ... ... ... ол К. Ушинскийдің «Родное слово»
кітабына сүйенген. Біркатар материалдарды содан еркін аударып, ... ... ... ... ... Спандияр Л. ... мен ... «Ат пен ... ... мен ... ... ... «Екі жолдас», т. б.) мен ... ... ... ... ... ... мен ... т. б.) кітаптарынан алған. Бұл шығармаларда
педагог-жазушы ... үшін ... мәні бар ... ... мен ... қиын ... ... біріне-бірінің көмектесуін
айта отырып, адамды адамға жақсылық жасауға үндесе, «Ат пен ... ... ... ... ... ... өзі ... көргенін сынайды.
«Сауысқан мен қарғада» мылжындықты ... «Екі ... ... ... 20 ғ. ... ... ... өздерінің
таңдаулы шығармаларында қазақ халқының бұрынғы жәнө өз ... ... ... ... ... дамытты. Оны бүгінгі барынша
озат, ... ... көп ... барынша көркем қазақ әдебиетіне әкеліп
ұштастырды.
20 ғ. басында қазақтың жазба әдебиетімен бірге қазақ ауыз ... ... ... ... ... ... ... сол көздегі ел ішіндөгі
жыршы-жыраулардың, ақындардың ауызша ... ... ... ... ... ... ... ғ-дың басындағы қазаң әдебиетінде жоғарыда сөз етілген ағартушылық
және демокр. бағытта ... ... ... өзге ... ... да ... Бұл ... бурж.-ұлтшылдық бағыт ұстаған ақын-
жазушылар да (А. Байтұрсынов, М. Дулатов, М. Жұмабаев т. б.) ... ... ... «Қазақ» (1913) газетіне теріс бағыт беріп, баспасөз құралын өз
мақсаттарына пайдаланды, шығармаларында дәурені өткен ... ... ... ... ... ... әдебиеті. Қазақ совет әдебиетінің
идеялық-көркемдік ... ... ... ... фактор—Ұлы Окт. соц.
рөволюциясының ... ... ... ... ... ... келу ... бірдей болған жоқ. Жаңа заман түрлі идеялық бағыт-
бардардағы қазақ ... ... ... ... ба, жоқ, ... ... ба?» деген сұрақ қойып, оның жауабын іс жүзінде талап өтті.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Әбдіманов Ө. ... ... ... ... ... Б. ХХ ... басындағы әдебиет. – Алматы: Білім, 1993.
3. Дулатов М. Шығармалары. І том. – Алматы: Жазушы, 1991.
4. ... М. ... ІІ том. – ... ... ... Кәкішев Т. Қазақ әдеби сынының тарихы. – Алматы: Санат, 1994.
6. ... А. ...... 1989.
7. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. Т.2. – ... ... ... ... ... ... 28 саны. 2004.
9. Сүйіншәлиев Ә. ХІХ – ХХ ... ... ... ... Алматы: 1965.
10. Шәкәрім шығармалары. – Алматы, Жазушы: 1989.
11. Байтұрсынов А. «Қырық мысал» ...... ... ... Б. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Хрестоматия. - Алматы.
Білім:,1993
13. «Қазақ әдебиеті» - ... ... ... ... ... ХХ ... ... аудармалардың
қалыптасуы........................................6
1.2 Аударманың ... ... ... ... ... ХХ ... ... қазақ ақын – жазушыларының
аудармалары.................................................................
..........................................18
2.1 Ахмет Байтұрсынов пен ... ... ... ісіне қосқан
үлесі.......................................................................
..................................................20
2.2 Спандияр Көбеев пен Шәкәрім Құдайбердіұлының ... ХХ ... ... аударма
Пікірі
Курс жұмысы, кіріспе, Негізгі бөлім және қорытындыдан тұрады. Кіріспе
бөлімінде ХХ ғасырдағы аударманың қалыптасуын жазған.
Негізгі бөлімінде ақын – ... ... ... ... ... ... сай жоспар бойынша жазылған. Бұл тақырып ашу
мақсатында өз бетінше ізденіп, материалдар ... сол ... ... ...... ... ... жасаудға талпынған.
Курс жұмысының көлемі 26 бет, пайдаланған әдебиеттер тізімі 13.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 23 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиеті және аударма саласының дамуы мен зерттелуі80 бет
Алаштың ардақтысы Спандияр Көбеев43 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
XX ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының атқарған қызметтеріне саяси талдау57 бет
«Қазақ» газетіндегі көтерілген оқу –тәрбие мәселелері8 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев Құнанбайұлы4 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Адам мен саясат жөніндегі қазақ ойшылдарының топшылаулары17 бет
Бөкей ордасындағы білім беру ісі жайында3 бет
Дәрістер - Тарих88 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь