Адамдар арасындағы қарым-қатынас

Кіріспе

I Адами қарым.қатынасқа жалпы сипаттама

1.1 Қарым.қатынас және оның қызметтері
1.2 Тұлғааралық қарым.қатынас түрлері
1.3 Тұлғааралық қарым.қатынастағы кері байланыс

II Ұстаз бен оқушылар арасындағы қарым.қатынас психологиясы және оның тәлім.тәрбиелік маңызы

2.1 Ұстаз бен шәкірттер арасындағы қатынас
2.2 Мұғалім мен оқушы арасындағы тартыс
2.3 Өзара реніштің туындау себептері

III Әлеуметтік ортада тілдесу арқылы қарым.қатынасты дамыту

3.1 Адамдар арасындағы өзара тілдесу қарым.қатынасының әлеуметтік. психологиялық сипаты
3.2 Қарым.қатынастың жалпы қоғамда дамуы

IV Қорытынды

V Әдебиеттер
Психология ғылымының кез-келген мәселесі адамның жан дүниесінің сырымен, қоғам мен әлеуметтік өмірдің сан алуан салаларымен тығыз байланысты. Бұл табиғи заңдылық болашақ ұрпақтың да өмір жолы мен тағдырының әрқилы қырларымен өзара ұштасты.
Соңғы жылдарда адамның жан дүниесімен сырласып,оның психологиясын зерттеуде психологтар мен социолог мамандар,ұстаздар мен басқару қызметіндегі жетекшілерге жете зер салып көңіл аударып отырған маңызды мәселелердің бірі-адамдар арасындағы қарым-қатынас жасап, олардың өзара тілдесе білулерінің құпия сыры және оның кілті неде? деген мәселенің шешімін табу қазіргі өмір талабы.
Қарым-қатынас психологиясы – мінез-құлыққа әлеуметтік ықпал етудің тиімді тәсілдері мен технологияларының жиынтығы.Қарым-қатынас психологиясы-жантану ғылымдарының бір саласы. Сондықтан,қарым-қатынас психологиясы адамдардың өзара қарым-қатынас заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Қарым-қатынас психологиясының негізгі бағыт-бағдарлары:
“Мен” – “Басқа”жүйесіндегі арақатынас. Қарым-қатынас барысында пайда болатын тұлғааралық қатынастарды танып білу,адамдардың бірін-бірі тану мен түсіну механизмін зерттеу, олардың ортақ қызметін ұйымдастыру тәсілін анықтау, бір адамның екінші адамға ықпал етуінің жолдары мен мүмкіндіктерін айқындау.
“Топ”-“Мен”жүйесіндегі арақатынас. Әртүрлі әлеуметтік жағдайлардың адамның мінез-құлқы мен тұлғалық ерекшеліктеріне ықпалын зерттеу. Адамның әлеуметтік ұстанымдары, әлеуметтік көзқарастары,топ және қоғам адамның тұлғасын қандай жолдармен қалыптастырады және қалай өзгертеді? Әлеуметтену-даму барысында әлеуметтік құндылықтарды,нормаларды әр адамның өз бойына сіңіру үрдісі.
“Мен”-“Топ”. Жеке адамның әлеуметтік жағдайларға, қоршаған ортаға жасаған белсенді ықпалы. Әрбір адам-өз омірінің, өз әлеуметтік байланыстарының қожасы, басқа адамдармен қарым-қатынастағы рөлдері мен орындарының жасаушысы ретінде қарастырылады.
Сонымен, қарым-қатынас психологиясының негізгі мәселесі-адами қарым-қатынастың тұлғааралық және топаралық формаларын танып-білу, қарым-қатынастың пайда болуы мен қызмет етуін және жеке тұлғаның қарым-қатынас барысында әлеуметтік-психлолгиялық қасиеттерінің қалыптасуын зерттеу.
1. Ә.Алдамұратов. Жалпы психология Алматы,1996.59-бет
2. Аймауытұлы Ж.Психология.-Алматы,1995
3. Аймауытұлы Ж.Жалпы психология(оқу құралы)-Алматы,1994
4. Елеусізова.С.Қарым-қатынас психологиясы.-Алматы,1995.
5. Жарықбаев Қ.-Алматы,1996
6. Жарықбаев Қ.Әбдірахманов А.Психология терминдерінің Қазақша-орысша сөздігі.-Алматы,1976
7. Қазақ тілі терминдерінің салалық ғылыми түсіндірме сөздігі
8. Педагогика және психология.-Алматы,2002
9. Мектептегі психология .№1,2007(56-57беттер)
10. Намазбаева К.Психология.-Алматы,2005
11. Тәжібаев Т.Жалпы психология.-Алматы,1993
        
        М а з м ұ н ы
Кіріспе
I Адами қарым-қатынасқа жалпы сипаттама
1.1 Қарым-қатынас және оның қызметтері
1.2 ... ... ... ... ... кері ... ... бен оқушылар арасындағы қарым-қатынас психологиясы және оның тәлім-
тәрбиелік маңызы
2.1 Ұстаз бен ... ... ... ... мен ... ... ... Өзара реніштің туындау себептері
III Әлеуметтік ортада ... ... ... ... Адамдар арасындағы өзара тілдесу қарым-қатынасының ... ... ... ... ... ... ... Әдебиеттер
1
КІРІСПЕ
Қарым-қатынас психологиясының мақсаты және міндеттері
Психология ғылымының кез-келген мәселесі адамның жан ... ... мен ... ... сан ... ... тығыз
байланысты. Бұл табиғи заңдылық болашақ ұрпақтың да өмір жолы ... ... ... ... ... ... адамның жан дүниесімен сырласып,оның психологиясын
зерттеуде психологтар мен ... ... мен ... ... жете зер ... ... ... отырған маңызды
мәселелердің бірі-адамдар арасындағы қарым-қатынас жасап, олардың өзара
тілдесе ... ... сыры және оның ... ... ... мәселенің
шешімін табу қазіргі өмір талабы.
Қарым-қатынас ...... ... ... тиімді тәсілдері мен технологияларының жиынтығы.Қарым-қатынас
психологиясы-жантану ғылымдарының бір ... ... ... өзара қарым-қатынас заңдылықтарын зерттейтін ғылым.
Қарым-қатынас психологиясының негізгі ...... ... ... ... пайда
болатын тұлғааралық қатынастарды танып білу,адамдардың бірін-бірі тану мен
түсіну механизмін зерттеу, ... ... ... ... ... бір адамның екінші адамға ықпал етуінің жолдары мен мүмкіндіктерін
айқындау.
“Топ”-“Мен”жүйесіндегі арақатынас. Әртүрлі әлеуметтік ... ... мен ... ерекшеліктеріне ықпалын зерттеу. Адамның
әлеуметтік ұстанымдары, әлеуметтік көзқарастары,топ және қоғам адамның
тұлғасын қандай жолдармен қалыптастырады және ... ... ... ... әлеуметтік құндылықтарды,нормаларды әр адамның өз бойына
сіңіру үрдісі.
“Мен”-“Топ”. Жеке ... ... ... ... ... ... ықпалы. Әрбір адам-өз омірінің, өз әлеуметтік ... ... ... қарым-қатынастағы рөлдері мен орындарының
жасаушысы ретінде қарастырылады.
Сонымен, ... ... ... ... ... және топаралық формаларын танып-білу, қарым-
қатынастың пайда болуы мен қызмет етуін және жеке ... ... ... ... ... ... психологиясы адамдар мен топтардың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... орасан зор. Адам өмірін
қарым-қатынассыз,топішіндік және ... ... өзі өте ... қай ... өмір сүрсе де бірімен-бірі қарым-
қатынаста болуы, бір жағынан,әлеуметтік өмірдің заңдылығын білдірсе, екінші
жағынан, сол ... ... ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынас жасаудың қай түрі
болса да ол мәдениеттілік пен ... ... пен ... ... ... сыпайы болу, мәдениеттілік пен кішіпейілділік мінез-қылықты
әрбір ... жеке ... тән ... ... ... ... болып саналады.
АДАМИ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСҚА ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
1.1 ... ... және оның ... жеке ... ... ... ... дамуын түсініп талдауға болмайды. Қарым-қатынас Г.М.Андреваның пікірі
бойынша адамдарды біріктіру және дамыту тәсілі.
Қарым-қатынас формалары:
Тікелей қарым-қатынас- табиғи ... ... ... ... жасалынатын толық психологиялық контакт, кері байланыс
бір мезгілде ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас-қатысушылардың кері байланыс уақытын ұзартатын,не
кешіктіретін жазу және техника ... ... ... ... ... Хат ... кітап шығару, радиодан сөйлеу т.с. адами
қарым-қатынасты күрделендіріп жіберді.
Тұлғааралық қарым-қатынас-екі не құрамы ... топ ... ... ... ... Тұлғааралық қарым-қатынастардың белгілері:
қатысушылардың психологиялық жақындығы, ... ... ... ... ... ортақ қызметтестігі.
Бұқаралық қарым-қатынас-бейтаныс адамдардың тікелей не ... ... ... ... контакттары. Мысалы, стадионда, театрда,
шеру-бұқаралық қарым-қатынас, телемарафон, радиохабар-жанама қарым-қатынас,
вагонда-бұқаралық ... не ... ... ... ... ... ... жеке қасиеттерін
ашатын белгілі ... ... ... ... ... қарым-қатынас-белгілі әлеуметтік ... ... ... ... ... сатушы-алушы,
көрші-қолаң, дәрігер-ауру, бастық-бағынушы. Әрбір адам әр ... ... ... сол ... ... ... өз орнын табады. Сол
рөлдерді орындағанда адамның өзгешеліктері назарға алынбайды,тек ... ... ... ... ... саналады. Әрине, әлеуметтік рөл
адамның мінез-құлқының егжей-тегжейін ... өз ... ... ... түсінеді?
Ол рөлдерге қандай қатынаста болады?
Адамдар өз рөлдерін орындаған сәттерінде қайталанбас өзіндік өрнек
пен таңба енгізеді.
Қарым-қатынас барысында адамдар өзі және ... үшін ... ... ... ... түсінеді. Адамның психо
логиялық қасиеттері ... ... ... болады, дамиды,
өзгереді. Басқалармен қарым-қатынас ... адам ... ... білім мен іс-әрекет тәсілдерін, желпы әлеуметтік тәжірибені өз
бойына сіңіреді. Қарым-қатынас нәтижесінде адам жеке ... ... ... ... және ... ... ... қарым-қатынас- адамның психологиялық дамуының
факторы:
қарым-қатынас үрдісінде басқаларден өзгешелігі қалыптасады, адам ... ... ... ғана адам бола ... ... өсіп адам ... оқиға,ертегі);
қарым-қатынас үрдісінде өзге үшін,өзі үшін адамның психологиялық қасиеттері
ашылады(ғашық болған адам ... жаңа ... ... ... ... жеке адам жалпыадамдық тәжірибені меңгереді
(орыс философы Чадаевтың айтуынша,”Қарым-қатынассыз ... ... ... ... қызметтері(функциялары):
1. байланыстыру, прагматикалық қызметі.
Қарым-қатынас бұл жерде кез-келген бірлескен іс-әрекет барысында ... ... ... ... ... ... ... аңызда адамдар
бірін-бірі түсінбеу салдарынан құрылысты бітіре алмағандығы ... ... ... қалыптастыру, дамыту қызметі.
4
Бұл жерде арақатынас адамның психикалық бейнесінің қалыптасуы ... ... ... ... ... даму барысында оның
мінез-құлқы, іс-әрекеті, өмірге деген көзқарастары үлкен адамдармен ... ... ... келеді.Сыртқы қарым-қатынас нәтижелері ішкі
психикалық құбылыстарға және ... ... ... ... ... кинофильмінде егіз қыздар әртүрлі ортада өскендіктен
мінездері бір-біріне ұқсамайды. Сыртқы қарым-қатынассыз балалар ой-өрісі
өспейді. Балалар ... ... ... ... өздерінің ата-
аналарының бауырында өскен құрбыларынан едәуір төмен болады. ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауда
өтсе, психологиялық қасиеттері адами сапаға жақынырақ болары анық. ... ... еске ... бір ... ... ... өз ... тікелей құйып алатын ыдыс
емес! Бала мен ... ... ... тек үлкеннен кішіге өтетін білім,
біліктілік,дағдылар емес, бұл-неғұрлым күрделі өзара ... ... ... ... Бала ... ... өз ... белсенді түрде тезден өткізіп қабылдайды.
3. растау қызметі.
Басқалармен жасаған қарым-қатынас барысында адам ... ... ... бар ... дәлелдеуге мүмкіндік алады. Адам өзінің бар
екендігін,өз тұлғасының құндылығын басқа адамдар арқылы біледі. Адам ... ... ... ... ... ... ... басқалардың
назарын тыс қалу. ”Сен жамансың”,”Сенікі дұрыс ... деп ... ... ... оны ... екенін растап тұрудың белгісі
бар.Ал,қабылдамаудың, ... ... ... ... бұл ... өмір сүрмейсің”. Осы әдісті А.Макаренко өз коммунасында жиі
қолданатын еді-кінәлі балаға басқалар бойкот ... ... ... ... шизофренияның себепшісі. Нәресте,сәби әке-
шешесінен “сен жақсы”,”сен біз үшін барсың” деген дәлелдерді естімесе,оның
санасында қалған ... ... ... жол ... ... ... арақатынасқа,”растау терапиясына” толы:танысу мен ... мен ізет ... ... ... әр ... ... ... дәлел екені сөзсіз.
4. тұлғааралық эмоциялық қатынастарды ұйымдастыру мен тіректеу
қызметі.
Басқаларды қабылдау,олармен сан қилы ... ... ... ... ... бағалап,бір-біріне жағымды
(симпатия,ұнату), не жағымсыз ... ... ... Заманауи адамдардың әлеуметтік байланыстары тек ... ... де, ... ... іскерлік, ұжымдық, рөлдік
қарым-қатынастарға өз әсерін тигізеді.
5
5. ... ... ... ... не ... ... диалог арқылы қарым-қатынас
жасайды. Тұлғаішіндік ... адам ... ... ... ... ... жазғандай,жеке қалғанда да адам қарым-қатынастың ... ... ... ... ... ... Қарым-
қатынас психологиясында көбірек зерттелінген дәстүрлі мәселе-тұлғааралық
тікелей ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастың үш түрі ажыратылады:
императив (бұйрық), манипуляция (айла), диалог (қосүн, ... ... ... ... ... өз қарым-қатынас жасаушы
серігінің тәртібі мен іс-әрекетіне бақылау жасау мақсатындағы әсер етудің
авторитарлық,директивтік ... ... ... тек әсер етудің
нысанасы,пассив ретінде қарастырылады. Императивтің ерекшелігі,партнерді
бағындыру жөніндегі ... ... ... ... ... Әсер етудің құралдары ретінде бұйрық, талап, әмір, ... ... ... ... Тұр! ... ... қарым-қатынас – басқаны өзіне қажетті белгілі
әрекетке күшпен бағдарлау.
Қоғамдық қарым-қатынастарда ... ... өз орны ... әскери қатынастар,төтенше жағдайлардағы бастық-қызметкер
қатынастары,қиын-қыстау,зілзала,операция кезіндегі ... ... ғана ... қарым-қатынасты пайдалану өте нәтижелі ... ... ... қарым-қатынасты мүлде қолдануға ... ... Ең ... ... бұл ... ... және
жұбайлар арасында,ата-ана мен бала арасында, ... мен ... ... ыңғайсыз әрі нәтижесіз. Бұйрық, тыйым ... мен ... ... өз сөзін өткізе алады. Бірақ ол сөздерді
бала тек сырттай қабылдап орындайды. Бала өз ... ... ... ... ... ... нормалары
санасының тез жойылып кететін ... ... ... ... ... ... ішкі ... бола алмайды.
Манипуляция, алдап-арбау қарым-қатынасы-жиі кездесетін тұлғааралық ... ... ... ... ... ... ниетіне бағындыруды
көздеген іс-әрекет.
6
Өз мақсатына жету үшін манипулятор қатынас жасаушы партнерін ... ... ... ... өз мақсатын жасырып өзіне қажетті іс-
әрекеткен баулу.
Императив пен манипуляцияның ... ... ... ... ... серігінің ойы мен ... ... ... ... ... ... мақсатжарияланбайды, жасырылады не
ауыстырылады.
Алдап-арбау қарым-қатынасының қоғамдағы ресми орны-бизнес, ... ... ... Бұл ... ... демеу
берушісі Дейл Карнеги.
Оқыту барысында(тәрбиелеуде емес) сабақты қызықты өткізу, оқушының
назары мен ынтасын көтеру үшін манипуляцияны пайдалануға болады. Кейде
осыған ... ... ... ... үйрету үшін
осыны өзіні тұлғалық ұстанымына айналдырып алады. Оқытуда нәтижелі болған
бұл жәйт, тәрбиелеуде,жеке тұлғалық қатынастарды орнатуда жарамсыз болып
қалады да,ұстаздың еңбегі өз ... ... ... зиян ... пен манипуляция түрлерінің ішкі ... ... ... де
монологтық (бірсөз), субъект-объект қатынасына жатқызуға болады. Адам
басқаны өз ... ... ... басқаның күй-жайын қарым-қатынас
серігін мүлдем өз назарынан тыс қалдырып,тек өзімен-өзі,өз мақсаттары және
міндеттерімен арақатынас жасайды. Сонда ол ... ... ... ғана
“көшірмелерін”көреді.
Диалог қарым-қатынасы.
Бұл – тең құқықтық субъектілердің ... ... және ... ... ... ... ... айырмашылығы- эгоцентризмнен,өзіндік ұстанымнан
альтруизмге,өзгеге,басқаға ... ... ... ... екі
дауыс,екі пікір естіледі,бұл субъект-субъект қатынасы.
Диалог ... ... ... және өзінің көкейтесті күйін ескеру,”осы жерде-
осы ... ... алып ... ... ... ... халдерін назарға алу.
Қарым-қатынас серігінің тұлғасына баға бермеу,алдын-ала оның
ниеттеріне ... ... ... ... ... ... мен ... бар тұлға деп қабылдау.
Шешілмеген мәселе мен сұрақтар қарым-қатынас мазмұны болуы керек (қарым-
қатынас ... ... ... өз ... ... керек,біреудің пікіріне
сілтемей,өзінің сезімдері мен тілектерін білдіруі қажет (персоналандыру).
7
Диалог қарым-қатынасы қатысушылардың өзара ... ... жан ... бірі көбейтуге, әрқайсысы өз-өзінің ашылуына жағдай
жасайды.
Осы типтегі қарым-қатынасты іске асыру үшін қажетті өмірлік ... ... ішкі ... ... ... ... қарым-қатынаста мұндай
типті толық қолдануға болмайды. Бірақ осы типті меңгерген адамдардың
психикалық ... ... ... ... ... ... ... оқушыларға білім беруде жиі қолданатын
қарым-қатынас түрі-монолог. Неге? ... ... ... ... ... ... ... түсінігі бойынша,білім беру
мен тәрбие құралдарының негізгілері - ... ... пен ... Есіңізде болса,оқытушылар тыныштықты бұзған оқушыға қолданатын
әдіс-тәсілдер: қадалған көзқарас, нұсқау, жазалау, ... ... не ... қуып ... ... ... ... директорға
жіберу,кекету,сынау.
Манипулятор не диктатор мұғалімнің пікірі бойынша,барлық шәкірттердің оқуға
ынтасы бірдей-жақсы маман болу, мақтауға ... ... көп ақша ... ... білімге құштарлық жоқ болса, бала ... ... ... ... есепке алынбайды. Ал, бала өзінің қызығушылығын
мұғалімнің ... ... сай ... да ... ... жеке ... ... мектепке де қызығушылығы мен
ынтасын жоғалтады.Оқушылармен қалай сөйлесу керек?
Олардың сұрақтарына қалай ... ... ... ... ... соңына дейін тыңдау. Көбінесе,адамдар
сұрағы анық қой ... ... ... ... ... Сұрақты
дұрыс түсінуде кішкентай ғана күмән пайда болса,қайталап анықтап алған жөн
болар. (“Кеш!р,мен онша ... ... ... ... ... міндетті түрде шәкіртке жауап беру керек.
Екіншіден, жауап сұрақтан неғұрлым кең болып,қойылған мәселені жаңа ... ... ... бар ... ... тұрған шәкіртті ренжітпеу үшін асығыс
жауап беруге де болмайды.
Үшіншіден, оқушылар кейде сұрақты ... ... алу үшін ... ... ... қабілетін, білім деңгейін көрсету үшін де
қояды. Мұғалімнен көмек ... ... ... ... ашық ... жағдай
жасау қажет.
Қарым-қатынас- өте күрделі феномен. Оның әртүрлілігі көптеген функцияларына
тәуелді, ал көпқызметтілігі жеке адам мен қоғам ... орны ... ... ішкі құрылымы да өте күрделі,оны шартты түрде үшке бөлуге
болады:коммуникация,перцепция,интеракция. ... ... ... біз ... мақсатта,терең және жанжақты талдау үшін үшке бөлеміз.
8
Естен шығармайтын жәйт: тіршілікте арақатынас- біркелкі, бұзылмайтын
процесс.
Коммуникация - арақатынас ... ... ... ... ... ... ... беру мен қабылдау үрдісі.
Интеракция - тұлғааралық қимыл ұйымдастыру, қатысушылардың ... ... ... ... - ... ... ... мен тәрбиелеуі негізінде құрылатын
белгілі тұлғааралық қатынастар.
Қарым-қатынастың ... ... ... кері ... ... ... әр түрлі идеялармен, ... ... ... ... ... ... ... деп қарауға болады. Бірақ, адамдар арсындағы алмасуды техникалық
құралдар дың ... ... ... ... ... өзгешеліктері: кері байланыс, коммуникациялық кедергілер,
коммуникациялық ықпал,сөздік және бейсөздік деңгей.
Қарым-қатынас барысында ақпарат бір ... ... ... ... ... алушы)тек беріліп-алынбайды,
алмасады. Сондықтан, қарым-қатынастағы ақпарат алысу-тікелей ары-бері ауысу
ғана емес, бұл процестің ... ... ... жағдайдың не мәселенің
жалпы мағынасын анықтау,ортақ көзқарасты белгілеу мен келісімге келу.
Осы міндетті шешу үшін ... ... ... кері ... ... етеді. Бұл механизмнің мәні:тұлғааралық ... ... екі есе ... ... ... ішкі ... ... реципиент коммуникатордың ақпаратына,
9
оның тәртібіне қалай қарайтыны,қалай бағалайтыны ... ... ... ... ... реципиенттің реакциясы
туралы берілетін ақпарат. Кері ... ... ... ... ... ... ... сезіліп
тұрғанын түсінуге көмектесу болып табылады.
Кері байланыс түрлері: тікелей және жанама.
Тікелей кері байланыс кезінде реципиенттің сөйлеушінің ... ... ... көрініс алады.
Мысалы,тікелей сөйлемдер”Сен айтып тұрған нәрсе маған ұнамайды”, ”Не деп
тұрсың,түк те түсінбей жатырмын”. Не ... ... ... ашу, ыза, ... айқын көрсететін ым-ишаралар. Тікелей кері байланыс ... ... үшін ... ... ... ... ... және
нәтижелі етеді.
Кері байланыстың жанама түрі-психологиялық ақпаратты қарым-қатынастың
серігіне жасырын астыртын жеткізу ... Ол үшін неше ... ... ... ... ... ... эмоциялық реакциялар
пайдаланылады. Коммуникатор реципиенттің өзіне қарасты әсері, қатынасының
шынайы сипаты туралы өзі ойлап жетуі ... ... ... ... пікірлері үнемі дұрыс бола бермегендіктен ... ... ... да ... ... күрделене түседі.
Сонымен, психологиячлық кері байланыс-тұлғаарлық ... ... ... ... неге ... неге ... себеп-қарым-қатынас процесінде коммуникациялық кедергілердің болуы
не болмауы.Коммуникациялық кедергі-қарым-қатынас серіктері арасында дұрыс
ақпарат беру жолындағы психологиялық ... ... ... ... ... алғашқы мәні не өзгереді, не жоғалады,не мүлдем
реципиентке жетпейді.
Коммуникациялық ... ... ... ... ... кедергілері, қатынас кедергілері.
Түсініспеушілік кедергілері:фонетикалық,сематикалық,стильдік,
логикалық.
Фонетикалық кедергі-адамдар әртүрлі түрде, диалекте, не, сақауланып
сөйлегенде пайда ... ... ... жоқ, тез, ... қажетсіз
сөздерге толы болған кезде де түсініспеушілік кедергісі туындайды.
Семантикалық кедергілер жаргон және слэнг ... ... ... ... ... ... мәдениеттерінде ұғымдар мен
құбылыстардың ерекше мән-мағынасы болады.
Стильдік кедергі-коммуникатор мен ... ... ... ... келмеуі.
Логикалық кедергілер-сөйлеуші мен тыңдаушының қабылдау логикасы, дәлелдеу
жүйесі әртүрлі болғанда пайда болатын. Қоғамда логикалық ... өте ... ... ... ... ... ... мамандығына байланысты ... ... ... ... ... мен ... бейнесін қабылдау тәуелді.
Қатынас кедергісі-коммуникаторды жақтырмайтындықтан оның ... ... ... ... ... ... коммуникатордың сөзіне
күдікпен қарау.
Кез-келген психологиялық кедергі-ақпарат қабылдау жолында құрылатын
реципиенттің өз-өзін қорғауы. Психологиялық ... ... ... не ... ... пікірлерге көңіл
бөлу;
-2-жолы-ақпараттың қайнар көзінің құнын төмендету;
-3-жолы-түсінбеу:
Мысалы, ... адам өзін ... ... ... зиян деушілер қателеседі, адам-мейірімді болады
деген пікір өте дұрыс.
2-семіріп кетіпсіз деген дәрігер жас ... ... ол ... ... ... де семіз ғой, бәле де болмай жүр.
Коммуникативтік кедергілердің себебі неде? Неге адамдар өзгенің
ақпаратынан алшақтайды? ... ... ... ақпарат мазмұнының
астарында оның ... ... ... ... ... не ... өзгерту мақсатында ықпал етіледі. Бұл жағынан
алғанда, коммуникациялық кедергі дегеніміз-ақпарат алмасу кезіндегі өзгенің
психикалық ықпалынан психологиялық ... ... ... бен ... арасындағы қарым-қатынас
психологиясы және оның тәлім-тәрбиелік маңызы
2.1 Ұстаз бен шәкірттер арасындағы қарым-қатынас
Жасөспірімдер мен ұстаздар ... ... ... жасау
мәселесі-психология ғылымындағы және тәлім-тәрбие ісіндегі әрі маңызды, әрі
күрделі проблемалардың қатарына жатады. Бұл ... ... ... ... ... мен осы ... жинақталған тәжірибелердің нәтижелері
жасөспірімдер мен ... ... мен ... ... ... орнатуда айтарлықтай ерекшеліктер мен сипаттар, түрліше түсініктер
бар екендігін көрсетті. Міне, мұндай ... ... ... бірі-мұғалім
мен шәкірттер арасындағы қарым-қатынас жасауда әрқилы ... ... ... кіші ... жасындағы балалар үшін мұғалім барлық бейнесімен
ерекше із қалдырып, оларға күшті әсер ... ... ... ... ... ... балалар мұғалімнің әрбір қимыл-қозғалысына, іс-әрекеті мен
сөйлеген сөзіне,оның ақыл ... ... ... ... ... талаптарына өздерінше іштей сын көзімен
қарайды. Осы мәселені анықтау бағытында арнайы ... ... ... ... төменгі сынып оқушыларынан гөрі ересек
оқушылар арасында ... ... ... ... ... және ... ... көріністерінде әрқилы кедергілер мен себептер болатындығын
анықтады. ... ... ... ... психологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... атап ... Қазақстанда, әсіресе қазақ мектептері мен
арнаулы білім беретін орта дәрежелі оқу ... ... бен ... ... ... олардың арасында ... ... ... тұрғыдан әлі де қызу қолға алынып, тиянақты
іздестірілмеген ... ... ... мен ... ... ... ... бірең-сараң әдебиет
пен мақалаларда тек ұстазға қажетті ... сөз ... ... Осы
кезде тәлім-тәрбие ісіндегі жасөспірімдермен қарым-қатынас жасауда
мұғалімнің ... сапа ... ... оның өзге ... ... ... ерекшеліктерімен санасып отыру қажеттігіне
баса мән ... ... ... анықтап оны жүзеге асыру ... ... ... ... ... және ... ... болу
керек деген міндет қойылады.
Ұстаздар мен шәкірттер арасындағы қарым-қатынастың бірсыпыра жәйттерін
психологиялық тұрғыдан анықтау мақсатымен ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп,онда мақсат етіп
қойылған мәселенің жай-жапсары іздестірілді. Бұл ... ... ... мамандыққа қойылатын жасөспірімдердің ... ... ... тән ... мен ерекшеліктердің сырын ашып
көрсету және оны педагогикалық және ... ... алып ... ... ... мәселенің түйінін шешу үшін ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттерін
оқушылардың ой-пікірлері бойынша қалайша ... ... ... және ... ... деп екі жікке бөлінді. Осы ... ... ... ... ... даралық қасиеттері мен
мамандық біліктілігіне қойылатын талаптар айқындала түсер деген жорамал
жасалды. ... ... ... тарапынан мұғалімге қойылатын талаптар
мен тілектердің мән-жайын қарастырып мынадай төрт топқа бөліп іздестірілді
де, олардан тиісті қорытындылар жасалды.
12
Бірінші топқа ... бен ... ... қарым-қатынастағы мұғалімнің
адамгершілік сапалары жатады.
Олар: игі тілек,шәкірттерге мүмкіндігінше ықыласты көмек көрсету, олардың
жан дүниесін ... ... ... ... өз ... бойынан
көргісі келеді. Ал, ұстаздардың бұларға немқұрайды, селқос, ықылассыз
қарауын оқушылар ұстаздың ұнамсыз ... деп ... ... ... ... ... байланысты қойылатын талап-
тілектер. Мұғалімнің өз пәнін ... ... оқу ... ... ... ... әр алуан амал-тәсілдер қолданып,
сабақты тартымды және қызықты етіп өткізетіндігі.
Үшінші топқа ұстаздық жасөспірімдердің ... ... ... ... күйініш-сүйініштеріне, табыстары мен
сәтсіздіктеріне, әр түрлі қоғамдық-көпшілік жұмыстарға қатысуына байланысты
көңіл ... мән ... ... ... ... ... іс-әрекеттері
жатады.
Төртінші топтағы шәкірттер, мұғалімнің жеке басына тән ... атап ... ... ... ... мен ерекшеліктері туралы көзқарастары
мен өзіндік пайым-түсініктерін мынадай төрт ... ... ... ... ... ... ... мен өзіндік қасиеттері;оқушыларға деген
қатынасы; 2. Мұғалімнің өз пәнін жетік меңгеруі мен ұстаздық шеберлігі; 3.
Мұғалімнің ... ... ... ... ете ... 4. Мұғалімнің
мінез-құлқындағы даралық сапалары, бойындағы ... ... ... ... ... ... ... шәкірттердің
пікірлерін топтастыра отырып ... ... тән 27 ... ... 27 ... ... бар ... атап көрсетуге
болады. Сол шәкірттердің мұғалімнің ... ... ... ... ... жасауда талап етілетін жағымды сипаттар мынадай:
Бірінші топқа ... ... ... а) ... ... ... ... үнемі санасып отыруы; ә) жасөспірімдер мен
ересек адамдарға бірдей деңгейде қарым-қатынас ... ... б) ... ... ... в) ... ... көпшілік талқысына салмай,жеке өзіне оңаша ... ... ... ... ... пен ... үлгісін көрсету; ғ)
кімге де болса игі тілекпен ықыласты көмек көрсету; д) шәкірттердің ... ... ... ... ... е) әрбір
істе үнемі әділетті болуы; ж) шәкірттердің табысы мен ықылас-ынтасын ... з) ... ... ... ... ... топтағы сапаларға:
13
а) өз пәнін жетік біліп,бағдарламалардан тыс материалдарды ... ә) ... ... өзге ... ұштастыра білуі мен
білімінің әр тараптығы; б) сабақты түсінікті әрі ... ... ... ... ... ... тез аңғарып, оларды көтермелеп
отыруы; г) өз пәніне деген оқушылардың ықылас-ынтасын арттыра ... ... ... ... ... ... жұмыс істеуін, сабаққа
кластың түгел қатысып отыруын қамтамасыз еру.
Үшінші топтағы ... а) ... ... мен ... тыс жүргізілетін
жұмыстарды қызықты әрі тартымды етіп өткізуі; ә) оқушылардың белсенділігі
мен ... ... ... ... ... б) балалардың
пікірлерімен санасып,оған мән беруі және олардың талап-тілектерін ылғи
ескеріп ... в) ... ... ... қалайда орындайтындығы;
г) балалардың өзара қарым-қатынасына мән бере зер салуы, тату ... ... ғ) ... ммен ... ... достық қатынастарды
дұрыс қалыптастырып,қамқорлық жасауы; д) ... ... ... білетін шебер
ұстаз шәкірттеріне де көп нәрсе алатындығы.
Төртінші топтағы сапалар: а) ... істі ... ... ... тапқыр
сөйлейтіндігі;ә)мінез-құлқының қарапайымдылығы; б) ... ... ... ... ... көрсетілген сапалар шәкірттердің ұстаздары жайындағы
шынайы ой-пікірлерін білдіреді. Мұндай ұнамды сапалармен қатар, ... ... ... мен ... және ... ... ... ерекшеліктері мен жағымсыз сипаттарын атап көрсетеді.
Осы тұрғыдан алғанда ұстаздың ұнамсыз ерекшеліктерін де мынадай төрт топқа
бөліп ... ... ... топтағы кемшіліктер: а) шәкірттерге немқұрайлы қарап,дара
ерекшеліктермен санаспай,оларды ... ... ә) ... ... ... көбінесе ақыл айтады; б) оқушыларға сенімсіздікпен қарап,
олардан тек өз ... ғана ... ... талап етеді; в)
оқушылардың ағат ... мен ... ... ... ... г) ... дауыс көтере зекіп сөйлеп,олардың айтайын ... мен ... ... ... ... тастайды; ғ) оқушылардың
қиыншылықтары мен ... жете ... ... бұрыс жауап береді; д)
шәкірттерінің көпшілік арасында ұялатын құпия ... ... ... ... ... ғана ... көрсетіп,алалап,әділетсіздік
білдіреді;ж)оқушылар бойындағы ұнамды қасиеттерді аңғармай,олардың қабілеті
мен күш-жігерін жете ... з) ... ... ... ... ... жаза басқандығын жазалап отыруды қолдайды.
Екінші топқа жататын ... а) оқу ... ... ғана ... ... ә) ... бағдарламадан тыс
қойған сұрақтарына көмескі және шала жауап береді; б) сабақты нақты
14
түсіндіре алмайды; в) ... ... әрі ... ... г) оқу
материалының түйінді мәселелеріне көңіл аудармай, оны түрлендіре отырып
түсіндіруге жете мән ... бір ... ... ... қойып,сабақтың берекесін алады.
Үшініші топқа жататын кемшіліктер: а) мектептегі және ... ... ... ... көңіл аудармайды,олармен қоян-
қолтық араласып кетпейді; ә) балалардың әлі ... ... ... ... ... ... б) оқушылардан тек өзінің ғана
айтқанын орындауды талап етеді; в) класс ұжымына берген уәдесін дер ... г) ... ... ... мән бермейді,олардың
жеке басының істеріне араласпайды,өйткені ... ... ... өз
жұмыстары деп санайды; ғ) ұлдар мен қыздар арасындағы жолдастық, достық
қарым-қатынастың дұрыс қалыптасу ... ерте ... ... ... ... жұмыстарды орындаудың жолын жете түсіне бермейді.
Төртінші торқа жатын ... ... ә) ... қарым-қатынасы салқын; б) жүріс-тұрысының бәрі асығыс, үнемі өз
жұмыстарымен ғана шұғылданады.
Оқушылардың мұғалімдерге қойылатын мұндай талаптарын ... ... ... ... бен ... ... ... күнделікті тәлім-
тәрбиенің нақтылы фактілерінен алынып,оларды салыстыра отырып,өзара
топтастырып ... ... ... ... ... менг
ерекшеліктер шәкірттер тарапынан көрсетілген өз пікірлері.Солай дегенмен ... ... бәрі ... ісінде жиі кездесіп ... бәрі ... ... жарып шыққан пікірлері мен жанашырлық
ниетімен айтылған олардың жан дүниесін тебіренткен мәселелер ... ... ... салып,өз қабырғасымен кеңесіп,таразылап
көруі қажет.
Қазіргі қоғамда ... ... ... сипат алып
отыр. Төменде американдық психолотерапевт Вирджиния Сатирдің мұғалімдер
типологиясын анықтау ... ... мен ... қарым-қатынасын жақсартуға
арналған психологиялық жаттығу берілген.
Тренингтің мақсаты:
-өзін-өзі тану,түсіну,тұлғалық даму тәсілдерін таба білу;
-ойдың икемділігін,тапқырлығын талап ету;
-ойлаудың дәлдігі мен жылдамдығын жаттықтыру;
-өзінің және ... ... ... ... әр ... түрі ... ... Сатир типологиялық стилін ұсынады.
15
1.Мұғалім-басшы.
Оның “беделі”-билік. Оқушылардан ол тіл алуды, бой ... ... Ол ... ... ... ... жендетке (рахымсыз, қатыгез адам)
ұқсайды. Ол үнемі ... ... ... ... ... және ... қорқыныштарын білетін”тәжірибелі”мұғалім.
Ол өзінің осы”білімін”өзінің беделін қолдауда шебер пайдаланады. Ол принцип
ұстанғыш. Ол мұғалім кез-келген сұраққа жауап беру ... және ... бір ғана ... ... болу керек деп санайды.
Нәтижесі: Мұғалімнің ... ... ... нәтижесі,
оқушылардың реніші, қақтығыс(конфликт) қарым-атынас жасауда шыншылдықтың
жоқтығы.
2.Мұғалім-компьютер.
Оның беделі-белгілі бір ... ... ... ... Ол ... ... талап етеді. Ол түсі
суық,белгілі жағдайды айтатын роботқа ұқсайды. Ол көбінесе сөйлегенде былай
сөйлеп бастайды:”Бәрімізге ... ... ой ... біледі…”
Ол өте суық,қатал,жабық адам.
Нәтижесі: Оқушының өз-өзіне сенімділігінің түсуі,сабақта жағымсыз
көңіл-күйдің жоқ болуы(әсіресе,пәнді меңгеруде қиындық көретін ... ... оқу ... ... ... ... жек ... болады.
3.Мұғалім-қиналушы.
Оның “беделі”- қақтығысқа түспеушілік. Ол оқушылардан тіл алуды,
тыңдауды талап ... Ол ... ... нәрсе үшін үлкен құрбандықтарға
барады. Ол өзіне қатысты жұмыс болмаса да,қақтығысқа түспеу үшін ... ... ... ... де ... ол ... қорқады. Ол
үнемі өзін кінәлі сезінеді. Оқушының мәселесі оның көңіл-күйін түсіреді.
Егер оқушыда бір мәселе болса,мұғалім ... өзін ... ... ... үшін ... ... оқушыларды ол
мұғалімдерді бағындыруға итермелейді.
4.Мұғалім-таныс(дос).
Оның “беделі”- әйгілік. ... ол ... ... ... Ол ... жолдас,әрқашан барлығын кешіре алады (мүмкін болатын
салдарына қарамастан).
16
Мұндай мұғалім ешқандай ... ... ... ... қарайды.
Нәтижесі: Оқушыда жауапкершілік сезімі жоқты
2.2 Мұғалім мен оқушылар арасындағы тартыс
Осы заманғы психологиялық ... ... ... әр түрлі
өрісінде болып отыратын талас-тартыстар мен дау-дамайдың өрбуі ерекше назар
аударып, олардың ... ... ... ерекше мән беріп отыруды
қажет ететін өмір тіршілігінің шындығы. Біз бұл ... алғы ... ... ... ... арсындағы әр алуан ситуациялар мен
шиеленісті жағдайлардың болып ... баса ... ... ... ... жөн-жосығын,әдіс-тәсілдерін нақты жағдайлар негізінде
психологиялық тұрғыдан іздестіріп көрдік.
Талас-тартысты мәселелердің ... ... ... ... ... көз жеткіздік. Ал бұл мәселенің теориялық және
методикалық негіздері мен сипаттарын ғылыми тұрғыдан тереңірек ашып ... ... ... ... ... күтеді.
Шәкірттер мен мұғалімдер арасындағы,әсіресе мұғалім мен жасөспірімдер
арасындағы,қарым-қатынаста кездесіп қалатын ... осы ... ... ... мәселе. Міне,осы мәселені зерттеуді негізгі объект етіп алып
қарастыру мынадай себептерге байланысты. ... ... ... ... ... ... ... қарауды қажетсінеді. Олардың өмірдегі өтпелі
кезең,жоғарғы талаптар, сана сезімі мен ... өсуі ... жаңа ... ... ... ... ... кезең жасындағы
балаларға дұрыс қалып көрсетпеуден туындайтын тартыстарды жиі ... жас ... және ... ... соған сай
әдіс амалдарды қолдана білмеуден кейбір мұғалімдер өз жұмысында көптеген
қиындықтарға кездесіп жүр. Олар ... рет ... ... ... ... ... қатарына ой салмақтамай қосып,өз ... ... ... ... ... ... кері
әсерін тигізеді.
Мұғалім мен ... ... ... ... ... ... жас және ... ерекшеліктері,мұғалім мен оның ... ... ету ... де әсер етуі ... ... ... нәтижелерін жинақтап қарастырғанда мұғалім мен оқушылар
арасындағы тартыстардың туындап, олардың етек алуының ... ... ... ісін ... ... ... жүргізуде кедергі ... ... ... ... мен оны шәкірттерге тиімді әдіс-
тәсілдермен жеткізе алмай, ... ... ... ... ете ... мұғалім оқушыларға қоятын талабын үнемі ... ... жиі ... отырады. Соның салдарынан шәкірттердің тәртібі де
нашарлайды. Мұндай кемшіліктер,ең ... ... ... мен ... ... ... ... пайда болып,
шәкірттер сабаққа көпшілік уақытын босқа жіберетін болады. ... ... ... ... оқу-тәрбие ісіндегі өзге сипаттағы дау-
дамайлардан кемдеу.
Жеке ... өзі ... ... ... ... ... мен ... Баланың өз басына талап қоюы, айналасына
зер салып, әрбір нәрсеге мән ... ... өсіп ... ... ... ... ересек адамдармен қарым-қатынас
жасап,өзінің есейгендігін байқатуы оның адами-этикалық жағынан да талап-
тілегінің өскендігі деп ... ... ... адамдармен салыстырғанды
мұғалім мен ... ... ... ... ... бірінші ... ... ... ... ... орныққан адам. Екінші жақ-
оқушылар. Бұлар небары өз ұстазының сезімі мен ақыл-ойына ынтыққандар ғана.
Мұғалім мен ... ... ... да ... ... ... анық құбылыс шәкіртіне нанымды бола бермейді. Кейде ... мен ... ... сөзге немесе қылыққа беретін ... да ... ... ... де ... ... Ұстаз бен шәкірттер арасындағы қарым-
қатынаста тартыстың туындауына ұстаздық методикалық тұрғыда қате жіберіп
жаңылысуы, не оқу ... ... ... ... да ... ... жас ерекшеліктерін елемей,олардың құрдастарымен қарым-
қатынастарының қыры мен ... жете мән ... ... жете ... ... табыстар. Ал, оқушылар тобы ... ... ... ... тілектерін қанағаттандырмауға байланысты.
Әдетте, мұндай жағдайда мұғалім оқушылар ұжымынан өз бойын ... ... ... сирек қатысады. Оқушылар ұжымының сан алуан
жұмыстарына, ұжымдық пікірлерге жете мән ... ... ... ... ұстазға деген наразылық, қанағаттанбау сезіміне орай тартыстың
туындауына себеп болады.
Оқушылардың даралық ерекшеліктеріне тән жағымсыз ... мен ... орай ... ... Оқушылар арсындағы ұшқалақ мінезді,қызу
қанды, айтқанынан қайтпайтын өжет, жан дүниесіеің шеңбері тар, өзін ... ... ... балалар да бар. Олардың сөйлеген сөзі,істеген
қылығы өзгелердің зығырданын қайнатып тұрады. Ондай ... ... ... ... оңай тие ... ... мақсат мінезі ерекшк
оқушылармен қалыпты қатынас орнатудың тиімді әдісі – оларды ұжымдық ... ... ... ... іс-әрекеттерімен үйлестіру.
18
Дегенмен, мұндай жағдайда ұстаз бен шәкірт арасындағы ... ... жиі ... тұрады. Мұндайда ұстамды ұстаздар ... ... ... ... тиімді қарым-қатынас орнатудың әдіс-
трәсілдерін ізденеді.Жастардың мінез-құлқындағы жағымсыз ... күш ... ... ... ... баса ... ... реніштің туындау себептері
Мұғалім мен оқушылар арасында кейде бірін-бірі жете түсінбей өзара
келіспеушілік ... ... ... ... ... ... даралық
ерекшеліктері мен жан дүниесінің сырына терең ... ... ... ... ... Бала ... ... дамып отыруына
орай түрлі тілек талаптары мен қажеттіліктері, әрбір нәрсенің сырын ... арта ... ... ... ... ... мен ақыл-ойының
дамуындағы саналы ... ... ... ... ... ... ... болса, онда шәкірт мінезінің ұнамды қасиеттерін
бірізділікпен қалыптастыруға болады.
Ұстаздар мен ... ... ... ... ... ... істерінің жемісті жүргізілуіне елеулі нұқсан
келтіреді. Мұндай ... ... ... ... ... ... бір кластағы оқушылардың жеке пән мұғалімдеріне
қатынасы; екіншіден, сабақ ... пән ... ... ... жеке ... ... ықылас-ынтасы; төртіншіден,
мұғалімдердің класс ұжымымен қарым-қатынасының сипаты.
Мұғалім мен оқушылар ... ... ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан ашып көрсетудің
маңызды екендігіне жете ... ... ... ... отырып іздестірілді. Осы мақсатқа орай мектепте
жүргізілген бақылау нәтижелері 4-кластан ... олар ... ... ... ара ... іздестірілді. Мұндай ... ... ... үшін ... ... ... ... Осы клас ұжымымен
жүргізілген бақылау бойынша оқушылардың бәрін қамтып,олардың мұғалімдеріне
де түрліше ... ... ... ... ... пән ... ... қызықты етіп ұйымдастырып өткізетін ... онда ... да ... ... ... ... ... меңгеруге
ұмтылады. Ал кейбір сабақтарда оқушылардың бірсыпырасы оларға ... ... ... оғаш ... ... ... мұндай сабақтарда
мұғалім мен оқушылар арасында наразылық тудыруға себеп болады.
19
Мәселен, осы мектептің 5-класында өтілген орыс тілі ... ... ... ... ... ... шұғылданып, өзара дабырлап
сөйлеп отырды. Мұғалімнің тәртіпке шақырған ескертуіне де ... ... ... байқатты.
Сабақты талдап,оқушылардың оғаш мінездерін көрсетудің басты
себептері неде екеніне келсек, біріншіден, мұғалім ... ... ... көрсете алмады. Бұл оның даярлығындағы методикалық елеулі олқылылығын
аңғартты. Екіншіден, мұғалімнің өз ... ... ... ... ... ... ... тиянақты
меңгеруінің тиімді жолдарын іздестірмейтінін сездірді. Керісінше, бұл
сабақта ... ... ... бітуіне де ... ... ... байланысты көтермелеу мен кінәләу
талаптары да орындалмады.Сөзі мен ісі бір ... ... ... ... мен ... ... дау-дамай етек алады. Өйткені, бұл сабақта
мұғалімнің білім дәрежесінің төмендігі мен ... ... ... ... ... мен ... ... кездесетін наразылықтар мен
керіс-жанжалдар мұғалімнің жеке басындағы мінез-құлық мен ... ... ... ... ... мінез-құлқы өз мамандығының талаптарына сай болса,онда мұндай
қолайсыз жағдай болмас еді. ... ... ... ... мен
реніштерді тудырмаған жақсы. Ондай жәйттер кімге де болса абырой әпермейді.
Болашақ ұстаздар мұндай ... ... ... ... ... ... ортада тілдесу арқылы қарым-қатынасты дамыту
3.1. Адамдар арасындағы қарым-қатынас және ... ... ... ... ... қарым-қатынастың жасалынуы,және олардың өзара
тілдесе білулерінің құпия сыры және оның ... ... ... ... табу ... кездегі өмір талабы.
Осындай мәселенің байыбын барлап оның ... ... ... табу ... ... ... мінез-құлқының қалып ты дамуын
қамтамасыз ете алмай,оған зиянды әсер етері даусыз.
20
Мұндай жәйт қоғам ... ... ... ... ... ... ғана емес, болашақ ұрпақтың бойында да жағымсыз мінез-
қылықтардың туындауына теріс ... етуі ... ... кезде сондай
жағымсыз қылықтар адамдар арасындағы қарым-қатынаста да жиі байқалып отыр.
Қарым-қатынас жасау ақылды адамға ғана тән ... ... ... тіршілік бейнесі мен мәдени өмірінде, тұрмыс салтында күнделікті
қажеттіліктерін ... ... ... Ойын мен оқу және ... ... ... ... осы қарым-қатынас арқылы дамып,жетіліп
жүзеге асады. Адамдар өзара тілдесіп өмір ... ... ... үшін су мен ауа, күн ... ... табиғи қажеттілігімен
бірдей.
Адамдар арасындағы қарым-қатынас жасаудың қажеттілігі мен ... жеке ... ... ... ... ... аңғаруға болады. Адам өзінің бойындағы қабілеті мен
іскерлігін жетілдіруді дзен деп ... ... ... ... ... ... ... адамның денесі мен рухани жағынан дамып жетілу
жолындағы күрделі қиындықтарды жеңуге тура келеді. Бұл ... ... ... де қарым-қатынас жасауға тыйым салынып,оны 10 ... бойы ... ... ... ... ... көрінеді.
Бұл жапон тілінде Моритао деп аталынып,адам өзімен-өзі тілдесуге де тыйым
салынатын ... ... ... ... рухани ... ... ащы ... тататын болады. Тыйым салынған
жағдайдан босанған адам ауыр халден ... күй ... ... ... ... онан орасан зор ләззат алып жан ... ... ... ... Осы ... біздің елімізде
жүргізілген бойындағы күш-қуаты зерттеулерде тас қараңғы ... ... ... ... тәжірибе де адамның тілдесіп
қарым-қатынас жасауының тіршілік үшін қаншалықты маңызды екендігін ... Бұл ... ... ... кез-келген іс-әрекетінде тілдесіп
сөйлесу, қарым-қатынас жасаудың шешуші маңызы бар ... ... ... Егер адамдар ... ... ... оның өмір ... ... да ... еді. Осы орайда
адамдардың күнделікті өмірдегі кәсіптік ... ... ... ... жасауының оның рухани ... мен ... ... ... ... әсер ... жете түсінуге болады. Егер ұстаздық
қызметте адам ... ... ... жеткізілетін мағлұматтарды
доғаратын болса, немесе мекеме басшылары ... ... ... олармен қарым-қатынас жасамаса, сондай-ақ тұрмыс ... ... ... ... ... ... қатынас орнатпаса, онда сол
мамандық саласында істейтін адамдардың бәрі де ... ... өсіп ... ... ... ... ... тоқырауға ұшырар еді.
21
Сондықтан әрбір маман мен кәсіпкер, ұстаз бен ... мен ... мен ... ... ... пен ... бәрі ... тіршілікте, өз қызметі саласында үнемі бірімен бірі тілдесіп
пікір алысып,халық бұқарасымен қарым-қатынас жасайды. ... ... ... ... ... ... сөзсіз. Адамдар арасындағы қарым-қатынас
жасауда аса қажетті шарттың бірі-сөйлеушілердің өз ой ... ... ... әсер ... көздесе,ал
тыңдаушылардың қарым-қатынас орнатудағы сөйлеуші жақтың ой-пікірін дұрыс
ұғынып,оны іс-жүзіне асыра білу мәдениеттілігіне байланысты. Бұл ... ... ... ... екі жаты ... екендігіне көзіміз
жетеді.
Арнайы жүргізілген зерттеу нәтижелеріне қарағанда ... ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауға
жұмсайды екен. Ал жетекші қызмет пен басшылық ететін адамдар ... ... ... осы қарым-қатынас жасауға жұмсайды. Қандай іс-
әрекет болса да, ол ... адам ... ... ... ... Осы орайда қоғам өмірінде адамның күш-қуатын,оның білімі мен
қабілетін тіршілікке қажетті ... ... ... ... ... ... ... тиіс. Мұндай игілікті мақсаттарды
жүзеге асыруда, ең алдымен адамның жан дүниесінің сырынан терең бойлап,оны
әр ... ... ... ... ... ... ... адамтану ғылымдары
ішінде психология ғылымының осындай игі мақсаттарды іс ... ... ... ашып ... елеулі табыстарға ие болып ... ... ... бұл ... өндіріс пен өзге де салаларда ұжымдарды
басқару ісінде мекеме басшыларына, жетекші ... мен ... ... ... ... ... практикалық жағынан тигізер
пайдасының мол екендігін өмір тәжірибесі дәлелдеп отыр.
Тілдесу арқылы адамдар өзара ... ... ... ... ойын ... пікір алысады. Қатынас орнатудың нәтижесінде
өзара ықпал етіп, адамдардың өмір тәжірибесі, іс-әрекеті, теориялық ой-
пайымдары ... Әр ... ... ... асырып,хабар
алысады.Сөйтіп,олардың арасында тұрақты ... ... ... ... ... тірлік етеді, еңбектеніп әрбір іс-әрекетті орындау
нәтижесінде кәсіби іскерлігін арттырады. Ұжымдық іс-әрекетін жетілдіріп,
басқару ісінің ... ... ... өзара қарым-қатынас жасауы
арқылы бірін-бірі түсініп, мінез-құлқындағы ... ... ... әсер ... Бір ... ... олар өзара тілдесіп
тіршілік еткен ортасын ... ... ... ... ... ... ... болуы басқарушылар мен
бағынушылар,жетекшілер мен атқарушылар арасындағы ... ... ... ... ... ... болып бітуіне әсер етеді.
Қазіргі кезде қоғамдық еңбек пен өндіріс орындарында еңбек адамдарымен тіл
табысып, олардың күнделікті мұқтаждықтары мен ... жете ... ... жете ... ... отыру. Мұндай талаптарды жүзеге ... мен ... ... ... ... ... ... болады. Адамдардың қоғамдық жұмыс ... ... ... ... ... ... саналы түрде
жауапкершілікпен ... ең ... ... қалыптасқан әлеуметтік-
психологиялық ахуал орнатуға тәуелді болып отыратындығы мәлім. Еңбек
ұжымындағы адамдардың ... ... мен ... ... көтеру тек сол
ұжымдағы адамдардың өзара қатынасына басшылық ететін жетекші кадрлардың
іскерлігі мен ... ... жан ... ... ... ... оларға
қамқорлық жасауларына тәуелді. ... ... ... ... мен қоғамдық санасын өрістету үшін әрбір жұмысшы мен
техниктің, ұжым ... мен ... ... арасындағы жағымды қарым-
қатынас орнатып, олармен ... ... ... ... үшін ... даралық мінез-құлқында жете білуді талап етеді. ... ... ... ... орын ... мәселенің бірі-адам факторын
үнемі ескеріп,ондай ерекшеліктермен санасып отыруды өте қажет ... ... жеке ... тән ... мен ... ... ... жан дүниесін білумен қатар, адамдардың әлеуметтік
тіршілік,бейнесін тануы,адамның кісілігі мен ... ... ... жүктелетін міндеттер.
3.2 Қарым-қатынастың қоғамдық өмірде дамуы
Қоғам-бұл адамдардың бірігіп тіршілік етуі. Еңбек ету ... ... ... ... ... ұжымның әрбір мүшесіне
белгілі бір істі тұрақты түрде атқарып ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық қызметі айқындала түседі. Ал сол ... ... ... ... ... ... мұғалім мен шәкірт
арасындағы қатынаста, ... ... мен ... ... ... мен ... ... мен алушы
арасында,көршілер мен туған-туыстар қатынасында, үй иесі мен ... ... сан қилы ... қарым-қатынастар өрістеп әркімнің
өзіндік ролі мен ісін, міндетті қызметі мен іс-әрекетін білдіреді.
Міне, ... өмір ... ... ... ... ... азаматтық өзіндік даралық бейнесі мен мінез-құлқының
қасиеттері, сапалары мен ... ... ... ... ... адам өзгелердің жағымсыз мінезі мен құлаққа түрпідей
естілетін дөрекі сөздерін,
23
көңілдегі тілегі мен мақсаты орындалмаған ... ... мен ... өрге ... ісі оңалған адамның шат-шадыман ... күйі ... ... біздер күнделікті өмірімізде көріп біліп басымыздан
кешіреміз. Жетекші болған ... ... ... әкім ... ... алуан түрлі мінезімен санасып, олармен игі істі жүзеге
асыру жолында қиыннан жол табуды, қалың ... ... ... ... ... деп санайды. Халық бұқарасымен қатынас орнату ... ... ... ... ... ... қатынас, әсіресе басқарушылар мен бағынушылар
арасындағы ... ... ... ... бар. Олар ... мен ... ... түрлері адамдар арасындағы достық,
сүйіспеншілік сезімдерге негізделген қатынастарда, әріптестер арасындағы
тілдесулер адамның шын ... мен ... ашып ... Жан дүниесінің қыры
мен сырына толық қанығады. Мұндай шын пиғылды ресмисіз қатынас ... ... ... ... жеке басы мен ... ... көрсететін ашық-
жарқындығы,сенімділігі мен ақ пейілділігі.
II. Әріптестерімен жалпы тіл тауып сөйлесіп,бірін-бірі жете ... ... ... ... өзге ... ... ... түсіністік қатынас
орнатып, өзгелердің де көтерген ... ... ... Мұндай
ерекшелік адам мінезінің көпшіл екенін көрсетіп,оларды толғандырып жүрген
мәселелер түйінін шешуге бағытталады. Әдетте әріптестер арасындағы ... ... ... ... де айқын көрсете алады.
Сөйтіп, адамдардың өзара қатынасында олардың әрқайсысының өзіндік ... Топ ... не ... ... ... әрбір адам белгілі бір
жағдайда өз тобында жетекшілік ... ... ал өзге бір ... ... ... ... жатырқап тұрады. Адамның топ ... ... ... ... ... оның ... мінез-құлқы мен іс-
әрекетін, сол топ ішінде нендей қызмет ... ... орын ... ... ... ... сипаты.
Қатынас жасау адамның даралық мінез қасиеті.
Ол мынадай сатылардан тұрады:
1- сатыда өзгелермен ... ... ниет ... сатыда қатынас жасайтын әріптестерінің кімдер екенін танып білуге ықылас
білдіріп, олар ... ... ... ... ... ... жасаушы серіктері жайында өзара тілдесіп, ұғынысудың
жолын ... тіл ... ... ... ... ... ... жасап, тілдескен әріптестер нендей істерді атқара
алады және олардың іс-әрекеті мен мінез-құлқында,қабілетінде нендей жағымды
істері бар екенін ... ... кім ... ... ... ... қарым-қатынас орнатудың екі бөлшектен тұратынын
ажыратып көрсетуге болады. Оның ... ішкі ... ... ... мен саналы әрекеті, ал, келесі бөлшегі адамның ... мен ... ... ... ... ... қатынас сипаттарын
білдіреді.
III. Адамның өзгелермен тілдесіп қарым-қатынас жасай білуі жалпы адами
қасиеттердің аса қажет түрінің бірі. ... ... ... ... ашылып,жан дүниең сергиді. Ал, өркөкірек, ... ... ... ... ... ... түсіну түгіл,оны құлағына да ілмей қойса,
көтеріңкі көңілің судай басылып, жігеріңді құм ... ... адам ... ... сыр ... Дегенмен,
қатынас орнату кез-келген ересек адаммен үйлесе қоймайды. Кейбіреулер ә
дегеннен ... тез тіл ... ... ... ... тек бұрыннан
сырлас адамдарымен ғана сөйлесуді ұнатады. Мәселен, ұжым ... ғана ... ... деп ... ... өзге ... қасындағы семья мүшелерімен сөйлесуден гөрі, қызмет бабындағы
жетекші бастықтармен ғана шүйіркелесіп ... ... Ал, ... ... жұмыс істейтін адамдармен сөйлесуді ... ... ... жазушы В.Шукшин: ”Осы біз кім болып барамыз? Неге
бірімізге-біріміз жатырқай қараймыз?” деп таңданады. Ал, ... ... ... ... ... ... ... пікір алысуымыз,
шынымен-ақ сырқатқа ұшыраған ба?”деген пікір білдіреді.
Адамдардың ... ... ... ... ... ұжым ... ... да,нақты жағдайлар мен түрлі ситуацияларға тәуелді
болып отыратындығы ақиқат жәйт қой. Мұндай жай-жапсарлар ... ... ... мақсаты мен тіршілік тұтқиылдарына да тәуелді түрліше сипатта
қалыптасады да, оның ... ... ... ... ... ... мен арнаулы оқу орындарынан оқып білім алатын әрі
тәлім-тәрбиеге баулынатын ... мен ... ... ... жалпы әлеуметтік өмірдегі адамдардың тіршілік бейнесін көрсететін
тұрақты фактор ... ... ... ... белгілі қағида.
Адам қай дәуірде өмір сүрсе де бірімен-бірі ... ... ... ... ... ... екінші жағынан сол
адамдардың күнделікті тіршілік бейнесін білдіретін қажеттілігі.
Әдетте ... ... ... жасаудың қай түрі болса
да ол мәдениеттілік пен имандылыққа, ... пен ... ... ... ... болу, мәдениеттілік пен кішіпейілділік мінез-
құлықты әрбір ... жеке ... тән ... ... ... ... болып саналады. Дүниеде бір текті жәндіктер мен
жануарларда, ақыл-сананың иесі болған ... ... өмір ... ... ... байқалып тұратын табиғи заңдылық бар.
Ол әрбір ... пен ... ... бірінен-бірінің ажырап
тұратын ерекшелігі бар. Бұл ерекшелік сол адам мен жан иесі жәндік ... (тек сол ... ғана тән) ... ... ... мен ... ... әлеуметтік ортаның жағдайына орай
бейімделіп, адамдармен сыпайы қарым-қатынас жасау өскелең ... ... ... ... отыруға баулиды. Мұндай жағдайда оқушының өзін-
өзі басқарып, өзгелермен қарым-қатынас ... ... ... қасиет сапаларын қалыптастырудағы психологиялық проблема болып
саналады.
Өскелең ұрпақтың мінез-құлқындағы адамдармен жарасымды ... ... ... ... даму ... ... ... деп саналып, әрбір жеке дара тұлғаның ... ... ... ... ... объективті факторлар болып саналады.
26
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Ә.Алдамұратов. Жалпы психология ... ... ... Аймауытұлы Ж.Жалпы психология(оқу құралы)-Алматы,1994
4. Елеусізова.С.Қарым-қатынас психологиясы.-Алматы,1995.
5. Жарықбаев Қ.-Алматы,1996
6. Жарықбаев Қ.Әбдірахманов А.Психология терминдерінің Қазақша-орысша
сөздігі.-Алматы,1976
7. Қазақ тілі ... ... ... түсіндірме сөздігі
8. Педагогика және психология.-Алматы,2002
9. Мектептегі психология .№1,2007(56-57беттер)
10. Намазбаева К.Психология.-Алматы,2005
11. Тәжібаев Т.Жалпы ... - ...

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 27 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«жұмыссыздық және оның түрлері.»7 бет
Іскерлік кездесулер9 бет
Жалпы психология213 бет
Меншік ұғымы,түрлері және меншік қатынастарының дамуы. Экономикалық жүйелер ,ұғымы,типтері және салыстырмалы сипаттамасы. Сұраныс және ұсыныс икемділігі оның түрлері. Ақша жүйесінің даму кезеңдері. Бәсеке модельдері,жетілген және жетілмеген бәсеке сипаттамасы17 бет
Отбасы түрлері және құрылымы6 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері. (Терминологиялық сөздік құрастыру)7 бет
Педагогикалық қатынастағы ықпал етудің негізгі тәсілдері» бойынша терминологиялық сөздік және жеке практикалық тапсырма6 бет
Сәбилік кезеңде балалардың үлкендермен қарым-қатынас рөлі25 бет
Шет елдердің конституциялық құқығының пәні, қайнар көздері және жүйесі12 бет
Эмпатия мәселесіне арналған әдебиеттерді талдау35 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь