ХХ ғасырдың 30-40 жылдарындағы Депортация

Жоспар

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

І.тарау. Қиыр Шығыс өлке халықтарын Қазақстанға күштеп қоныс аудару тарихы:

1.1 Қазақстандағы ұйғыр, дүнген халықтарының қоныс аударуы ... ... ... 9

1.2 Корейлер қасіреті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..12

1.3 Қазақстандағы неміс халқының келу тарихы ... ... ... ... ... ... ... ...17

ІІ тарау.Қырым Кавказ және Еділ бойы Халықтарын қуғындау:

2.1 Қазақстандағы Солтүстік Кавказ халықтарының диаспорасы ... ... ...25

2.2 Қазақстандағы Қырым татарлары, гректер, грузин . месхитиндер, армиян, балғар халықтарының диаспораларының ашылуы ... ... ... ... ... ... ... ..35

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...41

Әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 42
Кіріспе
Қазақстандағы диаспораның қалыптасуы туралы әңгімені бастамас бұрын «диспопра» туралы ұғымға түсінік берген жөн. Бұл ұғым біздің дәуірімізден бұрын 722 жылы және 586 жылы Палестинадағы ежелгі еврей мемлекеттері –Израиль және иудия патшалықтарын Ассирия мен Вавилон жаулап алғаннан кейін еврейлер дүние шашырап кетуіне орай туған. Еврейлер барған жеріндегі жергілікті халықтардың тілін қабылдап қана қоймай, өздерінің тілін, дінін, мәдениетін, салтын сақатап қалған. Сондықтан бұл құбылыс «диспора» деген грек сөзімен аталған. «шашыраңқы» немесе «елінен жерінен ажыраған» деген мағына береді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Қазақ жеріндегі диаспоралардың тарихын таразыға салып, ғылыми тұжырымдар жасасақ «Диспора дегеніміз - халықтың белгілі бір бөлігінің өзі қалыптасқан елден тыс жерде отанымен бірізден сезімін сақатуда болатындар». Осы тұжырымның төңірегіне тоқталатын болсақ, кейбіреулер қазақстанда ұлт деңгейіне көтергісі келетіндердің бәрі диаспора болып шығады. Ғылымға сүйенсек, орыстардың санының көптігіне қарасақ та, өздерінің тарихи отаны бар. Украйндар да, немістер де, кәрістердің де, татарлар да, өзбектер де солай. Ұйғырлар мен курдтердің төл мемлекеті болмағанымен, олардың маңдайына жазған тарих-тағдырдың өз сыбағасы бар. Сол себепті олар да диаспор шеңберінен шыға алмайды. Сондықтан қай жағынан алғанда да еліміздегі диаспора өкілдерін ұлттар деңгейіне көтеруге ешқандай негіз жоқ түйіндеуге болады.
Әсте, бұл еліміздегі диаспора өкілдерін ешқандай құқықтық жағынан кемістушілік емес. Ондай болса, Қазақстанда ұлттық-мәдени орталықтар құрылып, диаспоралардың жан-жақты дамуына мемлекет тарапынан қамқорлық жасалмаста еді ғой. Республикада этноцентристік немесе этнократиялық әрекеттің жүргізіліп отырмағаны да мәлім. Мұндай әрекетке бармақ түгілі, қазақ этносы толыққанды тарихтың өң бойвнда өзіне келген зардаптардан әлі айығып болған жоқ. Сол себепті де қазақ ұлтына белгілі – бір деңгейде басымдық беріліп отыр деудің өзі артық болар еді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеті. Тарихымызда бұрын біржақты қарастырлып келген, өзге ұлт өкілдерінің Қазақстанға келу, қоныс аудару тарихы Кеңес өкіметі тұсындағы тоталитарлық жүйенің дамуымен тікелей байланысты. Сондықтанда әлеуметтік –саяси сипаты мен мәнін ғылыми айналымға түспеген құжаттар мен деректер негізінде көрсете отырып, оны жаңа тарихыи көзқарас тұрғысынан бағалау зерттеу жұмысының басты мақсаты болып табылды. Осыған орай зерттеу жұмысының алдына мынадай міндеттері қойылып отыр:
- Қазақстандағы ұйғыр, дүнген диаспорасы

- Корейлер қасіреті. Қазақстандағы кәріс диаспорасы

- Қазақстандағы неміс диаспорасы

- Қазақстандағы Солтүстік Кавказ халықтарының диаспорасы

- Қазақстандағы Қырым татарлары, гректер, грузин - месхитиндер, армиян, балғар халықтарының диаспоралары
Тағы бір айта кететіні , диаспора өкілдерінің қазақ даласына жаппай қоныстана бастағаны соңғы бір ғасырдың иелігіне тиеді. Оның ар жағында ресей патшасының отарлау саясатына қатысты қазақ даласына қарашекпенділердің келе бастағаны мәлім. Алайда, қазақ даласына жаппай қоныс аудара бастауы Қазан төңкерісінен кейін ғана күрт өсті. Қуғын-сүргінге ұшырап, қазақ жерін паналап, тұрақтап қалғандар сол уақыттың құрбандары. Одан кейін Мәскеуден жергілікті халықты ассимляциялау саясатының шеңберінде тың көтеру, кәсіпорындар салу тәрізді түрлі шаралардың ықпалымен келгендер жеткілікті болды. Осының бәрі жинақтала келіп жергілікті ұлттың азшылықта қалуына әкеліп соқтырды. Санының аздығы қазақта әсте этнос құқығынан айыруға немесе саны көп диаспораны этнос деңгейіне көтеруге ешқандай мүмкіндік бермейді.Осы жерде ерекше атап өтетін, біздің қозғаған мәселемізге төрелік болатын бір дәйек бар. Ол қалай болғанда да, қандай жағдаймен болсада қазақ жеріне қоныс аударған диаспора өкілдерінің бүгінгі қазақстан халқын құрып отырғандығы. Бұл туралы Ата Заңымызда да айқын жазылған «Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы». Міне «Қазақстан көп ұлтты мемлекет» дегендерге беретін негізгі жауаптың бірі осы.
Қазақстан халқының 56 пайызын қазақ этносы құрайды. 28 паиызы орыс диаспорасының еншісінде. Басқа ұлт өкілдерінің еншісіне 16 паиыз ғана тиеді.
Алдымен «этнос» (немесе халық) дегеніміз - өзінің дамуының бастапқы кезеңінде аумағының бірдейлігі, бірдей тілге негізделген мәдениетінің, шаруашылық – тұрмыстық ерекшеліктері болуы, өзіне тән бірқатар белгілері бар тарихи жағынан қалыптасқан әлеуметтік топ . Енді осы талаптар төңірегінен тұжырымдасақ, Қазақстандағы этнос белгісі тек қазақ ұлтының шеңберіне ғана сәикес келеді. Қазақ этносы бабалардың бүгінгі күнге жеткен бір тұтас ұлан – ғасыр далада халық ретінде қалыптасты, жетілді. Тіпті оны Ата Заңымыздың басталуындағы Біз, ортақ тарихи тағдыр біріктірген Қазақстан халқы, баиырғы қазақ жерінде мемлекеттікқұра отырып... деп жазылған преамбула да айғақтайды. Қазақ этносының қадам заманнан бері Қазақстан аумағын еркін жүріп, ең жайлағандығына қатысты басты темірқазығының бірі де осы. Бұл біріншеден. Екіншіден, қазақ тіліне негізделген шоқтығы биік қазақ мәдениетінің. Үшіншеден, сан ғасырлар боиғы дала мәдениетінің өркениетіне көрсететін қазақтардың шаруашылық – тұрмыстық өзіндік ерекшеліктері болғандығын тарихатан хабардар кез-келген адамның мойындайтыны да белгілі. Сонымен, Қазақстандағы қазақ этносына қатысты бір дәйекті ұшын осылайша қайыруға тура келді.
Қазақстанда тұратын қалған «129 диаспораларының бірде біреуін әлеуметтік қауымдастық қатарына жатқызуға болмайды». Өйткені, біз Қазақстандағы басқа ұлттардың қауымдастығын қаншама ұлт деңгейіне көтергіміз келгенімен, жоғарыда этнос ұғымына берілетін қасиеттер мен ғылыми тұжырым оған мүмкіндік бермейді.
Еліміздің Конститутциясы жоғарыда айтқандай, «Біз Қазақстан халқы» деп басталады.Ал еліміздегі диаспоралардың ана тілін, мәдениетін өркендетуге үлкен септігін тигізп отырған қоғамдық – консультативтік орган Қазақстан халықтарының Ассамблеясы деп аталады. Бұл атау мемлекеттің Негізгі Заңына сәйкес келмейді. Елімізде ұлттар емес диаспоралар бар. Қазақстанда қазақ ұлты және басқа ұлт өкілдері тұрады. Ал қоғамдық – консултативтік органды Қазақстан халқының Ассамблеясы дегеніміз заңдылыққа сәйкес келеді. Оның үстіне бұл Ата Заңда таңбаланған нормамен сәйкестендірледі. Қорыта келгенде Қазақстанда қазақ ұлты және басқа өкілдері тұрады, орынсыз басқа ұлт өкілдерін қолпаштап Қазақстанда тұратын басқа ұлт өкілдерін «этнос» қатарына көтеру ғылымға сәйкес келмейді және әділетсіздік. Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының орталық мемлекеттік мұрағатында арнайы комиссарлар Кеңесі, Қазақ ССР Министрлер Кеңесі мен Жоғарғы Кеңесі Президумы құжаттарының құпиясын ашу жүргізілді.
Құпиясы ашылған құжаттар 1936 жылдан 1955 жылға дейінгі елеулі уақыт аралығын қамтиды. Бұл кезең өзіне жаппай саяси репрессияның басталуын, екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында халықтардың елден қуылуын, «хрущевтік жылымық» деп аталатын кезеңнің басында-ақ тоталитарлық жүйенің адамдар үстінен жаппай қылмыстық эксперименттер жасауда біршама тәжірбиесі болды: күштеп коллективтендіруді ұйымдастыру, бай мен кулакты жою, халықтық қарсылықты басып тастау, жасанды аштықты ұйымдастыру, бостандық сүйгіш халыққа қарсы зұламат, зияткер және басқа да зиялы қауымды іріктеп жою.
Тоталитаризмнің бұнымен қатар аса ауыр қылмысының бірі халықтарды өз елі мен жерінен қуу – олардың этно - әлеуметтік және аумақтық бірлігін күш көрсетумен қирату.
1930-1950 жылдар аралығында 3 миллионнан астам адам елден қуылды, оның ішінде 1 миллионы Қазақстанға қоныс аударылды.
Қазақтардың елден қуылған адамдарды қалай қабылдағаны жөнінде Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә.Назарбаев өз сөзінде былай деген болатын: «Қазақтар мәжбүрлікпен қоныс аударушыларды қандай кеңпейілдікпен қарсы алғандары бәрімізге белгілі. Коллективтендіру мен ұлы жұттан қансыраған, аштықта өмір сүрген олар соған қарамай тағдыр талқысында қалған ададармен соңғы бір үзім нандарын бөлісіп, оларға ажылу, бастарына баспана берді. Мұның бәрін олар қадір-қасиетпен, риясыз жасады.Сол қиын кезде олар өмір сүруге, аяғынан тұрып кетуге көмектескендердің бәрі күні бүгінге шейін көрсеткен көмектері үшін қазақтарға айтар алғыстары шексіз.
Осылардың бәрімен мен тек айтылған сөздерді естумен ғана таныс емеспін. Әлі есімде, шамасы мен алты немесе жеті жастарда болатынмын.Бір күні әкем үйге бейтаныс адамдарды – ер адамды, әйелі мен үш баласын алып келді. Олардың үстіндегі кйімдері жұпыны, жуылмаған және өздерінің тамақ ішпегендері көрініп тұр. Әйелдің көзінен үмітсіздік байқалады, балалары жылаған. Кейіннен білгенімдей, бұлар балқарлар екен – сол жылы аудандық арнайы комендатура неге екенін, ертеректе кабарда –Балқардан жөнелтілген бірнеше жанұяны «асыра лақтыруды» және алыстағы бір ауылға, біздің Шамалған ауылына қоныс аударуды шешіпті. Оларды ат үсті – кімді сарайға, енді біреуін сүт фермасына орналастырды. Азды –көпті қанағат етерлік өмір жағдайын жасауды «құзырлы ұйымдардың» ойластырмағаны түсінікті. Бірақ, жергілікті тұрғындар басқаша шешіп, қоныс аударушыларға өз баспаналарын ұсынды.
Біздің де жанұямыз аштықтың алдында өмір сүрді: егер сиырдан сүт шықса, онда ол күні үйде мереке болатын.
Жаңа таныстарға біз бұдан басқа ештеңе ұсына алмадық. Бірақ, осы қарапайым дастарқан, ыстық пеш, жылу және ата-аналарымыздың ықласы олардың өмір сүруіне, балаларын құтқаруға көмектесті.
Әкем сол отбасының басшысы Хазретпен тез достасып кетті, оның жұмысқа орналасуына көмектесті, бір-екі айдан соң балқарлармен олардың ана тілінде еркін сөйлесе алатын болды.
Бұл республикаға қоныс аударушы халықтарды қазақтардың қалай қарсы алғаны туралы мәселеге орай.
1930-1950 жылдары он беске жуық этностар жаппай қуғындауға ұшырады, олардың ішінде поляктар, гректер, болгарлар,қырым татарлары , қабардалықтар, балқарлар, шешендер, ингуштар, қарашайлықтар, черкестер, қалмақтар, немістер, кәрістер және т.б. болды. Олардың миллионнан көбі Қазақстаннан екінші отандарын тапты. Бұл халықтардың әрқайсының қуғындауға ұшырау тарихына жеке-жеке тоқталамыз.
Әдебиеттер тізімі.

1. Абжанов Х.Сельская интеллигенция в Казахстане: вчера,сегодня, завтра.Алма-Ата,1990.
2. Кульбаев Т. Хегай А. Депортация Алматы 2002 г.
3. История Корейцев Казахстана. Сборник Архивных документов, том 1. Алматы – Сеул. 1998.
4. Ибрагимбейли Х.М. сказат правду о трагедии народов Политическое образование 1989 N 4
5. Данные Агенства РК, по статистике и переписи населения 1999 году.
6. Абжанов Х.Сельская интеллигенция в Казахстане: вчера,сегодня, завтра.Алма-Ата,1990.
7. Атауов С.Деятельност компарти Казахстана по развити тяжелой прмышленности. Алма-Ата,1978.
8. Байкенов М.Қазқсатн транспортының даму белестері. Алматы,санат,1998.
9. Талас Омарбеков. ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері. Алматы. 2001 жыл.
10. Бейсенбаев К.Идейно-политическое движение в Казахстане в конце ХІХ- начале ХХ веков, Алма-Ата 1961.
11. Бекмаханов Е. Присоединение Казахстана к Росси. М.,1957.
12. Ляченко П.И. История народного хояйства СССР. М.,1950.
13. Фридман Ц. Иностранный капитал в дореволюционном Казахстане. Алма-Ата,1960.
14. Қазақ ССр тарихы. Бес томдық. Том 3.Алматы, 1982.
15. Аманжолов К.Р.Түркі халықтарының тарихы. Үшінші кітап. Кітап 3 Алматы: Білім,2002.
16. Аманжолов К.Қазақстан тарихы .Дәрістер курсы ІІ .Алмат «Білім» 2004.
17. Қазақстан тарихы.бес томдық.Том 3. Алматы. «Атамұра»,2002.
18. Қазақстан тарихы.Очерктер. Алматы. 1994.
19. Мырзахметов М.Түркістаннан туған ойлар.Алматы.2001.
20. Мәшімбаев С.Патшалық Ресейдің отарлық саясаты. Алматы,1995.
21. Маданов Х. Қазақ халқының арғы бергі тарихы. Алматы.1995
22. Маданов Х.,Мусин Ч. Ұлы дала тарихы.Алматы, 1994.
Деректік материалдар
23. Елагин А.С. Казактар Қазақстанға қашан келген.// «Қазақстан коммунисі»,1991,№3
24. Әбенова Б. Қоныстандыру –орыстандыру тәсілі.//Қазақ тарихы. 1999,№2
25. Ғизатуллн Б.Қазақстан жәрмеңкелері.//Қазақ тарихы.1997,№2
26. Қарасаев Ғ. Төңкеріске дейінгі төтенше оқиғалар ( ХІХ-ХХ ғ.ғ б.б. Шығыс,Солтүстік аймақ) //Қазақ тарихы. 2000,№2
27. Нағашыбек Б. Өркениеттік отарлау оқу-ағарту ісінде .//Ақиқат .2004 ,№1
28. Талдыбаев Ж.Қазақтардың жалпы сандық құрамы. //Қазақ тарихы.2003,№1
29. Мүсіреп Ғ. Қазақстанда қанша ұлт бар. //«Егемен Қазақстан» 2003 жыл 3 қазан
30. Аренов М. «Кто же мы - Казахстанцы».// «Казахстанская правда» 12.12.1997 г.
        
        ХХ ғасырдың 30-40 жылдарындағы Депортация
Жоспар
Кіріспе…………………………………………………………………………3
І-тарау. Қиыр Шығыс өлке халықтарын Қазақстанға күштеп қоныс аудару
тарихы:
1. Қазақстандағы ұйғыр, дүнген халықтарының қоныс ... ... ... Қазақстандағы неміс халқының келу тарихы………………………….17
ІІ тарау.Қырым Кавказ және Еділ бойы Халықтарын қуғындау:
2.1 Қазақстандағы Солтүстік Кавказ халықтарының диаспорасы………..25
2.2 Қазақстандағы ... ... ... грузин - месхитиндер, армиян,
балғар халықтарының диаспораларының ашылуы………………………...35
Қорытынды…………………………………………………………………….41
Әдебиеттер тізімі………………………………………………………………42
Кіріспе
Қазақстандағы ... ... ... әңгімені бастамас бұрын
«диспопра» туралы ұғымға түсінік берген жөн. Бұл ұғым ... ... 722 жылы және 586 жылы ... ... ... ... және ... патшалықтарын Ассирия мен Вавилон жаулап алғаннан кейін
еврейлер дүние ... ... орай ... Еврейлер барған жеріндегі
жергілікті халықтардың тілін қабылдап қана қоймай, өздерінің ... ... ... ... ... Сондықтан бұл құбылыс «диспора» деген
грек сөзімен аталған. «шашыраңқы» немесе ... ... ... деген
мағына береді.
Тақырыптың зерттелу деңгейі.Қазақ жеріндегі диаспоралардың тарихын
таразыға ... ... ... ... ... ... - халықтың
белгілі бір бөлігінің өзі қалыптасқан елден тыс жерде ... ... ... ... Осы ... ... тоқталатын болсақ,
кейбіреулер қазақстанда ұлт деңгейіне көтергісі келетіндердің ... ... ... Ғылымға сүйенсек, орыстардың санының көптігіне
қарасақ та, ... ... ... бар. ... да, немістер де,
кәрістердің де, татарлар да, өзбектер де солай. Ұйғырлар мен ... ... ... ... ... ... тарих-тағдырдың өз
сыбағасы бар. Сол ... олар да ... ... шыға ... қай ... ... да еліміздегі диаспора өкілдерін ұлттар
деңгейіне көтеруге ешқандай негіз жоқ ... ... бұл ... ... ... ... ... жағынан
кемістушілік емес. Ондай болса, Қазақстанда ұлттық-мәдени орталықтар
құрылып, ... ... ... ... ... ... еді ғой. ... этноцентристік немесе этнократиялық
әрекеттің жүргізіліп отырмағаны да мәлім. Мұндай әрекетке бармақ түгілі,
қазақ ... ... ... өң ... өзіне келген зардаптардан әлі
айығып болған жоқ. Сол ... де ... ... белгілі – бір деңгейде
басымдық беріліп отыр деудің өзі артық болар еді.
Зерттеу жұмысының мақсаты мен ... ... ... ... келген, өзге ұлт өкілдерінің Қазақстанға келу, қоныс аудару
тарихы Кеңес ... ... ... ... дамуымен тікелей
байланысты. Сондықтанда әлеуметтік –саяси сипаты мен мәнін ... ... ... мен ... ... ... ... оны
жаңа тарихыи көзқарас тұрғысынан бағалау зерттеу жұмысының басты мақсаты
болып табылды. Осыған орай зерттеу жұмысының ... ... ... ... Қазақстандағы ұйғыр, дүнген диаспорасы
- Корейлер қасіреті. Қазақстандағы кәріс ... ... ... ... ... ... ... халықтарының диаспорасы
- Қазақстандағы Қырым татарлары, гректер, грузин - месхитиндер, армиян,
балғар халықтарының диаспоралары
Тағы бір айта ... , ... ... ... даласына жаппай
қоныстана бастағаны соңғы бір ғасырдың иелігіне тиеді. Оның ар ... ... ... ... ... ... ... келе бастағаны мәлім. Алайда, қазақ ... ... ... бастауы Қазан төңкерісінен кейін ғана күрт ... ... ... ... ... паналап, тұрақтап қалғандар сол уақыттың
құрбандары. Одан ... ... ... ... ... ... тың көтеру, кәсіпорындар салу ... ... ... ... жеткілікті болды. Осының бәрі жинақтала
келіп жергілікті ұлттың ... ... ... ... ... аздығы
қазақта әсте этнос құқығынан айыруға немесе саны көп ... ... ... ... ... бермейді.Осы жерде ерекше ... ... ... ... ... ... бір ... бар. Ол қалай
болғанда да, қандай жағдаймен болсада қазақ жеріне қоныс аударған диаспора
өкілдерінің бүгінгі қазақстан ... ... ... Бұл ... ... да айқын жазылған «Біз, ортақ тарихи тағдыр ... ... Міне ... көп ... ... ... беретін
негізгі жауаптың бірі осы.
Қазақстан халқының 56 ... ... ... ... 28 паиызы орыс
диаспорасының еншісінде. Басқа ұлт өкілдерінің еншісіне 16 ... ... ... (немесе халық) дегеніміз - өзінің дамуының бастапқы
кезеңінде аумағының ... ... ... ... ... – тұрмыстық ерекшеліктері болуы, өзіне тән ... ... ... жағынан қалыптасқан әлеуметтік топ . Енді осы ... ... ... ... белгісі тек қазақ ұлтының
шеңберіне ғана сәикес келеді. Қазақ этносы бабалардың бүгінгі күнге ... ... ұлан – ... ... халық ретінде қалыптасты, жетілді. Тіпті оны
Ата ... ... Біз, ... ... ... біріктірген Қазақстан
халқы, баиырғы қазақ жерінде мемлекеттікқұра отырып... деп ... да ... ... ... ... заманнан бері Қазақстан
аумағын еркін жүріп, ең жайлағандығына қатысты басты темірқазығының бірі де
осы. Бұл біріншеден. ... ... ... ... ... биік ... Үшіншеден, сан ғасырлар боиғы дала мәдениетінің өркениетіне
көрсететін қазақтардың шаруашылық – тұрмыстық ... ... ... ... ... ... мойындайтыны да белгілі.
Сонымен, Қазақстандағы қазақ этносына қатысты бір дәйекті ұшын ... тура ... ... ... «129 ... ... ... қауымдастық қатарына жатқызуға болмайды». Өйткені, ... ... ... ... ... ұлт ... ... жоғарыда этнос ұғымына берілетін қасиеттер мен
ғылыми тұжырым оған мүмкіндік бермейді.
Еліміздің Конститутциясы жоғарыда ... «Біз ... ... ... ... ... ана тілін, мәдениетін өркендетуге
үлкен септігін тигізп отырған қоғамдық – ... ... ... ... деп ... Бұл атау ... ... Заңына
сәйкес келмейді. Елімізде ұлттар емес диаспоралар бар. Қазақстанда қазақ
ұлты және ... ұлт ... ... Ал қоғамдық – консултативтік ... ... ... ... ... ... келеді. Оның
үстіне бұл Ата Заңда ... ... ... ... Қазақстанда қазақ ұлты және басқа өкілдері тұрады, орынсыз басқа
ұлт өкілдерін қолпаштап ... ... ... ұлт ... ... ... ... сәйкес келмейді және әділетсіздік. Қазақстан
тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан Республикасының ... ... ... комиссарлар Кеңесі, Қазақ ССР Министрлер Кеңесі мен
Жоғарғы Кеңесі ... ... ... ашу ... ашылған құжаттар 1936 жылдан 1955 жылға дейінгі елеулі уақыт
аралығын қамтиды. Бұл ... ... ... ... репрессияның басталуын,
екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында халықтардың елден қуылуын, «хрущевтік
жылымық» деп аталатын кезеңнің басында-ақ ... ... ... ... ... ... жасауда біршама тәжірбиесі болды:
күштеп коллективтендіруді ұйымдастыру, бай мен ... жою, ... ... ... жасанды аштықты ұйымдастыру, бостандық сүйгіш
халыққа қарсы зұламат, зияткер және басқа да ... ... ... жою.
Тоталитаризмнің бұнымен қатар аса ауыр қылмысының бірі халықтарды өз
елі мен ... қуу – ... этно - ... және ... ... ... қирату.
1930-1950 жылдар аралығында 3 миллионнан астам адам елден қуылды, ... 1 ... ... ... ... ... қуылған адамдарды қалай ... ... ... Президенті Н.Ә.Назарбаев өз сөзінде былай деген
болатын: «Қазақтар ... ... ... ... ... ... ... белгілі. Коллективтендіру мен ұлы жұттан
қансыраған, аштықта өмір сүрген олар соған ... ... ... ... ... бір үзім ... бөлісіп, оларға ажылу, бастарына баспана
берді. Мұның бәрін олар қадір-қасиетпен, риясыз жасады.Сол қиын кезде олар
өмір ... ... ... ... ... бәрі күні ... ... көмектері үшін қазақтарға айтар алғыстары шексіз.
Осылардың бәрімен мен тек айтылған сөздерді ... ғана ... Әлі ... ... мен алты ... жеті жастарда болатынмын.Бір
күні әкем үйге бейтаныс адамдарды – ер адамды, әйелі мен үш баласын ... ... ... ... ... ... және өздерінің тамақ
ішпегендері көрініп тұр. ... ... ... ... балалары
жылаған. Кейіннен білгенімдей, бұлар балқарлар екен – сол жылы ... ... неге ... ... ... ... жөнелтілген
бірнеше жанұяны «асыра лақтыруды» және алыстағы бір ... ... ... ... аударуды шешіпті. Оларды ат үсті – кімді сарайға,
енді біреуін сүт ... ... Азды ... ... етерлік өмір
жағдайын жасауды «құзырлы ұйымдардың» ойластырмағаны түсінікті. ... ... ... ... ... аударушыларға өз баспаналарын
ұсынды.
Біздің де ... ... ... өмір ... егер сиырдан сүт
шықса, онда ол күні үйде мереке ... ... біз ... ... ештеңе ұсына алмадық. ... ... ... ... пеш, жылу және ... ... олардың
өмір сүруіне, балаларын құтқаруға көмектесті.
Әкем сол ... ... ... тез ... ... оның ... ... бір-екі айдан соң балқарлармен олардың ана тілінде
еркін сөйлесе алатын болды.
Бұл республикаға қоныс аударушы халықтарды ... ... ... ... ... ... жылдары он беске жуық этностар жаппай қуғындауға ұшырады,
олардың ішінде ... ... ... ... ,
қабардалықтар, балқарлар, шешендер, ингуштар, ... ... ... кәрістер және т.б. болды. Олардың миллионнан көбі
Қазақстаннан екінші отандарын тапты. Бұл ... ... ... ... ... тоқталамыз.
І-тарау. Қиыр Шығыс өлке халықтарының Қазақстанға күштеп қоныс аудару
тарихы
1. Қазақстандағы ұйғыр, дүнген халықтарының ... ... ... бері ... мен ... ... ... бірлесе үлес қосып келе ... ... ... ... ... ... ... керуені бір халықтарды судай сапырылыстырды,
мемлекеттері бірде өрбіп, бірде ... ... ... өз ... ... ... ескі ... ізі сайрап жатқан ұлт - ұйғырлар,
құрдымға кеткен мемлекет ... ... ... ХІХ ... ... ... ... көрген біраз ұйғыр отбасы ... ... ... жылы ... Қытаймен Құлжа қаласында «теңқұқыөқсыздық келсімін»
жасасты: Қытай провинциясы Синньцзян іс-жүзінде орыс ... ... ... ... ... қытай үстемдігінен босатылып, тәуелсіз
Түркістан мемлекетін құруына мүмкіндік туды.
Халықтың өзі үшін бұл бақыт бола қоймады: қытайлармен ... ... ... халқы , көш басшылары мен үміткерлері ... ... ... ... алды.
Күрес тек ислам туының астында жүргізілді, ұлттық сана –сезім болған
жоқ, тұрғындар өздерін өз қалаларының аттарымен атады, қашғарлық, ... т.б. ... ... ... ... сөйлей алатын ХҮІІІ ғасырда Қашқариядан
Іле алқабына қоныс аударған қытайлар, олар ислам ... ... ... ... деп аталды.
Көтерліс жеңілген соң қашқарлықтардың бір тобы ұйғырлар мен дүнгендер
Қазақстан мен Қырғыстанға босты.
Қазқстанға ... және ... ... 1883 жылы Қытайдан 9572
ұйғыр отбасы және 1147 дүнген отбасы ... ... ... мен ... ... екі ... ... кезеңге 1877 жылдың аяғы мен 1878 жылдың басы ... ... ... ... үш тобы келді. Бірінші топ 3314 адам ... ... ... өтті. Олар 1877 жылдың 27 желтоқсанында тоқмаққа
келді. Екінші ... ...... ... 1881 ... ... 1884
жылдың басына дейін жетісуға келген 9572 ұйғыр отбасы, 1147 ... ... Ал, 1897 ... санақ бойынша қоныстанғандар санында дүнгендер 14130
адам, ұйғырлар 559999 адам болды.
Қазақстанға дүнгендер мен ұйғырлардың қоныс ... екі ... ... ... мынадай ретпен жүргізілді: 4477 ұйғыр отбасы
Жаркент ауданына, Шарын мен Өсек ауданының ... ... ... ... – 5275 ... ... уезіне, Шелек және Талған өзендерінің ... 1897 жылы ... ... ... ... 14130 ... 55999
ұйғыр болды.
Бір оқырманның еске салатынымыз ұйғырлар ... ... ... ... ... жеткен жоқ.
Ұйғырлар мен дүнгендер дәнді дақылдар өсірлетін шұрайлы жерлерге
қоныстандырылады: бұл ... ... ... Ұйғырлар мен
дүнгендердің шаруашылық тұрмысында егістің ... ... ... ... жер 30 694 ... ... жер ... болды: дүнгендерде
тисінше 11025 десятина және 4386 ... ... ... ... ... «тараншы» атауын аса бір сәттілікпен қабылдай қойған
жоқ.
Қазақ жеріне қоныс аударған ұйғырлар 1959 ... ... ... 60 ... 1989 ... ... - 185 мың адам ... Қытайдан 3 есеге көбейді,
олардың 40 мың адамы Алматы қаласында тұрады немесе 23 ... Ал ... ... 210 339 ... ... ... ... тәуелсіз Қазақстан мемлекетінде қазақстандық
ұйғырлар бізбен бірге өмір сүруде. Ұйғырлардың қазақтарға діні мен ... мен ... ... ... ... ежелгі өкілдері.Олар еңбекқор,
өзіндік ұлттық дәстүрлерін сақтаған, бір жеңнен қол, бір ... ... ... ... ... ерте ... дүнген, ұйғыр халықтары
сауда – саттығын жасайды, жер еміп ... ... ... өркендетеді.
1.2 Қазақстандағы Кәрістердің Қазақстанға келу тарихы
Бүгінгі Қазақстандық корейлердің негізгі бөлігі кезінде Қиыр ... жер ... ... ... ... КСР ... ... Кеңесі мен БК (б) П Орталық Комитеті бірігіп шығарған «Корей
халқының Қиыр ... ... ... аудандарынан көшіру туралы» қаулысы
(1937 жылдың 21 тамызы ) бір ауыз сөзбен : «Қиыр Шығыс ... ... еніп ... жол ... мақсатында» деп жауап береді».
Мәселенің байыбына баруға, мұндай мәлімет ... ... ... ... ... жүгінелік. И.Сталиннің өзі редакциялаған,
1938 жылы «БК (б) П Орталық ... ... «БК (б) П ... ... бар: «1932 жылы ... ... ... қаупі күшейді. Жапон
импералистері ... ... ... және ... ... ... зымияндықпен пайдалана ... ... ... ... ... ... ... – ашық көздеген
мақсаты –қытайды өзіне ... ... ол ... ... –америкалық
импералистік белді мемлекетті қуып шығару болды».
Бірақ Жапония советтік Қиыр ... ... алу ... да ... ... Әрине, КСРО мұндай қауіпті еске алмай ... ... Қиыр ... ... отан ... ісін ... нығайта
бастады» .
Егер сталиндік оқулық тұжырымына қарасақ, корейлерді Қиыр ... ... ... тіптен корейлердің өздерінің қауіпсіздігін
қамтамасыз ету үшін ... ... де ... ... ... жоғарыдағы
ресми қаулы бұл науқанның «жапон ... еніп ... ... ... ... анық атап ... отыр емес пе. Айта кеткен жөн,
Корея мемлектеінің өзі ол ... ... қол ... ... ... Жапонияның барлау – шпиондық жұмыстарында
пайдаланғаны ... ... ... ... ... тарих ғылымының докторы
Г.В. Кан бұл туралы былай деп жазады: «Это был наказание за предательство
отдельных ... от ... не ... ни один ... это было
наказание за национальную принадлежность к возможным ... ... Г.В. Кан ... ... бір ... ... ... бару
үшін корейлерді жер аудару туралы 1937 жылдың 21 ... ... ... ... дәл осы күні ... келген тағы бір құжатқа –
шабуыл жасаспау туралы совет-қытай ... ... ... аударуды ұсынады
және осыған байланысты өзі төмендегідей қорытынды ... ... ... ... ... ... Депортацию корейцов под предлогом «пресечения
прониковения ... ... ... ... так один из
моментов «большой полтитики», как демонстрацию Советским Союзом».
Осылайша, жоғарыдағы 1937 жылғы 21 тамыздағы ... ... Қиыр ... 23 ... ... Қазақстан облысына, Арал теңізі және
балқаш көлі ... ... ... КСР –не ... ... шұғыл
көшіру басталды. Бұл іс қысқа мерзімде – 1938 жылдың 1 ... ... тиіс ... ... ... ... үкімет пен партия
көшірлетін корейлерге өздерінше «қамқорлық» жасап бақты. Оларға өздерімен
бірге заттарын, тіптен дүние – ... ала ... ... ... 5-ші ... «Қайта қоныстанатын корейлерге шетелге кетуді
қалайтын ... ... ... ... ... оңайтылған тәртібіне
жол беру» қажеттгігі атап ... ... ... ... ... қалдырып кетуге мәжбүр болған дүние –мүліктің және егін алқабының
шығынының оларға қайтарылатынын да атап ... жылы ... ... саны – 98454 ... ... жылы – 74 мың адам. 1999 жылы – 99657. Кәрістерге орыс шенуеніктерінің
сенімсіздік көрсетуін алғаш рет 1905 жылы ... ... ... ... тұтастай дәлеледер жинағын келтірді.
Олардың бастылары:
1) Кәрістер діни нанымдылық, дәстүр, ... ... ... дүниеге көзқарасы бойынша орыстардан бөтен; Ресей ... және ... ... ... ... де олар орыс ... кете ... Жапония немесе Қытаймен соғыс бола қалған ... ... ... ... ... ... ... олар
қолайлы жағдай тудырады.
2) Кәрістерге жерді жалға беру жолы ... ауыл ... ... орыс ... ... ... олар ... қоныстана отырып орыстарға арналған жерлерді басып алады,
бұл тынық мұқиты жағалауындағы ... ... ... тең ... жылы Қиыр Шығыстағы Кәріс қауымы 200 мың адамды құрады, ... қиыр ... ... – 110280 ... ... 27,2 мың ... бодандары 67,8 мың адам.
1937 жылғы тамыз айында Сталин елдің ... ... ... ... ... ... ... «кәрістердің көші-қон
мәселесін күшейту жөніндегі» ұсынысын айтты. ... ... ... ... «кәрістерге» сенбейтінін айтты. Кәрістер мен
бірге жіберлетін жапон тыңшыларының арасында ... ... ... ... ... олар шекаралық аймақта тұрған кезде кәрістерге ... ... 200 мың ... ... ... анықтаған 1937 жылғы
21 тамыздағы КСРО ХКК мен БКП ОК – тың аса ... ... ... ... халық Комиссарлар Кеңесі мен БКП Орталық Комитетінің 1937 жылғы
21 тамыздағы N 1428 -326 ... ... ... қиыршығыстық өлкелердің
шекаралы аудандарынан қоныс аударту туралы КСРО Халық ... ... БКП (б) ... Комитеті қаулы етеді: Қиыршығыстық өлкелердегі жапондық
тыңшылардың өтіп кетуінің жолын кесу мақсатында:
1) БКП (б) Қиыршығыстық өлке комитетіне, ... ... ... ... ... ... ... – ға Қиыр шығыс өлкесінде: барлық ПОсьет,
Молотов, Гродеков, Ханкай, Хороль, ... ... ... ... ... Благовещенск, Тамбов, ... ... ... шығарып, оларды Оңтүстік – Қазақстан
облысының Арал ... мен ... ... және ... ... ... Қоныс аудартуды Посьет ауданы мен Гродеково
ауданына тиіп жатқан аймақтардан ... ... ... ... ... және 1938 ... 1 ... дейін
аяқтау.
3) Көшірілуге жататын кәрістерге көшу кезінде өздерімен ... ... ... мен ... ... алып ... беру.
4) Қоныс аударушыларға олар қалдырып кеткен қозғалатын мүліктер мен
егістерінің орнын толтыру.
5) Қоныс ... ... ... ары асып кетуге тілек білдірсе,
кедергі келтірмеу.
6) КСРО Халықтық ішкі ... ... ... байланысты кәрістер
жағынан тууы мүмкін тәртіпсіздіктер мен эксцестерге қарсы шаралар
қабылдау.
7) Қазақ КСР мен ... КСР ... ... ... тез ... ... мен ... анықтап, қоныс аударушылардың
жаңа орындағы шаруашылыққа ... кету ... ... ... ... көрсету.
8) НКПС – ты қоныс аударушы кәрістер мен олардың мүліктерін Қиыр ... ... КСР мен ... УСР ... ... үшін ... атқару комитетіне өз уақытында вагондарға тапсырыс беруді
қамтамасыз етуге міндеттеу.
9) БКП (б) Шығыс өлке комитеті мен Шығыс ... ... ... ... ... ... ... аударуға жататынын адамдар мен
шаруашылықтардың санын хабарлауды міндеттеу.
10) Қоныс аудару барысы, ... ... ... ... ... ауданына келгендер саны мен ... саны ... ... он ... ... ... көшіріп жатқан аудандарыдағы шекараларды қорғауды нығайту
үшін шекара әскерлерінің санын 3 мың адамға көбейту.
12) КСРО ішкі істер халық комитетіне ... ... ... ... ... ету.
Қазақстанға көшірліген кәрістер нақты түрде қоныс аударудың екі
кезеңін бастарынан кешірді.
Біріншісі -1937 ... ... 1938 ... ... дейін. Олар
уақытша босатылған жерлерде болды, осы ... олар ... ... , шошқа қоралар мен соған ұқсас ... ... алып ... ... өмір ... Ал олар ... бірге тек
киім-кешек, жолға арналып есептелген мардымсыз азық-түлік қорын әкелген
болатын.
1938 жылғы ... ... ... ... ... кезеңі
басталды. Кәрістерді жүк вагонымен тасымалдады, олар ... ... ... ... туыстарын жоғалтып алу, жаппай ауруға ұшырау жағдайлары
болды. 1937 жылғы 28 қазандағы мәлмет бойынша ... 70 ... ... 58427 адам ... тағыда 7927 жанұя жолда болды.
Қазақстанға барлығы 20789 отбасы, 98457 адам әкелінді.
Әкелінген қоныс ... мына ... ... облыс бойынша ... – 1616 отбасы, 7581 адам.
Оңтүстік ... ... ... ... – 8867 ... 43181 ... ... бойынша ... – 1744 отбасы, 7666 адам.
Солтүстік Қазқстан облысы бойынша - 2299 ... 9350 ... ... ... – 3073 ... 14792 ... ... бойынша - 720 отбасы, 3476 адам.
Батыс Қазақстан облысы бойынша -1950 отбасы,9017 адам.
Кәріс ұлтының қоныс аударушылары негізінен Жапон бодандары болды.
КСРО ... ... ... 1938 ... 20 ... қаулысы
негізінде Қазақстан аумағына кәріс қоныс аударушыларды орналастыру үшін ең
құнарлы жерлері бар ... 25 мың ... ... ... ... , жер
көлемі 33 мың гектар N 3 ... ... 84399 ... ... ... ет-үт
совхозы, 128588 гектар Жармуханбетов ет-сүт совхозы, 10438 гектар «Қызыл
партизан» шошқа ... және ... ... ... ... ал ... ... – қазақтар бұл жерлерден ... ... ... ... ... кетті.
Қазақсатнның ХКК мен КП (б) ОК 1938 жылғы 3 наурыздағы ... ... ... және шаруашылыққа орналастыру жөнінде»
қаулысымен Қазақстанға 20530 ... ... оның ... 14600 ... ... мал ... және ... дақылдар өсіру, 2400 отбасы –
балық шаруашылығына, 3530 - ... ... ... МТС, артель
және басқа мемлекеттік мекемелерге қоныстандырылды. Олардың едәуір бөлігі
Қызылорда және ... ... ... ... неміс диаспорасы
Қазақстан Республикасының ресми мәлметтері бойынша осында ... ... ... ... 613 мыңы ... ... ... ішінде 1992 – 93 жылдары 114000 1994 жылы 104 мың адам ... 1999 ... ... ... ... ... 353 441 неміс
халқы тұрып жатыр. Повольже немістерінің елден қуылуы туралы қысқаша тарихы
1915 жылы Николай ІІ жарлығымен іске ... ... ... жою ... ... ... қуылуы туралы қысқаша тарихы 1915 жылы Николай ІІ жарлығымен іске
асырлды. «Біздің ішкі Германиямен ... ... ... ... ... түрде шығарылып жатты Немістерді ... ... идея 1937-38 жылы ... көтерледі.
1941 жылы 28 тамызда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумының N 21-60 ... ... ... ... қоныстандыру туралы» Жарлығы жарық
көрді. Жарлық мәтіні оқырмандарға негізінен ... ... ... ... ... ... ... бұлтартпас мәлметтер бойынша
,Повольже ауданында тұрып жатқан неміс халқының арасында мың және ... ... мен ... бар. Олар ... ... бойынша Повольже немістері қоныстанған аудандарда жарылыстар
ұйымдастырмақшы.
Осындай диверсанттар мен тыңшылардың немістер ... көп ... ... ... ... яғни, Повольже ауданындағы неміс халқы
өз ортасында кеңес халқы мен Кеңес өкіметіне қарсы ... ... ... ... ... ... мен ... ниет еткен
диверсиялық актілер ... ... ... ... оған ... ... бола ... жағдайда, қан төгіс болуы мүмкін, сондықтан
да, ... ... ... ... ... ... ... неміс халқына
қарсы жазалау шараларын қолдануға мәжбүр болады.
Осындай жағымсыз құбылыстардан қашу және қатал қантөгістердің алдын
алу үшін КСРО ... ... ... Повольже аудандарында тұратын
барлық барлық неміс халқын басқа аудандарға қоныс аударту қажет, оларға жер
бөлініп беріліп жаңа ... ... ... ... ... деп
шешім шығарды.
Жаңа жерге орналастыру үшін жер жыртуы мол аудандар,
Новосібіржәне омбы обылыстары, ... ... ... және ... да
республиканың жерлері бөлініп берілді.
Осыған баиланысты Мемлекеттік Қорғаныс Комиттетіне тез арда ... ... ... ... және ... ... – Повожъе немістеріне
жер және жаңа аудандарда паиданылатын жерлерді үлестіріп беру жүктелді.
КСРО 11Х К – нің арнайы елдендіру ... ... ... 1941 жылы – 1942 ... ... жаратысына елдің шығысында 344
эшелондармен 1 084929неміс әкелінген. Қоныс аударушылардың ... ... 444005 адам ... ССР – да ... ... Ал ... Омбы обылыстарын,
Краснояр өлкесі мен Қазақ ССР – на ... 786279 ... ... ... 25 ... ... ССР ... облыстарына немістерді бөлу
Таблица-1
|Облыстар ... ... ... |
| ... | ... ... |48 000 |23 832 ... |41 000 |20 994 ... ... |60 000 |48 303 ... |30 000 |8 764 ... |15 000 |5 554 ... |45 000 |43 202 ... |60 000 |30 010 ... |60 000 |56 753 ... ... |32 000 |28 136 ... |29 000 |8 304 ... |50 000 |38 170 ... Орда |15 000 |3 608 ... қуғынға ұшыраған халықтар сияқты, Ресей немістері өзіндік мен –
ін жоғалтпады, қиын жылдардың өзінде де болашаққа деген ... ... ... ... ... ... ықпалы айтарлықтай
болды, шын көңілден, өшпенділіксіз өз ата – ... ... ... ... ... ... ... қабылдады. Екі халықтың
жақындасуы үрдісі өзара түсіністікпен ... ... ... ... колектвтендіру кезінде өз отандастарының 24 пайызын жоғалтқан
қазақтар, қоныстанған жерлерінен бірі ... ... ... мүмкін емес еді.
«Қиын сағаттағы таныстық, сәтті сағаттағы достыққа жалғасады»- ... ... ... ... ... ... кейін де жалғасты. Тірі
қалғандардың барлығын НКВД –ның қатаң және ... ... ... ... 1948 ... 26 қарашада КСРО Жоғары Кеңесінің Жарлығы
шығарылады. Онда ... ... ... ... ... ... ... өз бетінше кеткені үшін 20 жыл айдаудағы жұмыс
берілетін болды.
Ресей немістерімен Қазақстандағы ... ... осы ... ... не саяси, не әлеуметтік, не мәдени қатынас жағынан ... ... ... ... фактісі екі маңызды заң қабылдап отырған Ресей
парламентінде де мақұлданған. «Қуғынға ... ... ... ... сәуір) және «Саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» ... 18 ... ... ... ... қуғындау сансыз құрбандарына өз
күйініштерін білдіруде.
Неміс ... ... ... ... ... ... ... де айтарлықтай ықпал етті, соның ішінде
Қазқстанда да 1959 және 1970 ... ... ... ... бөлігі
Сібірден Қазсқатнға, негізінен тың аудандарына қоныс аударды. 1970 ... ... саны 359 мың ... ... Немесе бүкіл халықтың 6,6
пайызын құрады.
Немістердің қоныстану ерекшелігінің бірі олардың ... ... ... ... болып табылған, ал жаңа аудандарда Қарағанды,
Талдықорған, Гурьев облыстарында оларды көбінесе қалаларға ... ... ... санағы мәлметтері бойынша Қазсқатндағы немістердің
қалада тұратын халқы 469808 адамды, ал ауылда тұратындар – 487715 ... ... саны - 957518 ... ... екі ... мынадан көрінді, немістерді
Сібірден ... ... ... ... 1941 ... 28 тамыздағы
Жарлығында Повольжедегі неміс АКСР заңды түрде ыдырату туралы бір ауыз ... ... ... жылдары да толықтай жауапкерсіздік байқалды.
Егер 1960 жылы КСРО – ны ... 1245 ... ... ... ... ... жылы - 342, 1971 жылы – 1145, 1972 жылы – 3420, 1973 жылы – 4493 ... жылы - 6541 адам көшіп кетті.
1974 жылы ай сацын 500-ге жуық ресейлік немістер кетуге ... ... ... кеткісі келгендер саны одан әрі өсуде ... ... ... де өзгерді. Егер бұрын олар елшілік хат жазумен
ғана шектелсе, ендігі ... ГФР ... ... БҰҰ – ның бас ... ... өкіметінің басшылығына ашық жазбаша үндеу хатпен өтініш жасады.
Ізденушілердің бірлесіп ұжымымен әрекет етуі де жаңалық ... ... ... қыркүйекте Қазақстанда тұратын 3,5 мың немі отбасыларының қол
қойған өтініш хаты ... ... ... Кету ... ... ... төлқұжаттарын милицияға тапсырумен, елшілік алдында ереуілге
шығумен, аштық жариялаумен жауап берді. Бұл ... ... ... ... ... ... оның ... КСРО аумағындағы
«радиодауыстарда» таратылды, ... ... ... ... ... КП ОК ... 1976 жылғы 16 ... ... ... ... ...... ... күшейту жөнінде»
қаулысында неміс ... ... ... мен ... ... ... бір қатар шаралары қарастырылды.
«Ұлттың неміс кеңес азаматттарының арасында эмиграциялық көңіл-күй
отын ... ... ... мен ... ... қарсы орталықтардың зиянкестік әрекеттерін әшкерлеуші»
документальды фильм түсіру керектігі де ойластырылды.
Кеңес ... ... ... республикадан неміс халқының көп бөлігі
қоныс аударып кеткеніне ... ... ... халқының проблемасы
азды –көпті шешілді деуге болады. 1992-1996 жылдары бұрынғы ... ... –на 1,5 ... ... ... ... аударған. Олардың 550 мыңы ... ... ... ... ... тоқтатуға
тырысуда.
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә Назарбаев 1997 жылдың
желтоқсанында ГФР – дағы ... ... ... кезіндегі өз сөзінде
былай деп атап өтті: «ГФР – да бола ... ... ... ... ... кету ... емес. Барлық жерде -Г.Колмен
сұхбаттасу кезінде, ... ... ... ... болған
сұхбаттасуларда бұл мәселе ұдайы талқыланып ... Ұлты ... ... ... ... ... жағы өз қызығушылықтарын
білдірді. 1997 жылы 7 мың ... ... ГФР ... өз ... республикамызға қайтып оралды. Бұл жаңалық хабар ... ... ... ... ... ГФР ... төтенше және өкілетті
елшісі Х.Фон Вистингхаузен «Мысль» журналына берген сұхбатында ... ... атап ... жылдан бері Қазақстаннан 1 млн. ... ... ... ГФР - ... ... ... ның ... тұрып жатқан этникалық
немістердің тарихи отандарына қоныс ... ... ГФР ... ... ... процедурасының барлық мәселелері ... ... ... ... ... ... үкімет
барлық этникалық немістерді Германияға қабылдауға әрекет ету ... ... ол ... ... ... ... үшін
міндетті түрде бірге күш салып әрект ету қажет ... ... бір ... Осы ... 1996 ... 30 мамырында ұлты неміс
Қазқстан Республикасының азаматтарын қолдауға ынтымақтасу туралы Қазақстан
Республикасы мен ... ... ... ... арасында
келісім шартқа қол қойылды.
ІІ тарау.Қырым Кавказ және Еділ бойы Халықтарын қуғындау
2.1 Қазақстандағы Солтүстік Кавказ ... ... ... ... қуу 1943 жылы 27 желтоқсанда, Қалмақты Герман
басқыншыларынан азат етіп, бір жыл ... соң, КСРО ... ... ... КСР ... ... ... Жарлығы жарияланды. Келесі күні КСРО ... ... қол ... ... қуғындау туралы N 1432-425
қаулысы қабылданды.
1944 жылы 10 ... ... 92 983 ... ... ... : Омбы ... -27069, ... облысында
-16436 , Алтай аумағында – 22212, Красноярск аймағында - 24998, Қазақ КСР-
нда – 2268 адам.
Сонымен, ... ... ... 648 ... көшірілді. Қоныс
аударушылар ашаршылық, суық, ... , ... ... ... пайда болған мұқтаждыққа қарамастан жаңа жерде өмір сүруге
үйрене бастады.
Жергілікті жер тұрғындары мен ... ... ... ... ... ... ... бөлді. Сонымен, Қызыл –Орда облысына
көшіп келген отбасына 45 т. Ұн және 15 т. ... ... ... 9 ... қалмақ халқының мемлекеттілгі қайта құрылды.
1958 жылдың 29 шілдесіне дейін Қалмақ автономиялық ... ... ал ... ... КСР ... ... ТМД ... 127 мың қалмақ тұрады, оның
ішінде Қалмақ Республикасында – 110 ... ... адам өмір ... ... халқын елден қуу. Солтүстік Кавказ, Кіші Кавказ және
Үлкен Кавказдың Солтүстік беткейін қамтитын аймақты алып ... ... ... ... Ростов облысы, Краснодар және
Ставрополь өлкесі, Кабарда – ... ... ... ... ... ... халықтар өзінің тарихи Отанынан, Солтүстік Кавказдан өпшіліктің
елден кетуі жылдары Сібір, Қазақстан, Орта ... ... ... және ... КСР- на ... мекенге Солтүстік Кавказдың 602193
тұрғындары жер аударылды, оның ішінде ... мен ...... қарашайлар – 68327 адам, балғарлар – 37406 адам.
Қазақ Кср аумағына ... ... ... – (477809 ... ... ... ... қуу.
1999 - жылғы санақ бойынша қарашайлардың ... саны ... ... елден кетірудегі бірінші кезеңнің басталу себебі
стандартты «сатқындық» болды. 1943 жылдың 15 ... КСРО НКВД және ... N 52-6927 ... ... ... ол бойынша қарақшы
басшылардың 477 отбасы көшірілуге белгіленді. Бірақ «67 ... ... ... ... ... ... соң елден кетірілетін
отбасы саны 110-ға ... 1943 ... 9 ... автономиялық
облыстан тыс жерлерге көшірілді».
Содан соң бұл шара бүкіл қарашай еліне таралды. Елден кетірудің екінші
кезеңі ... КСРО НКВД ... ... 62842 адам ... ... жылы 14 ... КСРО ... арнайы қоныс аударушылардың 12342
отбасы елдендірілді, қарашайлықтар 45500 ... оның ... ... облысына 5699 отбасы елден – 20285 адам көшірілді.
Оларға қызмет көрсетуге 24 арнайы комендатура ұйымдастырылды, ... ... ... ... 13 және Жамбыл облысында -11.
Арнайы қоныс аударушылардың контингеті ұжымшыларға орналасып сонда
жұмысқа тұрды.
Шешен – ... АКСР ... ... ... ... бойынша қазақстандағы шешендердің саны 31799 адам.
Ингуштар – 16893 адам.1939 жылдың 17 қаңтарында ... ... ... 494114 адам, қалада - 202892 адам, ... 697009 адам ... ... 30 ... ... автономиялық облысы құрылды.1934
жылдың 15 қаңтарында Шешен –Ингуш автономиялық облысы ... ол ... 5 ... ...... АКСР –ы ... ... Республика
аумағында 224 ауылдық кеңес жұмыс істеді.
Ұлы Отан соғысы кезінде Шешен –Ингуш ... ... ... ... қаласында күшпен кіруге тырысқан ... танк ... ... ... ... өрт ... командалары танкіге қарсы
орлардың 28 шақырымына мұнай құйып, ... ... ... 9 ... ... ... ... миллион шаршыметр құрайтын ... ... және 7000 куб. Су ... ... АКСР ... құралған Грозный кіре берісіндегі
қорғаныс шептері ... ... ... ... рол ... шептерінде , бекініс етегінде , ... ... ... ,
мыңдаған фашист сарбаздары мен офицерлері қазаға ... ... ... ... мен ... ... жойылды.
Правда газеті былай деп жазды: «Қыркүйек айында ғана ... ... және екі жаяу ... ... 19 мың ... мен ... да
техникасы жойылды. Біздің бөлімдер бірнеше жүз жауц ... ... ... айында да фашистер аз шығындалған жоқ».
1944 жылдың қаңтарынад ГКО бекіткен қаулысына сәйкес шешендер ... ... ... операциясы басталды.1944 жылдың 7 наурызында Шешен-
Ингуш ... ... жою ... КСРО ... Кеңесінің
Жарлығы шығарылды, осылай бұл халықтың елден кетуі ... ... ... 1944 жылы 239768 ... және 78479 ингуштар келіп мекендеді.
Олар Қазақстанның мына облыстарында мекендеді: Алматы, Қостанай,
Қарағанды, Ақмола, ... ... ... ... ... және тағы басқа.
Қазақстандағы шешендер мен ингуштардың саны 1990 1.1.
Таблица ... ... ... |
|Ақтөбе |3335 |95 ... |4748 |836 ... ... |2063 |2844 ... ... |872 |71 ... |4603 |1348 ... |3881 |561 ... |1162 |258 ... |5056 |1465 ... |1480 |37 ... |822 |3030 ... |2948 |1321 ... |1945 |2808 ... ... |487 |221 ... |1912 |64 ... |4865 |120 ... |1303 |71 ... |4415 |5159 ... |3573 |306 ... |49470 |19895 ... ... елден қуу.
1999 жылғы санақ бойынша Қазақстанда балкарлар -2079 адам. Кабарда
-Балкар АКСР –сы 1936 жылдың желтоқсанында ... 1939 жылы ... 350 мың адам ... оның ... 164,2 ... және ... ... 265 мың, қалада 85 мың адам тұрады.
1944 жылдың 23 ... ... ... ішкі ... ... бірінші хатшылары мен Солтүстік ... ... ... ... ... төрағалары шақырылды. Оның
ішінде Кабарда –Балкар партия обкомының ... ... ... ... Берия Кабарда –Балкар Эльбрус ауданын ұстай алмай немістерге беріп
қойғанын хабарлады, ... ... ...... ... елден
көшірлетінін айтты.
1944 жылдың сәуір айында КСРО Жоғарғы Кеңесі Президумының «Кабарда –
Балкар АКСР –нда тұрып ... ... ... және ...... –сы ... АКСР деп ... аталатыны туралы жарлығы шығарылды.
КСРО Жоғарғы Кеңесінің Президумы қаулы шығарады:
1. Кабарда –Балкар АКСР аумағында тұрып ... ... ... басқа аудандарына көшірілсін КСРО Одағы
Халық Комиссарлар Кеңесі балқарларға жаңа ... жер ... ... және ... ... ... жәрдем көрсетсін.
2. Балкарларды көшіруден соң бос қалған жерлер ... АКСР ... ... аз ... ... Кабарда- Балкар АКСР –сы көшіруден соң бос қалған жерлер
Кабарда Автономиялық ... ... ... ... ... Грузия КСР –ағы Жоғарғы -Сванет ауданының құрамына Кабарда
КСР ... ... және ... ... ... ... ... енгізілсін, осындай байланысты бұл учаскедегі
РСФСР мен Грузия КСР ... ... ... ... ... ... солтүстік беткейіндегі Бұрун
–Таш асуынан шекара сызығы шығысқа қарай Малка ... ... ... ... содан соң оңтүстік -шығысқа қарай
Ислам –Шай өзені бойымен 3242 биіктік арқылы ... ... ... ...... ... ... жоғарғы
Баксан ауылының батыс жағына қарай және оңтүстікке Адыр ... ... ... ... ... КСР ... 4660 балкар отбасы Алматы облысында ... ... ... 2614 ... ... – 5124 ... ... сырты халықтарының диаспорасы
1944 жылдың 17 қарашасында Грузин КСР –нан 81324 түрік ... және ... ... ал 1944 ... ... қарай 94955 аталған ұлт
өкілдері көшірілді. ... ... ... ... ... сол баяғы стандартты «сатқындық» жаласы ... ... ... ... ... ... ғылыми талас басталатынын
айтса, екіншілері, оларды жай ... деп атап ... ... грузиннен
шыққандарын дәлелдейді. Үшіншілері ... ... ... ... емес, жай түркілер дейді. Сөз жоқ, бұл оңай ... ... ... де ... ... мұқтаж, олардың бүгінгі күнге
ұрпақтарғ аөткен тарихын баяндайтын не ... не ... ... да ... Отан ... басталғанда түрік –месхетиндіктер жалпы саны 150 мың
адам бола тұрып, Отанды ... 40 мың ... ... ... ... өз ... аттанды. Осы 40 мыңнан 14 мыңы ғана елге ... ... ... ... қаза ... Жеті жауынгер -Бекир
Мустафаев, Муртаз Карлиев, Мафиз Джулфиев, Ибрагим ... ... ... ... ... Одағының Батыры жоғарғы атағына ие болды.
Мюнир Мамедов және ... ... Даңқ ... ... ... ... ... жауынгерлер Брест қамалын батыл қорғады.Еуропа елдерін фашизмнен азат
етті.
Курдтар –жақын шығыс аймақтың ең ірі ... ... Бұл ... ... ... ... халықтардың бірі. Олардың пайда ... ... ... ... ... ... тілі батыс-иран тобына жатады. Бізге жеткен ең бірінші әдеби
шығарма Х-ХІ ғасырға жатады.
Курдтар тарихта өшпес із ... ... Иран және ... ... ... ... ... үлес қосты. ХІІ ғасырда курд Саладин
соңында ... ... ... орнатты, аты аңызға айналған
қолбасшы ... ... ... ... ... ... ... мектеп классикалық курд әдебиетінің негізін салушы Ахмеде Хани (
1591 -1652 ), сондай-ақ көрнекті ақын және ... ... ... ... ұлы ақындар мен ойшылдар Руставели, Фирдауси, ... ... ... бір қатарға қояды.
ХІҮ – ХІХ ғасырда қазіргі Курдлістан аумағында мекендеген қырық курд
тайпалары Иран шахы мен ... ... ... ... ... ... ... курдтарды егемен халық статусында айыруға ұмтылысы, оларды парсы
және түрік ортасында ассимиляциялау кезекті ... ... ... ... ғана әкеп ... ... ғасырда, орыс – парсы соғысынан соң тарихи курдстан ... 1813 жылы ... ... ... мен 1828 жылы ... ... ... Ресей империясы иелігіне көшті де, курдтар
Әзербайжан, Армения және грузия әкімшілік шекарасында ... ... ... ... ... ... ... халық
комитеті республикасындағы ОАК – не орталығы Лачин ... ... ... құру туралы жоба енгізді. 1923 жылы ... ... ... ... ... ... ... Кеңестік Күрдістан өкіметінің алғашқы төрағасы Гуси
Гаджпев болды.
ХХ ғасырдың екінші жартысынан ... КСРО –да ... ... ... ... 1930 жылы ... уезі округ болып қайта құрылды,
ал содан соң мүлдем жойылды. Курдатарды ассимиляциялау басталды. Бұл ... ... ... ескерілмеді, аулдарында ана тіліне оқыту, курд
тілінде кітап шығару тоқтатылды.
ХХ ғасырдың 30- жылдары ... сөзі ... ... ... ... ... 1937 жылы коммунистер, кеңестік ... курд ... ... ... Курд ... ... ... соң, армиян, грузин, әзербайжан мектептеріне
көшті, бірақ онда да көп ... жоқ ... ... ... ... ... ... Сауатсыздар саны өсе бастады,
жаңа дамып, жаңарып келе жатқан мәдениет артқа қарай қайтарылды.
КСРО үкіметі 1937- 1938 жылдары Әзрбайжан мен ... ... Орта Азия мен ... ... ... ... әр-бір елді екен пунктіне 3-4 жанұядан.
Курдтарды ұлт ... ... ... ... ... ... құрған
мақстаы болды.
Осылай немесе басқаша түрде курд автономиясы ... іс ... Сол ... Әзербайжандағы КП ОК – төрағасы Багиров оларды:
«Егер Армения мен ... АКСР – дағы ... ... ... ... онда ... деген сөзді мүлдем ұмытуларың керек», -
деп қорқыта бастады.
Адамдар өздерін ... деп жаза ... ... ... ... ұлттық намысын, ана тілін өзгерте алмады. Бірақ әзербайжанда
қағаз бетінде «курд» дегендер жоқ болғандықтан, курд ... де ... жоқ ... ... автономия қажет.
Мемлекттік Қорғаныс Комитетіне Қаулысына сәйкес Грузия КСР –ның шекара
аудандарынан түріктер, курдтар, химшиндердің қоныс ... ... Бұл ... ... шекара аудандарының тұрғындарымен туыстық
қатынастағы едәуір бөлігі Түркия ... ... үшін ... элементтеріне
тартылып, қарақшылар топтарын толықтырды.
Қоныс аударуға дайындық 1944 жылдың 20 қыркүйегінен 15 ... ... бұл ... ... ... ... ... шекарадан өтіп
кетпеуін алдын-алу мақсатында Түркиямен шектес мемлекеттік шекараны қорғау
күшейтілді. Ахалцик, Адиген, Аспиндз, ... және ... ... ... ... 1944 ... Богдан аудандарының қоныс аудару 15
–нен 18 қарашаға дейін, ал Аджар ауданынан 1944 ... 25 ... ... саны - 91095 ... Қоныс аударушылар тиелген
эшелондар жолда, олар Өзбек, Қазақ және Қырғыз КСР – да жаңа ... ... ... ... ұйымдасқан түрде жүргізілді.
Жоғарыда көрсетілгендей, Грузия КСР –ғы шекара ... аз ... ... 7000 ... ... ... КСРО НКВД Түркиямен шектесетін Грузия КСР аудандарында
шекара ... ... ... ... өткізуде.
1944 жылдың 17 қарашасында сағат 16 –да Грузия КСР –нан 81324
түрік, курд және ... ... ал 1944 ... ... қарай 94955
аталған ұлт өкілдері көшірілді.
Қазақ Республикасында 6455 курд ... ... ... ішінде
16 жасқа дейінгі балалар саны – 13735 құрды. Колхоздарда – 9332 ... – 846 ... ... ... 588 ... 193 әйелдер жұмыс
істемеді. Білікті мамандар – 48 адам.
Бүгін Қазақстанда курд интеллигенциясының көптеген жасақтары еңбек
етіп өмір ... ... ... ... ... өнеркәсіп және
әртүрлі мекем бастықтары бар. Олардың ішінде әйгілі ғалым надир ... Ол ... ... ҒА ... ... ... ... Республика ғылымының еңбегі сіңген қайраткер, Қазақ КСР
мемлекеттік сыйлығының ... ... ... ... авторы.
Ғылымға белгілі үлес қосып жатқан ... ... ...... Г.М. ... К.А. ... К.С.Надирова, медецина ғылымдарының
кандидаттары Р.И. Исаева, М.А. ... ... ... - ... ... ... С.А. Асанов , техника
ғылымының кандидаты У.Садыуов және басқалар.
2.2 Қазақстандағы Қырым ... ... ... – месхеттер,
армиян, болгар диаспораларының ашылуы
Қырым татарларын елден қуу.1944 жылдың 20 мамырында 180014 адам
аумақтық республикасы ретінде РСФСР СНК және ЦМК ... ... ... ... ... жолы оның көп ... екенімен
түсіндіріледі. Орыстардың саны 50 пайыздан асқан, бірақ олардан басқа ... 69 ұлт ... ... Тұтастай республикадағы ұлттық белгісі бойынша
халықтың құрамы былай көрсетілген: 51,5 пайыз - ... 25,9 ... ... , 24 ... ... ұлт ... ... немістер, еврейлер, гректер, балғарлар, армияндар,
поляктар, караимдер, ... чех пен ... да ... ірі ... ... ЦИК ... ... бөлімінің меңгершісі Ковалль 1927 жылы
тамыз ... ВЦИК ... ... хатында Қырымда 77405 орыстар
–украйндар және басқа халықтар ... ... ... Оның ... - 558481, ... – 154120, армияндар – 12873, ... ... ... – 65452, ... - 15335, гректер -20653, басқалары
-29276.
Ұлы Отан соғысы басталғанда басқа да Кеңес Одағының ... ... ... ... да өз ... ... қатысты. Неміс – фашист
басқынышыларымен күресте қырым татарларының ішінде ... ... , ... , Даңқ ... ... кавалері Сейцднаби
абдурахманов, Леонид велиляев, Кеңес одағының екі ... ... ... ... және ... ... ... ерекше ... ... ... ... соң, ... ... «мұсылман
комитеттері» өз-өздерін басқаратын ... ... ... ... өз
бетімен өмір сүретін ұлттық татар мемлекетін құру болып табылды.
Симфеопольде өткен мұсылман құрылтайында ... ... ... ... архивтік мәлметтері мен шығарылымдары Қырымда ... ... ... 20 ... ... ... ... қызметте
болғанын баяндаған. 1944 жылдың қаңтарында 3783 паризан ішінде 598 қырым
татарлары болған.
«Правда» ... 1987 ... 25 ... басылған ТААС хабары
бойынша түбек аумағында басқыншылармен бірлесе 200-300 ... бар ... 10 ... ... ... ... ... татарлардың көбін
өз еркімен емес, күшпен неміс құрамаларына енгізді.
1944 ... 18 ... ... ... ... ... көшіру туралы қаулы қабылдады. Операция басшылары болып
мемлекеттік ... ... Б.З. ... пен ... 1944 ... 18 мамырында болды. Адамдар эшелонға асығыс тиелді,
оларға өзімен бірге тек азғана заттарын алуға рұқсат ...... ... мен ... ... былай деп баяндады: «Сіздің
жарлығыңызбер 18 мамырда, сағат 16- да аяқталды. 180014 адам ... 67 ... ... оның ... 63 ... 173282 ... ... орынға
жіберілді, қалғандары бүігін жіберіледі». Сондай-ақ одан ары ... ... ... ... аудандық әскери комитеттері әскер жасындағы
6000 қырым татарларын жұмылдырылды. Олар ... ... ... ... ... ... ... Куйбышевқа жіберілді.
Сіздің жарлығыңызбен «Мрсквакөмір» тресіне жіберілген 8000 арнайы қоныс
аударушылар ішіндегі 5000 адам ... ... ... АКСР ... «ұлты татар
191044 адам шығарылды».
Қырым татарлары Қазақ және Қырғыз КСР –сына, ... ... ... ... ... өте қиын жағдайда өтті. 1944 – 45 жылдары
арнайы қоныс ... 44887 ... қаза ... яғни өлім ... ... ... татарлары толығымен көшірілді.
1944 жылы армияндарды, болгарларды, гректерді қуғындау: 1999 ... ... – 11758 ... ... -6915 адам, гректер - 12703
адам. Татарлардан ... 1944 ... 2 ... ҚМК ... ... ... ... мен Орта Азияға 15040 грек, 12422 ... ... 1119 ... италияндар мен румындар, 150 түрік, 16 иран ... 41854 ... ... Сол ... ... ... ... халқының едәуір бөлігі немістерден өткізілген ... ... ... мен ... ... ... белсенді қатысты.».
Грек халқының едәуір бөлігі, әсіресе ... ... ... ... ... және кіші ... айналыса бастады, ал
неміс өкіметі оларға бұл істе ... ... ... ... ... ... ... белсенді
қатысуымен «Тәуелсіз Арменияны» насихаттау жұмыстарын жүргізді» деп
көрсетілген.
Бұған қоса ... ... да ... ... 1944 ... ... элементтер байқалаған Молдаван КСР-ның 31696 тұрғындары, 8374
адам Черновцыдан, 3767 адам ... ... ... ... ... Тарноград облыстарынан 636 отбасы көшіп келді.
1945 ... ... ... осындай құрамаларда КСРО ҰҚК-ніңмәлметтері
бойынша 90 мың адам болды.
Балттық бойындағы халықтардың да тағдыры ... ... жоқ. ... негізгі этносын құрайтын эстондар,латыштар, литвалықтар ғана
қуғындалмай, финдер, поляктар мен орыстар да ... ... ... ... ... ... Молдавия, Украйна,
Белоруссиядан Қазақстанға 88097 адам қоныс аударды.
1936 жылдың 28 сәуірінде ... ... N 776-120 ... ... ... ... ... көшіру туралы» құпия қаулысына қол
қойылды.
«Сенімсіз элемент» ретінде ... ... 35820 ... ... ... ... КСР-на 35739 адам, қалған кіші отптар Ресей облыстарына
көшірілді. 1936 жыл ... үшін ... – дың ... даласында
қаңғыруының басы болды. ... ... ... ... ... ... мен батыс аудандар халқының 10 пайызы қуғындалды.
1939 жылдың желтлқсанында Кеңес ... мен ... ның ... ... ... ... ... және оларды жұмыспен
қамту туралы ереже бекітті. Бұл үшін ішкі ... ... ... Л.Берияның жарлығы бойынша 55 теміржол ... ... ... ... ең алдымен Польша армиясының
бұрынғы әскери қызметшілері, ... ... ... мен ... қызметшілері, полициядағы шенді адамдар мен бұрынғы польша
аймақтарының ... ... ... НКВД ... бойынша
1941 жылдың елдің 20 облыстары мен ... 131938 ... ... ... ... жатты, оның ішінде ... ... ... ... ... ... лагерьлерінде 46547 адам мекендеді.
1942 жылы қарашасында Саратов облысынан Қазақ КСР –на 2014 поляктар
, оның ... 318 бала ... ... бір уақытта басқа елдерден де батыс аудандарының аймағын
«босату» бойынша шаралар өткізілді.
1939-1940 ж.ж. ...... ... ... мен батыс
Беларуссия, Латвия, ... және ... ... ... ... ... ... пиғылдағы жазылғандардың 75 пайызы әр түрлі
жерлерден жарлықтар мен қаулыларды жарияламай НКВД ... ... ... қуып ... Сондай-ақ босатылған аудандар Ресейден
көшірілгендермен толықтырылып отырылды.
КСРО СНК –ның 1940 жылы ... N 497 -178 сс ... ... КСР –на Украйна және Беларуссия КСР –ның ... ... ... қуғындалған қатысушылар, бұрынғы Польша
армиясының ... , ... ... ... ... ... ... мемлекеттік аппараттың чиновниктері 60667 ... ... ... ... Ақмола, Қостанай, павлодар, Солтүстік Қазақстан және
семей облыстарын мекендеді. ... ... 36729 адам ... 17923 ... және 8000 адам әр ... ... өнеркәсіп орындарының
жұмысшылар поселкаларында орналасты.
Елден қуу ... ... ... ... ... да жалғасын
тапты. 1945 жылдан бастап 1949 жылға дейін 38911 латыштар 80189 ... ... ... 1949 жылы ... ... тағы да 981
курдтар мен түрік месхетиндіктер жанұясы көішіріліп шығарылды. Олар ... КСР –на ... 1945 жылы ... ... КСРО НКВД мәлметтері бойынша,
арнайы елдендірілгендердің саны 967086 ... ... ... ... 1 ... астам адам қоныстандырылды. Олжас Сүлейменов
Қазақсатнды кіші карта бетінде ... ... ... зор кеме ... ... ... осы ... туып өстік».
Тәуелсіз Қазақстанда қуғын-сүргінгше ұшырағандардың үні анық ... ұзақ 30 жыл ... ... ... және ... ... ... заңды түрде мемлекеттік күнге айналды. 1997 жылдың 6 маусымында
Қазақстан ... ... 4 ... ... ... ... ... Н.Ә.Назарбаев былай деп атап
көрсетті: «Біз барлығымыз бұрынырақта өмір ... ... ... ... Миллион және миллиондаған саяси қуғын-сүргін құрбандарының
тағдырын ешкім ойлап шығарған ... ... ... – ол ... ... ... ... мүлдем жоғалмады. Қазақ жері тоталитаризмнің ең
үрейлі жаңалығының бірі - көптеген концлагерлердің ... орны ... Одан әрі ... ... ... жол – бұл ... ... оның жеңістері мен жеңілістері, қуаныштары мен қайғылары. Ал
басқа пікірді ұстанған адамдарға ... аға ... ... ... әректтерінің бейшаралығына немесе тарихи мағынасыздығына кінә тағу
олардың тарапынан ... ... ... деп ... ... тізгін қолға тигеннен кейін біраз ұлт ... ... еді. ... ... халқы туралы алқалы жиындарда ... ... , ең ... ... ... ... ... ұлттың
өкілдері тұратындығы. Қазақстан кеңестік кезеңде «100 – ден ... ... ... еді, енді одан да ... ... ... кейін диломатиялық қарым-қатынас орнатқан соң шетелден де ... ... ... ... ұлт дегеннің түпкі ұғымы қандай деген
заңды сауал туындайды. Расында да, Қазақстанда ... ... ұлт бар ... ... жүргізген, статистика агенттігі не дейді. ... ... ... ... басқа пиғыл танытпай ма.
Ғылыми тілде «ұлт дегеніміз –қолданысына қарай индивидтің нақты
ұлттық ... ... ... немесе белгілі бір мемлекетке заңды
қатыстылығын білдіреді». Ал ұлттың түп ... ... ... ... және ... ... санасы дамуының бірдейлік базасында пайда
болған, тарихи жағынан тұрақты қалыптасқан адамдар ... ... ... ... ... ұлт ... ұлт деңгейіне көтеру
тағы да ғылыми анықтамалығы тарапынан қарсылыққа кезігеді.
Қазақстан халқының 56 пайызын қазақ халқы құрайды, 28 ... ... ... ... ұлт ... еншісінде 16 пайыз ... ... 130 ұлт, көп ... ... ... ... ... АҚШ,
Қытай, Индонезия, Австралия елдері сияқты көп ... ... ... ... 16 ... 130 ұлтқа бөлеміз бе. Басқалардың көңілін аулаймыз деп,
төл мемлекетіміздің тәуелсіздігіне сызат түсіріп ... ... ба ... ... да осы ... бір ... шеті қылтиып көрінеді.
Жаңа таныстарға біз бұдан басқа ештеңе ұсына алмадық. Бірақ, ... ... ... пеш, жылу және ... ықласы олардың
өмір сүруіне, балаларын құтқаруға көмектесті.
1930-1950 жылдары он беске жуық этностар ... ... ... ... ... ... болгарлар,қырым татарлары ,
қабардалықтар, балқарлар, шешендер, ингуштар, ... ... ... ... және т.б. ... ... миллионнан көбі
Қазақстаннан екінші отандарын тапты. Бұл халықтардың ... ... ... ... тоқталамыз.
Ата заңымыз бойынша бүгінгі тәуелсіз Қазақстан – Федеративтік емес,
унитарлық мемлекет. Унитарлықтың ... – жері ... ... ... оның иесі ... айтқанда қазақ мемлекеті, ... ... сөз. ... ешқандай өзге территориялық саяси құрылымдар,
автономиялар болуға жол жоқ. Ал осы Ата ... ... ... ... біртұтастығын, оның шекарасын бұлжытпай сақтап қалуға, сөйтіп оны
келер ұрпақтарымыздың мәңгілік мұрасына айналдыруға ең ... ұлт- ... ... бойы ... ... ... келе ... әзірше өз
мекенінде 8 миллионнан жаңа ғана ... ... те ... әрі ... адал жұрт екені белгілі.
Қазақстанда көп ұлттық мәселенің шетін шығару ... ... ... ... жетелемейтіні анық. Қазіргі жаһандану жағдайында
базбіреулер үшін ұлттық ... ... ... ... асылық болып
көрінер.
Әдебиеттер тізімі.
1. Абжанов Х.Сельская интеллигенция в ... ... ... Т. ... А. ... ... 2002 ... История Корейцев Казахстана. Сборник Архивных документов, том 1.
Алматы – Сеул. ... ... Х.М. ... правду о трагедии народов Политическое
образование 1989 N 4
5. Данные Агенства РК, по ... и ... ... 1999 ... ... ... интеллигенция в Казахстане: вчера,сегодня,
завтра.Алма-Ата,1990.
7. Атауов ... ... ... по ... ... ... Байкенов М.Қазқсатн транспортының даму белестері. ... ... ... ХХ ғасырдағы Қазақстан тарихының өзекті мәселелері.
Алматы. 2001 жыл.
10. ... ... ... в ... в ... ХІХ-
начале ХХ веков, Алма-Ата 1961.
11. Бекмаханов Е. Присоединение Казахстана к Росси. ... ... П.И. ... народного хояйства СССР. М.,1950.
13. Фридман Ц. Иностранный капитал в ... ... ... ... ССр ... Бес ... Том 3.Алматы, 1982.
15. Аманжолов К.Р.Түркі халықтарының тарихы. Үшінші кітап. Кітап 3 Алматы:
Білім,2002.
16. Аманжолов К.Қазақстан тарихы .Дәрістер курсы ІІ ... ... ... ... ... ... 3. Алматы. «Атамұра»,2002.
18. Қазақстан тарихы.Очерктер. Алматы. 1994.
19. Мырзахметов М.Түркістаннан туған ойлар.Алматы.2001.
20. Мәшімбаев ... ... ... ... ... Маданов Х. Қазақ халқының арғы бергі тарихы. Алматы.1995
22. Маданов ... Ч. Ұлы дала ... ... ... ... А.С. ... Қазақстанға қашан келген.// «Қазақстан
коммунисі»,1991,№3
24. Әбенова Б. Қоныстандыру –орыстандыру тәсілі.//Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ғ. Төңкеріске дейінгі төтенше оқиғалар ( ... ғ.ғ ... ... ... ... ... ... Б. Өркениеттік отарлау оқу-ағарту ісінде .//Ақиқат .2004 ,№1
28. Талдыбаев Ж.Қазақтардың жалпы сандық құрамы. //Қазақ тарихы.2003,№1
29. ... Ғ. ... ... ұлт бар. ... ... 2003 жыл ... ... М. «Кто же мы - Казахстанцы».// «Казахстанская ... г.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Кеңес өкіметінің көші-қон саясаты11 бет
Оңтүстік Қазақстанға өзге ұлттардың қоныстануы5 бет
Халқымыздың ұлы ұландары жыраулар шығармашылығында6 бет
ХХ ғасырдың ІІ жартысындағы Жарма ауданының тарихы54 бет
Шығыс Қазақстандағы археологиялық зерттеулер (ХХ ғасырдың екінші жартысы)54 бет
Экология8 бет
Қазақ халқының 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі11 бет
Қазақстан металлургиясы, қазіргі жағдайы мен жетістіктері43 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Ұлы отан соғысын қайта қарастыру-кейінгі ұрпақтың борышы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь