Жер-судың аты-тарихтың хаты

КІРІСПЕ

I. ЖЕР.СУДЫҢ АТЫ.ТАРИХТЫҢ ХАТЫ

1.1. Алматы мен Жетісу аумағының табиғи ортасы
1.2. Жетісудағы тарихи елді.мекендер мен тұрақ жайларының даму тарихы

II. ЖЕТІСУ ЖЕРІНДЕГІ ҚАЛА АТАУЛАРЫ
2.1. Алматы қаласы
2.2. Талғар қаласы
2.3. Қойлық қаласы

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ДЕРЕКТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың өзектілігі. Әр өлкенің өзіндік тарихи-табиғи даму ерекшеліктеріне орай, оны мекендеген халықтардың да өзіндік шежірелері, мәдениеті мен дәстүрі, рухани-әлеуметтік құндылықтары қалыптасатыны белгілі. Қалауын тапсаң қара тасы да сыр ашатын шежірелі өлкеде туып өскенімізді мақтан тұтып қана қоймай, ұлт мәдениетінің ұлы мұраларын кейінгі ұрпаққа табыстау бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.
Мемлекеттің өркениеттілік өресі, ең алдымен, оның мәдени құндылықтарға деген көзқарасымен танылады. Төл тума мәдени мұраны сақтауға және өзге мәдениеттердің құнды жақтарын үнемі бойға сіңіріп отыру – жалпы адамзат тарихындағы өркенді жол.
Мәдени мұра – халықтың зердесі, әрі халықтың басынан өткен тарихи соқпағы. Ол елдің әлеуметтік санасында орнығып, оның төл тұма мәдениетіндегі дәстүрлі ұстанымдарын қалыптастырады. Мәдениеттің кез-келген саласын алсақ, ол уақытты ұмыттырушы күшіне қарсы тұратын – халық зердесінің тарихы. Әлемдік өркениеттің гуманистік құндылықтарына, тіпті, туған халқының мәдени мұрасына тұтас буынның қол жете алмай тарихи жақтан ажырап қалу – кешегі күні бізді рухани кесапатқа душар етті. Аса көрнекті тарихи қайраткерлер мен философтардың, тарихшылардың еңбектері мен ой-пікірлеріне тыйым салу, оларды жарыққа шығармау әрекеттері осындай рухани мешеулікті туғызды. Енді қазақ елінің тәуелсіздікке қол жеткізуіне байланысты ұлттық руханиятты қайта жаңғырту, тарихи тамырымызға оралу, жалпы адамзат өркениетінің құндылықтарының аясына ену кезеңі келді. Халықтың өз тарихын танып, білсем деген тілегіне жауап беретін уақыт межесіне жеттік. Мұны қазіргі заманғы ақпараттық өркен, ақиқатты бұрмалаудан бойды аулақ сала отырып, жаңа мифтерге жол бермей іске асыру керек. Сонда ғана, ата-бабаларымыздың рухани мұрасын игеру, тарихи сананы қалпына келтіру – еліміздің одан әрі гүлденуіне, қоғамымыздың рухани дамуына зор өріс ашады.
Міне, осындай мәселелер ғалымдарды, тек ғалымдар ғана емес, өз халқының өткен тарихын білуге құштар, ынтызар әрбір саналы азаматты толғандырмай қоймайды. Географиялық атаулардың (топонимдердің) шығу төркіні, олардың аталу себебі, адамдарды ерте заманнан-ақ қызықтырып келеді.
Ертедегі грек тарихшылары, жиханкездері жер-су аттарының қойылу себептерін, оның мән-мағынасын ашып көрсетуге алғашқы талпыныстар жасай бастады. Солардың ішінде топонимикалық зерттеулермен айналысқан асқан ойшыл, энциклопедист ғалым Аристотель де шұғылданды.
Кейбір топонимикалық атаулардың тарихы тым арғы дәуірлерге барып бағасы тіреледі.
Топонимика грек сөзі: топос – орын, жер, ономо – атау деген ұғымды білдіреді. Тарихта белгілі Жетісу аймағы Қазақстанның оңтүстік шығысында. Ол негізінен Жамбыл, Талдықорған, Алматы аумағын қамтиды. Халқымыздың аймақты қай кезден Жетісу атағаны белгісіз. XIX ғ. екінші жартысынан бастап, дәл айтқанда 1867 ж. Жетісу облысы болып ресми түрде аталған. Жетісу атауы топоним ретінде зерттеушілердің ойынша, солтүстік-шығысында Алакөлден бастап оңтүстік-батысында Таласқа дейін созылып жатқан аймаққа қатысты пайда болған.
1. И.И Копылов «Мостовая улица древнего Талгара»
2. Т.В.Савельева
3. Д.А.Байпаков, Воякин, М.Антонов «Городище Койлык».
4. Д.А. Воякин «Консервация буддийского храма Каялыка...»
        
        Ортағасырлық Талғар қаласы
Ежелгі Талхир қалашығы Алматыға таяу жерде орналасқан Талғар қаласының
оңтүстігінен, жағалаулары ... ... ... ... ... қатты, күндіз
түні ағып жататын өзеннің жанынан табылған. Бұл өзен Талғар деп ... аты сол ... ... ... Іле ... биік шыңы да ... Оның ... көз тартатын ақ бас шыңдарын ежелгі Жібек жолынан ,
яғни қазіргі күні оның орнын ... ... ... ... және ... жалғастыратын автомобиль ... ... 100 км ... ... болады.
Талхир (Талхиз). Бұл атау қаншама ғасырларды басып бізге жетіп отыр. Сол
сияқты ... ... да- өте көне сөз. Екі ... ... ... ... («гора») бөлігі үнді европа тілдеріне жатады және «тау» ... ... ... ... ... ... Ә.Х.Марғұлан зор еңбек
сіңірді. Жылнамалық Талхир мен қазіргі Талғардың бір қала ... ... ... да осы ... ... орнында көп жылдар бойы зерттеу жұмыстары жүргізілді.
Мұндағы ... ... ... Абай ... ... ... (Қазіргі Абай атындағы Алматы Мемлекеттік
пдагогикалық университеті) И.И.Копылов басқарған әкспедициясы қолға ... ... ... ... бастап Ә.Х.Марғұлан атындағы археология
институтының Т.В.Савельева жетекшілік ететін әкспедициясы атқарды. ... бері ... ... америкалық ғалымдар, Германия, Жапония,
Израил зерттеушілері қатыстырыла бастады. ... елді ... ... қаншалықты маңызды екенін скерер болсақ, бұл түсінікті.
Көп ... ... ... ... ... барысында Талхирдің
жалпы көрінісімен қоса қаланың салынуы жоспарын, ... өмір ... ... ... ... үй мен ... ... тұрмысқа
қажетті жағдайлармен жабдықталуының, сумен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... қыштан,
темірден, қоладан, шыныдан жасалған бұйымдардың арқасында ... ... ... ... даму ... ... ... Х-ХІІІ ғасырларда Иранмен, Қытаймен, Орта Азиямен, Үндістанмен,
Жапониямен жасаған халықаралық байланыстары ... ... ... өсы ... б.з.д ... ғасырларда сақ
тайпаларының одағы қалыптасқан. Олар б.з.д III ғасырда ... ... ... ... б.з.д. III ғасырда бұл мемлекетті б.з. V
ғасырына дейі өмір ... ... ... ... алмастырады.
Ежелгі сақтардьң мәдениеті туралы Есік обасында жерленген атақты «Алтын
адамнан», ал сақтар мен үйсіндердің тұрмыс ... ... ... ... ... салты жайлы Талғар ... ... ... Оған қоса олардың көшпелі мал шаруашылығымен айналысқандары,
бтдай, тары, арпа дақылдарының бірнеше түрін өсіргендері, ... ... ... ... де анықталды. Талхир қала ретінде, шамасы, осындай
қоныстардың бірінің ... б.з. VІІІ ... ... ... Х-ХІІІ
ғасырларда гүлдену шегіне жеткен.
Талхир қаласы өз заманында ... және ... ... ... де ... дамыған. Сауда қалалықтар мен ауыл тұғындарының өмірінде
маңызды рөль атқарған.
Қалада тұратын қолөнершілер қыштан, мыстан ыдыстар, алтын күміс, ... ... ... өз өнімдерін саудаға шығарған. Сүйектен де неше түрлі
заттар жасау ісі ... ... ... ... шегіне жеткен. Талхир
қаласының шеберлері бұл үшін жабайы аңдар - арқар, бұғы, ... ... - қой, ... ... сүйектері мен мүйіздерін пайдаланды. Қала
маңайындағы аймақтарда тұратындар да шаруашылық өнімдерін астық, ... ... ет, жүн, т.с.с ... өткізуге келіп, одан келіп түскен
ақшаға қала қолөнершілерінің бұйымдарын ... ... ... ... ... жолы ... халықаралық сауда да қала тіршілігіне үлкен ықпал
еткен. Себебі, Жібек жолы дәл осы ... ... ... ... ... ... жерінде, түйілісінде орналасқан. Оның бір
тармағы солтүстік бағытта Талғар өзенінің бойымен төмен өтіп, Іле ... ... ... сол ... Жоңғар Алатауына, Алакөлдің жағасына
жетіп, одан ары Қытай асатын. Екінші тармағы шығысты бағытқа ол ... ... ... ... ... әрі қарай Іленің оң жағалауын бойлай
қазіргі Жаркент, Қорғас жерімен Қытайға жететін немесе Шелектің ... ... одан ары ... ... ... ауданының жері арқылы да
Қытайға апаратын.
Талғарға әр елден келген саудагерлер түсетін өздерінің арнайы керуен
-сарайлары ... Олар осы ... ... ... әрі ... Саудагерлер әкеліп жатқан тауарларының бір бөлігін Талғар
базарында сатқан немесе ондағы «кеден қызметіне» ақы ретінде ... ... ... та ... кездесетін заттар сыйға тартқан. Бұған ... ... үйін аршу ... ... ... қола ... фарфор
ыдыстар, Ирандық қола құмыралар мен табақтар, Үнді жерінен келген дандан
(піл сүйегінен жасалған) ... ... ... қыш ... қиырдағы Жапонияның фаянс табағыда табылды. Табақта алтын зерлі киім
киген адамдар ... ... ... ... ... ... ... табылуы да
- сонау бір алыс замандағы сауданы қаншама кең ... ... ... ... ... қолөнер мен қоса ауыл ... ... де ... ... ... ... ... шығарылатын
астықты сақтауға арналған үлкен қоймалар болған. Мал қораларында жылқы,
түйе, қой, ешкі ұстаған, киік, ... ... ... ... қоян ... ... Осы жануарлардың сүйектері мен сүйектен жасалған заттар -
қазба жұмыстарында жиі кездесетін олжалардың бірі.
Талхир тұрғындарның басым ... ... ... ... ... ... мен көшелерден тілдері бір - біріне ... ... ... Орта ... Иран ... келген көпестерді
кездестіруге болатын. Қалада ... ... ... ... қала
гүлденуінің шырқау шыңына жеткен кезінде, яғни XI ғасырдан XIII ғасырдың
бас кезіне дейін 5-6 мың ... өмір ... ... көбі сауатты болған.
Мұның дәлелі-қыш ыдыстардағы арабша жазулар. Ол ... сол ... ... ... ... қыштан жасалған шахмат ... осы көне ... ... ... ... ХІ-ХІІ ғасырлардың өзінде–ақ
өмір сүргенін дәйектейді. Ортағасырлық Талғар қаласында ... ... оның ... Жолы бойындағы ірі қала, қол өнер, сауда, ауыл
шаруашылығы мен ... ... ... ... Қала ... зерттеу әлі күнге дейін жүріп жатыр және жыл сайын жаңа
мағлұматтар мен толығуда. Қаланың орны ... төрт ... ... ... ... айналасы биіктігі 1,5-5,5 м. ... ... ... ... Әр ... қабырғалар бойыменжуықтап алғанда әрбір 30x40 м. соң
сытрқа қараай шығыңқы болып ... ... ... ... ... ... ... тән сипатта, яғни күннің
шығатын бағытына қаратылып салынған. Қаланың өзі ... ... ... ... бір текті құрылыс жобаларымен салынған.
Археологиялық қазба жұмыстарының нәтижесіне қарағанда, қала ІХ-ХІІІ
ғасырларда өмір ... ... ... ... ... Іле ... сауда-саттықты, қолөнері дамыған мәдени орталық болған. Кеңес ... ... ... ... келе жатқан қазба жұмыстары нәтижесінде қала
өмірінен мол ... ... ... ... Енді соларға тоқталып
өтейік. Ертедегі тұрғын жайлардың қалдықтарын қоғамдағы әлеуметтік қарым-
катынастар, шаруашылық және ... ... ... ... ... ... қарастыру - археологияда кеңінен тараған үрдіс. Тұрғын
жайдың өзін «үй салу ... ... ... ... және ... ... ортаның жағдайына орай қамтамасыз етілген қоғамдық бірлік (үлес) алуға
және осы ... ... ... ... асыратын техникалық
мүмкіндіктерден барынша қолайлылық алуға бағытталған белгілі бір ... ... ... ... археологиялық материалдың
өзіндік ерекшелігі сол, одан алуға мүмкін болған ақпарат ... ... еден мен ... ... ... ғана жарайды.
Сондықтан көп ... ... ... ... ... тура ... ... тұрғын жай жөніндегі әтнографиялық материал пайдаланылады. Онда тұрғын
жайларды ... ... ... ... ... ... ... жай
жөніндегі негізгі материал ежелгі Талғардың орнын қазғанда алынды. ... мі ... 11 ... ... ... ... біршама ашылып,
зерттелді. Олардың уақыты XI ғ.-ХІІІ ғ. басы деп белгіленді. Бұл қоныс-
жайларға Т.В.Савельеваның ... ... ... Сүйек қалдықтарының
арасынан шошқаның екінші бақайы табылды. ... жас ... ... үшы жоқ), сондықтан оның үй хайуаны немесе жабайы екенін анықтай
өте қиын. ... ... мен ... ... төрт түліктің де
сүйектері табылуы қоныс-жай иелерінің шарушылығында малшылықтың ... ... ... ... ... үй ... бөлігін қазған
кезде заттай материал жинап алынды. Бұлар - ... ... ... ... ... ... ұсақ-түйек заттар,
темір пышақ қалдықтары, екі оқтың үшы, аспа ... ... ... тағы ... әшекейлік темір бұйымдар.
Қазірге дейін Іле аңғары аумағында, отырықшылық мәдениетінің ... ... ... Барлық қалалар типологиялық тұрғыдан үш топқа
бөлінген. Олар - қалалардың қирандыларын, бекіністі және ... ... ... және баспана-калашықтар, керуен-сарайлар. Бірінші
типтегі ескерткіштер санатына Талғар, I Алматы, ... ... ... және ... ... Бұл ... дәрежелік сипаты күмән
туғызбайды, олар - Іле аңғарындағы астаналық қалалар. Мұндай анықтаманы
жазбаша деректер де ... ... атап ... ... пен ... ... облыс астанасы Дүнгене, Антоновка және Көктұма, ал Чжи-
му-әр қаласын Талғар деп таныған жөн. Ежелгі Талғарды ... ... ғ. - XIII ғ. басы ... қала құрылысының сипатын анықтау мүмкін
болды. Бекініс дуалының іші мен ... ... бір ... келіп, бір-
біріне тығыз түйістіре салынған тұрғын қоныс-жайларды қүрайды. ... ... ... әзер ... ... ... ... тастары көрініп
жатқан төмпешіктерге айналған. Олардың алаңы әр ... - 120 ... 500 ... ... жетеді. Бұл қоныс-жайлар бір үлгіде салынған, тұрғын бөліктен және
ауладан тұрады. Қала құрылысында бірыңғай тұтастық бар, ... ... ... ... ... ... орта ... дәуіріндегі
ортаазиялық қалалардың бәріне де осындай ... тән. ... ... ... білу үшін ең алдымен қала ... ... ... жалпы санын анықтау қажет. Қала аумағының ауданы 28 га (оның
дуалмен қоршалғаны 3 га). ... ... бір ... яғни алаңдар, көшелер
мен қоғамдық ғимараттар орналасқан ауданды есептеп шығарып тастау керек.
Варахши ... ... ... ... ... жасаған.
Ортағасырлық Қойлық қаласы. Сарқанд қаласының оңтүстік -шығысында үлкен
жолдың ... ... ... ... ... елді-мекені
тәуелсіздік таңы атқанша құнарлы өлкеге қоныстанған қара шекпеділер
помещигінің есімін ... ... ... ... ... және ... Қойлық атауы ежелгі түркілік Қарлұқ мемлекетінің астанасы
ретінде атанады. Х-ХІ ... ... осы ... ... енетін
тайпалар егін шаруашылығымен айналысып отырықшылыққа бейімделген болатын.
Бұл туралы ... ... XIII ... ... ... ... болған Ұлы Жібек жолымен жүрген француздық монах Гильом де Рубруктың
жазып қалдырған "Шығыс елдеріне саяхат" атты ... мол ... ... ... нәтижесінде бұл қаланың да орны табылды. Ол
Ащыбұлақ деп аталатын ... ... ... ... Антоновка
(Қойлық) ауылының шығысында жатыр.
Рубрук сонымен қатар мынандай әліметтер келтіреді: ... ... -үш лье ... ... ... бірлігі, 1 лье шамамен 4-5 км-
ге тең) аралықта нестириандық елді мекенді көрдік."
Бұл елді ... ... ... жартасты сайынан жазыққа шыға берісте, сол
жақ ... ... ... қаласына сәйкескеледі. Ол арадан елшілер
уш күннен кейін ... ... ... ... ... қарай 1,2 км солтүстік
-батыстан солтүстік -шығысқа қарай 1 км қашықтықта созылып жатыр. Әр 20-25
м-де бір мұнарасы бар қала ... ... ... ... ... ... ... ол 10-15 м -биіктіктегі топырақ жалға
айналған.
Қала орнының үстінен қарағанда оның солтүстік-шығыс ... ... ... жйне ... ... ... ... бойында
құрылыстардың орналасқанын байқаға болады.
Іле алқабында ІХ-ХІҮ ғасырларда өмір сүрген, кезінде Ұлы ... ... ... ... ... ... ... саяси орталығы
болған ірі қала Қойлық туралы археологтар көп деректер тауып, оның ... ... ... ... әле де ... ... ... жұрты -
Іле аңғарындағы ең үлкен қала ... Ол ... ... ... шетінде,
Ащыбұлақ өзенінің жағалауында орналасқан. 1998 жылдан бастап археологиялық
қазба жұмыстарын академик ... ... ҚР. ... ... ... ... ... келеді. 1998-2004 жылдар
аралығында жүргізілген археологиялық қазба жұмысының барысында әр ... ... ірі ... ... болғанын дәлелдейтін бірнеше
маңызды нысандар анықталды. Олардың қатарына ... мен ... ... ... ... - Ежелгі қаланың оңтүстік-
шығысындағы рабаттағы шығыс ... бай ... үй мен ... сарайы;
- Орталық бөлігінде орналасқан цитадельдегі мұсылман мешіті;
- Қаланың солтүстік -батыс ... ... ... ... ... ерекшелігі мен қазба жұмыстарының барысында
табылған құндылықтар Жетісу өңіріне тән кала құрылысы мен ... ... ... ... ... нысаны болып табылады. Қала
территориясы биіктігі 3,5-4,5 м дуалмен қоршалған. ... ... ... ... ... төрт ... қараған. Солтүстік-шығыс
қабырғаның ұзындығы шамамен 1200 м, оңтүстік-батысы 750 м, ал ... ... қала ... ... ... ... Қамал дуалының бойында
шамамен 30-45 м ... ... ... келген мұнаралар орнатылған.
Кейбіреулерінің биіктігі қазіргі кездің өзінде 6-8 ... ... ... ... 120x150 м, ... 5,5 м пішіні төртбұрышқа жақын ... ... ... ... ... ... жақтарында орын алған.
Ежелгі Қойлық қаласының ірі сауда орталығы ... ... ... туристік тұрғыдан алғанда ең тартымды әрі маңызды екінші нысана
-ежелгі қаланың солтүстік-батысшетіндегі ауданы 400 ... ... ... ... ... ... ол ... тәрізді табаны шартараптың төрт
жағына бағытталған, биіктігі екі метр шамасындағы жайылып ... ... ... ... есептегендегі көлемі 42x44 м, ... - 13x17 м. Ол ұзын ... ... ... ... созылып жатыр.
Құрылыстың жобасы төртбұрыш секілді, жандарының ... ... 16,2 м, ... - 16,14 м, ... мен оған ... - 18,5-18,6м. Бұрыштары шартараптың төрт жағына қараған.
Жобалық тұрғыда ғибадатхана төртбұрышты зал мен ... ... ... ... ... ... ашылмады, бірақ оның ашылған
бөліктері қабырғаның қалыңдығы бір жарым метр ... ... Олар шикі ... ... арасында екі қатар күйдірілген
кірпіш кездеседі.
Қаланың қызықты ... бірі ... ... Ол ... ... ... және қазба жұмыстарына дейін ауданы 35x35 м ... ... ... ... Қазба жұмыстары барысында солтүстік-шығыс
- оңтүстік-батыс бағытымен созылып жатқан, сыртқы көлемі 40x32 м, ішкі
көлемі - 34x28 м ... ... ... тазаланды. Мешіттің есігі солтүстік-
шығыста, ал қарама-қарсы оңтүстік-батыс қабырғаның орта тұсында, қасиетті
қала Меккеге бағытталып, ... ... ... ... ... ... Бұл ... оқитын адамдары бетін қарататын мешіттің ең қасиетті
бөлігі. Одан ... ... ... ... ... ... ... балюстрадасымен бөлінген тікбұрышты алаңқай орналасқан. Ағаш
бағандар тас ... ... ... ... ... өрілген
қалаққа орнатылған. Ғимараттың ішкі кеңістігі тас іргелері ... ... ... ... ... Қойлық мешіті «колонна орманы»
немесе «бағанды» түріндегі сәулетөнерлік қүрылыстар қатарына жатады. Демек,
мешіттің ішінде қосалқы ... ... ... ағаш пен ... ... ағаш ... негізделетін. Тастан қаланған сопақ пішінді елу
төрт бағандар ... ... ... ... бағандар іргелерінің
тізбегі тәртібі мен ... ... ... ... ... сірә, бағандар арасы сол кездері Қойлықта өмір сүрген намаз
оқушы халықтың еркін жүруі үшін кеңейтілген болса ... қазу ... ... ... ... ... ірі
ғибадаттық ғимаратқа өткізілгендігін дәлелдейтін сутасымалдаушы қыш
трубалардың ... ... ... Бұл жәйт ... ... дамығандығы туралы айтады.
Мешітке тән олжалар ішінде араб алфавитімен жазылған жазу бөлігі ... ... ... ... ... Еденнен өрт кезінде күйреген шатырдың
бөліктері - жартылай өртенген бөренелер көптеп ... ... ... ... ... ... ... да тазаланды. Мешіттің
ортасындағы еденнен ... ... бар ... қола ... ... ... табылды.
XII ғ. соңында - XIII ғасырларда салынған және өмір сүрген мешіттің
көлемі оның ... ... ... ... ... жабғуларының
мемлекетіндегі бас мешіт болғандығын көрсетеді. Қаланың солтүстік-шығыс
қақпасының ... XII ғ. ... ... ... ... сақталуы нашар, олар сірә әдейі қиратылған болса ... ... ... олар толығымен қирандыға айналған. ... ... ... ... ... ... қалдығы және кірпіштен
төселген еденнің жекелеген учаскелері сақталған.
Солардың астының бірінен төрт мүрде табылды: екі ер ... ... және ... Бір ... қайтыс болған адамдар
мұсылмандық ғұрыппен жерленген. ... ... ... ... ... ... ... қойылмайтын, бірақ кейде бұл қағиданың сақталмауы
байқалады. Әйел каңқасының үстінен алтын әшекейлер: екі ... ... ... ... ... ... мен ... моншақ табылды.
Қайтыс болған адамдарды ораған саванның ... ... ... ... ... жері ... ... терракотамен безендірілген бас
кесененің ... ... ... ... ... жоғары
болғандығы туралы айтады. Ішке жерленген адамдар ... ... ... ... ... Олар үстінен де енді жүқа тақтайлармен
жабылып, қайтыс болған адамға ... ... ... ... шикі
кірпішпен (36x18x9 см) қаланып жабылатын. Оның үстінен қой ... ... Еден ... ... ... 26x12 см ... ... түрінде қаланып», ғаныш ерітіндісімен сыланып, әкпен
әктелген надгробиялар жасалатын. Баланың мәйіті күйдірілген кірпіштен ... етіп ... ... ... ... ... жанынан тағыда бір
зиараттық ғимарат қазылды, сірә ол ... ... жері - ... м) ... ... Ғимараттың ішкі кеңістігі кішігірім келген
төртбұрышты және ... ... бес ... бес бөлме болып
бөлінген. Бұл бөлініс былай жасалған: ғимараттың төрт ... ... екі ... жалғанатын. Бұрыштарда үш-үштен шоғырланған бөлмелер
орналасқан. ... ... ... жоқ, ... ... өзінде-ақ оның
ортағасырларда әдейі бұзылған деп ... ... Оның ... ... ішкі ауласын қазу кезінде табылған оқ ататын қондырғының ядросы,
сондай-ақ күйдірілген ... ... ... ... бола алады. Нәтижесінде пахсадан жасалған ... екі ... ... ... ... ... ғана ... үстінен бөренелер (жартылай шіріп кеткен бөрене қалдықтары
табылды) қойылған. Қабырғалар, сірә қам кірпіштен ... ... ... он ... ... ... жол ... аман қалған қабырғаның
кейбір бөліктері толығымен қирап кетті. Шығыс бөлмелердің ... ... ... біршама жақсы. Оңтүстік бөлмелерде мұсылмандық
ғұрыппен жерленген балалардың төрт мүрдесі ашылды. Оның біреуі қабырғаның
кірпіш іргесіннің ... ... Бұл жәйт ... ... ... ... ... көрсетеді. Ғимараттың солтүстік-шығыс
бұрышы қабырғаларының іргесі арыққа апаратын жолдың ... ... ... ... ханакасының бөлмелері симметриялы ... ... ... ... көршілес жатқан кесене секілді
оңтүстік-батысқа бағытталып, бір ... ... ... ... және ... ... жалғасып жатқан кесенелер кешені ... ... ... учаскелердің өзінде де жерленген ... бар ... ... ... адамдар (балалардың төрт
жеке және төртеуінің бір қабірде) бастары ... ... ... ... жерленген.
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
1. И.И Копылов «Мостовая улица древнего Талгара»
2. Т.В.Савельева
3. Д.А.Байпаков, Воякин, ... ... ... Д.А. ... «Консервация буддийского храма Каялыка...»
ЖОСПАР
КІРІСПЕ
I. ЖЕР-СУДЫҢ АТЫ-ТАРИХТЫҢ ХАТЫ
1.1. Алматы мен Жетісу аумағының табиғи ортасы
1.2. Жетісудағы тарихи елді-мекендер мен тұрақ жайларының даму ... ... ... ҚАЛА ... ... қаласы
2.2. Талғар қаласы
2.3. Қойлық қаласы
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР МЕН ... ... ... Әр ... ... тарихи-табиғи даму
ерекшеліктеріне орай, оны ... ... да ... ... мен ... ... құндылықтары қалыптасатыны
белгілі. Қалауын тапсаң қара тасы да сыр ... ... ... туып
өскенімізді мақтан тұтып қана қоймай, ұлт ... ұлы ... ... табыстау бүгінгі күннің басты міндеттерінің бірі.
Мемлекеттің өркениеттілік өресі, ең алдымен, оның ... ... ... ... Төл тума ... ... сақтауға және өзге
мәдениеттердің құнды жақтарын үнемі бойға сіңіріп отыру – ... ... ... жол.
Мәдени мұра – халықтың зердесі, әрі ... ... ... ... Ол ... ... ... орнығып, оның төл тұма
мәдениетіндегі дәстүрлі ұстанымдарын ... ... ... ... ол ... ... күшіне қарсы тұратын – халық
зердесінің тарихы. Әлемдік өркениеттің гуманистік құндылықтарына, ... ... ... ... ... ... қол жете ... тарихи жақтан
ажырап қалу – кешегі күні бізді рухани кесапатқа душар етті. Аса көрнекті
тарихи қайраткерлер мен ... ... ... мен ... ... ... ... жарыққа шығармау әрекеттері осындай ... ... Енді ... ... ... қол жеткізуіне
байланысты ұлттық руханиятты ... ... ... ... ... адамзат өркениетінің құндылықтарының аясына ену кезеңі ... өз ... ... ... ... ... жауап беретін уақыт
межесіне жеттік. Мұны қазіргі заманғы ... ... ... ... ... сала ... жаңа мифтерге жол бермей іске асыру
керек. Сонда ғана, ата-бабаларымыздың рухани мұрасын игеру, ... ... ...... одан әрі гүлденуіне, қоғамымыздың ... зор өріс ... ... мәселелер ғалымдарды, тек ғалымдар ғана емес, өз халқының
өткен тарихын білуге ... ... ... ... ... ... ... атаулардың (топонимдердің) шығу төркіні, ... ... ... ерте ... ... ... грек тарихшылары, жиханкездері жер-су аттарының ... оның ... ашып ... ... талпыныстар жасай
бастады. Солардың ... ... ... ... ... ... ғалым Аристотель де шұғылданды.
Кейбір топонимикалық атаулардың тарихы тым арғы ... ... ... грек ... ...... жер, ономо – атау деген ұғымды
білдіреді. Тарихта белгілі Жетісу аймағы Қазақстанның ... ... ... Жамбыл, Талдықорған, Алматы аумағын қамтиды. Халқымыздың
аймақты қай кезден Жетісу атағаны ... XIX ғ. ... ... дәл ... 1867 ж. Жетісу облысы болып ... ... ... ... ... ретінде зерттеушілердің ойынша, солтүстік-шығысында
Алакөлден бастап оңтүстік-батысында Таласқа дейін ... ... ... ... ... ... георафиялық аймақ ретінде, өлкеде ... ... 1880 ... дейінгі аралықта геологиялық зерттеулер жүргізген. ... ... ... ол ... мен ... ... картасын және Жетісуға ... бай ... ... бар ... ... ... сипаттамасын жасады [1].
Жетісудың орысша атауы – Семиречье, географиялық атау ретінде Ресейдің
Қазақстанның ... ... ... ... ... ... кезінде
пайда болған. Жаулап алудың бірінші кезеңі 1847 жылы Жоңғар Алатауының
баурайында Қапал ... ... ... ... ... топонимі Жоңғарияға дейінгі барлық ... ... ... ... ... ... ... Әрі қарай Жетісу
өлкесіне Заилийский край (Верный уезі), ... край ... және ... ... және ... край ... уезі) атаулары
кіргізілді.
Жетісу туралы алғаш қазақша сөз ... ... ... ... Ш.Ш.Уәлихановтың өзінің өмірінің соңғы күндері әкесіне жазған
хатынан білеміз. Ғалым ол хатында былай деп жазған, ... в ... к себе мою ... ... ... не ... ее без внимания и
заботы [2].
Жетісу – қазақ халқының халық болып қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... өсіп-дамыған ата-
мекені. Бұл өлкеде қазақ халқы ... ... ... қалыптасуының тарихи
кезеңін аяқтаған. Қазақ халық деген атымен тарих сахнасына ... ... бұл ... тұла бойы ... ... ... жер ... тарихы саяси жағынан болса да, материалдық жағынан
да жан-жақты зерттеуді қажет ететін ... күн ... ... ... ... зерттелу деңгейі. XIX ғ. екінші жартысы мен XX ғ. басында
Қазақстан туралы ... ... ... ... ... ... ... ерекше көңіл бөлген Н.А.Аристов, Г.Н.Потанин,
А.Н.Краснов, Н.Изразцов, Г.Загряжский, Л.П.Румянцов сияқты т.б. ... ... ... ... ... ... еңбегі өз кезіндегі
тарихи құндылығы жоғары. Ол бізге өлкенің тұрғындарының ... ... ... ... ... қандай ру-тайпалардың
қолынан шыққандығын ... ... ... ... ... зор ... жоғарыда атап өткен ғалымдардың еңбегінде Жетісудың ... ... ... ... бермеген.
Өлкенің тарихын зертеуде үлкен еңбек сіңірген академик В.В.Бартольдты
айтуға болады. Ғалымды ерекше айтуымның себебі, ол Жетісудың көне ... ... ... ... ... ... бөле ... алғаш рет
өлкенің тарихын жазған. Оған да бірінші тарауда орын берілді. Алайда бұл
еңбектерде аймақтың ... жағы мен ... ... ... А.Н.Бернштам, К.А.Ақышев, А.Г.Кушаев, К.М.Байпақовтарды да
атап өту керек. А.Х.Марғұлан мен К.А.Ақышев өздерінің еңбектерінде өлкенің
ертедегі тұрғындары мен ... ... ... өмір ... материалдық жағындағы ұқсастықтарды келтіреді. Ал, тұрақ жайларды
А.Х.Марғұлан салыстырылып ... ... ... ... ... ғалымдар С.К.Ибрагимов, Ю.А.Зуев, Б.Е.Каменов, Т.И.Сұлтанов,
С.М.Ақынжанов, К.А.Пищулина, М.Х.Абусейтовалар өздерінің ... біз ... ... өлкенің саяси, әлеуметтік-экономикалық
жағдайына аз да болса көңіл бөледі. Әсіресе, К.А.Пищулинаның ... ... ... ... ... ... айтуға болады.
Ғалымның еңбегі XIV ғ. екінші жартысы мен XVI ғ. басын қамтиды.
С.Жолдасбайұлының «Жетісу ... атты ... ... өте ... Жетісу аймағындағы XVI-XVIII ғ.ғ. қазақ қыстауларындағы тұрақты үй-
жайлардың пайда болуын, қола-дәуірінен XIX ғ. екінші жартысына дейінгі ... ... ... зерттелген.
1960 ж. бастап халықтардың тарихын зерттеудің ішінде пайда ... аса ... ...... ... ... тұрғындардың антропологиялық
түрін зерттеген көрнекті антрополог О.Смағұловтың еңбегі. Бұл уақытқа дейін
аймақтың мұндай ... ... ... ... еді. ... және ғалым шәкірттерінің ғылыми пікірлері бойынша өлкенің
бұрынғы тарихи тұрғындарының антропологиялық ... ... ... ... негізі болып табылады. Біздің де пікірімізше, елді-
мекен, тұрақ-жайлардың құрылыс жүйелерінің түп ... сол ... ... ... демекпіз.
Жер-су аттарының қойылу сырына үңілген Шығыстың ғұлама ғаламы Әбу ... ... деп ... «… ... ... ... когда какой-
либо местностью обладавают иноплеменники с чюжим языком. Их ... ... ... ... и в ... виде они ... их в свой язык, как
это в обычае греков. Они берут первоначальное ... по ... ... ... ... ... ... әр түрлі қоғамдық саяси жағдайларға
байланысты өзгеріске ұшырап, кейбірі көнеріп, ... ... ... ... ... ... көне ... мәселен, эпостық жырлар мен
халық ауыз әдебиеті үлгілерінен, тарихи ... ... ... ... ... Троя деген атаулар бізге тарихи
деректер ... ғана ... ... Көп ... ... ... орнын
жаңа атаулар басып, атаулардың үнемі алмасып отыратыны байқалады. Кейбір
объектілердің әр түрлі аталып отыруы ... ... ... созылған.
Жер-су аттары түрлі өзгеріске ұшырап, ауысып отыру құбылысы, тарихи
жағдайлар тікелей байланысты. ... ... ... бір ... ... қатысты болғандықтан айтылған.
Жетісу өңіріндегі ортағасырлық қалаларын арнайы зерттеу ... ... ... ... ... ... және ортағасырлық кезеңдерден
жеткен жазба деректерден ... ... ... Сыр ... ... бойындағы қалалардың шаруашылығы, мәдениеті, салт
-дәстүрі ең бастысы, Ұлы Жібек жолы ... ... ... ... ... ... біршама еңбектер бар.
Қазан төңкерісіне дейін ... ... ... ... ... қазақтың белгілі ғалымы Ш.Ш.Уәлиханов өз шығарма
еңбектерінде мол ... ... Ол ... ... ... әсіресе, қорғандар және балбал тастар мен ... ... бере ... 1862 жылы Қазақстанда В.В.Радлов
археологиялық жұмыстар жүргізген. Ол «Сообщение о раскопках в Семиречеснкой
и ... ... атты ... ... ... ... ... ескерткіштерін топтауды және кезең-кезеңге бөлуді ұсынған
[3].
1867 жылы ... ... ... ... ... ... Түркістан өлкесін зерттеді. Оның «Археологическая
поездка в Туркенстанский край» атты еңбегінде ... ... ... ... ... ... ... туралы біршама мәліметтер
береді [4].
1893-1894 жылдары В.В.Бартольдтың осы ... ... ... ... ісін ... зор рөл атқарған оқиға болды. Ол Шу және Талас
алқабының, Ыстық көл ойпаты мен Іле ... ... ... ... ... ... Оның ... мақсатпен Орта Азияға ... ... [5], ... ... ... ... [6], «Моңғол шапқыншылығы
дәуіріндегі Түркістан» т.б. еңбектері осы күнге шейін ғылыми ақпараттарымен
құнды [7].
К.М.Байпаков Жетісу аймағын К.А.Пищулина сияқты кең ... ... ... ... ... екі ... ... тексерген. Оның
біріншісі оңтүстік – батыс Жетісудың ортағасырдағы калалар деп алса, екінші
солтүстік – шығыс Жетісудың ... деп ... К.М. ... ... и ... северо – восточного Семиречья» атты
еңбегінде ...... ... ... ... тұрғыдан зерттелгендігі көрсетілген [8].
Сонымен қатар, К.М.Байпаковтың «Шелковый путь как проводник духовной
культуры» [9], «Средневековые ... ... на ... ... Пути»
[10], «По следам древних городов Казахстана» [11], «Талгар и ... ... [12], ... ... на ... ... [13]. атты
еңбектері Ұлы Жібек жолы бойындағы қалардың ірі сауда ... ... ... ... ... ... ... сынды зерттеулілердің бірігуімен
шығарылған «Древности Алматы» [14] атты еңбегін атап өткен артық болмас. ... ... ... жаулап алушылығы кезінде Жетісудың барлық
қалалардың қирамағанын, ... ... ... кері ... ... ... ортағасырық қаладың зерттелуі жайында Т.Н.
Сенигованың «Средневековый ... [15], ... ... и культуры
Семиречья» [16] атты еңбегі жан-жақты.
Талғар қаласы жайлы жарияланған зерттуші ... ... ... ... ( ... ... глубь веков) » [17], ... ... ... [18] атты ... осы қала ... ... береді. Қойлық (Антоновка) қаласы жыйлы К.М.Байпаков,
Д.А.Воякин, ... ... ... ... ... мұра»
бағдарламасына байланысты «Иследование не городище ... [19] атты ... ... ... ... ... Қойлық қалашығына байланысты біз, Д.А.Байпаков, Д.А.Воякин,
М.Антонов сынды зерттеушілердің «Городище Койлык» [20] атты ... ... Бұл ... ... ... ескерткіштеріне сипаттама беріліп,
олардың ислам мәдениетімен байланысты салынған деген анықтамалар берілген.
Бұл ... ... мен ... ... ... ... қырларын ашып көрсетеді.
Жұмыстың деректік негізі. Жетісу ... ... ... ... ... ... ... түркі және ... ... ... ... өмір ... ... ... салт-санасы жәйлі деректі
XVIIғ. екінші жартысында XVғ. алғашқы кезінде Бакуде туып, Қайырда қаза
болған ғалым Абд ... ... ... ... ... ... еңбегінен алуға болады [21]. Мұндағы бір ... ... ... ... (вино) жасап ішетіндерін жазуы. Бұл
қазақтардың тарыдан жасайтын ... емес пе. Олай ... ... ... жалғасып келе жатқан боза Жетісу жеріндегі кейбір қазақтарда
бүгінгі күні де кездеседі.
Аса құнды ... бірі ... Ибн ... ... Михман
наме-йи Бұхарасы [22]. Деректі ... ... ... ... ... Хабар беретін деректердің көпшілігі Сырдария ... ... ... ... қалалар туралы және олардың тұрғындары туралы
көптеген мағлұмат береді.
Ал, қытай жазба деректерінде ... ... ... ... Қытай
өкіметімен терезесі тең саяси қарым-қатынаста болған үйсіндер ... ... ... ... тіліндегі жазба деректер С.Л.Волиннің аудармаларынан белгілі
[23]. Ол әсіресе Жетісудың оңтүстік ... ... ... ... ... ... туралы көптеген мағлұматтар береді.
Жетісудағы елді-мекендер және олар туралы жазбаша деректер мен
зерттеулер ... ... ... ... дерек көзі болып есептеледі.
Жұмыстың мақсаты мен міндеті. Курстық жұмысты жазудағы алға ... ...... Жетісу жеріндегі жер-су аттарының, сондай-ақ
ортағасырлық қалалардың зерттелу тарихын баяндау. ... ... ... ... ... ... зерттелу тарихымен танысу;
- Мыңдаған өзендерге, көлдерге, тау-төбелерге кімдер ат қойғанын
көрсету;
- ... ... ... ... Жетісу жеріндегі жер-су аттары қашан және қалай пайда болғанын
баяндау;
- Жетісу аумағының табиғи ... ... ... ... қалалардың атауларының тарихын зерттеу;
- Жетісу өңіріндегі қалалардың ... мен ... ... ... мен ... материалдарды жинап,
саралау;
- Қазақстандағы аймақтық археологиялық зерттеулер, яғни, ... ... ... ... ... ... жекелеген зерттеушілердің зерттеу жұмыстарын территориялық және
хронологиялық жағынан баяндау.
Зерттеу жұмысының ... ... ... ... ... жүрген тың
тақырыптардың бірі. Жұмыстың басты жаңалықтары болып мыналар саналады:
Қазақстан ... сан ... ... ... ... мен
ескерткіштердің тарихын зерттеумен қатар олардың атауларының шығуына ерекше
мән беріп, талдау жасалуында.
Зерттеудің теориялық - ... ... Осы ... ... ... калыптастырған атақты тарихшы, археолог
ғалымдардың еңбектеріне сүйендім. Жұмысты жазу барысында ... ... ... ... жазу негізінен тарихи принцип жүйесінде
құрылымдық талдау, тарихи салыстырмалы талдау ... ... ... ... ... ... ... дүниеден бүгінге дейін.
Тақырыптың бастапқы ... ... ... көрсетілмеу себебі,
жекелеген елді-мекендер мен қалалардың ... ... ... туралы
нақты мәліметтер жоқ. Олардың кейбірі туралы таласты пікірде өмір сүреді.
Мәселен, Қойлық пен Талғардың ... VI ғ. ... өмір ... ... ... ... ... атауының қашан пайда болғаны айқын емес.
Сол сияқты ... ... мен ... да ... ... пайда
болу уақыты да нақтылауды қажет етеді. Сондықтан датақырыптың ... ... ... ... ... деп ... Ал, соңғы
хронологиялық шегі 2008 ж. Еліміз Тәуелсіз алғаннан ... ... ... ... ... Бұл өмірдің тарихи атауларын қалпына келтіруге
мүмкіндік ... ... ... ... ... ... ... мәселені
қарастырған екі тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен
қосымшалардан тұрады.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жер кадастры81 бет
Жер сілкінісі жайлы5 бет
Жер сілкінсе, жағдайымыз не болмақ? Мекемелер мен мамандар ойлары3 бет
Жер салығы – тұрақты не уақытша пайдалануға берілген жер телімі6 бет
Жер салығына жалпы сипаттама және оның құрылу ерекшеліктері12 бет
Жер. Жерге орналастыру3 бет
Менеджер болуы керек..4 бет
Қазақстан Республикасын жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару14 бет
Қазақстан Республикасындағы жер кадастрын нормативті - құқықтық реттеу10 бет
Ежелгі дүние тарихын оқытудың негізгі міндеттері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь