Туркия және Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатнастың экономикалық аспектілері

Кіріспе
1 Тарау Халықаралық қатнастардағы Қазқстан мен Орталық Азия: Түркияның геосаясаты
1.1 Орталық Азиядағы жаңа геосаясат және Түркия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...9
1.2 Түркияның Орталық Азиядағы геосаяси мүдделері ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
1.3 Орталық Азия аймағы елдерінің инвестициялық жағдайы және Түркияның аймақтағы инвестициялық саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21

2 Тарау. Түркия . ОА мемлекеттері қатынастары
2.1 Қазақстан және Түркия: ынтымақтастықтан стратегиялық әріптестікке өту ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 29
2.2 Түркия мен ОА басқа мемлекеттері арасындағы экономикалық қатынастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.3 Түркияның аймақтағы қазіргі кездегі саясаты ... ... ... ... ... ... ... ... ...
Зерттеу жұмысының өзектілігі. Бүгінгі жаңа геосаяси жағдайда Орта Азия мемлекеттері /Қазақстан, Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан және Түрікменстан/ өздерінің геосаяси және геоэкономикалық ерекшеліктеріне қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің назарын аударған стратегиялық маңызды аймаққа айналды. Бұл ең алдымен өңірдің Еуропа мен Азияны біріктіретін қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен жер қойнауының пайдалы қазбалар мен табиғи ресурстарға бай болуымен шарттасқан.
Орта Азия/ОА/ мемлекеттерінің дамуы үшін әлемнің жаңа геосаяси күштерімен қарым-қатынас орнату стратегиялық маңызды мәселе.
Бітіру жұмысының жұмысының өзектілігі, ең алдымен, Орталық Азия мемлекеттерінің қазіргі геосаяси жағдайымен тікелей байланысты. Геосаяси тұрғыдан алғанда, Түркияның Орталық Азияның бес мемлекеттерінде жетекші рөлге ие болуы және аймақтық дамудағы негізгі факторы ретінде қарастыруында. ОА – ның тәуелсіздік алғаннан кейінгі бүкіләлемдік қауымдастыққа кіру барысында шет елдермен дипломатиялық қатнастарды дамыту мәселелері үлкен өзектілікке ие болады.
ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев «әлемдік шаруашылық байланыстардың қазіргі заманғы даму бағыты «теңдік, ерікті жэне прагматикалық қызығушылық негізіндегі интеграционизм бұл - Еуразия үшін лайықты келешек, яғни тек сондай жағдайда гана ол XXI ғасырдағы әлемдік экономика мен саясаттың жаһандық факторы бола алады» деген болатын [1].
ОА прагматикалық қызығушылық танытып отырған мемлекеттердің ішінде Түркия XXI ғасырдың басында өзгеріп жатқан әлемнің жаңа анықтылықтарына өзінің сыртқы саясатын бейімдеу жағдайында болды. 1990 жылдардың басында Түркия ОА мемлекеттеріне байланысты жаңа сыртқы саяси концепциясын жариялады. Онда Қазақстанға да қатысты байланыстардың саясаты баяндалған болатын. Осы концепцияны жариялау барысында Анкара өзінің сыртқы саясатын Еуропадағы және посткеңестік кеңістікте болып жатқан жағдайлармен тікелей байланыстыратынын анық байқатты. Түркияның «еуразиялық екпіннің» пайда болуы ең алдымен бауырлас түркі халқының тарихи тамырларымен байланысты. Бұл жөнінде ҚР Президенті Н.Ә. Назарбаев былай деді: «.........................................» [2].
Түркия екіншідүние жүзілік соғыстан кейін жүргізген ашық есік және реформалар саясатының нәтижесінде экономикалық даму деңгейін европалық дәрежеге жеткізгені мәлім. Бүгінде Түркия әлемдік саясатқа ықпал ететін мемлекет болып табылады. Сондықтан ОА мемлекеттері үшін Түркиямен дипломатиялық және саяси –экономикалық байланыстарды дамытудың маңыздылығы барған сайын артуда.
Қарастырылып отырған тақырыпқа ғылыми тұрғыда баға берудің тағы бір қажеттілігі – Түркияның ОА мен Қазақстандағы саяси әрі экономикалық мүдделерін айқындау болып табылады. Қазақстан үшін алдыңғы қатарлы түркиямен сауда-экономикалық ынтымақтастықты дамыту негізгі мақсат болып отыр.
Түркия үшін Орта Азиядағы саясатының негізгі мақсаттарының бірі аймақтағы экономикалық қатнастарды дамыту сақтау болып табылады.
        
        әл – Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті
ТУРКИЯ ЖӘНЕ ОРТАЛЫҚ АЗИЯ ЕЛДЕРІ АРАСЫНДАҒЫ ҚАРЫМ-ҚАТНАСТЫҢ
ЭКОНОМИКАЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ
/XX ... - XXI ғ. ... 2009 ... ... ... қатнастардағы Қазқстан мен Орталық Азия: Түркияның
геосаясаты
1.1 Орталық Азиядағы жаңа ... ... ... ... Азиядағы геосаяси
мүдделері....................................15
1.3 Орталық Азия аймағы елдерінің инвестициялық жағдайы және Түркияның
аймақтағы инвестициялық саясаты………………………….......21
2 Тарау. Түркия – ОА ... ... ... және ... ынтымақтастықтан стратегиялық әріптестікке
өту.........................................................................
...................................................29
2.2 Түркия мен ОА басқа мемлекеттері арасындағы экономикалық
қатынастар..................................................................
........................................
3. ... ... ... ... ... ... Бүгінгі жаңа геосаяси жағдайда Орта Азия
мемлекеттері /Қазақстан, ... ... ... ... өздерінің геосаяси және геоэкономикалық ерекшеліктеріне
қарай әлемнің ірі мемлекеттерінің ... ... ... ... ... Бұл ең ... өңірдің Еуропа мен Азияны біріктіретін
қолайлы да тиімді географиялық орналасуы мен жер ... ... мен ... ... бай ... ... Азия/ОА/ мемлекеттерінің дамуы үшін ... жаңа ... ... орнату стратегиялық маңызды мәселе.
Бітіру жұмысының жұмысының ... ең ... ... ... ... ... ... тікелей байланысты. Геосаяси
тұрғыдан алғанда, Түркияның Орталық Азияның бес мемлекеттерінде ... ие ... және ... ... негізгі факторы ретінде
қарастыруында. ОА – ның ... ... ... ... кіру ... шет елдермен дипломатиялық қатнастарды дамыту
мәселелері үлкен өзектілікке ие ... ... Н.Ә. ... ... шаруашылық байланыстардың қазіргі
заманғы даму бағыты ... ... жэне ... ... ... бұл - Еуразия үшін лайықты келешек, яғни тек
сондай жағдайда гана ол XXI ... ... ... мен ... факторы бола алады» деген болатын [1].
ОА прагматикалық қызығушылық ... ... ... ... XXI ғасырдың басында өзгеріп жатқан ... жаңа ... ... саясатын бейімдеу жағдайында болды. 1990 жылдардың басында
Түркия ОА мемлекеттеріне ... жаңа ... ... концепциясын
жариялады. Онда Қазақстанға да қатысты байланыстардың саясаты баяндалған
болатын. Осы ... ... ... ... ... ... саясатын
Еуропадағы және посткеңестік кеңістікте болып жатқан ... ... анық ... ... «еуразиялық екпіннің» пайда
болуы ең алдымен бауырлас түркі ... ... ... ... ... ҚР ... Н.Ә. Назарбаев ... ... ... екіншідүние жүзілік соғыстан кейін жүргізген ашық есік ... ... ... ... даму ... ... жеткізгені мәлім. Бүгінде Түркия әлемдік саясатқа ықпал ететін
мемлекет болып табылады. ... ОА ... үшін ... және саяси –экономикалық байланыстарды дамытудың маңыздылығы
барған сайын артуда.
Қарастырылып отырған тақырыпқа ғылыми тұрғыда баға берудің тағы ...... ОА мен ... ... әрі ... ... болып табылады. Қазақстан үшін ... ... ... ... дамыту негізгі мақсат болып
отыр.
Түркия үшін Орта ... ... ... ... ... экономикалық қатнастарды дамыту сақтау болып табылады.
Түркия үшін ... Азия ... ... ... ... ... ... маңызға ие болады. Өйткені
бүгінгі таңда халықаралық деңгейде қаржы дағдарысынан шығу онымен ... ғана ... ... келмейді.
ОА мен Түркияның саяси, сауда-экономикалық ынтымақтастық дипломатиялық
байланыстар орнағалы бергі қарым-қатынастардың негізін құрады. Экономикалық
тұрғыдан алғанда, ... үшін ОА мен ... ... ... ... ... бола алады. Олар-энергетикалық сала, металлургиялық шикізат
өңдеу мен өндірумен ... ... ... ... ... ... ... Оған қоса Қазақстан
түркия товарларын ... ... ... тұтыну базары болып
қала бермек.
Бітіру жұмыссның тақырыбы ... ... ... мен ОА ... ... - экономикалық ынтымақтастықтың басым бағыттарын айқындау
және олардың өзара ықпалдастық деңгейін ... ... ... дамуына баға беруге мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысында Түркия
мен Орталық Азияның тәуелсіз елдеріне қатысты ұстанған ... ... ... ... Бұл ... ... ... арттыра
түсері сөзсіз.
Түркия мен ОА мемлекеттері арасындағы сыртқы саяси байланыстарды ашу
бітіру жұмыстың зерттеу ... ... ... Ал ... ... дамуының негізгі бағыттарын зерделеу, яғни сауда-экономикалық
және мәдени салалардағы ынтымақтастыққа талдау жасау жұмыстың зерттеу пәні
болған.
Зерттеу жұмысының хронологиялық ... 1992 ... ОА ... алған уақыттан бүгінгі күнге, 21-ші ... ... 1-ші ... ... ... ... ... мақсаттары мен міндеттері. Бітіру жұмысының негізгі
мақсаты Түркия-ОА мемлекеттерінің ... ... ... және ... түрде зерттеу болып табылады. ... ... ... ... алдына мынадай мақсаттар қойылады:
1. Түркия мен ОА мемлекеттерінің сыртқы ... ... ... ... ... ОА үшін ... және ... үшін ОА сыртқы саясатында алатын орны
мен ролін айқындау.
3. Түркияның Орта Азия ... ... ... ... ... мен ОА ... байланыстардың болашағын сипаттау.
5. Түркияның Қазақстан мен Орта Азия елдеріндегі ... ... ... ... ... пен ... қалыптастырудағы «Түркия
тәжірибесіне» объективті қорытынды жасау.
Бітіру жұмысының ... ... ... ... мен ОА
мемлекеттерімен дипломатиялық қатнастарының ... және ... мен ... ... ... ... XX ғасырдың 90 жж бастап
ғылыми -дипломатиялық ... орын ... ... ... екі ... сыртқы саяси байланыстар кең аумақты саяси қызығу құралына
айналды. Қазақстанның сыртқы саясаты, оның ... ... ... Орта ... ... ... ... зерттеушілердің еңбектеріне арқау
болды.
Бітіру жұмысының пайдаланылған еңбектер қатарында алдымен ҚР Президенті
және қазақстандық дипломаттардың ... ... ... ... ... егеменді мемлекет ретінде қалыптасуы мен
дамуының стратегиясы»[4], «Ғасырлар тоғысында»[5], «Сындарлы он ... ... ... ... ел ... ішкі және ... саясатын
қалыптастырып, даму бағытын ... Оның ... ... ... ... бұл мемлекетпен өзара тиімді
экономикалық, саяси, достық, әріптестік ... ... ... ... ... ел ... сыртқы саяси
бағыттарын айқындауы, оның халықаралық қауымдастыққа ... ... ... және ...... ... ... ҚР экс –
сыртқы істер министрі, қазіргі таңда ҚР ... ... ... ... ... ... политика Казахстана в ... ... ... ... ... Қ.К. Тоқаев
Қазақстанның тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... ... саясаттың бағыттары, кезеңдері және басым жақтары
қарастырылған. Соның ... ҚР мен ... ... ... ... ... отырып, Қазақстан мен ... ... ... ... ... ... ... мен ОА арасындағы дипломатиялық байланыстар ортаазиялық
дипломаттардың да және ... ... де ... ... ... ... өздерінің зерттеулерінде Түркия мен ОА арасындағы
екіжақты байланыстың қалыптасуы мен дамуын, экономикалық ... ... ... ... ... ... сөз ... Қазақстан мен Түркия
арасындағы өзара ынтымақтасты ... ... ... арналған.
Бұл еңбектерде қол жеткізген жетістіктеріне талдау жасай отырып, ОА
мен Түркия экономикалық даму және ... ... ... ... ... баға ... қатар бітіру жұмыстың тақырыбын ашуда Ресей және Орта ... ... ... де ... ... қатарында
Б.Н.Елциннің,В.ВПутиннің, Өзбекстан президенті И.Каримовтың «О национальной
государственности, идеологии независисмости и правовой ... ... ... ... ... ... атты ... атап өтуге болады.
Бүгінгі таңда Түркияның экономикалық ... ... ... ... ... мен ... сұхбатттары кірген. Бұл еңбектерде Түркия
өзіндік даму жолымен жүруге және түркиялық ерекшелігі ... ... ... ... ... ... бағыт алу қажеттігін және
сыртқы байланыстарды кеңейту ... ... ... ... ... ... ... мен Орталық Азияға қатысты
жүргізген саясатына талдау жасауға бірқатар Ресей ... ... ... ... ... ішінде Е.Примаков,М.С.Капица,
В.А.Корсун, А.Д.Воскресенский, ... ... ... ... [14], ... [15], ... [16], Е.П.Бажанов сияқты
зерттеушілерді атауға болады.
Қазақстандық зерттеушілер Қазақстан мен Түркия және Түркия мен ... ... ... ... мәселелерге баса назар
аударған
Қазақстан сыртқы саясатында мемлекеттік маңызы бар ... ... ... ... еңбектері.
Орта Азия аймағы тәуелсіздік алғаннан ... ... ... ... экономикалық, әскери қауіпсіздігі, сонымен қатар Орта
Азиядағы геосаяси жағдай мен ... ... ... ... орны сияқты
мәселелер белгілі ғалым Ө.Қасеновтің еңбектерінде қарастырылып, жан-жақты
талдау жасалынған[6].
Қазақстандық ғалымдар Түркия мен ... ... ... мен экономикалық байланыстарға талдау жасайды.
Сонымен бірге зерттеуші М.Лаумулиннің бірқатар басылымы Қазақстан, ... ... мен ... ролі, қарым-қатынасы тұрғысындағы батыс
зерттеушілерінің, әсіресе ... ... ... ... ... ... ... Ч.Анделенд, Н.Платт,
Кайзер, М.Олкотт және т.б. бар.
Орта Азиядағы түрік факторы деп ... ... ... ... қырғыз
зерттеушілерінің еңбектері зерттеу жұмысының тақырыбын ашуда пайдаланылды.
Онда Түркияның Орта ... ... ... ... ... күнгі
дамуына әсер ететін Түркия байланысты кейбір факторлар ашылған[7].
Қазақстан сыртқы саясатына қатысты әл-Фараби ... ... ... ... қатынастар факультетінің халықаралық қатынастар
және Қазақстанның сыртқы саясаты кафедрасының ... ... ... Қ.Е.Байзақованың, Ф.Т.Көкееваның, және т.б. еңбектері
бар.
Зерттеу жұмысында түрік ғалымдары мен ... ... ... ... ОА мен ... арасындағы байланыстардың жаңа
кезеңдегі ... ... ... ... әрі ... ... ... еңбектер Кеңес Одағы ыдырағаннан бұрынғы
кезеңдегі қарым-қатынастарға арналған.
Зерттеудің деректік ... ... мен ОА ... ... Орта ... сыртқы саясатын зерттеудің деректік негізгі көздерін
төмендегідей бес топқа бөлуге болады.
Зерттеу көздерінің бірінші ... ... ... құрайды. Олар
Түркия мен ОА арасындағы байланыстарды дамыту ... қол ... ... ... ... Мысалы, Қазақстан
Республикасы мен Түркия арасындағы жиырма бірінші ... ... одан әрі ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Үкіметі мен Түркия ... ... ... туралы келісім. Мұндай құжаттар аталмыш елдер арасындағы
байланыстарға жан-жақты талдау жасауға ... ... ... ... ... ... ... құжаттарда мемлекеттер арасындағы
халықаралық ынтымақтастықтың басым жақтарын көрсететін ... да ... ... ... ... ... екінші тобына ел басыларының,
сыртқы ... ... ... баяндамалары, өзара ... ... ... және ... ақпарат құралдарына берген
сұхбаттары кіреді. Олар ... ... ... ... ... ... деректердің үшінші тобын Түркия мен ОА
байланыстардың әртүрлі салаларын баяндап, талдау ... ... ... ... ... ... саясатшы, тарихшы
ғалымдардың зерттеулері мен монографиялары құрайды.
Ал деректердің төртінші тобын қазақ, ... ... ... ... ... ... ... кездесетін алуан түрлі ақпарат
құжаттары кіреді. Ондай ... ... ... ... ... «Жас Алаш», «Түркістан», ... ... ... және ... ... ... ... «Центральная Азия и Кавказ», «Казахстан: экономика и
жизнь», «Казахстан и ... ... ... обозрение»,
«Континент» журналдарында бар. Ал Ресейдің «Правда», «Известия», «Аргументы
и факты», ... ... ... мен ... ... Востока»,
«Мировая экономика и международные отношения», «Азия и ... ... и ... ... ... ... пайдаланылды.
Жапонияның журналдары зерттеу жұмысында ерекше орын алды.
Зерттеу жұмысында пайдаланылған деректердің бесінші тобын ... ... ... және ... ... ақпарат агенттіктерінің хабарлары
құрайды. Мұндай ақпарат агенттіктердің қатарында Қазақстанның «Хабар»,
«ҚазААГ», ... ... ... ... Ресейдің «Новости», «ИТАР-ТАСС» агенттіктері бар. ... ... ... ... желісінен алынған.
Жоғарыда аталған деректердің барлық топтары диссертациялық жұмыстың
деректік негізі болды. ... ... ... ... ... ... толық зерттеуге және жұмыстың мақсаттары міндеттерін
ашуға мүмкіндік бергені сөзсіз.
Зерттеудің ғылыми маңыздылығы. Түркия мен ОА мемлекеттері ... ... ... ... және ... ... ... белгілі, бірақ осы уақытқа дейін бұл ... ... ... ... жұмыстың ғылыми жаңалығы ... ... ... ... ... ... ... рет Түркия мен ОА мемлекеттері экономикалық
қатнастары ОА мемлекеттерінің ... ... ... екі ... ... ... талпыныс жасалады.
- Түркия сыртқы саясатының негізі, халықаралық жағдайдың ... ... ... және ... ... ... ... сыртқы саясатындағы басым жақтар қарастырылды.
- Түркияның Орта ... даму ... ... Қазақстанның арасындағы ынтымақтастықтың негізгі бағыттары
анықталды. Тең құқықтық пен ... ... ... негізінде
белгіленген ара қатынастардың ... ... ... ... ... мен ... ... жұмысының әдістемелік негізі. Зерттеу жұмысының теориялық
негізін отандық және шетелдік ... ... ... ... тарихи оқиғаларға және сан-саладағы мемлекетаралық
құжаттарға жинақтау, талдау, ... ... ... ... ... қолданылатын тарихи-салыстырмалы және жүйелеу әдістері де ... ... ... Бұл ... ... сыртқы саясатындағы Орталық Азия
республикаларының әрқайсысының орнын жүйелі түрде айқындауға мүмкіндік
береді. ... ... ... ... ... оның нәтижесін шығару үшін,
сол арқылы баяндау, талдау және болжау түрінде ... ... ... үшін ғалымдар әртүрлі әдістерді зерттеген. Сыртқы саясаттың дамуына
батыс ... ... ... саясаттанушылар, өз үлестерін
қосқан. Олар зерттеудің билікті-элиталық, ... ... ... ... ... ... ... пен халықаралық қатынастарды зерттеу мен ... ... ... ... ... құбылыстарға баға берудің әдісі ... ... ... Бұдан 40 жыл бұрын ... Джон ... мен ... ... ... ... мәселелерді шешудің
тиімді жолдарын табуға тырысқан, сол орайда өздерінің "Ойындар ... ... ... атты ... ... ... классикалық
ойындар теориясын жасап шығарған. Оның негізінде рационализм принциптері
бойынша жұмыс істейтін ... ... ... және ... құрылатын мүмкіндік теориясы ... ... бұл ... ғылымның басқа да салаларына қолданылатын құралға айналды. Саясат
ғылымында ол құрылым мен ... ... ... ... ... ... құбылыстарды зерттеудің салыстырмалы әдісі болып
табылады.
Диплом жұмысының ... ... екі ... ... ... ... ... Қазқстан мен Орталық Азия: Түркияның
геосаясаты
1.1 Орталық Азиядағы жаңа геосаясат және Түркия
Орталық Азия аймағы өзінің географиялық, ... ... ... және тағы басқа факторларының ... ... ... ... ... өзіндік ерекшеліктерге ие аймақ болып табылады. ... ол ... ... ... Европа мен шығыстағы Азияның,
солтүстіктегі Ресей мен оңтүстіктегі ислам ... ... ... ... да ... ... ... өте зор. Екіншіден,
тікелей теңізге шыға алмайтын құрлық ортасындағы ... ... ... тек ... ... ... ғана шыға алады, сондықтан
көршілес елдермен байланыс орнатудың мәні қаншалықты зор екендігін айтпаса
да ... ... ... ... ... ресурстарға өте бай, оның
ішінде әсіресе табиғи газ, мұнай, ... ... және ... да ... ... бар. Ауыл ... ... мақта, астық, көкөніс және
тағы басқа экономикалық дақылдарды дамытудағы жағдайы ... ... ... зор экономикалық потенциалға ие. Төртіншіден, ұлттық,
діни, мәдени жағынан ... бұл ... ... тән ерекшеліктерге ие, түркі
және ислам ... ... ... зор, оған қоса ... пен шығыс
мәдениеттерінің қосылған ықпалы да ... ... ... дәлірек айтсақ, 90-шы жылдардың басы Орталық Азия
республикалары үшін ғана емес, сонымен бірге кезінде Кеңес Одағын құраған
республикалар үшін де ... ... ... болды. Социалистік тәртіп
орнатып келген дүниежүзінің ірі державасы Кеңес Одағы ыдырап, 70 жыл бойы
орталыққа ... ... ... ... ... ие ... ... егемендік алған республикалар үшін жеке-дара ... ... ішкі және ... ... бағыттарын белгілеп, әрі қарай
өздігінше аяқ алып жүруі оңай іс емес ... ... ... ... ... ... ... істерге белсене араласа отырып, халықаралық
ұйымдарға мүше болып, дүниежүзілік қоғамдастықтың тең ... ... ... ... ... ... мен саяси, экономикалық
күштер назары осы аймаққа аударылған.
КСРО алып мемлекет ретінде тарих сахнасынан кеткен соң, оның ... ... оның ... ... Азия ... де тәуелсіздіктерін
жариялап, егемен ел ретінде халықаралық қауымдастықтан өздеріне тиесілі
орындарын алуға тырысты. 1991 ... ... ... соң бірі ... тәуелсіздігі туралы жариялады. Осы жылдың желтоқсан айының
басында КСРО-ның іс жүзінде ыдырауы ... ... ... қол ... соңында Алматыда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының пайда болғаны
жөнінде ... ... ... ... Азия ... ... қатарында болып Түркия, Ресей, Қытай және АҚШ
мойындайды.
Тәуелсіздік алған бес ... ... ... ... бірдей деңгейде болды. Ал жеке-дара мемлекет ретінде
өмір сүре бастаған кезде Орталық Азия ... ... даму ... ... ... ... ... бағыты әртүрлі болды. Мысалы,
Түркменстан ешкімге қосылмайтын бейтараптық саясатты таңдап, оқшауланып
алды. Тәжікстанда ... ... ... ... ... 5
жылдан аса уақытқа созылған ... ... ... ... ... ... ... ұстана отырып, әлем елдерімен тең құқықты
ынтымақтастықты дамытуға бет алды. Бірақ орталықтан ... ... ... ... 5 ... үшін ... ... байланыстардың
үзілуі салдарынан болған экономикалық дағдарыстан шығудың жолдарын да
іздестіру қажет болды. Дәл ... ... ... Азия ... ... табиғи ресурстарға бай болуы, олардың геосаяси жағдайы әлемдік
экономикалық қатынастарға ... мол ... ... ... құрамында болған кезде Орталық Азия елдерінің басқа да
одақтас республикалар сияқты шет мемлекеттермен ... ... ... ... ... өте ... болды. Ал тәуелсіздік
алғаннан соң сыртқы саясат жүргізу ісінде дербестікке қол жеткізіліп, алыс-
жақын шет ... ... ... орната бастады. Көптеген
қолайлы факторларға сәйкес, әлемнің ірі мемлекеттерінің осы ... ... ... ауып, Орталық Азия ... ... ... ... айналды. Бүгінгі таңда Орталық Азия АҚШ, Қытай, Ресей, Түркия,
Иран және ... ... ... ... ... ... ... жылдары бұл аймақта ірі ... ... ... ... ... 21-ші ғасырдың басынан бастап
экономикалық мүдде саяси мүддеге ауысқандай.
КСРО ыдырағаннан кейін Орталық Азия ұлы ... ғана ... ... ... аймақтық «күш орталықтары» қатысқан жаңа «үлкен ойынның»
сахнасына айналды. Егер 19 ғ.-20 ғ. басында ... ... ... және
Британ империялары болса, енді Ресей Федерациясы, АҚШ, Қытай, Түркия, Иран,
Үндістан, Пәкістан, Сауд Арабиясы, сонымен қатар еуропалық ... ... ... ... 1992-1993 жылдары Батыспен «стратегиялық серіктестікті» орнату
идеясын алға тарта ... ... ... жариялаған бұрынғы
кеңестік азиялық республикаларға деген назарын ... 1994 ... ... ... ... ... ықпалын қайта қалпына келтіруге
тырысады. ... үшін ... ... ... және ... ... болды. Ішкі мәселелердің өткірлігі мен экономикалық
мүмкіндіктерінің әлсіреуі ... ... ... ... ... талпынған әлем елдерімен бәсекелесуге кедергі жасады. Орталық
Азиядағы екінші «үлкен ойынның» тағы бір ... ... ... ... ... ... ... бастады. Яғни, инвесторлар
арасында табиғи ресурстарға қол жеткізу үшін, мұнай мен газ ... ... өтім ... ... жаңа тәуелсіз орталықазиялық
мемлекеттердің сыртқы саяси және сыртқы экономикалық бағыттары үшін ... ... ... мүдделерін қорғау- Мәскеудің Орталық Азиядағы
саясатының негізгі мақсаттарының бірі. Өз мүддесін қорғау ... ... үшін ... ... ... ... ... мысалы, Қазақстанда,
қатаң бақылауды сақтап ... ... үшін ... ... жағынан да,
экономикалық жағынан да аса маңызды мемлекет болып саналады. Мұнда кеңестік
әскери және өнеркәсіптік нысандар- ... ... ... мен ... ... ... орналасқан. Қазақстан – бұрынғы КСРО аумағындағы Ресейден
кейінгі екінші ірі мұнай ... Оның ... ... ... ... бақылау орнату Ресейге аса маңызды стратегиялық және
экономикалық мүмкіндіктер береді. ... ... ... импортына
тәуелді ірі кәсіпорындар бар. Жалпы, экономикалық салада Ресей мен ... ... ... ... өте тығыз.
Қазақстан бұрынғы Кеңес Одағында мыс, ... және цинк ... орын ... және оның негізгі тұтынушысы Ресей болған. Ресей
қара металлургиясы ... ... да ... ... рудасының, марганецтің,
молибденнің және хромның, сирек кездесетін ... ... ... ... ... ... ... өндірудің монополисі болған болса,
Түркменстан-құрамынан стронций шығарылатын целестин рудаларының, Өзбекстан-
мақта мен алтынның ірі жеткізушісі болған [6, . ... ... үш ... ... Ресей және АҚШ. Әрқайсысының
өзіндік мүддесі бар, оған қоса ... ... де бұл ... ... ... мүдделі. Ал бұл өз кезегінде бірлесіп күш жұмсауды қажет ететін
радикалды исламды жеңген кезде ғана ... ... ... оларды
біріктіретін осы мақсаттар олардың мәмілеге келуін қажет ... ... ... ... ... ... табылады.
Тәуелсіз мемлекеттер мәртебесіне ие болған шақта Орталық Азияның
әлемнің ірі мемлекеттерінің қызығушылығын тудырған басты ... ол ... ... бай ... ... ... ... Каспий мұнайы болды.
Каспий мұнайын игеру мақсатында алғашқылардың бірі ... ... ірі ... өңірге келгені белгілі. Орталық Азиядағы «жаңа үлкен
ойынға» ірі ... ... ... ... дәл осы ... мұнайы
мен табиғи газ. Каспий теңізінің жағалауы бойымен және оның түбінде әлемнің
ірі көмірсутекті отынның игерілмеген қорлары бар. ... қоры 243 ... ... ... ал ... құны 4 ... АҚШ долларына жуық. АҚШ
энергетика министрлігінің болжамы бойынша, тек Әзірбайжан мен Қазақстанның
өзінде бұл қорлар 130 ... ... ... ... бұл АҚШ ... 3
еседен асып түседі екен. «ЭксонМобил», «ШевронТексако» сияқты ... жаңа ... ... қазірдің өзінде 30 млрд. долл. құйған. Бұл
аймақ Құрама Штаттардың ОПЕК-ке -мұнай экспорттаушы ... ... ... ... ... ... деп ... [8].
Аймақтағы ірі ойыншылар мұнай мен газды игеруде ғана емес, оны
тасымалдаудағы ... ... ... үшін де ... ... Солтүстік
Кавказдағы өз аумағы арқылы өтетін бағытты қаласа, Қытай ... ... ... ... ... Иран ... ... арқылы өз құбыр жүйесін
ұсынса, Вашингтон, керісінше, ... де, ... да ... ... ... ... Қалай болғанда да, тасымалдау жолдарына бақылау
орнатуда Ресей үшін ... ... ... ... ... аумағы арқылы өтеді. Бүгінгі таңда АҚШ-қа ... ... ... жуығы Ресей еншісінде екен. Ресейдің экономикалық даму және ... ... сөзі ... ... ... ... мұнай жеткізуде
араб елдерімен бәсекелесе алады [9].
Қытай да АҚШ-тан кейінгі екінші ірі ... ... ... ... ... ... шет қалған жоқ. Қытайдың мұнай-газ компаниясы
Қазақстанның бірқатар мұнай кеніштерін игерумен қатар, батыс Қазақстаннан
батыс Қытайға ... ... ... ... Бұған дейін Қытайға мұнай темір
жол арқылы жеткізілген болса, ендігі ... ... ... ... ... ... болады.
Қазіргі Қытай-қарқынды дамып келе жатқан мемлекет, күшті саяси орталық.
Бүгінде ол ғаламшардың ірі экономикалары ... ... ... ... ... ... ... төртінші орынды иеленген. 21-ші ғасырдың
ортасына ... ҚХР ... ... ... держава болатынын түсіне отырып,
онымен ынтымақтастықты дамытуға мүдделі мемлекеттер саны да ... ... ... мен ... ортақ көзқарасымен санаспай халықаралық
қатынастардың ешбір ойыншысы әрекет ете ... ... екі ... ... ... ... тұрақты мүшесі, екеуі де аумақ, ... ... ... және ғылыми база, ядролық ... ... пен ... ... ... ... ... маңызды факторларға ие.
Екіншіден, өз мүдделерін қорғауда екі мемлекет ... ... ... ... ... және БҰҰ-ның беделіне сүйенеді. Олар
үшін ... ... ... халықаралық мәселелер мен қайшылықтарды шешуде
күштеу және біржақты қабылданатын әдістерді ... қала ... ... 11 қыркүйек оқиғасынан кейін АҚШ-тың Орталық Азиядағы әскери
қатысуы белсендірілді. ... ... Азия ... ... күрестің
шешуші алаңына айналды.
Лаңкестікпен күрес АҚШ-ты, Орталық Азия республикаларын, Ресей мен
Қытайды біріктірді. ... ... ... бұл ... ... ... лаңкестік ұйымдар тарапынан келген қауіппен
соқтығысты. Енді Ресей шешен сепаратистерінің Усама бен ... және ... ... ... ... ... ... Қытай Шыңжаңдағы
ұйғыр сепаратистерінің «Аль-Каидамен» және ... ... ... Ал ... Азия мемлкеттерінің басшылары үшін олардың
авторитарлық тәртібіне өте зор ... ... ... ... ... өз позицияларының нығаюы басымдық ... ... ... ... Ресей өзінің бұрынғы әлеуетін жоғалтып алса
да, Орталық Азия елдерімен тарихи ... алға ... ... ... достастығы, Ұжымдық қауіпсіздік шарты ұйымы, Шанхай
ынтымақтастық ... ... Азия ... ... ... ... ... аймақта пайда болуы, оның Өзбекстан мен Қырғызстанда әскери
базаларды ашуы ... ... ... ... күшейтуге итермеледі. 1990
жылдардың аяғында Мәскеу Орталық Азияда өзінің ... ... ... ... ... Ұжымдық қауіпсіздік шартына жаңа құрылымдық өзгерістер
енгізу туралы ... ... ... ... ... ... күшеюіне септігін тигізген Ұжымдық қауіпсіздік ... ... [12, ... ... ... ... 2003 ... күзінде Қырғызстанда
әскери базасының ашылуы. Бұл Ресей мен Орталық Азияның бірқатар елдерінің
ресми ... ... ... ... қатысуын қолдайтынын көрсетті.
Содан соң 2004 ... ... ... ... ... мен Э.Рахмоновтың
кездесуінде Ресей мен Тәжікстан арасындағы жан-жақты ынтымақтастықты ... ... қол ... оның ішінде Ресейдің Тәжікстандағы
әскери қатысуы да бар. Оған қоса Мәскеу мен Ташкент арасындағы байланыстар
да ... ... ... ... ... ... ... мен бірлескен әскери жаттығулар негізгі рөл атқарады[12, с.69].
Орталық Азия аймағындағы ірі державалардың қатысуын қарастырғанда, НАТО-
ның да өңірге келгені туралы ... ... ... ... ... ... негізгі әскери одақтасы болып табылады.
Ауғанстандағы антилаңкестік ... АҚШ ... ... ... ... ... мен Қытай НАТО-ның Орталық Азияға келуін қаламайды,
өйткені ол бұл екі алпауыттың аймақтағы ықпалын ... ... НАТО ... Азия ... ... ... 1994 жылдан басталғаны
белгілі. Сол кезде Орталық Азияның Түркменстаннан басқа төрт ... ... үшін ... ... ... ... Азия мемлекеттерінің «Бейбітшілік үшін серіктестік»
бағдарламасына кіруі олардың ... ... ... ... ... қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықтың тетігін қамтамасыз етті,
бірлескен қайраткерліктің негізін қалады. Стамбул саммитінде Альянс ... ... ... ... ... ... Азия мен ... ынтымақтастыққа аса назар аударуы қажет деген шешім
қабылданды. НАТО-да Бас ... ... бен ... Азия ... ... лауазымы, сонымен бірге осы аймақтардың әрқайсысының байланыс
офицерлері қызметтері ... ... ... ... ықпал етіп, ынтымақтастықты реттеу мен диалог жүргізу ісіне жауап
берулері тиіс [13, ... Азия ... ... және ... ... ... Үндістан, Пәкістан, Жапония, Еуропалық Одақ мемлекеттері де дамытуда.
Бірақ бұл аталған мемлекеттердің Орталық Азия аймағындағы қатысуында ... ... ... ... сияқты тайталас айтарлықтай
байқалмайды. Ынтымақтастығының басында ... діни ... ... ... Азия ... идеологиялық басым көрсеткісі келген Иран өз
мақсатын іске асыра алмады. Сөйтіп, ... ... тек ... ғана құра ... Иран ... Азия үшін ... ... жолы болып табылады, бұл мақсат жүзеге асты да. 1996 ... ... ... ... байланыстырған Мешхед-
Теджен-Серахс теміржол торабы салынып бітті.
Түркияның Орталық Азия республикаларымен этникалық, тілдік және ... оның ... бірі ... ... ... ... Түркиямен бүгінгі таңда сан-саладағы ынтымақтастық дамуда. ... ... ... ... ... туризм салаларында
көрінеді. Жалпы алғанда, ... Азия ... ... ... ... ірі ... қатар, әлеуеті жағынан төмендеу мемлекеттермен
де жан-жақты байланыстарды дамытуда. Бүгінгі ғаламдасу заманының талаптары
да екіжақты және ... ... және ... байланыстарды
дамытуды, әлем елдері мен өңірлері арасындағы интеграциялық процестерді
алға бастыруды, ортақ ... ... ... ... етеді.
Әйтсе де ғаламдасудың талаптарына сай әрекет ету, ірі ... ... ... жол ... олардың әскери, саяси ықпалын
күшейту Орталық Азия елдерінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... болғаны. Өйткені экономикалық
дамудың әлі де болса төменгі деңгейіндегі, қарулы күштері де ... ... үшін ... ... тек дәйекті де тиімді саясатты ұстанғаны
абзал.
1.2 ... ... ... геосаяси мүдделері
Қазіргі кезде Түркия мемлекеті, қаржы дағдарысына ... ... ... ... ... әдістерін біршама кеңейгенін түсінді. Оның
себебі, егерде бұрынғы уақытта жаһандық сипаттағы мәселелерді ... ... ... ... ... ... көптеген саяси да басқа да
жаһандық маңызы бар ... ... ... ... ... емес,
экономикалық күш пен әр түрлі жаңа технологиялардың қолданылуымен шешіледі.
Әрине бұл ... ... өз ... ... түрде жүзеге
асыралады. Оған қоса, Түркия НАТО елдер ішінде ұйымға тигізетін септігі
жоғарғы ... ... ... Бұндағы Түркияның басты мақсаты – НАТО арқылы
Орталық Азия мен Таяу Шығыс аймағындағы ... ... өз ... сай ... мәртебеге ие болу.
Бүгінгі күнде Түркия ОА елдері экономикасына ... ... ірі ... ... ... ... ... Түркия ОА
мемлекеттерінде экономикадағы тұрақтылық кепілін ... етіп ... ... 90 ... бастап Түркия Еуразиялық кеңістік шеңберінде
Орталық Азия аймағына қатысты өзінің жаңа бағытын жүзеғе асыруға аяқ ... ... ... ... ... ... ... алға қояды:
• Экономикалық ынтымақтастық пен табиғи ресурстарды игерудегі
ынтымақтастық;
• Түбі бір түрік ... ... ... мен ... ... саяси сұхбат;
• Әрбір республикада жекелей қоғамның демократизациялауы мен
тұрақтылығын, ядролық ... ... ... ... ... саясатында қазіргі заманның халықаралық жағдайының
мынадай ерекшеліктерін белгілейді:
Біріншіден, әлем қауымдастығы ішіндегі тығыз қарым-қатынастардың күшеюі
мен ... ... Яғни ... ... мен ... ... алыс ... мен басқа себептерге қарамастан ақпарат, байланыс
құралдарының дамуы әр түрлі ... мен ... ... қатынасын жеңілдетеді.
Екіншіден, халықаралық жағдайға байланысты, Түркия нарықтық экономика
мен демократия жолындағы ОА елдеріне техникалық, қаржылай ... ... ... ... ... тікелей қатысы бар,
өйткені ... ... ... барлығын бір сипат біріктіреді: оның
салдары ... ... ... ... бір ... ... ... және оларды шешу үшін ... ... ... ... ... Ондай мәселелерге терроризм, ядролық кауіпсіздік,
босқындар мәселесі, СПИД, есірткі, халықаралық қылмыс және т.б.
Төртіншіден, қазірігі әлем ... ... ... ... ... бір ... тән болуы жөніндегі сана сезімнің оянуы ... КСРО ... ... ... ... ... Дүние жүзінің әр
түпкіріндегі аймақтық қақтығыстардың, әсіресе «қырғи-қабақ» соғысынан кейін
пайда болған қақтығыстардың барлығы үлттық және діни ... ... ... ... . ... үшін ол күрт ... ... негізге ала отырып қазіргі кезде Түркия өз ... ... ... ... өмірі мен елінің ... ... ... Бұл ... ... зор ... қосқан түрік
Президенттері С. Демирел, Т. Озал т.б.
Түркия Орталық Азия елдерімен қатынасында бірнеше ... ... ... ... ... дамуы барысында кезеңдердің
сипаттарының өзгеруі ең біріншіден Түркияның ... ... ... ... ... ... Азия мемлекеттерінің өз тэуелсіздігін
жариялауымен байланысты. Түркия үшін бұл өте ... ... ... ОА
аймағында жетекші рөл орнына үміткер түрік елі үшін ... ... ... тұрақтылық пен бейбітшілікті ... қала алу ... ... ... ... ... сыртқы саясатына ықпал ететін,
әсіресе қаржы институттарының қызметіне ықпал ететін фактор болып ... ... ... өз ... ... болашақтағы қарым-қатынасына
бұл аймаққа құйылатын келешек инвестициялық капиталдарға ... ... ... ... ... ... ... саяси бағыттарына
сәйкес іс-әрекеттер жасалды. Түркия аймақтағы интеграциялық үрдістерді жете
бақылап ... ... 1993 жылы 1 ... ... ... бес
республикалары Экономикалық ынтымақтастық пен даму ... ... ... елдер қатарына қосылады. Бұл Орталық Азия мемлекеттеріне
сырттан экономикалық көмек сұрауға жол ашты. Осы ... ... ... ... ... ... бастайды. Бұл Түркияның ОА ... ... ... болып табылады.
90 жж. бастапқы кезеңдерінде Орталық Азия елдері үшін ... ... 100 млн АҚШ ... ... ... деп пайымдалған
болса, кейін бірталай ... ... ... Қазақстан
Республикасына Түркияның салған инвестициялары әр жылда өсіп отырды.
Түркия аймақ республикаларындағы ішкі саяси жағдайға байланысты ... ... ... қатысуы болып табылады. Нәтижесінде Орталық Азия
мемлекеттері түркия үкіметінің мынадай несиелеріне ... ...... ... ... - 450 млн, ... - 240 млн, Түркменстан - 123
млн АҚШ доллары. Сөйтіп жалпы ... ... ... 1,5 млрд АҚШ ... ... Азия ... ара қатынасын әрі қарай ... ... ... аймақтағы пайда қазбаларды Түркияға экспорттаумен
байланысты болды. Бұл үшін ... ... ... ... ... ... бірнеше мемлекеттік деңгейдегі іс-шараларды жүзеге
асырды. Экономикалық қарым-қатынастарды жігерлендіру үшін ... 1994 жылы ... үшін ... ... ... ... ... енгізді. 1995 жылы Қазақстан үшін жеңілдік режимін
орнатты, 1996 жылы Түркменстан мен ... да ... ... және ұзақ
мерзімді сақтандыру жүйесі таратылды, ал 1997 жылы ... дәл ... үшін ... Азия елдеріне қатысты сыртқы саясатындағы кейбір
позитивті жағдайларды бағалай отырып Түркия қатынастарын ... ... ... ... ОА түркияның айақтағы бірлескен корпорациялары
пайда бола ... Бұл ... аса ... ... ... пайдалы
қазбаларды игеруге бағытталған. Осыған орай түркияның жетекші фирмалары
мұнай өндіруші ... ... ... ... Мысалы,
Қазақстанда Атыраудағы мұнай өндіру саласында, Өзбекстандағы ... ... ... ... ... ... энергетикалық қайнар көздерді игеруде тікелей
қатысуы оның сол ресурстарды өзінің ішкі нарығына ... ... ... Бұл ... бір ... Түркия өзінің одақтасы
АҚШ сияқты Таяу Шығыстың мұнайының импортынан тәуелділігін бәсеңдету ... ... ... сол ... ... 75% тең. Тағы бір ... Таяу Шығыстағы тұрақтылықтың жоқтығы.
Түркияның аймақтағы пайдалы ... ... ... ... іс-шаралар жөнінен белсенділігі мен қатар экономиканың сауда-
саттық саласы қарқынды дамып ... ... ... ... ... кең ... ... болып есептелсе де, сауда-
саттық қатынасы бар болғанмен, оның ... ... ... салаларына
қарағанда маңызды емес әрі өсу тенденциясы байқалмайды ... ... ... оған ... ... ... Республикасының сыртқы сауда
айналымында Түркия төменгі орында [89].
Түркияның мен Орталық Азия ... ... ... ... ... не, ... ... Біріншіден, Түркия Орталық Азия
аймағына мүдделілігіне басты фактор болып отырған бұл - аймақтың ... бай ... ... ... Азия ... республикаларда сол
пайдалы қазбаларды игеруге байланысты инфрақұрылымның дамымағандығынан,
Түркия бірінші ретте сол ... ... ... өз ... ... ... ... отандық өндірушілердің қызметін демеп
отыру үшін Орталық Азия аймағы мемлекеттеріне бағытталатын көмек қаржылай
емес ... мен ... ... ... ... ... ... беру кезінде өз компанияларының қызметтері мен тауарларын бағасы
қарыз ... ... ... ... ... ... енгізді, бұл өз
алдына аймақтың мемлекетерін Түркиямен ... ... ... ... мен ... Азия ... арақатынасының екінші бір қыры
болып есептелгенмен, аймақтағы әбір республикасымен байланысын жекелей
көрсету - ... Азия ... бұл ... байланысын одан да анық
байқатады.
Түркия мемлекеті алғашқылардың бірі болып Орталық Азия мемлекеттері
өзінің тәуелсіздігін жариялауынан ... онда ... ... ... ... басты. Орталық Азия мемлекеттері ... ең ... ... ... ... ... ел үшін ... қарым-қатынас
айрықша орын алады. Түркияда Қазақстанмен қарым-қатынасының ерекше сипаты
бар деген пікірді ... ... 1994 жылы ... Н. ... сапары болды. Мемлекет басшыларымен ... ... ... қол ... Бұл ... шын ... екі елдің өзара
қатынасының құқықтық негізі ... ... ... тарап ауқымды
жекешелендіруді жүзеге асыруға және экономикада шынайы ... ... ... ... бел ... ... ... Түркия тарабы
біздің елімізде экономикалық реформалардың басталуын ... ... ... ... ... ... асырылып жатқан прогрессивті
қайта құруларға жәрдемдесу ниетін сөз ... ... ... ... ... және ауыл шаруашылығы сиякты ... ... ... ... ... ... қатынастарда одан әрі ... ... ... ... ... саласындағы заңнаманы жетілдіруді қоса
алғанда, шетелдік инвестицияларға қолайлы жағдайлар ... ... ... ... мәден, білім беру, туризм, спорт
және басқа да ... ... ... екі ... ... ... екі ел ... арасында өзара сенім білдіруді тереңдету
үшін маңызы зор болды.
НАТО-ның белсенді мүшесі ... ... ... қауіпсіздік
саласындағы саясаты Анкарада жоғары бағаланды. 1997 жылы шілдеде кейін
болған ... ... ... өкілетті делегацияның Қазақстанға сапары
екі жақты ... одан әрі ... ... 1999 жылы ... Н. ... ... ... нәтижесінде Бірлескен
декларация қабылданды. Бұл ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынаста экономикалық
ынтымақтастық алдыңғы қатарға шықты. Анкара Қазақстанның ірі кредиторына
айналды. Қазақстанмен ... ... ... ... ... ... көмек сияқты үш бағыт бойынша жүзеге ... ... ... ... бойынша әлеуметтік-экономикалық дамуға арналған
гранттар, жеңілдікті заем, кредиттер түріндегі қаржылық көмекті Қазақстанға
бірнеше рет ұсынды.
Мәселен, ... Н. ... 1994 ... Түркияға сапары
барысында Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі мен ... ... ... 220 млн. АҚШ долларына Қазақстанға заем беру туралы келісімге
қол қойылды. Түрік ... ... ... ... салалары мұнай-газ саласы, сондай-ақ металлургия, энергетика және
инфрақүрылым болуы мүмкін деп санайды. 1999 жылы ... ... ... ... мен ... ¥МК ... негізгі келісімге қол
қойылды, ол бойынша Каспий теңізінің солтүстік ... ... ... ... ... долларын бөлу көзделді [35,Б.166].
Халықаралық ұйымдар жұмысыньң шеңберінде өзара ... ... ... ... ... БҰҰ ... НАТО ... Қазақстанның позициясын Түркия қолдап ... ... ... ... ... ету үшін едәуір күш-жігер жұмсап жүр.
АӨСШК-ні шақыру жөніндегі ... ... ... ... ... ... тиімді жүйесін кұруға қатысты Президент Н. ... іске ... ... факторы болды.
Орталық Азияның басқа да ... ... ... да өз
тәуелсіздігін жариялаған кезде, Түркия үкіметі ... ... ... Сонау Кеңес Одағының кезіне бастап Түркия Қыргызстан Рспубликасына
жәрдемдесуде белсенділік танытты. Қатынас орнатылған соң ... ... ... ... ... ... халқымен, оның мәдениетімен жақынырақ
таныстыруға бағыттады. Түркияның қолдауымен Қырғызстан бұрынғы Кеңес Одағы
елдерінің ... ... ... ... сауда ұйымына мүше ... де ... ... ... өз ... ... бір прогресске
жеткенмен де, бұл бағытта одан да интенсивті дамиды деп үміттенеді. ... ... жаңа ... республикаға бар қиындықтарды аздаған
шығынмен бастан кешіруге түркия тарапынан ... ... деп ... ... ... өкілеттілігінің ашылуына орай, жалғасты тығыз
қарым-қатынас болады деген ойдамыз деген болатын Президент Т.Озал
Жалпы ... ... Азия ... ... қарым-қатынасында
кедергі жасайтын бір жайт - Түркияның саяси топтардағы ... ... ... ... ... ... ... оның ішінде
бизнесмендер мен іскер адамдар арасында Орталық Азия мемекеттері жөнінде
хабардың бұрмалауында. ... ... ... 1999 жылы ... ... Өзбекстанның Исламдық қозғалыс экстремисттерінің оқиғасы
түрік халқын одан ... ... ... ... ... түрік
бизнесмендеріне Қырғыз мемлекетімен іскерлік жүмыстар жүргізуді қиындатады.
Әрине, 2001 жылығы 11 қыркүйектегі жағдайдан кейін ... ... ... ... ... қызығушылық бүкіл дүние жүзінде артты. Осындай
геосаяси жағдайда Қырғызстан қалпы ... ... ... антитеррористік
коалиция күштерінің авиабазалары, оның ішінде ... ... ... ... ... Кант ... ҰҚШҰ ... шеңберінде өз базаларын
орналастырды. Сонымен қатар, Қырғызстан НАТО әскерімен ... ... ... ... орай ... үшін Қырғызстанның АҚШ, Ресей,
Қытай ... ... ... ... ... ... өте ... Бұл
мәселені зерттеу Түркия үшін өзекті, ... бұл ... ... ... ... ғана ... ... әлемдегі халықаралық
қатынастарға әсерін тигізеді. Сондықтан Қырғызстанмен әріптестік Түркияның
сыртқы саясатындағы басым бағыты болып ... 1992 жылы ... екі ... дипломатиялық қатынастар орнағаннан бастап Түркия ... ... ... шеңерінде Қырғызстанға да 296 млн. АҚШ доллары көлемінде
көмек көрсетеді. ... ... ... ... ... мен ... орталығы жұмыс істеуде.
Қыргыз-түрік екіжақты қатынастарына сараптама жасай келе, Қырғызстан
Республикасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету ... ... ... ... ... кезінде болған жағдай Түркияның НАТО шеңберіндегі
саясатын ... ... ... ... Қырғызстан үкіметінің
антитеррористік іс-шараларды іске асыруының нәтижесінде 2002 жылы ... ... ... ... ... ... бойынша түрік халқына
қауіпті аймақ тізімінен алып ... ... ... басқа).
Қырғызстанда Түркияның бірнеше компаниялары жұмыс істейді. Олардың
ішінде:
. 1993 жылдан бастап Қырғызстан мен Түркия бірлесіп ... ... ... ... ... жұмыс істейді. Онда көбінесе
екі елдің өзара сауда-экономикалық байланыстары қарастырылады. Келешекте ... ... ... ... ... ... ... сұхбатты тереңдетуге
мүделі.
1999 жылы Тәжікстанның ... ... ... алғаш рет
Түркияға келіп, оның осы ... ... ... ... ... ... доллар көлемінде көмек беруге уәде берді.
Тәжікстан елдегі қақтығыстардан кейінгі экономиканы қалпына келтіруге
және ... ... ... ... ... ... сенді. Осыған орай 2002 жылы көлемі 8 млн. ... ... ... Бұл ... ең ... ... ... жүзеге асыруға, кедейшілікпен күрес, мемлекеттің ... ... ... ... ... 1993 ... бері бір ... 30
млн. доллар, кеін 20 млн. доллар көмек қаржы бөлген еді. Және де Түркия
тағы ... ... ... екендігін айтуда. Экономика ... ... ... ... пен кедейшілікпен күресте, инфрақұрылымды
көтеруге оны ... ат ... ... ... ... Түркия мен
Тәжікстан позицияларының дәлме-дәл келетін мәселесі - бүл ... мен ... ... ... Екі мемлекет те Ауғаныстандағы
АҚШ-тың қатысуымен ... ... ... ... Тәжікстан
Ауғаныстанмен шекаралас ел болғандықтан халықаралық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттерге практикалық көмек жасауға мүдделі /НАТО
шеңберінде/ ... ... ... мен ... ... ... ... және туризм саласында да жүзеге асырылады. Түркия ... ... да ... ... ... әрі ... ... тәжікстан экономикасына түрік инвестицияларын тартуды
көздейді. Тәжікстан мен Түркия арасында ... ... ... бірталай жетістіктер бар. Мысалы, мәдениет саласына Түркия 890
мың доллар каржы бөлді. Тәжікстан үкіметінің «Тәжік Ұлттық консерваторияның
музыкалық ... ... атты ... ... ... ... ... қаржы бөлген ал тағы бір «Тәжікстан ұлттық мұражайындағы көрме ... ... атты ... ... ... қаржы бөлінген.
Ал Өзбекстан мен Түркия мемлекет басшылары өзара ықпалдастық пен терең
ынтымақтастықты қалыптастыруға қажеттілігін қолдауымен ... ... ... ... ... волюта қорының кейбір ұсыныстарына сын
көзбен қарап, оған қоса әр ... ... ... олар ... ... 1997 ... өзінде шілде айындағы Т.Озал басшылығымен
Орталық Азияға келген үлкен делегациямен кездесу кезінде ... ... ... Түрік мүдделерінің өкілі болуына әрқашан дайынмын» деген
сөзі де түрік үкіметіне оң ... ... ... Өзбекстанға қатысты
Түркияның инвестициялық саясаты Орталық Азияның кейбір елдерінен қарағанда
жағдайы ... ... Ол елде ... ... ... тудыратын
мәселелер бар. Өйткені 2003 жылы Өзбекстан волютасы - сом конвертациясын
жариялағанмен, кейбір шектеулер ... ... ... ... бизнестің
Өзбекстандағы дамуына мүмкіндік бермейді. Сондықтан экономикалық қатынастың
басты бағыты қаржылай көмек көрсету болып табылады.
Түркияның Түркменстандық бағытында ... ... мен ... ... ... Бірақ Түркменстан Орталық Азия мемлекеттері ... ... ең бір ... ... болып табылады. Қазақстан
арқылы Европаға өтуге жоспарланып ... ... ... ... газы
түркмендік экономикасының дамуына үлкен үлес қосады деп ... ... ... деп ... жүр. Осы ... шеңберінде Түркия мен АҚШ
айтарлықтай ... ... ... бұл ... ... тарапынан қарсылық табуда.
1.3 Орталық Азия аймағы елдерінің инвестициялық жағдайы және ... ... ... ... бүкіл ТМД елдері шаруашылық жүйесінің маңызды
буыны болып табылады. Негізгі экономикалық ... ... ... өндірістік және ауылшаруашылық өнімдер) екінші ... ... ... - 7,3 ... доллар [82]. ... атты ... ... бойынша 90-шы жылдардың екінші
жартысында ... Азия ... ... ... ... ... ... -76,3, Қырғызстанда - ... - 60,1, ... - 57,1 балл және ... - ... ... [3 8]. Мемлекеттердің инвестициялық тартымдылығы «Сентрал
юропиан экономике ревью» журналының дайындаған халықаралық ... ... ... келеді. Онда бірінші оындарда қайтадан Қазақстан ... 5.1, ... 3.9, ... 3.1, ... 2.5 ... ... 2,2 балға тең [83]. Аймақ мемлекеттерінің негізгі ... ... мен газ, ... ... ... бағытталған. Орталық
Азия мемлекеттеріне жекелей тоқталсақ, ... ... ... өсіп ... Бұл ... 9 ... Долларға бағаланатын мүнай,
газ, түсті жэне сирек металлдардың игеріле бастауынан. ... ... ... ... ... ретіндегі геостратегиялық
орналасуы, яғни халқы 2 млрд. адам эрі ... ... келе ... ... ... ... шыға алатын транспорттық жолдың тоғысуында орналасуы
болып табылады. Қазақстанның басқа орталықазиялық мемлекеттердің ішінде
жетекші орын алу да ... ... ... ... ... ... мен ... трансформациялау процесін басқа мемлекеттерге
қарағанда тез жеделдетті -осының барлығы ... ... ... ... жол ... ... ... приоритеттерді елдің нақты
стратегиялық даму ... ... ... капиталдарды тарту
өзінің бірінші кезеңінде елдегі макроэкономикалық түрақтылықтың ... ... ... ... макро деңгейге реформалау. Шетелдік инвестицияларды
энерго-шикізат комплексіне тарту ... ... ... ең ... ... заман инфрақүрылымын қүру, яғни ... ... ... жэне өндірістік өнеркэсіпті құру болады.
Қазіргі күнде қазақстандық экономикадағы инвестициялардың көп ... мен газ ... ... Бүл саладан кейін ірі инвестициялық ағымдар
металл ... ... ... ... ... қара жэне ... ... бұрында ұтымсыз болса қазіргі күнде керісінше
қазақстандық экономиканың дамуына ат салысады. Бұдан ... ... ... телекоммуникациялық жүйені қүруға талпыныста, яғни оған да
көптеген шетелдік капиталдар қажет. ... ... мен ... ... ... ... жыл сайын өссе де, ... ... ... инвестициялар көлемі соңғы орында деуге болады. Басқа
да өндірістік өнеркәсіп салаларының шетелдік ... ... ... ... ... күрылысында. Тұтынушы сұраныс салаларында
темекі өндірісіне біраз ... ... ол ... 100 млн ... ... ... реформалардың жүргізілуі, яғни республикада
тікелей шетелдік инвестицияларға қолдау көрсету жөнінде заң қабылданды. Ол
жалпы ... ... ... кәсіпкерлік жүргізу принциптері
негізіндегі ережелерді, жеңілдіктер ... ... және ... ... ... көрсету, саяси жағдайларға кепілдік
сияқтыларды қамтиды. Осындай жетістіктер ... ... ... ... жағдай жасады.
Өзбекстан Республикасы шетелдік инвесторларды ұлттық экономикаға,
өндірістік техникалық жағынан қайта жабдықтауға және ... ... ... ... ... республика отыз
сегіз мемлекетепен сауда келісім-шартына отырып, «инвестицияларды бірге
қорғау және қолдау» жөнінде отыз тоғыз ... қол ... ... ... айтуы бойынша: «Шетелдік инвесторларды ел экономикасына
тартпайынша, тұрақты ... ... ету ... ... - деп ... ... инвестииялық приоритеттері жүргізіліп жатқан
«екінші ... ... ... анықталады. Шетелдік
капитал көмегімен минералды-шикізат пен ауыл ... ... ... ... ... өнеркәсіптерді құруға жәрдемдеседі. Екінші
маңызды бағыт - жаңа салалардың дамуын жеделдету, яғни ... ... ... өнім ... ... Және соңғысы, ұлттық өнімдердің
әлемдік нарыққа шыға алатын ... ... ... ... бөлінеді.
Президенттің пікірінше, ең алдымен өндірістің ең қиын түрлерін, ... ... ... ... ... ... ... құру
қажет. Бұл шетелдік инвестициялардың толық өндірістік циклі бар өндірістік
комплекстерді құруға ... ... ... және ... ... ... жол ... Бірақ бұндай
инвестициялық приоритеттер батыс мамандары ... ... сын ... ... ... орнын басатын өнімдерді шығару өзіндік бір
«экономикалық оқшаулануға» не автаркияға ... ... ... ... ... ... ... салалық
құрылымында бейнесін табады. Шартты түрде оларды екі топқа бөлуге ... - ... ... ... мен ... ... мысалы, тау-кен өндірісі мен ... және газ, ... ... 30-40% ... ... - жаңа ауыр өндірістер, ... ... ... және ... тамақ өнеркәсібі. Екі саланың
өнімдері де импорттың орын басатын өнімдер ... ... ... ... ... мен уран орындарын игеру болып табылады. Бұл
сектордағы шетелдік инвестициялардың көлемі өзбектің бағасымен санағанда 1
млд. ... ... ... үшін ... бір ... сала бұл - ... ... саласы. Қазіргі кездегі мұнай өндірілудің деңгейі ... ... газ ... ... айтарлықтай өсіп келеді. Оның қоры 5,4
трлн. Текше ... ... ... саласында да Өзбекстан шетелдік инвесторлармен ... ... ... ... бір қиыны оны экспорттау кезінде
транспорттық-коммуникациялық инфрақұрылымның дамымағандығынан алыс ... ... Тағы бір ... ... - ... волютаның конвертациясының
шектелуі.
«Екінші индустриализация» бағдарламасының шеңберінде приоритетті
инвестициялық проектілерге қатысатын шетелдік ... үшін ... ... ... ... ... ... фактор ретінде «алтын
кепілідікті» (өзбек алтынының батыс банктерінде сақталуы) санауға болады.
Бірақ ... де ... ... ... ... үшін ... күрделі болып табылады. Халықаралық эксперттердің ... ... элі ... ... ... өткен жоқ. Оған қоса
мемлекет ішіндегі түрақсыздық, Өзбекстан исламдық қозғалысы тарапынан қауіп-
қатерлер барлығы шетелдік инвесторларды ... ... ... ... дүние жүзіндегі жетекші
орындардың бірін алады. Сондықтан элемдік бизнес бүл ... елге ... ... ... бай ... энергоресурс көздері элемдік
нарыққа шыға алатын адекватты жолы жоқ. Осыған орай Түркменстан үшін ... ... ... ... бірі ... негізгісі
деп айтуғада болатын бұл транспорттық инфрақүрылымды дамыту болып табылады.
С. Ниязовтың айтуынша, инвестициялық приоритеттің негізі мұнай мен газ
ресурстарын ... ... ... Бұл өз ... мемлекеттің көп қырлы,
өз өзіне жеткілікті экономиканы ... ... ... Оған ... элі ... жеке машина қүрылысы базасына иемденуге элі жоқ,
бірақ ... ... ... ... технологияларды
пайдалануға тырысуда. Үкіметтің тағы бір ерекше көңіл ... ... бүл - ... жэне ... өнеркэсібі. Жэне бұл өнеркәсіп ... ... ... ... ... ... ... инвестицияларды көптеп тартуда
бірқатар позитивті ... эсер ... Ең ... бұл ... ... ... ... түрақты түрде жаңартылып отырылуы.
Шетелдік компаниялардан сұрастырылып, олардың ... ... ... ... ... мен орналастыру сияқты мэселелері
халықаралық тэжірибе негізінде жасалады.
Мысалы, өнімді бөлу жөніндегі заңды ерекше атап ... ... Бұл ... ... ... ... бойы түрақты экономикалық режиммен қамтамасыз
етіп, сонымен қатар республиканың басқада заң актілеріне ... ... бар. Ол ... ... ... белгілі бір ведомствоға тапсырылған.
Оған қоса барлық мемлекеттік волюталық резервтер ұзақ уақыттық ... ... бір ... ... ... ... банкінде»
сақтаулы.
Республиканың инвестициялық климатына кері эсер ... ... ... ... ... енгізілетін шектеулерді жатқызуға болады.
Мысалы 1998 жылы шетелдік азаматтарға түркмен ... ... ... ... оған ... Орталық банкқа сатылган сомадан
аспайтын көлемге ғана ауыстыруга ... ... ... өз капиталдарын бағыггатын әдетте үш мемлекетті
бөліп көрсетеді. Соның бірі - Түркия. ... 1998 жылы ... ... ... 300 ... 88 ... үлесіне тиді. Бүл
проектілердің жалпы сомасы 1,9 млрд. АҚШ ... тең ... Оған ... ... шамамен 253 млн. қүрды. Түрік ... ... ... ... ... ... жүмыс істейді) ерекше белсенділік танытады. Мұнай мен газ
секторында шетелдік инвестициялардың ең ... ... ... ... ... болып келеді. Соңғы жылдары осы мемлекетте өзінің
инвестициялық қызметін АҚШ ... да ... Бүл ... ... АҚШ ... «түркмендік демократия моделінің»
кемшіліктеріне қарамастан, өз корпорациялары үшін ... ... және газ ... жол ашты ... таулы аймақтар жер бедерінің төрттен бірін алады. Одар адамзатың
өмірін ... ... жэне се ... ... етеді. Бірақ
сондай аймақта орналасатын мемлекеттер элем қауымдастығы ... ... ... ... қалушылықпен күресуге көмектесуді талап етеді.
Бұл жағдайда мэселені шешу үшін сол ... ... ... шығу
жолдарымен қамтамасыз ету керек. Тек сонда ғана ... ... ... ... ... ... ... аймақта орналасқан Қырғызстан Республикасының
Дүниежүзілік сауда үйымына кіруі оған өзінің ... ... ... ... ... үзақ ... инвестиияларды тарту бағдарламасы негізінде алдымыздағы ... жыл ... ... инвестицилар 1,2 млрд. доллар болса, тікелей
капиталдар көлемі - 350-400 млн. ... ... ... ... ... аз ... тікелей шетелдік
инвестициялар көлемі елдегі пайда қазбалардың ... қасы ... ... көздері мен гидроресурстарды санамағанда). Ал бүған дейін
белгілі бір ... ... ... бойынша шетелдік компаниялармен
бірлесіп істелген іс-шаралар нэтижесіз болып қалды.
Мемлекеттік бағдарламада негізгі инвестициялық приоритеттер ... ... күру болу ... яғни ... ... ... ету, ... Онсыз жоғарғы
экономикалық өсудің тұрақтылығын қамтамасыз ету қиын. Бұл приоритеттерге
қол жеткізетін ... онда ... ... ... жолдарының
тоғысында орналасып, шикізат өндірісі мен жартылай фабрикаттарды өндіруді
дамытуға ... алар еді. ... орай ... бірінші кезеңінде
орташа жэне кіші шетел фирмаларын тартуды көбейту және ... ... ... ... ... ... Осының негізінде Кеңес Одағы кезіндегі
жүмыс істеген техникалық салаларды қайта жаңғыртуға ... еді. ... ... әскери өнеркэсіптер, жартылай кристалды кремнийді
өндіру және т.с.с. ... ... орай ... ... ... ... ... игеруге бағытталған, яғни уран мен алтьшды.
Республикада барлығы 36 ... ... бар ... 28 ... ... ... Соның өзІнде де шетелдік ... ... ... асықпайды. Бұның себебі кейбір көздер үтымдығы аз болуда.
Бүндай жағдайдың ... кері ... ... ... алтын өндіру
шаруашылығы Қырғызстан экономикасы дамуының негізгі факторы болып табылады.
Шетелдік инвестициялардың ... ... ... ... ретінде
дамытукөзделіп отыр. Республикада айтарлыктай мұнай қоры ... жыл ... ... 100 мың ... сай келеді.
Өндірістік инфрақұрылымды қалыптастыруға ... ... ... ... ... көңіл бөлуде, эсіресе электрэнергиясымен
қамтамасыз ету ... ... бүл сала ... ең ... ... ... бірі болып табылады. Бүған себеп болуы,
өйткені аймақтағы ең маңызды гидроресурстардың бірі осы ... Жэне ол ... ... ... ... жеткізеді.
Сондықтан да электроэнергия Өзбекстанның ұлттық экспортының екінші негізгі
саласы ... ... ... ... үшІн ... ... Бүл ... инвесторларға инвестициялық қауіптерден
сақтайтын қажетті гарантияларды жэне ерекше жеңілдіктерді ескеріп қүрылған.
1998 жылдың соңында инвестициялар ... ... ... ... ... ... мен ... операциялар қауіпсіз екендігін көрсетті.
Ал қауіптілердің арасында өндірістік ... ... үзақ ... ... болып шықты. Соңғы кездері шетелдік кэсіпкерлер үшін
құжаттарды жинау кезіндегі әр ... ... ... жою
байқалады. Дүниежүзілік банк пен ... ... ... ... ... агенттігі құрылды. Агенттіктің басты қызметі
визаны ашудан бастап жаңа ... ... ... дайындауға
көмектесу.
Қазіргі заманғы Тәжікстанда азамат ... оның ... ... ... ... ... ... Енді мемлекет
соғыстан жаңа ғана есін жиюда. Әскери іс-қимылдардың салдарынан экономикаға
жасалған залал Дүниежүзілік ... ... ... 7 ... тең
келеді, ал қалпына қайта елтіру жұмыстарына 4 млрд, доллар қажет болды.
Өйткені ... көп ... ... ... шығуға эрине шетелдік инвестициялар тартудың ... Ол үшін ... ... ... ... ... туындады,
яғни әлеуметтік-экономикалық түрақтылықты, біртіндеп мемлекеттің минералдық-
энергетикалық элеуетін дамыту және қазіргі ... сай ... ... ... ... жағдайдың болуынан Тэжікстан
экономикасына салынатын капиталдар азшылық.
Мемлекеттің инвестициялық бағдарламасында ... ... ... шаруашылық процестерді қалпына келтіру,
экономиканың қүрылымдық өзгеруін қолға алу, ... ... ... ... ірі ... ірі кәсіпкерліктерге салуға үлкен көңіл
бөлінеді, оның ... ... ... ... ... ... және
т.б. Ол үшін өзіндік энергетикалық база құру қажет.
Сонымен қатар, ... жэне ... ... де ... ... орташа және кіші кәсіпкерліктерді қүруды ерекше
маңызды деп санайды. Ал ... ... қүру көп ... ... ... болуына экеледі. Шетелдік әріптестер көмегімен өндірістік
комплекстер қүру да көзделуде, яғни мақта игеруден бастап дайын ... ... ... ... ... экономикасының қүрылымдық жағдайы
Халықаралық волюта қоры мен Дүниежүзілік банктың араласуымен жетілдірілді.
Бірақ оны қазіргі ... да ... өте ... ... ең маңызды шетелдік инвестициялар көбінесе тау-кен
өндірісіне, оның ішінде алтынды ... ... ... орталық
жэне оңтүстік аймақтары бөлігінде инвестициялық ... іске ... ... Өйткені дэл сол аймақта узақ уақыт бойы әскери іс-қимылдар
жүріп жатқан еді.
Мемлекеттегі транспорт ... шешу ... ... жэне ел ... ... ... рөл атқарады. Республикада
автомобиль мен темір жолдың ортақ үлттық жүйесі жоқ, ... ... ... ... Ал оңтүстік халықаралық магистральға
шығатын жол Ауғаныстандағы қауіпсіздік жағдайымен жабылған. Бірақ дегенмен
де Тэжікстан ... ... ... ... халықаралық
транспорттық проектілерге қатысуға тырысуда. Солардың қатарында «¥лы Жібек
жолының» ... ... ... ... ... ... бұрынғы түрақсыз қалпы ... ... ... де ... екі ... бір-бірімен түсіністік пен
келісімге тез арада келуі екі талай. ... бүл өз ... ... климатына үлкен эрі кері эсерін тигізеді. Бүрында шетелдік
инвесторлар өз капиталдарын ... ... ... ... ... 1998 жылы қарашада онда үкімет эскерлері мен бүлікшілер
әскерлерінің арасында өзара қақтығыстар басталып, енді ... ... ... ... шетелдіктер үшін жағымсыз аудан болып қалды. Соғыс
өзі жүріп қана қоймай өзімен ... ... ... де алып ... да ... қаржы үйымдарының қызметін белгілі бір уақытқа тоқтатуға
мэжбүрлетеді.
Мінеки Орталық Азия аймағы ... ... ... ... ... ... ... орны қандай? Жалпы түркия жапон үкіметінің
XXI ... жаңа ... ... ... ... Түркия жаңа ғасырда
жаңа үш шақырыс алдында тұр: ... ... ... қатаюы, ұлттық күшті
көбейту және дипломатиялық құрылымдарды күшейту. Және ... ... мен ... ... адамдардың өздері ескергендей, Түркияның
өз ұлттық ... ... ... күшіне негізделе алмайды, яғни ... ... оның ... ... ... Түркия үшін оның
сыртқы инвестициялық саясаты, әсіресе ... ... өте ... ... [2].
Түркияның Орталық Азия мемлекеттерінің нарықтық жолындағы көптеген
мәселелерді бастан асыруға тиген ... ... ... Түрік
Президенттері Т. Озал мен С. ... ... ... ресми сапарлары
келешектегі аймақ пен Түркия қарым-қатынасының одан сайын жетілдірілуін
білдіреді.
Жалпы ... ... ... ... ... қауіпсіздік іс-шараларына қатысты, ... ... ... ... игеру, адам ресурстарын жетілдіру,
медицина, мәдениет салаларында, яғни жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... тоқталатын болсақ, мысалы,
Қазақстанмен байланысы нәтижесінде ең алғашқы көмектердің біріне ... ... 1994 ... ... ... ... ... Ұлттық банкі мен Түркияның жетекші банктері арасында жалпы
сомасы 220 млн. АҚШ долларына Қазақстанға заем беру ... ... ... 1998 жылы 24 желтоқсанда Анкара Алматыдағы халықаралық әуежайды
қайта құруға түрік заем беру ... ... қол ... Заем ... ... млн. ... заем алғашқы 10 жыл ішінде төлемдерді ... ... ... 2,2 ... 30 ... ... 2000 ... желтоқсанда тағы
бір келісімге қол ... ол ... ... Қазақстан жол желілерін
оңалту» жобасын іске асыруға арналған 160 млн. доллар сомасындағы ... ... Екі ... ... өсіп келе ... ... ... өту керек. Егер 1996 жылы тауар айналымын 1996 жылы ... ... млн. ... болса, бүл көрсеткіш 1999 жылы 145 млн. жуық долларды
құрады. Алайда импорттың тұрақты өсуі ... ... ... ... өзгеріп отырды және де оның мөлшері аз емес (1997 жылы 108 млн. ... 1999 жылы 23,5 млн. ... ал 2000 жылы бар ... 9,7 ... Бұл ... өнімдердің (қазіргі уақытта негізінен қара және
түсті металдар ұсынылып отыр) түріктік нарықта ... ... жоқ ... ... ... ұзақ ... келісім-шарттар жасасу арқылы
тұрақты сауда режимін орнату қажеттігі ... Арал ... ... ... ... ... ... Осы аймаққа қатысты арнайы
бағдарлама әзірленіп жатқанын атап айту керек, аталган бағдарлама 300 млн.
долларға дейін ... ... ... ... Арал ... жағдайды елеулі түрде жақсартуға бағытталған елгә ... ... сөз жоқ, осы ... ... дамуында маңызды
рөл атқарады. Ғылым мен техника ... да ... ... ... ... ... ... министрлігі желісі бойынша ... және ... ... түріктік агенттігі арқылы
Қазақстанға қайтарымсыз көмек беруде. Тұтас ... ... ... ... біздің елімізге Түркиямен мәдени-гуманитарлық және қайтарымсыз
көмегінің жалпы мөлшері 20 млн. жуық долларды ... ... ... ... ... ... бірі 1993 ... мұнай тендеріне қатысты болды. Оған қоса бұл мұнай орны көрші
Түркменстанның меншікті ... ... ... ... бұл ... ... «Джапан нэшнл» атты фирмасы да қосылады. Тағы бір тарнсазиаттық
Өзбекстан мен ... ... ... ... ... ... ... қүбыры, американдық «Эксон» мен жапондық «Мицубиси» жэне Қытайдың ... ... ... ... ... ... ... айтылған Қазақстан арқылы Тынық мүхитқа өтетін Өзбекстан мен
Түркменстан газы түркмендік экономикасының дамуына ... үлес ... ... ... деп ... Проектіге қатысушылар Түркменстан мен
Өзбекстанның газын транспорттау Сібір газын ... ... эрі ... деп ... ... ... ... фирмалардың
капиталына Түркменстанда мұнай химикаттары оның ішінде ... ... ірі ... ... құру ... Және де ... ... компаниялары ТРАСЕКА бағдарламасы
шеңберінде ... - ... ... - ... - ... ... ... жалғасты жұмыстарын жасауда.
Қырғызстанда «Құрлықтағы Суэц каналы» деп аталатын трансеуроазиаттық
теміржол магистралінің жұмысындағы Түркияның инвестициялары маңызды ... ... ... ең ірі Таш-Қүмыр даласында ... ... ... ... ... ... мүмкіндік туды. Бұл
мүмкіндікті Жапония мен Азиаттық банктің берген несиелері негізінде ... ... ... ... Республикасына транспорттық инфрақүрылымды құруға,
оның ішінде халықаралық тарссаға шыға ... ... - ... ... ... 200 млн. ... ... бөлді [79]. Сонымен қатар
Түркия Тәжікстанға соғыстың зардабынан бұзылған ... ... яғни ... да, ... реформаларды жүргізуде де көмек
көрсетеді.
2 Тарау. Түркия – ОА мемлекеттері қатынастары
2.1 Қазақстан және Түркия: ... ... ... ... мен Қазақстан Республикасы арасындағы дипломатиялык
қатынастырының он жеті ... ... ... ... қарым-
қатынастар ынтымақтастықтың алуан түрлі фазаларынан өтіп, мінеки
стратегиялық ... ... де ... Бұл ... Қазақстан
Республикасының Президенті Н. Назарбаевтың Түркияға үшінші ресми ... ... ... ... әріптестік және ынтымақтастық жөніндегі
Біріккен мәлімдемесінде айтылады.
Екіжақты қарым-қатынастардың даму ... ... ... Т.
Озалдың дипломатиясы позитивті әсерін тигізді. Бұл саясатта Түркияның
Орталық Азия аймағына қатысты ... ... ... ... ... те ... ... бейбітшіл саясатты жүргізеді.
Сонымен қатар екі мемлекеттің де жаһандық және аймақтық мәселелерге ... ... ... ... ... Түркия Қазақстанның ядролық
қарулардан бас тарту шешімін қүшақ жайып ... Оған қоса ... ... ... таратпау келісіміне (ДНЯО) қосылуы барысында
қолғабыс танытып, әлі ... ... ... ... ядролық сынақтардың
қасіретті зардаптарын бастан кешіруге маңызды көмек көрсетіп отыр. Сонымен
қатар Қазақстан Азиядағы ... пен ... ... ... ... Азиядағы өзара іс-қимыл жэне сенім білдіру шаралары жөніндегі
кеңесті (АӨСШК) өмірге ... сол ... ... оның ... Екі мемлекет те халықаралық терроризмге қарсы күрес ... ... келу ... белсене араласады. Бұл - екі елдің
де мүдделерінің сәйкестігінің көрсеткіші болып табылады. Бұдан басқа біздің
мемлекеттер халықарлық ... да ... ... ... ... ... атап өткен жөн.
Түркия мен Қазақстанның ... ... ... орны ерекше бөлек ... ... Бұл ... ... рычагы ретінде түрік ... ... ... атты бағдарламасы болып табылады. Бүгінгі күнде Түркия
Қазақстан үшін сауда және ... ... ең ірі әрі ... ... болып саналады. Яғни осыған байланысты, Қазақстан бүкіл Орталық
Азия аймағы мен ... ... ... ... көшбасшылық орында.
Қазіргі кезеңде техникалық ынтымақтастық проектілері ... 40 млн. ... ... ал ... саладағы проектілері 34 млн. АҚШ долларын
қүрады. Түркия Қазақстанға жеңілдік шарт түрінде ... ұзақ ... ... ... 550 млн. АҚШ ... тең ... [56].
Түркия тұрақты сауда айналымының нәтижесінде кіріс деңгейі де өсті
әрі ... ... ... ... жақсарған сипаты байқалады. Түркия сыртқы
сауда айналымы жөнінен Қазақстан ТМД елдері ішінде Ресей Федерациясы ... ... ... ... екенін атап өту қажет.
Екі мемлекет арасындағы мәдени және ... ... ... даму ... ... ... ... қатысуымен бірқатар
концерттік бағдарламалар өтті. Сонымен қатар түрік фильмдер қазақстандық
телебағдарламалар ... ... ... Дәл ... журналистері мен әртістері бірнеше рет Түркияға барып, сонда
интервью беріп, әр ... ... ... ... ... көрсетілімдерді үйымдастырған.
Яғни екі мемлекет арасында әр ... ... ... кең әрі оң
әріптестік тәжірибенің жиналғанын байқатады. ... ... ... Түркия өзінің интенсивті әрі тиімді байланыстарымен
көшбасшылық орындардың біріне иемденеді. Бұл - өз алдына ... ... ... ие ... ... әрдайым Қазақстанға оның нарықтық экономикаға даму жолында
саяси, экономикалық, оның ішінде ... әр ... ... ... ... ... көмек көрсетеді. Оған ... ... ... мен жаңа технологиялар саласындағы
ынтымақтастықтың перспективасы ... ... орай ... ... ... түрде дамып жатқан қазақстандық нарыққа инвестицияларды
салуды жігерлендіруге мүдделі болып ... Сол үшін екі жақ та ... жэне ... ... сапалы жаңа деңгейге
өткізу мақсатында өзара ... ... ... құруға
мүдделілігін білдіреді.
Сонымен қатар Түркия үкіметі ... ... ... жаңа
геосаяси жағдайдағы, яғни дәстүрлі қауіптердің асқынуы және жаңа шақырыстар
мен қауіптердің ... ... ... ... заман халықаралық
қатынастар жүйесін жетілдіру қажеттілігі бар екендігін көрсететін позициясы
мен Азиядағы өзара іс-қимыл жэне сенім ... ... ... кеңесі
(АӨСШК) идеясына қолдау көрсетсе, Қазақстан дипломатиясы болса, Түркияның
НАТО ұйымындағы ролін және Түркияның ЕО ... ... ... ... ... ... ірі экономикаларының бірі ретінде тиісті өкілеттік
деңгейге ие болуы тиіс деген ... ... ... мен Қазақстанның кейбір халықаралық ... ... ... ... ... ... Азия ... және
посткеңестік кеңістіктегі жалпы интеграциялық процестер, аймақтың және
жалпы азиаттық қауіпсіздік мәселелері, Таяу Шығыс ... ... ... мен ... ... саладағы ынтымақтастығының
әлеуеті өте үлкен. Өйткені Қазақстан ... ... өте бай ... ... да ... Ал Түркия болса, қаржы ресурстары жетерлік, оның
экономикалық жағдайы әлемдегі жетекші орын алады. Сондықтан да екі мемлекет
те бір ... ... ... саладағы жағдайы жайында жалғасты айта берсек,
жалпы экономикалық қатынас өзінен өзі салыстырмалы жағдайда берік. Өйткені
Түркия Қазақстанның ірі ... ... ... 1991 ... өзінде Түркия
Орталық Азияға көрсетілетін көмегі ... ... ... келді, оның
инициативасы бойынша Экономикалық ынтымақтастық пен даму үйымының ... ... ... ... Азия ... ... ... көмек
көрсету тізіміне енгізді. Сондағы Қазақстанның дамуына бағытталған көмек
көлемі 1998 жылы 95,2 млн. АҚШ ... ... ал 2001 жылы 43,9 млн. ... ғана ... (бұл ... басқа орталықазиялық мемлекеттерге
қарағанда тұрактанған жағдайға байланысты[92]. Орталық Азия мемлекеттері
оның ішінде Қазақстанға да бағытталған ... ... ... ... мен ... ... көшу ... жүйені беріктету
мен кадрларды дайындау;
2. Инфракұрылымды дамыту, әсіресе транспорт пен ... ... ... ... мен ... ... ... көрсету;
4. Қоршаған ортаны қорғау.
Осының негізінде ... ... ... ... ... ... шекаралас «Достық» станциясы),
Атыраудағы құрылыс саласында, ... мен ... ... ... ... ... жолдарының
реконструкциясына займдар берді және қазақстандық ... оқу ... оқу ... мен ... ... ... ... Оған қоса Түркия қазақстандық шенеуніктерді, кәсіпкерлер мен
студенттерді тәжірибелерге жиі шақырады. ... ... ... ... шеңберінде экономикалық ... ... ... ... ... байлықтарын және су ресурстарын игеруде) [93].
Бұдан басқа Түркия Қазақстанға қаржылық көмек ... ... ... ... түрде жәрдемдеседі.
Сауда қатынастары жөнінен Орталық Азия аймағындағы ... ... ... үшін ең ... ... әріптес болып
табылады. Түркияның ірі сауда компанияларының барлығы 1990 жылдьщ бірінші
жартысының өзінде Алматыда өздерінің ... ... 1994 ... ... ... бизнесмендердің қатысуымен жыл сайынғы Түрік-Қазақстан
және ... ... ... комитеттерінің біріккен
отырыстары өтіп жатты. 2002 жылы Түркиядан Қазақстанға бағытталған экспорт
көлемі шамамен 92 млн. АҚШ ... ... ал ... ... шамамен 98 млн. АҚШ долларын құрады. Бірақ жалпы Түркия үшін ... ... ... ... ... бұл оның ... ... сауда
айналымының азғантай бөлігі болғанмен Қазақтан үшін пайдасы зор ... ... ... ретінде демократияда үш ... ... ... ... ... ... ... яғни атқарушы,
қүқықтық және соттық тараулардың балансы. Кейде олардың қатарына БАҚ-ты ... етіп ... Осы ... ... да ... негізінде бірін бірі бақылап ... ... ... әрі ең ... ... халықтың қолында болуы тиіс. Ал ... ... ... өз ... табады. Сондықтан сайлау анық және әділетті
өтуі тиіс. Соның негізінде халықтың қалауын байқауға мүмкіндік туады. ... ... ... адам абыройы мен ар-намысын құрметтеу. Түркияда
Ататүрк кезінде осы үш ... ... ... болатын. Және
демократияның барлық принциптері сақталады. Осы орайда түрік саясаткерлер
мен шенеуніктер ... ... ... таңуға болмайды деп жиі
айтады. Өйткені әрбір мемлекет өзіндік демократия ... ... ... деп жиі ... [29]. ... ең ... ел ... тұрақтандыру
қажет жағдайда демократиями енгізуді біртіндеп, сатылай жүзеге асыру кажет.
Сондықтанда Түркия өзінің стратегиялық ... ... ... ... де ... де бұдан бұрын аймақтағы мемлекеттердің оның
ішінде тікелей Қазақстанның да экономикалық жағдайын ... ... ... ... ... ... ... үйғарады.
Екі ел тұрмақ бүгінгі күнде Қазақстан мен ... ... ... ... орнатып отырған ортақ проект бойынша
бірлесіп ... ... ... ... да ... ... бүкіл дүние жүзінде ... ... ... ... және ... қаржы дағдарысы осы процестерде
маңызды рөл атқарады. Осы жағдайда жоғарыда аталған түрік ... ... ... ... ... бай ... әріптестікке келу өте
маңызды. Ал осы проектілердің ... оның әрі ... ... ... Қазақстан
Республикасы мен Түркияның өзара ынтымақтастық қарым-қатынастарының даму
деңгейіне байланысты. 2001 жылы ... ... ... ... ... кезіндегі Қазақстан Республикасының премьер-
министрі Қ.Тоқаев Қазақстанның Орталық Азия мен ... ... ... үшін ең ... деп атап өтуі және өз ... Түркияда
Қазақстанды өз ретінде қабылдайды.
Соңғы жылдары Қазақстан мен Түркия арасында ... ... ... ... Ұлы ... жолы ... келе жатқан тарихи
байланыстарды қайта жаңғыртуға мүдделі. ... да ... ... ... құрылған Қазақстан мен Түрік елінің стратегиялық
қатынастары XXI ғасырда да ... рет ... ... ... ... мен ОА ... ... арасындағы экономикалық қатынастар
3. Түркияның аймақтағы қазіргі кездегі саясаты.
Түркия ... Азия ... ... саяси бағытын ең ... тек қана ... ... ... кейін барып, нақты саяси
мақсаттар белгіленген. Ал оның ... ... ... ... үш ... ... - ... көмек, сауда мен
инвестициялар.
Түрік үкіметінің Орталық Азия ... үшін ... ... ... ОА үшін ... жолында көмек көрсету мен әлемдік
экономика шеңберінде ынтымақтастыққа келу болып табылады. Өйткені ... ... ... ... ... және әлем ... басқа
да мемлекеттерінің жалпы тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сондықтан да ... ... ... ... ... мемлекеттерге көмек корсету
Түркияның өз мүддесі үшін ... Яғни ... ... ... ... ... шеңберінде жасалатын барлық шаралар т үрік халқының амандығына
қолдау жасаумен тең келеді. ... ... күні ... ... ... ... елдердің ішінде жетекші орында.
Түркия Орталық Азия ... ... ... ... ... ТМД-дағы экономикалық реформалар бағдарламасы ... ... ... ... ... Түркия стратегиясы шеңберінде жаңа сыртқы саяси
бағдардың жүзеге асырылуына кірісті.. Ол ... үш ... ... ... -өзара сенімділік пен түсіністікті арттыру мақсатындағы
саяси сұхбат, ... - ... ... мен ... ... ... ... экономикалық ынтымақтастық, үшінші – НАТО шеңберінде
тұрақтылықты сақтау арқылы аймақтағы бейбітшіліктің болуын қамтамасыз ... Және де ... ... Азия қазба байлықтарын игеруде, сонымен қатар
транспорттық, коммуникациялық және ... ... ету ... ішкі аймақтық өзара ынтымақтастықтың белсенділігін арттыру ... ... ... сыртқы саяси вектордың негізінде Түркия үкіметі «Ұлы Жібек
жолы жөніндегі дипломатиясын» және ... ... ... бағдарламасына
қосылды. Бұл бағдарламар Түркияның Орталық Азия мемлекеттеріне нарықтық
экономикаға өтуге қолғабыс ... ... ... ... ... жолы үш ... ... болды - энергетика,
трансконтинентальді транспорттық жүйе және ... ... ... бірінші орында ресурстарды игеру, әсіресе мұнай мен газды.
Орталық ... ... ... ... ... ол ... экономикаға
диномизмді әкеліп, ал ірі импорттаушыларға тұрақты шикізат жеткізулерімен
қамтамасыз етеді. Бұл өз ... ... ... ... ... ... шеңбердегі транспорттық және ақпараттық ... ... ... ... [76].
Жоғарыда аталғанның барлығы Түркияның Орталық Азия аймағына
бағытталған аса маңызды ... ... ... ... ... 2001 жылдың 11
қыркүйегінде болған оқиғадан ... ... ... ... ... да аймаққа қатысты өз саясатын қайта ... ... ... екі ... тұжырымдама пайда болды. Олар мыналар:
1. Орталық Азия мемлекеттерімен екі ... ... ... мен ... ... ... ... Орталық Азия аймағымен ынтымақтастық пен
саяси сүхбатты дамыту.
Осыған байланысты Түркия АҚШмен бірге Орталық Азия ... ... ... ... бет ... Яғни жоғарыдағы екі принцип
жаңа ғасырдың жаңа жағдайындағы Түркияның ерекше бағытына ... ... ... даму ... жаңа «Үлкен Орталық Азия және Түркия» ... ... ... ... ... Түркия Орталық Азия аймағындағы ... ... ... ... ... және сол жаңа ... жоғарыда аталған,
Орталық Азия мемлекеттерімен екі жақты қарым-қатынасын жалғасты тереңдету
мен кеңейту және жалпылай Орталық Азия ... ... пен ... ... ... ... құрылғаны айтылады. ... ... ... ... Азия ... нарықтық
экономика жолына ауысуы мен демократичны дамыту және аймақ ... ... ... ... ынтымақтастық Орталықазиаттық
мемлекеттер үшін өте ... ... ... ... ... ... ... біріншіден, Орталық Азия
мемлекетерінің әлі де өзекті блып отырған есірткі, су жэне ... ... ... ... кедергілер, экология және басқа да
мәселелерді өздері ... ... шеше ... ... ... Азия
аймағының келешекте түрақты әрі біртұтас қауымдастық ... ... өсуі мен ... ... ете алатындай ішкі ... бар ... ... ұмтылса, үшіншіден,
жоғарыда аталған мәселелерді шешу мақсатында ішкі ... ... ... ... ... онда Түркия
мемлекеті ондай әрекеттерді қолдап көмек көрсетуге ... ... жағы көз ... бойынша, Орталық Азия елдері мен ... ... ... үш ... ... ... дамуы тиіс:
«әр түрлілікті құрметтеу», ... пен ... ... «Әр ... ... ... яғни бүл ... әр
бір жеке мемлекеттің өзіндік бірегей мәдениеті мен өзіндік ... ал ... пен ... бұл - нарықтық экономика
негізіндегі ерікті бәсекелестікті жүргізе отырып, аймақтың өз ішінде бес
мемлекеттің күш-жігерін ... бір ... ... ... ... сай ... ... тудыру болса, үшінші «ашық
ынтымақтастық» принципі бұл дегеніміз егер де ішікі аймақтық ... ... ... ... ... ... ерекше
талапсыз дамитын жағдайда ... ... ... ... ... білдіреді.
Әрине Түркия үшін аймақтың әрбір ... ... ... да ... ... ... кейбір жағдайларда тек бір мемлекетке
қатысы бар мәселені ұлттық шекара шеңберінде шешу ... ... ... елдеріне қарайтын болсақ, олардың барлығы да негізінен мәселені ... бір ... ... Жай ғана ... ... ... құру қай заманда көзделген, ... еш ... жоқ, ол ... жоқ. Бұл тағы бір әріптесті ... етіп ... ... да Орталық Азия мемлекеттерімен қатар Түркия да өз ... ... ... онда ЕО пен НАТО ... ... мен ... ... келтіруден тәжірибе жиналды.
Түркияның сыртқы саясатында Орталық Азия аймағы ... ... ... ... Бұл аймаққа жиі іс-сапарлармен келетін делегациялардан да
байкалады. Олардың мақсаты көбінесе ... және ... ... тағы бір ... ... ... мемлекеттерімен
мәдени байланысты одан әрі дамыту болып табылады. Және де делегациялардың
келуін түрік ... аса ... ... сипат беретіні бірден көрінеді. Көбіне
максималды түрде нақты экономикалық бағдарламаларға негізделгенді ... бұл ... ... ... сезілуін артық көреді.
Түркияның үкіметі Орталық Аймағының жергілікті ... ... ... ... ... ... одан да ... бар.
Қорытындылай келе, Түркия мен ОА мемлекеттерінің қарым-қатнастарында
бес бағытты белгілеуге болады. Бірінші – эконогмикалық, екінші - ... - ... ... ішкі ... ... ... - бизнес
жүргізуді қолдау, бесінші — ... ... ... ... ... ... қорытындылай түссек,
Түрік мемлекеттінің аталмыш аймақтағы ролінің жылдан ... ... ... ... қиын ... ... ... сияқты ірі де тәжірибелі мемлекетпен халықаралық
өзара байланысты ... ... да ... ... ... аса маңызды
екіжақты және көпжақты келісімдерге, ... қол ... ... ... және ... ... ... шарттық-
құқықтық негізі қаланды. Сондықтан да ОА мен ... ... зор ... толық негіз бар. Аймақ дамуының негізін айқындайтын
жобаларды жүзеге асырудың ... ... ... ... және шарттық-құқықтық базаның тиімділігін арттырудың
қажеттілігін тудырады.
Жалпы, Орталық Азия ... ... ... Түркиядан басқа АҚШ, Ресей,
ҚХР, Иран сияқты мемлекеттердің саяси және экономикалық ... ... ... ... Тәуелсіздік алғаннан кейінгі он жылдан аса ... олар да ... ... ... мен ... ... ... алға қадам жасады. Өздерінің сыртқы ... ... ... ... араласа отырып, бірқатар
халықаралық ұйымдарға мүше болды. ... ... Азия ... ... ... мен ... аз ... Өйткені олар ... ... ... ... ... ... әлі де ... мемлекеттер
қатарында.
Түркияның Орталық Азияға ықпал етуінің саясидан гөрі экономикалық ... ... ... ... ... ... Азия елдерінің ірі сауда
серіктесі ... ... ... ірі ... ... ... ... нарығы және туризм бұл аймақтағы сұранысының күннен-күнге
артуы да оларға қатысты дұрыс көзқарастардың тамырын қалыптастыруда. Әйтсе
де, ... ... ... дамуын тежейтін факторлардың
(Орталық Азия республикалары экономикаларының ... ... ... ... ... ... барлық экономикалық
потенциалды толығымен пайдалануға мүмкіндік бермей отыр.
Сонда да Қазақстан және Орталық Азия елдері мен Түркия арасындағы сауда-
экономикалық ... ... ... зор ... әбден болады.
Өйткені ол осы саладағы ынтымақтастықты ... ... бар ... ғана ... ... ... тараптардың алдында тұрған
ынтымақтастық дамытудың ортақ тарихи мүмкіндігі мен бүгінгі ... ... ... ... Екі ... ... дамуында
геоэкономикалық байланыстар маңызды орынға ие, сауда-экономикалық
байланыстардың терең дамуы сол ... ең ... ... ... Бұл да өз ... достық байланыстарының сенімді кепілі болып
табылады. Орталық Азия ... ... қол ... ... ... ... бел ... Ал нарықтық экономиканы ашық
сипаттағы экономика деп ... да ... Ол тек ел ... ғана ... ... да бағытталуы тиіс. Орталық Азия ... ... ... ... жан-жақты ашық сыртқы саяси стратегиясын айқындап берді.
Олардың сыртқы экономикалық стратегиясында алғашқы орында Ресей, ҚХР ... да ... ОА мен ... ... ... ... ... тигізетін негізгі басымдықтар мыналар: экономикалық
басымдық, гуманитарлық басымдық, ... ... ... ... ... ... мерзімді болашақ бағдарламасында Түркия өзінің сыртқы саясатын
мейлінше кеңейту, әрі тұрақтандыру мақсатын ... ... ... ... бейбітшілікті, халықаралық тұрақтылықты, тыныштықты ... ... ... ... ... ... ... мүддесін қорғауды басты мақсат тұтқан сан ғасырлық
тарихы бар түрік дипломатиясы күрделі де көпдеңгейлі құбылыс болып табылады
Сонымен, ... ... Азия ... ... ... саясатын мынадай
пункттер бойынша топтастыруға болады:
1 Түркия мен ОА мемлекеттері өз ... ... сай ... ... және ... Бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау тек аймақ елдерінің мүдделеріне ғана
сай емес, сонымен ... ... ... ... ... да ... Аймақ тұрақтылығы мен қауіпсіздігі осы аймақ мемлекеттерінің өзара
қолдау және ынтымақтастық арқылы ... күш ... ғана ... ... ... Азия ... бірлесіп аймақтың қауіпсіздігіне,
тұрақтылығына және дамуына септігін тигізу мақсатымен екіжақты негізде және
халықаралық ұйымдар ... ... одан әрі ... ... Түркия мен ОА мемлекеттері арасындағы байланыстар
айтарлықтай алға басты. ... ... ... ... ... ... ... өзара сенімділік тән.
2. Қауіпсіздік мүдделерінің ортақтығы. Бұл орайда, ... және ... ... ... ... алға ... әрі ... дамуы, атап айтсақ, 2001 жылғы 11-ші қыркүйектегі АҚШ-
тағы лаңкестік әрекет бес мемлекет басшыларын халықаралық ... ... ... қана іс-қимыл жасау қажеттігіне сендірді.
3. Сан-салалы сауда-экономикалық ынтымақтастықтың тұрақты ... ... ... Азия мен ... ... ... ... едәуір артқан.
Аталмыш саладағы байланыстарды дамытудың күн ... ... ... және ... ... ірі жобалар тұр.
Түркия мен ОА мемлекеттері арасындағы байланыстардың барған сайын нығая
түсуі Ресей, АҚШ сияқты мемлекеттердің де назарынан тыс ... ... Азия ... ... тағдырластығын алға тартатын Ресей де, қоғам
дамуының батыстық үлгісін өзінің экономикалық, ... ... ... келетін АҚШ та Орталық Азия ... ... ... ... ... ... да, ... Азия елдері
әлем елдерімен байланыстарды дамытуда мемлекеттік мүдде тұрғысынан әрекет
етеді.
Сонымен, тұтастай алғанда Орталық Азия мен ... ... ... ... ... ... алғанда айтарлықтай ұзақ емес уақыт
ішінде мазмұнды да сапалы деңгейге ... ... Азия ... ... ең ... ... ... ғаламдасу процесінің тереңдеуі
жағдайында , әлемдік қаржы ... ... ... ... ... және ... ... нығайтумен тығыз байланысты.
Сондықтан ортақ ... пен ... ... ... ... ... өте зор ... әбден болады.

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Педагогикалық қарым-қатынасты ұйымдастыру22 бет
Қазақстан Республикасы мен америка құрамы штаттары арасындағы қатынастар туралы4 бет
1925-1933 жылдар арасындағы халықаралық қатынас3 бет
IX-X ғасырларда Батыс Еуропа елдеріндегі феодалдық құрылымның нығаюы. IX-XI ғасырлардағы Франция, Германия,Италия X-XIғасырдың ортасына дейінгі Англия. Испания мен Византия дамуының тарихи ерекшеліктері9 бет
Xvi-xviіі ғғ. қазақ-орыс елдері арасындағы дәстүрлі елшілік байланыстар тарихы10 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Қосымша білім беру жүйесінде ересектер арасындағы педагогикалық қарым-қатынасты жетілдіру» (өзгетілді ересектерге қазақ тілін оқытып-үйрету материалдары негізінде)37 бет
Адамдар арасындағы қарым-қатынас27 бет
Адамдар мен жануарлар арасындағы мінез-құлық айырмашылықтары мен ұқсастықтары25 бет
Азаматтық процесстегі катысушылардың арасындағы тараптардың орны36 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь