Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3.5

1.Қазақ жеріндегі XV.XVI ғғ. саяси және тарихи .әлеуметтік өзгерістер мен Мұхаммед Хайдар Дулатидың тұлға ретінде қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...6.11

2. Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих.и.Рашидиі».

2.1 М.Х. Дулати еңбегінің бірінші және екінші кітабы жайлы ... ... ... 12.19

2.2 М.Х. Дулатидің «Тарих.и.Рашидиі» және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 19.27

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 27.28

Пайдаланылған әдебиеттер мен деректер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..29.30
Тақырыптың өзектілігі: Тақырыптың өзектілігі бірнеше мәдени-әлеуметтік, тарихи, саяси бағдарлық факторлармен анықталады.Біріншіден, қазақ тарихы ұлттық сананы, мәдениетті, рухани дамуы мен болашағын қарастырады.Сол себептен қазақ тарихы өткен құндылықтарды заман талабы бойынша қайтадан зерделеуді мақсат етіп қояды. Екіншіден, қазақ тарихында екі тәуелсіз мемлекетті атап өтіп кетуге болады-Қазақ хандығы және Қазақстан Республикасы. Хандық дәуірінде М.Х. Дулатидың тарихи философиялық ойларын қарастыру тек тарихи-жадылық маңыздылығымен қоса қазіргі Қазақстан үшін тағылымдық өзекті мәселеге жатады.
Қазақтың даму тарихының әртүрлі кезеңдерінде «тарих» мәселесі әртүрлі қырынан көрініп отырған.XVI ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген М.Х. Дулатидың тарихи ойлары, қоғамдық ой-пікірлері, жазып қалдырған мұралары ең үздік ой -үлгісі болғанын байқаймыз. Ол адамның тұлға ретінде әлуметтік саяси тұрғыда жетілуіне ықпал ететін алғышарттардың қатарына адамгершілік, қанағат, зерделі ақыл, ерлік сияқты қасиеттерді жатқызған.
М.Х. Дулати қоғамда болып жатқан өзгерістерді бақылаушы ғана емес, сонымен қатар белсенді ізденуші.Ол қазақ тарихының қалыптасуына үлкен із тастап, өз заманының болмыс шындығын, қоғамдық ойын көркем бейнелеп, кейінгі ұрпаққа саналы да елеулі рухани мұра қалдыра алған.Сондықтанда бүгінгі таңда ұлттық тарихымыздың негіздерін ашып, М.Х. Дулати дүниетанымынан іздеу өте орынды дер едік. М.Х. Дулати шығармаларынан алар тәлім-тәрбиеміз мол.
Курс жұмысынының зерттелу деңгейі: Мұхаммед Хайдар Дулати жөніндегі еңбектерді топтасақ ең алдымен орыс шығыстанушыларының арасында Мұхаммед Хайдар Дулатидың шығармалары кеңінен танымал бола бастағаның байқауға болады.Белгілі шығыстың тарихшысы, Орта Азия мен Қазақстан тарихын зерттеушісі академик В.В. Бартольд: « М.Х. Дулатидың « Тарих-и Рашиди» еңбегін XVI ғасырдың тарихи -әдеби ескерткіші болып табылады және шығыс түркістан тарихы бойынша аса маңызды деректердің бірі»./2/
1.Тарих-и Рашиди.-Алматы: М.Х. Дулати қоғамдық қоры, 2003.-5 б.
2.Бартольд В.В. Тюрки: двенадцать лекции по истории турецских народов Средней Азии.-Алматы, 1993.-С.107
3. Омарбеков Т. Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың « Тарих-и-Рашидиі» // Ақиқат.- 1999.-№ 2.-41 б.
4.Албани Б.Қ. Мұхаммед Хайдар Дулати.-Алматы:Ататек, 2000.-27 б.
5.Дербісалиев Ә. Мұхаммед Хайдар Дулати. Өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық.-Алматы: Санат, 1999.-159 б.
6. Дербісалиев Ә. Ислам және заман. Алматы: Дәуір, 2003.- 560 б.
7. Қасабек А.Қ. М.Х. Дулатидың қазақ философиясындағы орны туралы //
Мұхаммед Хайдар Дулати. Ойшыл.Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы: Халықаралық ғылыми –теориялық конференциянын материалдары.- Алматы, 1999.- 188 б.
8. Захир-ад-дин Мұзаммед Бабыр.Бабырнама.Қазақша сөйлеткен Байұзақ Қожабекұлы. Алматы:Ататек-1993.-104 б.
9. Захир-ад-дин Мұзаммед Бабыр.Бабырнама. Қазақша сөйлеткен Байұзақ Қожабекұлы. Алматы:Ататек-1993.-25 б.
10. Дербісалиев Ә.Қазақ даласының жұлдыздары.-Алматы: Рауан,1995.-180 б
11. Дербісалиев Ә.Қазақ даласының жұлдыздары.-Алматы: Рауан,1995.-181 б

12.Ғарифолла Есім. Адам-зат.Астана: Фолиант, 2002.- 99 б.
13.Есім Ғ. Қазақ философиясының тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2003.- 48 б.
14. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди ( Хақ жолындағылар тарихы). Алматы,-2003.- 41б.
15. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди ( Хақ жолындағылар тарихы). Алматы,-2003.- 41б.
16. Есім Ғ. Қазақ философиясының тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2003.- 50 б.
17. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди ( Хақ жолындағылар тарихы). Алматы,-2003.- 41б.
18. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди ( Хақ жолындағылар тарихы). Алматы,-2003.- 41б.
19. Дербісалиев Ә. Мұхаммед Хайдар Дулати. Өмірбаяндық-библиографиялық анықтамалық.-Алматы: Санат, 1999.-185 б.
20. Албани Б.Қ.Тарихи таным. Алматы: Ататек, 1994.-164 б.
21. Қалыбекова Б.К.Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау. авторефераты.Алматы, 2006.-16 б.
22. Жанакулов М.Т., Құламанова З.А. «Тарих-и-Рашиди» және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы туралы.// Көне және қазіргі Тараз: тарихы және әлеуметтік-экономикалық дамуының болашағы. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.-Тараз, 2000.- 100 б.
23. Жанакулов М.Т., Құламанова З.А. «Тарих-и-Рашиди» және қазақ мемлекеттілігінің қалыптасуы туралы.// Көне және қазіргі Тараз: тарихы және әлеуметтік-экономикалық дамуының болашағы. Тараз қаласының 2000 жылдығына арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.-Тараз, 2000.- 102 б.
        
        Жоспар
Кіріспе.....................................................................
............................................3-5
1.Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және тарихи -әлеуметтік өзгерістер мен
Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... Дулатидің «Тарих-и-Рашидиі».
2.1 М.Х. Дулати еңбегінің бірінші және екінші ... ... М.Х. ... ... және ... ... әдебиеттер мен деректер
тізімі......................................29-30
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі: Тақырыптың ... ... ... ... бағдарлық факторлармен анықталады.Біріншіден, қазақ тарихы
ұлттық сананы, мәдениетті, рухани дамуы мен ... ... ... тарихы өткен құндылықтарды заман талабы бойынша қайтадан
зерделеуді мақсат етіп қояды. Екіншіден, ... ... екі ... атап өтіп ... ... хандығы және Қазақстан
Республикасы. Хандық дәуірінде М.Х. ... ... ... ойларын
қарастыру тек тарихи-жадылық маңыздылығымен қоса қазіргі ... ... ... ... ... даму ... әртүрлі кезеңдерінде «тарих» мәселесі әртүрлі
қырынан көрініп отырған.XVI ғасырдың бірінші ... өмір ... ... ... ... ... ой-пікірлері, жазып қалдырған мұралары ең
үздік ой -үлгісі ... ... Ол ... ... ... әлуметтік
саяси тұрғыда жетілуіне ықпал ететін алғышарттардың қатарына адамгершілік,
қанағат, зерделі ақыл, ерлік сияқты ... ... ... ... ... ... ... бақылаушы ғана емес,
сонымен қатар белсенді ізденуші.Ол қазақ ... ... ... ... өз заманының болмыс шындығын, қоғамдық ойын көркем бейнелеп,
кейінгі ұрпаққа саналы да ... ... мұра ... ... таңда ұлттық тарихымыздың ... ... М.Х. ... ... өте ... дер ... М.Х. Дулати шығармаларынан алар
тәлім-тәрбиеміз мол.
Курс жұмысынының зерттелу деңгейі: Мұхаммед ... ... ... ... ең ... орыс ... арасында Мұхаммед
Хайдар Дулатидың шығармалары кеңінен ... бола ... ... ... ... Орта Азия мен ... ... академик В.В. Бартольд: « М.Х. ... « ... ... XVI ... ... ... ... болып табылады және шығыс
түркістан тарихы бойынша аса маңызды деректердің бірі»./2/
Белгілі шығыстанушы тарихшылар С.Г. Кляшторный мен Т.И. ... ... ... орта ... ... ... ... ерте тарихын баяндайтын жалғыз ... ... орта ... ... П.П. ... ойынша «Тарих-и-
Рашиди» -XV-XVI ғасырлардағы ... ... ... ... ... ... ... деген қорытындығы келеді./3/
Кеңес дәуірінде де «Тарих-и-Рашиди» жайлы әр жылдары Ә.Х. ... Б. ... Қ. ... ... Т.И. ... Б. Қожабеков,
өзбек оқымыстыларының Р.Г. Муминов, А. Урунбаева, С. ... ... ... Л.М. ... және тағы ... ... Ә. ... М.Х. Дулати қазақ халқының тарихшысы ретінде
таныстырған ... ... ... ... ... кезеңдері мен
саяси-әлеуметтік көзқарастарының жүйелеуде тарихшылар М. Қозыбаевтың, М.
Қойгелдиевтың, ... ... ... ... ... ... ... Қожабекұлы Албани өзінің ашқан Мұхаммед
Хайдар Дулати еңбегінде: М. Хайдар Дулатидың ... ... ... ... ... ... айтады./4/
Ә. Дербісалиев Мұхаммед Хайдар Дулати еңбегін зерттеу барысында:
« XVI ғасыр ортасында «Тарих ... ... ... ... 1854 ... ... ... тарихы» еңбегін жарыққа шығарғанда көңіл
бөлген.Содан соң, 1895 ж. Е.Д. ... ... ... ... ... шықты»-деп ескертеді./5/ Шығарманың құндылығы жөнінде: «Қазақстан
мен Орта Азия халықтарының зерттеушілердің, тіпті ... ... ... ... ... ... сол себепті күні бүгінге дейін
«Тарих-и-Рашидиге» жүгінбей, оған соқпай кете алмайды»-деген ... ... ... өз ... ... ойшылдығы, тарихты терең
түсінуі, оның үлкен ... ... ... ... ойшылдығын
көрсетеді. Сонымен қатар М.Х. Дулати мұрасының қазақ рухани мәдениеті мен
тарихи философиясында алар орны мен ... ... де мол. Бұл ... А. ... «М.Х. ... ... бұрынғы замандағы тарихи оқиғаларды
объективті қарастырып, оларды ... ... ... ... ішкі ... даму ... ... мән берілген және
қандайда бір тарихи фактіні баяндағанда міндетті түрде оған өз көзқарасын
білдіріп ... әдіс ... ... ... ... жұмысының мақсаты мен міндеті:М.Х. Дулатидың тарихи көзқарасына талдау
жасап, ерекшеліктерін ашып көрсету.Осы мақсат ... мына ... ... ... XVI ... өзіндік келбеттену ерекшеліктерін аша отырып, М.Х. Дулатидың
тұлға, қолбасшы, мемлекет ... ... ... ... ... ... ... жасау;
- М.Х. Дулати шығармаларындағы тағылымдық мүмкіндіктерін негіздеп, ұлттық
сананы қалыптастыруда, болашақ жас ... ... мол ... ... М.Х. Дулати қазақ халқының ойшыл ғалымы, қоғамтанушысы, тұңғыш тарихшы
екенін дәлелдеу;
Курс жұмысының хронологиялық ... ... ... ... атты ... ... әлемге таныс. Тарих-и-Рашиди XIV ғасырдын XVI
ғасырждың орта кезеңіне дейін, яғни ... ... ... ... ... Сол ... курс ... хронологиялық
шенбері де, осы уақыт болып табылмақ.
Курс жұмысының құрылымы:Курс ... ... ... ... ... ... бөлімнің өзі екі ... әр ... ... және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен
құрастырылған.
1.Қазақ жеріндегі XV-XVI ғғ. саяси және ... ... ... ... ... ... тұлға ретінде қалыптасуы.
Мұхаммед Хайдар 1499 жылы қиын-қыстау күндердің бірінде ташкент қаласында
Мұхаммед Хусайын дулатидың отбасында ... ... ... Хұсайын ұлына
жоғарыды аталғандай, өз әкесі Мұхаммед Хайдар Дулатидың атын берген.Хайдар
мырзаның әкесі Мұхаммед Хұсайын да ... ... ... ... есейіп, оны мен солын ьаныған кезде Моғолстанның билеушісі шағатай
ханның ұрпағы Жүніс ханның кіші қызы Хуб ... ... ... ... ... ... Исан ... бикеден екі ұл ( Сұлтан Махмұт
хан мен Сұлтан Ахмет хан), үш қызы ( Миһр ... ... ... Хуб ... еді. Миһр ... ... Әмір ... Жалал-ад-дин Миран шаһ атты үшінші
ұлының шөбересі Сұлтан Ахмет мырзаға ұзатылған. Ал Құтлық Нигар ... ... Омар шейһ ... одан атақты ойшыл, ақын, қолбасшы ... ... ... яғни ол Мұхаммед Хайдар Дулатиға бөле ... да Әмір ... ... бірі ... ... шыр етіп ... ... тағдыр тауқыметін
тартқан.1501 жылы ол екі жасқа ... ... ... ... ... ... ... «Бабырнамасында»: « Менің шешемнің сіңлісі Хуб ... ... ... қоштасыпты, оны анамыз екеуімізге Ұратөбеде естіртті»-
дейді./8/ ... ... ... Фергана уалалайатының билеушісі ... ... ... ... 39 ... жардан құлап өлді, оның
иелігіндегі жерлерді Шейбани хан басып ала бастайды.Ташкентті ... ... хан ... алғанымен,
соңынан оны Хайдар мырзаның әкесі Мұхаммед Хұсайын ... ... ... атынан билеп тұрды.
Мұхаммед Хусайын Омар шейхпен қөңілі жарасқан достар екен. Сондықтан да ... ... екі жыл ... ... ... ... елі ... да, ол өз иелігін мығым ұстаған. Айтқаны ... ... ... ... ... ... ... ұлына Маула Мұхаммед
атты білімді де білікті кісіні ... ... бала ... ... сүрелерін жатқызып қана қоймай әліппені де оқытып, сауатын ... ... ... ... ... Мұхаммед Шайбани зобалаңына ... ... ... оның ... шағы, жоғарыда ... ... Орта ... қалалары мен қоныстарын, елді мекендерін
басып алып, Әмір ... ... қуа ... ... тұс ... Шайбани аз ғана уақыт ішінде, яғни 1500 жылы Бұхара, 1501 ... 1503 жылы ... пен ... ... 1504 жылы ... ... Астрабад, Гурган басып алып үлгерген
Басқыншының тегеурініне шыдай алмаған Бабыр соғыса -соғыса ... ... ... жылы ... аласапыран кездері Хайдар мырзаның әкесі ... ... ... қаза ... қалған Хайдар мен әпкесін
туыстары әуелде Бұхараға паналатқызады.Соңынан тәрбиешісі екеуін Бадаһшанға
аттандырады.
Шайбандардың құрығы жете қоймаған ... бірі ... ... ... ... Қала-и-зафар болатын.Әмір Темір ұрпақтарының асуы қиын таулар
ортасындағы иелігі болатын.Осы қала « ... ... деп ... ... ... ... 1508 жылдың қарашасына дейін болған. Хайдар мырзаның
мұнда өткізген ... ... ... ... ... жоқ ... ол
Кабулдағы бөлесі Бабырға кетеді. Ашып жол ... ... ... ... ... ... қарсы алған.Бауырына басып, жас ... ... өзі де ... адамгершілік,үлкен кісілік
еді.Әйтпесе Бабырдың өзіде де қиын ... ... ... ... ... ... іштен дұшпандары мен ізіне түскен
жауларының оны ... ... ... кезі ... ... жас ... қолынан келген жақсылығын ... ... ол ... ... ... үшінші қызы-Хуб нигар
ханым.Оны Мұхаммед ... ... ... Одан бір ол қыз, ... ... Қызы ... хан ... ... ... ... Мен Бұқара мен Самарқандты басып алғанымда, ол орнын ауыстырмай
сонда қалды. Оның ... ... Сейд ... ... ... Сайд ... елші
болып, Самарқанға келгенде, ол оған еріп кетті.Кейін оған Сұлтан хан
үйленді.
Хуб ... ... ... ... ... еді. ... ... кейін, ол үш-төрт жыл менің қасымда ... ... ... сұрап Қашғардағы ... ... ол ... ... ... ... ... түсіпті деп естідім.
Жазуға сурет салуға машық , жебе ... , ... , ... июге қолының ебі бар. ... өнер ... ... да бар ... еске алады./9 /
Балалық шағынан айқас тақ үшін таластың талайын көрген Хайдарды ешқандай
да соғыс, майдан ... ... ... соң да ол Бабырмен бірге
талай жорықтарға қатысып, жас та ... ... ... мен ... ... ол ... адамдарының бірінен әкесі Мұхаммед Хұсайын
Дулати мен Б абыр арасында тап осы ... ... ... оқиға туралы
естіген сияқты.Оқиға былай болып еді.Ташкентті Шайбани Басып алған соң
Мұхаммед ... ... ... ... Одан әрі ол ... жылдар шамасында Кабулға келіп,
Мұхаммед ... ... ... ... ... ол ... ... түскен бүлікшілерді Бабыр қатты жазалайды. Ол жайлы
Бабырдың өзі : ... ... ... ... ... ... орны
жиналған қоймасына қашып кетті.Мірім диуанмен тағы бірнеше бектерге
қамалдан жан ... , ... ... ... жерге кіріп кетсе де
Мұхаммед Хұсайынды алып келіндер!-деп бұйрық бердім.Олар ... ... ... онымкен дөрекі сөйлесіп, ақыры Хұсайын ... ... ... алып ... ... ... орнымнан тұрып
сәлемдестім.Істі ... ... ... ... ... көрсеттім. Мұхаммед Хұсайн ... ... ... жасап, сойқанды бүлік шығармақ ... ... ... ... үшін сазайын тарттырып, қыл шылбырмен ... ... ... тастаса болар еді. Бірақ қол ... ... ... ... жекжаттығымыз бар-ды! Менің
туған нағашы апам Хуб ... ... ... жары еді одан ... көріп отырған-ды, сол ... ... ... ... ... ... ол ... өлімнен құтқарғанымды ұмытып,
мені Шайбани ханға ... ... ... ... өткеннен
соң, Шайбани хан оны ... ... ... дейді. Осы
ретте ескерте кететін ... ... ... ... байланысты ғана ... ... ... жоқ. ... оған ... Хорасанға
аттануға ... ... тағы бір ... ... ... ... Бабыр Мұхаммед Шайбани жортуылы ... қара ... ... қысылтаяқ жылдардың бірінде ... ... та ... ... Ол ... «Біз Самарқан мен ... ... рет ... ... ... ... та, Ходжентке қайта оралдық...
Мұхаммед ... ... ... ... ... Самарқанға жорыққа
аттанамын ба деген ниетпен оған адам ... ... ... одан бір ... ... ... беруді ... ... ... ... ... ... қарайтын қыстақ болатын.
Биліксіз аласапыран кезеңде ... ... ... ... Біз сол ... ... ... келгенше Самарқан
аймағына жылжысақ ... ойда ... ... ... ... ... деп-жазған.
Сонымен, Хайдар мырза ... ... соң, ... ... ... бөлесі мен әкесі ... ... ... жеткізуіне байланысты жас ... ... ... ... ... ме, кім ... әке қазасы Хайдар мырзаға оңай тимегені ... ... ... қас жауы Мұхаммед Шайбани 1510 жылы Мары түбінде
Иран шаһы Исмаил І-ден (1487-1524) ойсырай жеңіліпмерт ... Қас ... ... соң ... Самарқанды қайта алмақ боп тағы да жорыққа
дайындалады. Сөйтіп ... ... ... ... ағасы Сейт Мұхаммед
мырза өзінің Әндіжанды басып алғына жайында Бабырға хабарлайды. Бабыр Сайд
ханды моғол текті ... ... тез ... ... ... ... Сайд ... Кабулға 1509 жылы Бабырды паналап келген.
Сөйткен Сайд ... Сейт ... ... ... алып, басып алған уәлаятын
хан қолына тапсырады. Риза болған Сайд хан оған ... ... ... ... ... ... Қашғардың әміршісі Әбу Бәкір Дулат өз иелігін кеңейту ойымен
Сайд ханнан Әндіжанды тартып алмақ болып атқа мінеді. ... ... ... ... ... ... табады.Сайд хан сөйтіп 1511 жылдың қазан
айынан ... ... ... ... ... ... да
Ирандықтардың көмегімен Самарқандағы тағын қайтып алады.
Бірақ 1512 жылдың жазында Саид хан ... ... ... ... текті Сүйініш қожа ханнан жеңіліп қалады да, ... ... ... ата ... ... арманының көзден біржола ... ... ол ... ... ... бекем буады.
Тарихшылардың көпшілігі Хайдар мырзаның Кабулде тұрғанда Бабырдың
бірнеше жорықтарына қатысқанын айтады.Әрине Хайдардың мұндай аса ... ... ... қатысуы оның болашақта әскери қолбасшы болуына септігі
тимей қойған жоқ. Бірақ Бабыр Хайдардың ... әрі бір ... ... тұяқ ... ... ме, әлде ... ... болсын деді ме, 1512
жылы оны өз өтініші бойынша ... Саид ... ... Саид ... ... ... ... мырзаның жездесі болатын.
Саид хан Сүйініш қожа ханнан жеңіліп қалған соң, Әндіжанға ... ... да ... ... еді. ... ... ... өмір бола қойған ... ... қаза ... оның ... ... жерлерді ұстап
қалуға тырмысып жанталасса, шанырағы шайқалған Темір ... де ... ... ... ... іс-қаракеттерін жалғастыра берген.
Көп ұзамай Саид хан ... ... ... ... ... ... шайбан шашбауын көтерген Ахангаран жамағатын шабуға ... кейі ... ... « Бұл шапқынға менде қатыстым.Таң сәріде біз ол
жерге жеттік.Ахангарандықтар бір жағы өзен, екінші жағы биік жар ... ... ... Бұл ... жаяу ... Әлі Баһадүр
басқарды.Бұл жорықтан біз аман есен оралдық»-деп еске алады М.Х. Дулати.
Сөйтіп өзі ... ... ... мырза сияқты Дулати да баппен баяндап
жазып қалдырып отырған./11/
1512 жылы Бұқара маңында ... тағы да ... ... келе ... ... Мырза Хайдарды Жүніс ханның немересі Әбу Саид
хан мен ғалымның немере ағасы Сейіт ... ... алып ... Саид ... ... дәстүрімен Мырза Хайдардың әпкесі Хабибиа Сұлтан Ханишке
үйленіп, ал оған қарындасын беріп хан тұқымына оны ... ... ... ... ... ... енді ... Мұхаммед Хайдар гурган деп аталатын
болады.
2. М.Х. Дулатидің ... М.Х. ... ... ... ... және ... кітабы
жайында.
Ол 1540 жылдың 22 қарашасында Кашмирге келіп, онда билеуші болады. Осы елде
ол «ТАрих-и-Рашидиді» жаза бастайды. Кітап екі ... , ... ... екінші бөлімін 1541 жылы бастап 1543 жылдың мамыр айында бітіреді.
Араға ... ай ... ... жылдары кітаптың бірінші бөлімін
аяқтайды.Мырза ... ... ... ... ... ... Науаи,
Ұлықбек, Хусейін Жалаиримен бірге парсы әдебиетінің ... ... ... Жами ... жетік білген, өзі де өлең жазған.
Кітаптың «Тарих-и-Рашиди» деп аталуы туралы мырза Хайдардың өзі мынадай
түсініктеме береді: «Ал, ... ... ... да мынадай үш
түрлі себебі бар. Оның біріншісі, Тоғлық Темір хан ислам ... ... ... ... Екінші бір себебі Тоғлық Темірге дейін-
ақ исламды Барақ хан, одан кейін Кебек хан ... еді. ... ... ... ... ... ислам дінінен дұрыс жол таба білмеді. Ал
құдыретті де мәртебелі Тоғлық Темір хан мен ... ... ... ... жол ... ... бет алды. Үшіншіден, қазіргі уақытта моғол ... хан ... бұл ... ... ... оынң ... отыр. Осы үш себептен бұл ... ... ... /
Автор осы тарауды мынадай өлеңмен аяқтайды:
Қажеті не көп сөйлеп, уақыт алып ... ... ... ... да, ол ... жетер ме ?
Әбдірашид шоғының өніп-өскен ортасы,
Қап тауынан биікті, сенімді ойдың ордасы.
Биік сенің, ей патшам, абыройын, ... ... мен соны ... ... ... ... ... неде деген мәселеге келсек, айтарымыз ... ... бұл ... қазақ халқының тарихы баяндалған. Мырза
Хайдар жоғарыда ... ... 1543 ... ... ал ... 1456 жылы ... Бұл ... кітапта былай баяндалған: Сол заманда
Әбілхайыр ханның Дешті Қыпшақ даласына түгелдей билік ... ... еді. Жошы ... ... жорық жасап, Жәнібек хан пен Керей хан
одан қашып, Моғолстанға кетіп қалған еді. ... хан ... ... ... ... ... ... жағындағы Шу өзені алабындағы
Қозыбасыны берді. Олар бұл ... ... өмір ... ... хан ... соң өзбек ұлысы бір-бірімен шайқасып, араларында үлкен келіспеушілік
туды. Қазақ сұлтандарының алғаш ... ... ... ... ... жылға дейін қазақтар өзбекстанның көп бөлігіне өз ... ... ... ... ... хан ... Рашид хан уақытына ... мен ... ... ... пен ... ... еді, ... Рашид
сұлтан оны бұзды. Бұл жағдай Рашид ... ... ... ... еске
алынады.
Мерзім жағынан мырза Хайдар Қасым-ханмен замандас. Демек бұл кітап XIV-
XVI ... ... ... ... өзі ... ... ... баяндаған.Бұл мәдени -тарихи түпнұсқа.Кітапты түсіну жеңіл
шаруа ... ... кісі ... көп ... ... ... бар жерде
драма, трагедия да ... ... ... ... ... ... Хайдар баяндап, өзі өмір сүрген заманының кескін келбетін бейнелеп
берген. Екіншіден, бұл ... ... мен ... ... ертегілерден
құралмаған. Кітап сол заманның мәдени-тарихи, саяси дүниетанымдық портретін
сиғызған жазба мәдениеттің ... ... ... ... дәстүр
сақталған.Кітаптың нақтылы авторы бар. Және де ол жоғарыда аталғандай сегіз
қырлы бір ... ... ... Ол ... ... ... ойшыл.Бұл
кітаптың басты құндылығы біздің ұлттық ойлау мәдениетіміздің бір ... ... осы ... ... ... ... көргенді жаза
салу ол авторлық іс емес.Бар нәрседен идея шығару ... ... ғана ... ... болады.еңбек жазу үшін өмірдің мәні не немесе мәнісіне ой
жүгірту керек, олай болмаса нәтиже болмас.
Осы ... ... ... мына ... назар аударайық:
«Қасиетті ғылым барлық елде ортақ, әлем халықтары осы ... ... ... отырып, өткен тарихтан қисса, хикаялар, аңыз-әңғімелер
айтады және оларды тарих ... ... ... ... ... ... аңыз-әңгімелер негіз болған.
Сондықтан мен Құдайдың құлдарының бірі, ... бір ... ... ... ... ... ибн ... Хусейін Гурган, ел ішінде, мырха
Хайдар атымен ... ... ... ... аздығы және білімімнің
кемдігіне қарамай, ... ... ден ... ... салған жүгі
қаншама ауыр болғанына қарамай ұлы істі атқаруға лайықты болуды қаладым.
Дәл осы ... ... ... ... ... ... елдерден мемлекет
басқарудан биліктен шеттеп, қол үзе бастады сол себептен де олардың ішінен
тарихын жаза ... ... жоқ. ... ... де ... ... Даңқты
гүлденген дәурен тек ауыздан-ауызға айтылып келе жатқан тарихи ... ғана ... ... ... 951 ... ол ... аңыз-әңгімелерді есінде сақтап қалған
адам кемде-кем.Егер де мен батыл түрде осы маңызды іске бел шешіп кірісіп,
бет бұрмасам ... ... ... ... ... мүлдем жойылып кетеді-ау
деген жүрек лүпілі еді бұл.
Қаншама ойланып, тоғансам да бұл ... ... ... ... ... ... қиналдым.
Алламызды барынша беремін деп сипаттап,
Шын пенделік жасадым, енді отырмын қипақтап.
Жалғыздығын Алланың есіме алсам ... ... ... ... ... жетекшісі, әлем міскіндерінің қолдаушысы, ... ... және ... ... ... ... да ақыл ... Маулана Шарафаддин Әли Йаздидің «Зафар-наме» кітабының алғы ... ... әрі ақ ... ... деп ... келтіріп отырмын.
Шыңғыс ханнан бастап, ... ... ... моғолдар мен моғол
хандарының өмірі тарихи шығармаларда кеңінен жазылған. ... ... ... хандар жайлы еш нәрсе жазылмапты. Дәлірек айтсақ, олар
туралы ... тек сөз ... ғана атап ... ... уадара
бермеген./13/
Кітаптаға басты тұлғаның бірі- Тоғылық Темір, Моғолстанның ханы.Шыңғыс
ханның екінші ұлы Шағатайдан тарайды. Шығу ... ... ... ... хан- Давадж-Есенбұға-Тоғылық темір. Мұрагер болып таққа
баласы Илияс Қожа ... ... ... өзі ... ... берген.Ол өзінің
қатарластарынан оқуда, тұрмыста, және ... алда ... ... Мәнерлеп
жазудан ақындықтан, сауаттылықтан алдына жан салмаған. Мұхаммед Хайдар
садақ атудан, сүйектен ... ... ... ... ... сол
заманда жазуда алтындалып әшекейленіп жазылатын дәстүр болған, ал бұл ... ... ... ... ... ... темірден бұйымдар
жасап, сол кездегі қажетті құрал-қарулар: жебе, қанжар, қылыш оларды оюлап
көркем бұйымға айналдыру ісінен де тыс ... Бір ... ... ... өнер ... шеберлік жолында болған. Бұл трактат жанрында
жазылған кітап. Екіншіден Мұхаммед ... ірі ... ... ... ел ... Үшіншіден, Мұхаммед Хайдар –ойшыл. Ол өз заман санасына
елеулі әсер ... ... ... оның ... өріс ... оған
бірнеше мысалдар келтірейік.Ол мемлекетті басқару туралы мынандай он шарт
айтады.
Біріншісі – белгілі бір істі ... ... өзін ... бірі ... ... ... әкім ... қою керек, өзі құптамаған үкімді ол басқаның
қабыл алуын лайық деп ... ... ... ... ... ... билікті әлі де жете
түсінгеніміз жоқ. Мырза Хайдар айтады, бірінші шартта билік басына ... өзін ... ... деп ... тиіс.
Екінші шарт. Мұсылман қажетін орындауды ... ... ... ... көңілін шаттыққа бөлеу, адамдардың барлық ғибадаттарымен
тең». Мұсылман патша ... ... ... ... ... ... айтылған талап.Еш талас тудырмайтын қағида.Бұл мемлекеттің қуаты
туралы қағида. ... ... ... көп екені белгілі. ... ... ... ғибадаты делінген бұл шартта.
Үшінші шарт: ішу және жеуге, киінуге келгенде «Рашиддин ... ... ... жөн ... әр ... тағамидарды жеп, мәз боп
ішімдіктер ішіп көңіл көтеріп, қымбат бағалы ... ... ... ол ... емес.
Төртінші шарт: әңгіме барысында сыпайы сөйлеу, себепсіз қатал тіл қатпау
һәм естігенде ... ... ... көр сөйлеп мезі етпеу,
әлсіздермен, пақырлармен көп ... ... ... ... ... қылмыс жасап, қашып ... Оның ... ... ... ... ... «Өз бауырыңды тап, әйтпесе өзін өлесің». Ол кісі айтты:
Ей, әрбір мүминием, егер сенің әкімін біреуді ... ... ... ... оны босатқын деп жарлық берсең, онда әмір оны ... ма! ... ... ... ... ол кісі айтты: « мен сені әлемге
билеуші еткен Алладан үкім алып ... ... ... ... өз ... ала ... Мамун: « Оны босатындар, ол ғажап
дәлелдеді»,-деді./16/
Бұл шарттың мәнісі себептілікте.Себепсіз ешнәрсе болмақ ... ... ... ... ... ... нақтылы дәлелдерге тоқталмақ. Билік ... ... қуат ... ол қол ... асау ат ... ... ... қолында тұрып, оны меңгері оңай шаруа емес, бұл шарт
осында дағдайларға орай ... ... ... мән жатыр.
Алтыншы шарт: патша елге төнген қауіптен қамсыз ... ... ол әмір ... ... мәнгі игілік пен бақыттың құралы екенін ... ... елді ... ... ... оның басты қызметі. Ол жөнінде еш ... ... ... ... діни де, ... ... ... хауіп айтып келмейді, оның бәрін көріп, біліп, алдын орап отыру,
патшаның міндеті.Хайдар мырза одан әрі өте ... ... ... ... ... ... игілік пен бақыттың қүралы екендігі туралы.
Жетінші шарт: патшаның ... ... ... дидарласып,
сұхбаттасып отырғаны мақұл.
Сегізінші шарт: патша меңменсіп һәм тәкаппарланып халықты жәбірлеп, ... ... қол ... ... ... ... ... қара
халықтың сүйіспеншілігіне бөленуге ұмтылуы керек.
Тоғызыншы шарт: патша ... ... ... ... ... тиіс және ... ... залымдарды қара халықты басқаруға
қоймауға міндетті. Әрі біреудің зұлымдығы мен ... ... ... ... ... ... ... осылайша басқаларға ғибадат етуі тиіс. Патшалық
етуде жұмсақтық, бостық танытпауға және ... ... ... де, ... ... де ... ... шарт: әкім не патша парасатты болуы керек. Патша болып жатқан
оқиғаларға пайыммен, терең ... ... ... һәм ... даналық, ақыл,
алдында оларды тудырған ... ... әрі ... ... ... көре ... тиіс.Егер олар кәдуілгі іс болса, шариғат жолымен
шешуге міндетті, ал егер ... ... ... оны ... ... тиіс./18/
Патша сөзсіз парасатты, сөзсіз кемеңгер болуы керек. Олай болмағанда
елде тыныштық, бейбітшілік, қалыпты өмір болмақ ... Бұл ... ... ... бір жай, ол мәселеге патшаға лайықты парасаттылық ... ... ... деген даналықтың көрінісі, оның жалпылама мазмұны бар,
ал патша парасаттылығы өзгеше мәндегі түсінік. Патша парасаттылығы, ... ... ... жан жете ұғар ма деп ойлаймын. ... ... ... ұшар ... ... ... ... алмақсың. Патшаның
парасаттылығы туралы тарихта, әдебиетте, дипломатия ... ... ... ... ... оның біразын өздерін білесіздер.
«Тарих-и-Рашиди» XV-XVI ғасырлардағы саяси, мәдени, рухани өмір туралы тұп-
нұсқа кітап. Кітаптағы ... ... ... ... ... және соларға қатысты тұлғалардың бәріне арнайы тоқталып зерттеу
жасау келешектің ісі.Ол ... ... ... ... ... ... бірге келді, мәселе оны ... ... ... ... ... ... дейді: «Тарих-и-
Рашидиде тек ғана тариз емес, сондай-ақ әдебиет тіл, мәдениет рен өнер,
әдет пен ... ... мен ... ... ... қалмаған. Онда
сондай-ақ сөз болған ру ... ... мен ... ауыз
әдебиет үлгілері жайлы да әңгімеленеді. Соған қарап ... ... ... Азия ... ... бір дәрежедегі
энциклопедиясы деуге де болатын сияқты./19/
Сурет өнері жайында Мырза ... ... ... ... ... Шаһ
Мұзафардың қылқаламы жіңішке болатын дейді де, Бекзаттың шеберлігі оған
жетпегендеген түйін жасайды, ... ... ... ... жасау мен
композициясын дайындауда одан ілгері еді дейді. Бұл кәдімгі ... ... ... Енді Мырза Хайдардың ... ... тет ... ... ... ... Шаһ Мұзаффар- Мансұр ұстаздың ұлы. Сұлтан Әбу
Саид заманында одан жақсы ... ... бұл өнер ... ... Оның ... ... ... болатын. Мұндай қылқалам басқа ешкімде
болған емес. Жиырма төрт ... ... ... өз ... ... безендіріп, сурет салған. Оның машықтанып салған суреттері ... ... ... Бұл ... шеберлігі оларды қатты бағалайды.
Бекзат. Сурет салудың шебері. Оның ... ... ... ... қаламы да одан гөрі нық. Суреттің жоспары мен композициясын
дайындауда одан ілгері еді. ... ... ... ... сондай-ақ нәзіктігі жағынан оғантең келер адам ... ... ... Қожа ... кейін, Шаһ Мұзаффар, сосын Бекзатты
айтуға болады.Бұлардан кейін ... ... ... ... ... ... Хайдардың Әлішер туралы пікірі. Оның лақаб аты Науаи. ... оған ... одан ... де ... көп өлең жазбаған.Бұл өнер
саласының ол хас шебері. Оның түрік тіліндегі өлеңдері ... ... ... өлеңдері сияқты жалпақ жұртқа көп тараған. Парсы тілінде жазған
өлеңдері де көп. Парсы ... ... ... ... ... ... ... М.Х. Дулатидің «Тарих-и-Рашидиі» және ... ... ... ... ... алып ... жайлағаннан кейін көптен
ойында жүрген «Тарих-и-Рашиди» атты еңбегін жазуға кіріседі.Өйткені 1541
жылдан 1544 ... ... ел ... ... ... бола ... «Тарих-и-
Рашиди» ол екі дәптерден (екі ... ... ... екінші бөлімін
жазудан бастайды.Себебі ол өмірбаян түрінде жазылған, өткені бұрын ... ... ... ... ... өзі ... ... кешкен,
естіген немесе жадында сақталған оқиғалардан бастауды жөн ... ... ... ... ... ... ... намесін» тағы да оқып, сан
рет ой елегінен өткізеді.Өзінің көргендерімен, түйгендерімен салыстырады.
Оқиғаларды сұрыптап екшеуге мән береді.
Сөйткен ... ... ... 1541 жылы ... 1543 ... ... айларында аяқтаған. Мемуарлық бөлімнің нүктесі қойылған соң –оның
үміт қалған тұстарын толықтырып, өңдейді де арада ... ай өте ... ... оның бірінші дәптерін тәмамдайды.
Екінші дәптерде маңызды тарихи оқиғаларды ... ... ... үшін Ата ... Ала ... ... Джувайнидың (1225-
1283) «Тарих-и джаһангшушай» және Әмір Темірдің жылнамашысы ... ... ... Әли ... ... ... ... Орталық Азияның өз шығармаларын түркі тілінде де
туындатқан Лутфи, Әлішер Науаи, ... ... ... ... ... ... ... Әбу-л-Қасым Фирдоуси, Хафиз Ширази, Абд ар-Рахман-
Жами секілді парсы ... ... ... да ... ... ... өзіне ұстаз тұтқан.Өзі өлең де жазатын. 1530 жылы
Бадахшандағы «Қала-и-Зафарды» ... ... ай ... ... ... ... ... хатқа түсірген. Соңғы беттерін 1533 жылы
Сринагарда аяқтаған./20/
Хайдар мырза жазбаларының ... ең ... ... ... ... ... Ғалым нағашы атасы Жүніс хан мен Уайс ханның
кенже ұлы Есенбұғаның билікке таласар тұстарын айтқан.Дешті қыпшақ әміршісі
Әбілхайырдан көп ... ... ... хан мен ... ... одан ... ... Шу мен Қозыбасыға келуі туралы автор баяндаған. Қазақ
халқының тарих сахнасына көтерілген кезі 1465 жыл ... ... ... ... ... ханнан кейін Мұрындық хан болды. Сонан соң
Жәнібектің баласы Қасым хан ... өз ... ... ... ... әскері миллионнан да көп еді. Жошы ханнан кейін бұл ... ... хан ... ... ... соң оның ... ... хан болды.Одан
кейін Таһир хан болды. Осы ... хан ... ... көп қиыншылықтарға
ұшырады.Одан кейін оның басшысы Бұйдаш хан болды. Қысқаша айтқанда Есенбұға
ханнан бастап ... ... ... ... ... мен ... тату-тәтті
тыныштықта өмір сүрді, бірақ оны Рашид хан бұзды. Ол рас та еді.Өткені
Рашид сұлтан ... гөрі ... көп ... ... ... ... ... хандығының пайда болуы мен тыныс-тіршілігі, өмір
сүрген ... һәм ... ... қарым қатынасы жайлы Хайдар мырза
секілді дәл осылай де нақтылы жазған ... ... ... ақ. ... өз ... көп ... әдеби тәсіл-шегініс жасауды да ... ... ... ол ... ... тақ үшін таласта жеңіліске
ұшырағаннан кейін Иран жаққа кетуі, соңынан Моғолстанға оралған соң ... ... қызы Исан ... бегімге үйленуі, Сырбойында Әбілхайырдың ұлы
Бұрыж оғланмен шайқасып, кейін Ташкентке келуі, шейіх Жамалдың ... ... ... арада бір жыл өткен соң дулаттардың шейіх ... ... ... ... оның ... ... оралуы рет-ретімен
баяндалған. Оның ара-арасында Хайдар мырза Жүніс ханның үш қызының ... Әмір ... ... өзара қақтығыстары жайлы да айтып өтеді.
Одан кейінгі тарауларда Жүніс ханның ұлы ... ... ... қалмақтардың
шабуылы, өзбек-қазақ мәселесі, мырза Әбу Бәкір ... ... ... да ... ... ... мырза Саид ханның өмірі мен жорықтарына да тарау арнаған. Ол ... да, ... ... сөз етсе де міндетті түрде ... ... өз ... ... ... Моғолстанның хандары, дулаттан
шыққан әмірлері мен ... онда өмір ... ... тайпаларының тұрмыс
тіршілігі, Әбілхайыр хан негізін салған Дешті Қыпшақ мемлекеті, ханның өзі
мен ұрпақтарының Мауеренахрде, ... ... һәм ... жүргізген
соғыстары жайлы тәптіштей баяндаған. Хайдар мырзаның бір ерекшелігі ол ... ғана ... ... бәрі ... мырзаның осы бір
қасиетіне ерекше мән береді.
«Тарих-и-Рашиди» ұзақ жылдар бойы қолжазба ... ... ... ... деректердің нақтылығы, дәйектілігі, айқындылығы мен
шынайлығына орай Үнді, Пәкістан мен Ауғанстан, Иран һәм Орта ... ... ... ... Еуропа елдері ғалымдарының назарын да аударумен
келеді.
Ұлы дала – Қазақстан аумағындағы мемлекеттіліктің ... ... ... ... ... Ол ерте ... және орта ... мен моңғолдар заманында мекендеген көптеген ... ... ... ... ... ... ... мен
дамуын тарихи әдебиеттерде Қазақ хандығының дәуірлерімен реті қабылданған.
М.Х. Дулати өзінің ... атты ... ... ... ... мен халықтардың билеушілерімен күрделі қатынастарда
болып, ... ... ... және ... ... Қазақстан халқының сан ғасырлық этникалық саяси ... ... ... ... ... біріктіріп жинап
отырғаны туралы айтады.
М..Х. ... ... ... ... дамуының
маңызды кезеңдерінің бірі моңғол шапқыншылығынан кейінгі кезең XIV-XV
ғасырларда болды. ... ... ... ... ... Жетісу мен
Түркістанның көшпелі және жартылай көшпелі және ... ... ... және ... жағынан топтастыру аяқталды. Қазақ хандарының іс-
әрекетінінің ... ... ... ... процессі аяқталып,
жергілікті этникалық негізде мемлекеттілік қалпына келтірілді. ... ... ... пен оның ... ... ... ... аймақтың саяси бытыраңқылығын жоюдың аса қиын жағдайларында
өтті.
Бұл кезеңнің қазақ хандықтарының тарихындағы аса қиын ... ... ... аса ... ... айтқанда, Қазақстан тарихындағы бұл күрделі дәуірдің бастапқы
кезеңі моңғол ұлыстарының ... ... пен Орта ... ... ... ... соңғы кезеңі нақ қазақ мемлекетінің
былайша айтқанда, ... ... ... ... ... кезеңде деп көрсетеді М.Х. Дулати, аймақ халықтарының саяси өмір
нысандарының эволюциясы оның аумағында бірнеше ... –Ақ ... ... Ордасының сондай-ақ кейінгі кезеңде көшпелі өзбектер
мемлекетінің, немесе Әбілхайыр хандығының бөлініп шығуы арқылы өтті.
Орта ... ... ... ... ... мен ... мен топтасуында, қазақ этносы дамуының ұзаұ жолында
әсіресе оның соңғы ... ... ... ... зор ... ... Дулати айтуынша, өз мемлекетіне талпынған ... ... ... ... ... ... ... Түркістанның кең байтақ жерлерінде
әлеуметтік-экономикалық процесстердің заңды ... ... ... ... мал ... мен ... ... қала
шаруашылығы қалыптасқан өлкелердің табиғи интеграциясы ... ... ... ... ... бір ... құрылымға бірігуіне
қолайлы жағдай әзірледі.Аймақтың ... және ... ... ... қоғамдық саяси байланыстарының нығаюы қазақ рулары мен
тайпаларының этникалық жағынан бірігуіне себепші ... ... ... объективті себептер мен шарттары аталмыш жағдайлар болды./21/
Ірі этникалық -әлеуметтік қауымдастықтың өзінің біртұтас әлеуметтік-
аймақтық мемлекет ұйымға ұмтылуы, Кіндік ... ... ... ... болды. Мемлекеттің этникалық қауымдастықты айқындайтын көптеген
элементтердің –тіл, материалдық ... ... ... ... ... ... ойлау салты белгілерін қайта жаңғыртуда, оны дамытуда
этникалық аумағын қорғауға ... роль ... ... ... ... көрсеткендей XIV-XV ғғ. Қазақстан өмірінде
ерекше маңызды кезең болды.Бұл қазақ халқының құрылуы, оның ... ... ... ... ... ... кез
еді. Қазақстанның бүкіл территориясында әлеуметтік қатынаст ардың рулық
тайпалық ... мен ... ... ... ... ... кеми
берді де, ал хандардың, сұлтандардың, әмірлердің, билердің, байлардың,
мұсылман дінбасыларының еңбекші бұхара ... ... ... ... бола ... Кіндік Азиядағы қоғамдық қатынастар жүйесінің одан әрі
дамуы, ... ... ақ ... ... соң ... хандығында малды
ғана емес, жерді де меншіктенуден көрінді.Мұны жайылым үшін жүргізген күрес
растай ... ... ... ... көшпелі шонжарлардың
экономикалық және саяси күш-қуаты ... арта ... ... ... зерттеушілер, экономикалық мәдени және басқа да әлеуметтік
байланыстардың айқындаушы роль атқаратынын атап көрсетеді.
Тарихтың ұзақ ... ... ... күш-қуаты ретінде
қалыптасуы ең алдымен жеке меншіктің әсерінен қоғамның бай мен кедей болып
саралауында жатыр деп түсінсе ... ... аз ғана ... ... судың, өнеркәсіптің меншік ретінде шоғырлануы, оны заңдық ... ... ... Ол ... ... ... және ... іс
жүзінде асырылуы қоғамның функциялараның кепілі.Ол тке қана мемлекеттің
құзырындағы іс.
XV-XVI ғғ. Қазақстан ... ... ... мен ... күрделі саяси оқиғаларѻ жағдайында, жерлерді шаруашылыққа игеру
барысында қазақтардың этникалық аумағының ... ... ... М.Х. Дулати өз кітабында ... ... ... ... « ... ... ... хан бүкіл Дешті Қыпшақты билеп-
төстеген еді. Оның қысымына шыдамаған жошы ұрпақтары ... пен ... ... өз елін ... алып ... ... Исан Бұғы хан
жақсы қарсы алып, Моғолыстанның батысында орналасқан Шу өзенінің бойындаға
Қозы басы ... ... ... беріп, қазақ хандығының негізін қалауға ықпал
етті.Бұл кезде Абулхайыр ... ... ... ... ... ... оның ... көптеген адамдар Жәнібек хан
мен Керей ханның жағына өтіп, олардың халқы екі жүз ... асып ... деп ... ... ... ... 1465-1466
жж. Саяды да, ал 1533-1534 жылдар қазақтар бүкіл Өзбекстан территориясына
өзінің билігін жүргізді. /22/
Сөйтіп XV ... ... ... ... алғанда Қазақ Мемлекетінің нығаюы
жолында үлкен маңызы болған алғашқы қазақ хандары қызметінің елеулі кезеңі
аяқталды да, ... ... ... ... ... оның алғашқы
шекарасы кеңейе түсті. Оның құрамында Жетісудан басқа Оңтүстік Қазақстанның
жоғарыда ... ... мен ... ... ... ... ... өңірі, Сырдарияның төменгі ағыстары мен Солтүстік Арал
жағалауы, Орталық Қазақстанның ... ... ... ... ... ... ... топтарды бойына сіңіріп, іс жүзінде
әлдеқашаннан-ақ бір тұтас халық ... ... ... этнонимі барған сайын
кең тарай берді.Дегенмен бұл Қазақ ... ... ... ... еді.
XV ғасырдың аяғында Қазақ ... ... ... ... сол кездегі өз ішіндегі сияқты, көршілес Орта Азия, Сібір,
Еділ бойы аймақтарындағы да ... ... ... ... ... ... Мәуереннахрда Темір әулиетінің әлсіреуіне; Алтын
Орданың біржола ыдырауының нәтижесінде жаңа мемлекеттердің ... ... ... ... ... жағынан өсуі және нығаю
мүмкіндігі іс жүзінде мемлекеттің өзінің құрылуына негіз болған ... ... ... ішкі ... ортағасырлық Қазақстанның
шаруашылық әлеуметтік этносаяси дамуынан бастау алғаны сөзсіз.
Қазақ хандығының құрылуы мен нығаюы ... ... ... ... және ... қазақтарының тарихи тағдырлары үшін ғана маңызды
болған жоқ.Ол Тянь-Шань төңірегінде ... ... ... ... де, тұтас алғанда Моғолстан халықтары үшін де зор роль атқарды.
Батыс Жетісула саяси бірлестіктің пайда болуы бүкіл Жетісудың ... ... ... ... ... ал одан әрі XV-XVI ... ... ... ... құрамында ұлы ... ... ... ... ... ... ... мен Тянь-Шань
төңірегіндегі аймақта моғол билеушілерінің үстемдігін біржола жойды, сөйтіп
іс жүзінде басқа да ... ... ... ... ... ... ... Шығыс Түркістанды ұйғыр дербес
мемлекетінің қалыптасуына қол жеткізді.
Мырза Хайдар ... ... ... ... ... ... ең
алғашқы түпкі деректер ішінде ұлағатты орын алады.
«Тарих-и-Рашиди» беттерінде сөз ... ... ... жайлы
мәлімдемелер, айналып келгенде, құрылу алдындағы, құрылып ... ... ... ... ... ... ... ортағасырлық мұсылман
тарихи жылнамаларында бірден-бір басы ... ... ... ... ... келгенде, Мырза Хайдар Дулати Алғашқы қазақ ... ... ... ... деп айтуға біздің де хақымыз бар.
Мұсылман әдебиеті Мырза Хайдардың ... ... аса ... ... XVI-XVII ... ... өмір ... ирантілді автор
Амин ибн Ахмад Рази былай деп жазады:
« Оның соңында тек ... ... ... ол ... да ... дарын иесі
еді; көркем жазуы тап-таза, стилі анық, өлеңі өрімталдай сұлу болатын. Ол
теңдесі жоқ ... ... да ... ... ... еді, ... ханның нұсқаумен Қашқар арқылы Тибет өтті, онда әміршінің байрағын
тікті. Ақыр соңында сол Кашмирде ажал ... Оның ... ... ... ... ... бүкіл әлемге белгілі./23/
Қорытынды
Әр халықтың тарихы мен мәдениеті, ұлттық өз ерекшеліктері бар.Сол сияқты
түркі тектес халықтардың қазақ ... ... ... жатқан тұсында да өзіне
ғана тән ерекшеліктері бар.Ол ерекшеліктер халық дүниетанымында ғана емес.
Сол ... ... ... ұғымдарда да байқалады.Бұл тұста
М.Х. Дулати ... ... ролі ... ... ... бүгінгі күнде де маңыздылығын жойған жоқ.
Жалпы адамзат тарихы сияқты ... ... да ... ... қарамастан, қоғамда рухани өмір шындылығын бейнелеуге
бағытталған. М.Х. Дулати нақтылы тарихи кезеңдерді байланыстырып, өткенді,
бүгінгі мен ... ... мен ... көп еңбек сіңрген ойшыл.
Осыған орай, біз ... ... ... дүниетанымын ашуға тырыстық.Ғалымның шығармаларында адам мен
қоғам мәселелері, олардың ара қатынасы ғылыми тұрғыда талданды. Мұның ... ... ... ... ... ... жаңа ... қоғамға
тың да сергек көзқарастарды орнықтыру әлеуметтік саладағы басты мақсатқа
айналып отыр.Заманды қозғалысқа, өзгеріске келтіретін адам ... ... ... ... ... тұрғыда қарастыру барысында субъективті
факторлар мен объективті орта жайлы да ... ... ... ... ... ... сол ... өмір сүрген адамдардың жасаған іс-
әрекеттеріне талдау арқылы заманына сипаттама ... адам ... ... ... ... ... дана ... мен идеялық
қазыналарын ашпайынша, оларды қоғамдық санаға енгізбейінше, қазақ халқының
жаңарып, өсіп өрлеуі екі ... ... орай М.Х. ... ... талдай отырып, халқымыздың ұрпақтан-ұрпаққа ауысып келе жатқан
адам бойындағы ұлттық моральдік ... ... ашып ... ... ... жалпы адамзат мәдениетіне қосқан үлесін бағалауға қол
жеткіздік. Сонымен қатар, ойшылдың шығармаларын мұқият ... ... ... қоса, оның ішкі мінез-құлқын, моральдік жүйесін
ұғуға болатындығына көңіл аудардық.
Сол кездің өзінде М.Х.Дулати рухани ... ... ... ... ... ... М.Х. Дулати еңбектерінде көрсетілген мәселелер
бүгінгі біздің ... ... ... сай ... ... ... үндесіп жатыр. Ғалым шығармаларында көрініс ... ... ... ... ... ... ... таңда адам үшін берері мол, үйретері көп мұра ... ... ... мен ... ... Рашиди.-Алматы: М.Х. Дулати қоғамдық қоры, 2003.-5 б.
2.Бартольд В.В. ... ... ... по ... ... народов
Средней Азии.-Алматы, 1993.-С.107
3. Омарбеков Т. Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың « Тарих-и-Рашидиі» //
Ақиқат.- 1999.-№ 2.-41 б.
4.Албани Б.Қ. Мұхаммед Хайдар ... 2000.-27 ... Ә. ... ... ... ... ... 1999.-159 б.
6. Дербісалиев Ә. Ислам және заман. Алматы: Дәуір, 2003.- 560 ... ... А.Қ. М.Х. ... қазақ философиясындағы орны туралы //
Мұхаммед Хайдар Дулати. Ойшыл.Тарихшы. Жазушы. Қолбасшы: Халықаралық ... ... ... ... 1999.- 188 ... ... Мұзаммед Бабыр.Бабырнама.Қазақша сөйлеткен Байұзақ
Қожабекұлы. Алматы:Ататек-1993.-104 б.
9. Захир-ад-дин Мұзаммед Бабыр.Бабырнама. Қазақша ... ... ... ... ... ... ... жұлдыздары.-Алматы: Рауан,1995.-180 б
11. Дербісалиев Ә.Қазақ даласының жұлдыздары.-Алматы: Рауан,1995.-181 б
12.Ғарифолла Есім. Адам-зат.Астана: Фолиант, 2002.- 99 б.
13.Есім Ғ. ... ... ... Алматы: Қазақ университеті, 2003.-
48 б.
14. Мұхаммед Хайдар Дулати. ... ( Хақ ... ... ... ... Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди ( Хақ жолындағылар тарихы).
Алматы,-2003.- 41б.
16. Есім Ғ. Қазақ философиясының тарихы. Алматы: Қазақ университеті, 2003.-
50 ... ... ... ... ... ( Хақ ... тарихы).
Алматы,-2003.- 41б.
18. Мұхаммед Хайдар Дулати. Тарих-и-Рашиди ( Хақ жолындағылар тарихы).
Алматы,-2003.- 41б.
19. Дербісалиев Ә. ... ... ... ... ... ... ... Албани Б.Қ.Тарихи таным. Алматы: Ататек, 1994.-164 б.
21. Қалыбекова Б.К.Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам ... ... ... ... 2006.-16 ... ... М.Т., Құламанова З.А. «Тарих-и-Рашиди» және қазақ
мемлекеттілігінің қалыптасуы туралы.// Көне және қазіргі Тараз: тарихы және
әлеуметтік-экономикалық дамуының ... ... ... 2000 жылдығына
арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.-
Тараз, 2000.- 100 б.
23. Жанакулов М.Т., Құламанова З.А. «Тарих-и-Рашиди» және қазақ
мемлекеттілігінің ... ... Көне және ... ... тарихы және
әлеуметтік-экономикалық дамуының болашағы. Тараз қаласының 2000 жылдығына
арналған Республикалық ғылыми-практикалық конференцияның материалдары.-
Тараз, 2000.- 102 б.

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау160 бет
Қазақ хандығының құрылуы жайындағы жазба деректер6 бет
"Дағдарыс жағдайларындағы психикалық өзгерістер."8 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
60-жылдардың екінші жартысында қазақстан дамуында болған өзгерістер36 бет
XV ғасырдың соңы мен XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары76 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XV-XVIIIғғ. Қазақтардың дәстүрлі мәдениеті9 бет
XV-XVІІІ ғасырлардағы әдет-ғұрып құқығы32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь