Шыңғысханның дүниежүзін жаулап алу саясаты және моңғол – татар шапқыншылығының тарихта алатын орны

Кіріспе
ІІ. Шыңғысханның дүниежүзін жаулап алу саясаты және моңғол . татар шапқыншылығының тарихта алатын орны.

2.1. Шыңғысхан империясының әскери құрылымы мен «Жасақ» заңдар жинағы
2.2. Шыңғысханның Орта Азияға жасаған жорықтары. «Отырар апаты»
2.3. Моңғол . татар шапқыншылығының зардаптары мен маңызы

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі

Қосымшалар
Кім білмес кешегі өткен Шыңғысханды,
Жартысын дүниенің түгел алды.
Талайын Еуропаның бас игізіп,
Қорқытып Қытайға да алым салды, -
деп ұлы ғұлама Шәкәрім жырлағандай, кең байтақ жердің жартысына өмірін жүргізген әлемге әйгілі дара тұлға, өткен мыңжылдықтың үздік адамы атағына ие болған хандардың ханы Шыңғысханның тарих сахнасында алатын орны ерекше.
Шыңғысхан өзінің жорықтарымен бүкіл әлем тариханың мәдениетіне, даму үрдісіне әсер етті. Соның ішінде, Қазақстан мен Орта Азия жеріндегі халықтардың өміріне елеулі өзгерістер әкелді. Ол өзінің жаулап алу жорықтары арқылы Қазақстан жеріндегі тайпалардың құрамын өзгертті. Жаулап алған жерлердегі бұрынғы қалыптасқан мемлекеттердің орнына жаңа мемлекеттер, ұлыстар пайда болды. Бытыраңқы қазақ тайпаларын біртұтас мемлекетке шоғырландырып, қазақтың халық болып қалыптасуына алғы шарттар жасады. Шыңғысханның ұрпақтары осы мемлекет үшін ат салысып, халықтың тәуелсіздігі үшін күрескен болатын.
Көптеген жүзжылдықтар бойы Шыңғысханның ұлы да қанды бейнесі, оның өмірі мен кезеңіне бүкіл әлемдегі көп адамдарназарын аударған. Моңғол тайпасы қият – боржығындардың жетекшісі Темүжін, Есугей – баходырдың ұлы, талапты да батыл қолбасшы Керей тайпаларының күшті одағының басшысымен қарым – қатынасқа қол жеткізді және уақыт өте келе бірде дипломатиялық жолмен, бірте әскери күштің көмегімен барлық тайпаларды, керейлермен қоса өз қол астына алуға қол жеткізді. 1206ж моңғол шонжарларының құрылтайында Темүжін, ұлы хан – Шыңғысхан болып жарияланды. Жаңа моңғол мемлекеті, айқын көрінген шонжарлық сипатқа ие болды. Ол орталықтандырылған әскери - әкімшілік күйге негізделген болатын. Олардың ең кішісі, жорықтар мен тұтқындауларға он әскер шығаруға міндетті, көшпенділер отбасының тобы болған ең ірісі – ханға 10.000 әскер жинақтау мүмкіншілігін беретін иелік болатын.
Шыңғысханға әлемнің түрлі тілдеріндегі көлемді әдебиеттер арналғаны бәрімізге белгілі. Біреулер Шыңғысханды ұлы жаулап алушы және мықты тұлға деп, бұл қолбасшының жаулап алуларын таңданарлықтай бейнелейді. Келесі біреулері Шыңғысханның жеке басының жетістіктерін, әскери және ұйымдастырушылық қабілетін мадақтады. Бір жағынан, кейбір авторлар Шыңғысханның қызметін даттады және оны жабайы аң ретінде суреттеді. Алайда, көптеген авторлардың ойынша Шыңғысханның қызметін, болып жатқан тарихи аясын есепке ала отырып бағалап, қарастырған жөн.
1. Аманжола К., Рахметов К. Түркі халықтарының тарихы. -А., 1996.
2. Ашанұлы Қ. Шыңғысхан. // Қазақ әдебиеті 2000. 7 қаңтар №1.
3. Бартольд ВВ. Туркестан в эпоху монгольского нашествия. –М., 1963.
4. Великий и суровый отец наш Чингисхан монгольский полководец ХІІІв. Назван ЮНЕСКО человеком тысячелетия. // Спектр 1999. 7 апрель
5. Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов. –Л., 1984.
6. Государственный строй монгольской империи.ХІІІв. –М.,1993
7. Данияров Қ. Мұңғылтану және Шыңғысханның тарихы. // Қазақ тарихы 1996. №2.
8. Данияров Қ. Шыңғысханның тегі кім? // Қазақ тарихы 1994.№6
9. Есім Ғ. Біз Шыңғысханға ұқсамайтын сияқтымыз. // Жас Алаш 1999. 21 желтоқсан.
10. Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетий. –А., 1992.
11. Кычанов Е.И. Жизнь Темучина вздумавшего покорить мир. –М., 1972.
12. Қадырбаев А. Шыңғысхан және оның мұрагерлерінің шапқыншылықтары. // Қазақ тарихы 1994 №5.
13. Қадырбаев А. Қазақстан монғол шапқыншылығы қарсаңында. // Қазақ тарихы 1994.№4.
14. Моңғолдардың шығу тегі. // Қазақ тарихы 1995.№5.
15. Касымбаев Ж., Абдиров М. Потомки Чингисхана основатели нынешнего государства. // Мысль 1996.№1.
16. Мұхаметжанұлы Н. Тарихи зерттеулер: Шыңғысханның Орта Азия елдерін жеңу себептеріне талдау. –А., 1994.
17. Омарбек Т. Отеміс қажының «Чингиз намесі». // Ақиқат 1999. №4.
18. Э. Хара Даван Чингис-хан как полководец и его наследие. –А., 1992.
19. Шыңғысханның тегі. // Жас Алаш 1999. 16 ақпан.
20. Шыңғысханның алтыны // Жас Алаш 1998.22 желтоқсан.
21. Шыңғысханның ұлы заңы. // Заң және Заман 1997.№2.
22. Шыңғысхан жөніндегі шындық. // Зерде 1994.№5.
23. Шопаққызы У. Моңғолдар // Ақиқат 1999. №11-12.
24. Шыңғыс-хан қандай болған. // Парасат. 1995. №10
25. Шыңғысханның Ұлы Жарғысы не дейді. // Қазақ әдебиеті 1999ж 30 шілде.
        
        Жоспар:
Кіріспе
ІІ. Шыңғысханның дүниежүзін жаулап алу саясаты және моңғол – татар
шапқыншылығының ... ... ... ... империясының әскери құрылымы мен «Жасақ» заңдар жинағы
2. Шыңғысханның Орта Азияға жасаған жорықтары. «Отырар апаты»
3. Моңғол – татар шапқыншылығының зардаптары мен ... ... ... білмес кешегі өткен Шыңғысханды,
Жартысын дүниенің түгел алды.
Талайын Еуропаның бас ... ... да алым ... ... ұлы ... ... ... кең байтақ жердің жартысына өмірін
жүргізген әлемге әйгілі дара тұлға, өткен мыңжылдықтың үздік адамы ... ... ... ханы ... ... ... ... орны ерекше.
Шыңғысхан өзінің жорықтарымен бүкіл әлем тариханың мәдениетіне, даму
үрдісіне әсер етті. ... ... ... мен Орта Азия жеріндегі
халықтардың өміріне елеулі өзгерістер ... Ол ... ... ... ... ... ... тайпалардың құрамын өзгертті. Жаулап
алған ... ... ... мемлекеттердің орнына жаңа
мемлекеттер, ұлыстар пайда болды. ... ... ... біртұтас
мемлекетке шоғырландырып, қазақтың халық болып қалыптасуына алғы шарттар
жасады. Шыңғысханның ұрпақтары осы мемлекет үшін ат ... ... үшін ... ... жүзжылдықтар бойы Шыңғысханның ұлы да қанды бейнесі, ... мен ... ... ... көп ... аударған. Моңғол
тайпасы қият – боржығындардың жетекшісі Темүжін, Есугей – ... ... да ... ... ... тайпаларының күшті одағының ...... қол ... және ... өте келе ... дипломатиялық
жолмен, бірте әскери күштің көмегімен барлық ... ... ... қол ... ... қол ... 1206ж моңғол шонжарларының құрылтайында
Темүжін, ұлы хан – Шыңғысхан болып жарияланды. Жаңа ... ... ... ... ... ие болды. Ол орталықтандырылған әскери -
әкімшілік күйге негізделген болатын. ... ең ... ... ... он ... ... ... көшпенділер отбасының тобы
болған ең ірісі – ... 10.000 ... ... ... ... ... әлемнің түрлі тілдеріндегі көлемді әдебиеттер арналғаны
бәрімізге белгілі. Біреулер Шыңғысханды ұлы жаулап алушы және ... ... бұл ... ... ... ... ... Келесі
біреулері Шыңғысханның жеке басының ... ... ... ... мадақтады. Бір жағынан, кейбір авторлар
Шыңғысханның ... ... және оны ... аң ... ... ... ... ойынша Шыңғысханның қызметін, болып жатқан тарихи
аясын есепке ала отырып бағалап, ... ... ... ... Бұрын ғылымда қалыптасқан көзқарастар мен
қазіргі тарихтағы осы мәселе жөніндегі зерттеулерді салыстыра ... ... ... мен ... ... саяси, әлеуметтік,
экономикалық жағдайына дұрыс баға беру.
Осы тұрғыдан алғанда өз ... ... ... ... ... ... ... тарихына тоқталу
- Шыңғысханның шығу тегін зерттеу
- Шыңғысханның өрлеу дәуіріне әлеуметтік баға беру
- Қытайды жаулап алуы ... ... ... Орта ... ... ... себеп болуын анықтау
- Шыңғысхан империясының әскери құрылымы мен «Жасақ» ... ... ...... ... ... мен ... Азияға
тигізген ықпалын, тарихтағы алатын орнын зерттеу.
Курс жұмысының тарихнамасы: Аталған ... ... ... ... біз ең ... бұл ... ... көптеген деректерге
сүйенеміз. Олардың ішінде парсы ... ... – ад – ... ... атты кітабы. Бұл еңбек ХІV ғ басында Гозам хан тұсында жазылып,
Шығыс ғалымдарының еңбектерінің ... ... ... ... ... Рашид – ад – Дин сол кездегі басқа да моңғол деректерімен ... ... бірі ... табылатын «Алтын Дебтер» атты еңбектерге
сүйенген. Сондай – ақ, ол өзі осы ... ... ... ... ... ... Ибн - әл – Насырдың хроникасын, Джузджанидің
«Насыр кестесін», Джувейнидің еңбектерін атап ... ... ... ... – и – джаханчушай» - ортағасырлық еңбектердің ең ... ... ... Бұл ... Қазақстан жерінің, оның ішінде,
оңтүстік өңірлердің моңғолдар қалай жаулап алғандағы ... ... ... ... атап ... ... ... Рашид – ад – Дин
мен тағы басқалары пайдаланған болатын. Еңбек көптеген тілдерге ... орыс ... ... ... ... ... құпия шежіресі» - әйгілі әлемдік мұра,
ғажайып жылнама. Шығармада ұлы Шыңғысхан мен ол ... ... ... туралы аңыздар ғана емес, тарихи тамаша ақиқаттар да жеткілікті. Біз
оны оқи ... ХІІІ ғ ... ... ... ... көшіп,
бауырласып, доспен төс түйістірп, жайға қарсы бірге қылыштасқан ... ... ... ... және таға ... ру – тайпалардың тыныс –
тіршлігінен таныс боламыз.
Осы құнды еңбек қазақша алғаш аударылып, Моңғолияда жарық ... ана ... ...... ... ... еді.
Зерттеліп отырған мәселеміз туралы құнды деректерді, оның ішінде
моңғолдардың ежелгі ... ... ... қытай деректері де береді.
Солардың бірі – «Юаньши» (Юань династиясының тарихы ) 1370жылы жазылған.
Бұл ... ... ... және моңғол феодлдарының Қытайдағы
жүргізген саясаты туралы әртүрлі мәліметтер келтірлген.
Моңғол ... ... ... ... ... ... ... кейінгі уақыттарда пайда болған. Ескі Еуропа
деректерінен саяхатшы – миссионерлердің ... ... ... ... шығармаларын атай аламыз.
Плано Картини негізінен сол кезеңдегі ауыр өмір тауқыметі жайлы
және қолөнерші – құлдардың, тұтқындардың ... ... ... ... ... ... қырып жіберген және өздері солардың жерінде
тұрады, ал тірі қалғандары құлға айналған» - деп жазған.
Ал Марко Поло ХІІІ ғ ... ... өзі ... ... қалалар
мен аймақтардың жағдайы туралы баяндаған.
Бұл мәселе ... орыс ... ... ... ... ХІХ ғ көптеген еңбектер мен мақалалар жарық көрген болатын. Бірақ,
осындай көптеген еңбектердің шығуына қарамастан, ... ... ... ... ... ... аз ... келеді. Ал 1934жылы жарық көрген
академик Б.Я. Владимировтың ... осы ... ... ... ... ... ... фактілік материалдар келтіріледі. Оның
еңбегң – «Общественный строй монголов» - деп аталады.
Б.Я. Владимировтың өз ... ХІІІ – ХV ғ ... ... арнай отырып, Алтын Ордаға қатысты мәселелерді қарастырған.
А.Ю. Якубовский өз еңбегінде ... ... ... әскери құрылымына, тағы басқа мәселелерге сипаттама берді. ... ... Орда ... құрылуынан ыдырауына дейінгі аралықтағы
тарихи оқиғалар ... атап ... ... бірі – ... В.В. ... ... аса үлкен үлес. В.В. Бартольд тұңғыш рет орта Азия
тарихын зерттеуді жаңа тарих ғылымының ... ... Орта ... ... ... алушылығынан кейінгі кезеңді сипаттай отырып,
ХІІІ ғ басындағы көшпелі моңғол қоғамы жайлы тың деректер ... ... ... ... ... ... ... жаңа көзқараспен
қарай отырып, өз бағасын ... ... ... ... бас ... орыс ғалымдары болатын.
Моңғол жаулап алушылығы ... ... ... ... ... А.Ш. Қадырбаевтің еңбегін атап көрсете аламыз.
Ол өзінің «Қазақстан Шыңғысхан мен оның мұрагерлері дәуірінде ХІІ – ... ... ... ... ... даласындағы саяси, әлеуметтік –
экономикалық ... ... ... ... ... ... ... алмайбасқа жаққа қашып, бас сауғалаған қыпшақтардың
басқа елдердің ... ... орны ... баян етіледі.
Айта кетер тағы бір еңбек 1992 жылы жарық ... С.Г. ... Т.И. ... ...... летопись трех тысячелетий».
Хара – Деванның «Чингисхан как полководец и его ... ... ... оның жеке ... ... ... үлкен мән берген.
І. Есенберлин «Шыңғысхан әлемді сілкіндірушісі» - ... Ұлы ... дүр ... басшылық етуінің негізгі кезеңдері
бейнеленген, сондай – ақ кітап, біздің күндерге дейін сақталып ... ... ... авторларының алғашқы деректері мен Еуропа
саяхатшыларының Азияның шеткері ... ... ... ... өмір тарихына арналған бұл кітапта, оның жеке
басының және ол өмір сүрген ортаның мінездемесі бейнеленген.
Сонымен ... ... ... ...... шапқыншылығы
туралы, Шыңғысханның өмірі мен қызметі туралы көптеген оның деректер,
мақалалар ... ... ... Ә. ... ...... тұлға»,
З. Жандарбектің «Тағы да Шыңғысхан туралы», И. Қабышұлының ... оның бет ... М. ... «Зұлымдық формуласы: Шыңғыс ханды
ақтап алуға асығудың астарында не сыр бар» атты ... осы ... ... мәліметтер бере алады.
Қарастырылып отырған курс жұмысының хронологиялық шегі:
негізінен, ХІІ – ХІІІ ғ ... ... ... ... ... бастап, Шыңғысханның жаулаушылық саясаты мен оның ... ... ... ... ... саралап зерттеу арқылы,
деректерге сүйене отырып, студенттер өздерінің іс – ... ... ... тұрғыдан алғанда да, сонымен қатар, реферат, ... ... жазу ... да қолданыла алады.Ғылыми ... ... ... ... ала алады.
Курс жұмысын жоғары оқу және орта білім ... ... ... мен ... ... қосымша оқу құралы ретінде
қолдануға болады.
Методологиялық негізі: объективті тұрғысынан баға ... ... ... ... саяси, әлеуметтік – экономикалық
құрылысы мен мәдениетінің тарихын ... ... жан – ... ... жазу барысында көптеген ғылыми көзқарастарға сүйене отырып,
зерттеу ... ... ... ... салыстырмалы түрде, жаңаша пікірлер
мен деректер негізінде баға берілген.
Жұмыстық құрылымы: Курс жұмысы кіріспеден, негіз бөлімдердің
тарауларынан, қорытынды және ... ... мен ... ... ... ... алу ... және моңғол – татар
шапқыншылығының тарихта алатын орны.
2.1. Шыңғысхан империясының ... ... мен ... ... ... ... отырғаннан кейін өз армиясының қуатын нығайта
отырып, өзін толастамаған ... ... ... ... ұлы қолбасша
және данышпан билеушінің ұйымдастырушылық қабілеті оның әскерінің ... ... ... ... оған ... де ... ... дамыса да, негізгі
әскери техникада тактикаларын нығайту, жауларының ... ... ... ... ... ... жаңа ... соғыс өнерін меңгеру
Шыңғысханның үлесіне тиді. ... ... ең ... өз ... ... күш ... ... деректері бойынша Шыңғысхан тек өзі мен көшпелі
ордасын қорғайтын әскер емес, өзіне тікелей бағынған ... өнер ... ... ... тегі ... ... ... керек. Көк
аспанның өзі маған жердегі бар халық пен әскерді билеуге әмір ... ... ... ... ... ... он мың ... іріктелуі керек.
Олар Шонжарлар мен ақсүйектердің таза ... ... ... ... сымбатты болуы қажет, егер менің жорығыма бас көтеріп, бағынбайтын
болса, кінәлі ретінде жазаға тартылады. Менің қорғайтын ... ... ... ... ... құқы жоқ. Егер олардың біреуі
қылмыс жасайтын болса, ол туралы маған дереу хабарласып, ол ... ... ... ... ұру ... жазаға тартылатынын белгілеймін» дейді.
Әскердің құрамында іріктеліп алынған 10 мың баһадұр болған. ... бұл ... ... ... ол ... ... оның өзін қорғайтын
жасақ ... ... Дала ... өкілдерін біртіндеп
әскерде қызмет етіге, әскери басқарушы қызметіне тарту, Шыңғысхан ... ... пен ... ... ... күш салды. Осыдан бастап
моңғол армиясында жоғары әскери тәртіп орнатылды. Барлық ... ... ... ... жүйе ... ... еді, яғни ... ондыққа бөлініп, оларды аса жоғары әскери қабілеттерімен ... ... ... ... Жоғары әскер басшылар өз жасағында тек
мың басы болумен шектелген. Моңғол армиясында бас ... ... ... болған, ол «юрт – джи» деп аталған. Оның ең жоғарғы міндеті - ... ... ... және ... ... әскери барлау жолымен
анықтап отыру. ... ... ... әскери жорық кезінде жасақтық
қолбасшысы болу, жаз, күз, қыс қонатын ... ... хан ... ... ... ... басшыларымен көсемдерінің орнын ыңғайлау
жұмыстарын атқарды.
Ал отырықшы елді мекендерде егіс даласын уламау үшін ... ... ... ... ... ... ... сақтау үшін ерекше міндетті «белег» - ... Олар ... ... ... еді. ... ... ... бейімделген әскери отряд болды. Ол «лирой» деп аталды. ... ... ... ... тікелей байланысты болды. ... ... ... мен ... ... аса ... рөл атқарды.
Әр тайпаның өзіне бекітілген жүгі болды. Әр тайпаның үйлері ... ал ... ... ... ... біріктірілді.Әр тайпадағы
ондықтың жасақталған әскерлері армияны көшетін ... ... ... ... етуге тиіс болды. Әскери аймақтық басшылар
мобилизация кезінде ... ... ... да, өз ... ... Тайпалар армияға ондық, жүздік, мыңды атты әскер даярлауға тиіс
болды. ... ... ... ... ... ірі ... руға айналып, көпшілігі тіпті өзін атын да жоғалтып алды.
2.2. Шыңғысханның Орта Азия елдеріне жасаған жорықтары. «Отырар апаты»
Моңғол тайпаларын ... ... ... соң, ... және ... ... ... Моңғолия жерінен тыс қоныстанған халықтарға
бұрды.
1211 жылы Шыңғысхан, оның төрт ұлы: Жошы, ... ... Толы ... ... – Мухаме мен Жебе бастаған Моңғол әскері Жұржы мемлекеті –
Цзинге басып кірді.Шыңғысханның үш ұлы басқарушылықты болды,ал кіші ... ... ... ... әмір ... оның ... 100.000
моңғол – түркі жауынгері бар еді.
1215 жылы моңғол әскері ұсақ ... соң ... ... оны ... жіберді.
Шыңғысхан көп байлыққа кенеліп моңғол ... ... ... Ол
солтүстік Қытайға Мұхалиді (тегі – түркі) 23 мың моңғол әскерімен ... Оның ... ... ары ... ... еді. ... ... жүргізіп, он жыл бойы шығыс пен батысқа аяусыз жорықтар жасап,
қытайлар мен ... ... ... ... ... ... ... әскерлердің бас қолбасшысы болуға шақырды. Маңызды
жұмыстарды ол өзі шешіп отырды.
Мұхали әлемді дүр сілкіндірген Шыңғысханның ең ... ... ... Мұхалиге император орнының тоғыз белгілі туын ұсынып, оның әскери
жоғарғы қолбасшы болуына әмір береді. Ол өз ... ... ... ... ... ... жарыққа шақырса, менің (Шыңғысханның) бұйрығым деп
есептелінетін болсын», деді. Мұндай сенімге Мұхали ... ... ... жаулап алуға қосқан үлесі үшін ие болған еді. Жалайыр
Мұхали 1223 жылы 54 жасында қайтыс болған.
Қытайға ... ... ... ... шеберлері жасаған қамал
бұзатын станоктармен таныстырды. Оларды бағалаған моңғолдар ... ... ... алып ... ... станоктарды өз жерінде шығарта бастады.
Атақты Марко Поло Шыңғысхан туралы былай дейді: «Бір белгілі ауданды
жаулап алғаннан ... ... ол ... ... ... ... ол тек солардың арасына бірнеше өз ... ... ... ... ... ... халықтар олардан еш жамандық ... ... өзге ... ... ... ... Шыңғысхан адамдарына адал
қызмет ете бастады. ... ... ... көп ... адамдар жинады.
Бұлардың көпшілігі сонша, олар жер бетін басып ... ... ... жылы ... ... бастаған моңғол әскерлері Жетісуға
басып кірді. Соғыстың алғашқы кезінде Шыңғысхан ... ... саны ... ... Мұның ішінде Қарлық, Арслан хан, Шығыс Түркістан ... ... ... бағыты Ертістен Сырдарияға Жетісу арқылы өтті.
Отырарға таяған кезде Шыңғысхан өз ... ... ... ... ...... қаласына шабуылдаушылар, қолбасшылары Шыңғысханның
екінші,үшінші ұлдары Шағатай мен Үгедей болды. Екінші құрамының қолбасшысы
– Шыңғыстың үлкен ұлы Жошы. Оның ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Үшінші құрамының мақсаты Сырдарияның жоғарғы ағысындағы ... алу ... да, оны ... өзі және кенже ұлы Толы басқарады.
Шыңғысханның үш бағытта шабуылдаған әскери құрамаларына Хорезм шахтың
әскери топтары қарсы тұрды.
Хорезм шаһтың ... әр ... ұлт ... ... ... ... қарағанда, Мауренахрды басты қала ... ... ... саны 110 мың ... оның 60 мыңы ... 50
мыңы тәжік болған еді. Олардың арасында ... ... ... ... жақындау болды. Оның үстіне Шыңғысхан әскерінде
бірнеше түркі құрамалары жүрді және де ... ... ... ... ... салт – дәстүрлері жағынан да жақын еді. Осы жақындықтарды
моңғолдар ... ... ... ... ... түсірді. Мысалы:
Самарқанды қоршау кезінде моңғолдар Хорезм шаһтың ... ... ... ... бір ... ... әскери қызметке қабылдауға келісіп,
бірақ қаланы алған соң 20 көсем басқарған 30.000 ... ... ... ... алып, қарып тастады. Осындай жолмен моңғолдар өздеріне аландар
қыпшақтармен одақтасып қарсы шыққанда, қыпшақтарға: «біз және ... ... ал ... ... емес, сондықтан сендердің оларға көмек
берулерің керек емес» - деп, өз әскериқулықтарына салған ... жылы ... ... бір ... ... ... ... шах
Мұхаммед моңғолдармен соғыста өзін көрсете алмады, сондықтан оның есімі
соңғолдарға балгісіз ... ... ... ... ... ... әрі мұрагері Жерах Әд – Дин сол жылы қарашаның соңында ... ... ... ... ... ханмен арадағы соғыс аяқталды. 1221 жылдың
жазында Шыңғыс хан Түркістанды тастап, 1224 жылдың жазын Ертісте өткізді.
Моңғолдардың жорығы ... ... ... ... орнын ауыстырып жатпады.
Мемлекеттік құқық аумағында ... ... жеке ... билік
басталды. Осы прицип негізінде Шыңғысхан көзі тірісінде бүкіл иелігін
бірінен соң ... ... ... ... ... ... басты иелігін кіші ұлы
Толының (Тұлықтың) қолына көшті. Моңғолияның ... ... ... оның 101.000 Толы ... ... сан өзге елдерге жеткен моңғолдардың Моңғолияда қалғандарына
қарағанда өте аз болғаның айқын көрсетеді.
Шыңғысхан өз ... ... ... ... Кіші ... қара
шаңырақ тиесілі болса, үлкен ұлы Жошы жаулап алынған жерлердің ең ... ... тиіс ... ... ... билесе, Жошының иелігіне
батыстан Семейге ... ... ... Батыстағы жеңістен кейін Жошы
иелігіне «моңғолдардың атының тұяғы ... ... бәрі ... ... көзі тірісінде оған батыстан Ертіске дейінгі жерлер, соның ... ... ... ... және Еділ ... хандығының
шекарасына дейінгі жерлерді берді. Шыңғысхан 1227 жылы қайтыс болған соң
Жошы ұрпақтарының билігіне бұрынғыға қоса бұлғарлар ... және ... ... (Новгородтан басқасы) кірді.
Шыңғысханның батысқа жасаған жорығы әдебиетте «Отырар апаты» деген
атпен әйгілі болған ... ... ... сол ... Орта ... еткен Хорезм шахы Мұхаммедке Орта Азиялық саудагер Махмұд Хорезм
Әлжиожа Бухары және ... ... ... ... елші етіп ... көктемде Хорезм шахы Мұхаммед бұл елшілікті қабылдады. Елшілер оған
Шыңғысханның хатын және ... ... ... Бұл ... шахы ... «өз ... деп ... және екі ел арасындағы сауда
жолының қауіпсіздігін сақтау жөнінде бейбіт келісім жасауды ... ... шахы ... ... ... күш – ... ... екенің
білмейтін еді. Ол бұларға разылық білдірді.
Мұның артынан Шыңғысхан тағы да Орта Азиялық саудагерлерден Омар Қожа
Отырари, Жамал Марағи бастаған бес жүз ... төрт жүз елу ... бар ... ... бұл керуен 1218ж жылы жазда Отырар қаласына келді. ... ... ... ... (қыпшақ) бұл керуенді тыңшылыққа
келген керуен деп адамдарын ... ... ... Мұны ... ... ... елші етіп Хорезм шахы Мұхаммедке жіберіп: «Біз
еліміздің ешқандай саудагеріне тимейміз деп келісім ... ... ... саудагерлері Отырарда өлтіріліпті. Егер бұл іс өз әміріңмен
істелмеген ... ... ... сал, ... өзім тарттырамын, әйтпесе
соғысты күтіп ал» деп тапсырды. Хорезм шахы Мұхаммед бұл елшініде ... Мұны ... ... «Сартауылдар менің алтын шылбырымды
үзбекші ме? Бағра бастаған жүз ... ... өш, ... кек ... ... тарттырамын» деп қаһарланды
Отырар оқиғасы оның Орта Азия мен Қазақстанға жорық ... ... Бұл ... Шыңғысханның алтын шатыры Ертіс өзенінің басында болатын.
1219 жылы қыркүйекте Шыңғысхан бастаған жүз елу мың қол ... ... Орта ... ... лап берді. Олар Жетісуды басып өтіп, Сырдария
бойындағы қалаларды шабуылдады.
Хорезм шахы Мұхаммед қол астындағыларға сенбейтін, ақыл – ... ... ... бірі еді. Ол осы оқиғаның алдында Жетісудағы найман
ханы Күшліктен қорқып шекара ... ... мен ... өз ... ... көшіріп әкеткен болатын. Енді Шыңғысханның Орта Азияға
қаптаған қалын қолына қарсы күресті дұрыс ... ... ауыр ... ... ... мен ... ... басшылары күш
біріктіріп өзіме қарсы шығады деп ... ... ... ... ... ... бөлек – бөлек топтастырды. Бұл іс ... ... мен ... бір – ... қоспай жеке – жеке талқандауына
жеңілдік тудырып берді. Алайда жергілікті халық қажырлы қарсылық көрсетті.
Қайырхан ... ... ... ... өз жерін қорғау жолындағы ерлік
күресі Орта Азия ... ... орын ... ... ... балалары Шағатай мен Өгедей және әйгілі
әскери қолбасшы Сүбедей, Жебе және Тонұ бастаған қалың қол ... ... ... ... ... ... Қайырхан Иналшық шекарадағы елу
мың әскермен Отырарды ... ... ... он мың ... оған ... Әйгілі парсы тарихшысы, «Жаһанды жаулап алушының тарихы» атты
кітаптың авторы ... ... ... бес ай бойы ... ерлік күрес жүргізді, қалың ... ... ... халқы
ашаршылыққа ұшырады. Қайырхан бар күшімен күресті жүргізе берді. Шыңғысхан
әскерлері алты ай дегенде Отырар қаласын алды, ... ... ... өлтірді».(Жұвейни, 1 том, 64-65 беттер). «Қала қиратылып, халқы
қырылды, аса аянышты жері: «Отырарда кітаптары мен ... ... ... ... ... орын алған кітапхана өртеліп жіберілді».
Шыңғысханның үлкен ұлы Жошы бастаған қол сығанақ, Сауран, Баршынкент,
Жент, Үзкент қалаларын алды. ... ... ... ... ... жасауға жо ашты. Отырар қаласы алынған соң Шағатай мен
Өгедей бастаған қол ... өзі ... ... қосылып жорыққа шығып,
Бұхара мен Самарқанды бағындырды.
Шыңғысхан бастаған қалың қол 1220 жылдың мамырына дейін Орта ... ... ... барлық территориясын алып ... ... ... жаулап алды. Хорезм шахы Мұхаммед қашып, Каспий теңізінің
бір аралына барып өлді. Осыдан соң Орта ... ... алу ... да, ... ... ... тоқтады.
1221 жылдың көктемінде соғыс қимылдары ... ... ... Индия территориясына ойысты. Бұл өңірде үздіксіз қарсылық
көрсеткен Жалалиденді (Хорезм шахы ... ... Үнді ... ... ... 1221 жылы 24 қарашада талқандады. Шыңғысханның қолбасшылары
Жебеноян мен Сүбедей батыр бастаған 30 мың ... ... ... ... 1220 жылы ... тауларына барып, грузиндер мен әзірбайжандардың бір
бөлігін ойрандап, Каспийдің жағасымен жүріп ... ... ... (1222 ... оларды талқандады, одан қыпшақ даласына шығып, қыпшақ
ханы Қотанның әскерлерін қиратты. 1223 жылы 31 ... орыс ... ... ... дейін ығыстырып тастап, өздері Еділдің орта ағысына
қарай келіп, қазіргі Қазақстан жерін басып, 1224 жылы ... ... ... ... ... Қазақстан мен Орта Азия Шыңғысханның
моңғол патшалығының құрамына енді.
ХІІ ғ аяғы – ХІІІ ғ ... ... Азия мен ... ... жағдай күшті көшпелі тайпалар одағы билеушілерінің арасында басқа
тайпаларға өз ... ... ... ... ... ... ... барысында моңғол тайпасының өкілі Тимучин (Шыңғыс – хан)
Орталық Азия ... ... ... ол ... Азия ... ... ... алушыға айналды.
2.3. Моңғол – татар шапқыншылығының зардаптары мен маңызы.
От пен оқтың күшімен алып империя құрған Шыңғысхан өзінің әр ... ... ... ... кең байтақ жері оның үш үлкен ұлына
бөлінді. Ертістің батыс жағындағы үлкен бөлік, Жетісудың ... ... ... ... ... және ... Қазақстанды қамти отырып, төменгі
Еділ бойын қоса, одан әрі ... ... ... ... ... ... Жошы ... (Алтын Орданың) құрамына кірді, оңтүстік және оңтүстік
Шығыс Қазақстан, яғни Жетісудың үлкен бөлігі Шағатай ұлысына, солтүстік ... ... ... ... ... ... бірте – бірте ұлыс билеушілеріне толық көшіп, империя
дербес мемлекеттерге ... ... Оның ... ... ... ... ... қарсы күресі, көптеген елдер мен халықтарды
өзіне қарудың күшімен қаратып алған империяның берік болмауы, ... ... ... байланыстардың, ортақ мәдени дәстүрлердің
жоқтығы ... ... жылы ... Орда ханы ... қолдауымен Төленің ұлы мөңке
империяның басшысы ... ... Ұлы хан ... мен Жошы ... ... арасындағы шекара Шу және Талас өзендері арқылы ... ... ... ... жаулап алушылары үшін ... ... ... ... үш моңғол ұлысына қарап, ... ... ... ... ... ... ... бойы оған Орталық
Азиядан көптеген көшпелілер ағылып келді, мұның өзі егістіктің, ... ... күрт ... ... отырықшылық есебінен көшпелі тұрмысты
күшейтті. Моңғол шапқыншылығы Қазақстан аумағында халықтардың құрылуын
күрт тежеді. Ірі ... ... ... ... ... ... шапқыншылықтары, Қазақстанның оңтүстік-шығыс
аумағына көшпелілердің едәуір мөлшерде қоныстандырылуы, ... ... ... ... ... ақырында моңғол
ұлыстарындағы үздіксіз қырқыстар қала мәдениетінің құлдырауына әкеп ... ... ... ... ... жаулап алуы қоғам дамуын тежеді, Қазақстанның ... ... ... кері ... ... Моңғолдар
бағындырған аймақтарда құлиеленушілік тәртіп ... ... ... ең ... ... түрлері орнықты.
Жаулап алынған елдерде, атап айтқанда, жер ... ... ... ... ... ... бар ... әлдеқашан үстемдік еткен Орта Азия
мен оңтүстік Қазақстанда моңғолдар қоғамдық қатынастарға ... ... жоқ.. ... ... ... халқын ешбір
шектеусіз жыртқыштық пен қанауды жалғастыра беру ... ... ... келе көз ... моңғол билеушілері жерді иелену мен ... ... ... ... ... ... ... болған далалық мал шаруашылығы
аудандарында ... ... алуы ... ... пердесімен
бүркемеленген ең мешеу феодализм ... ... ... қалуына
әкеп соқты. Бағындырған елдердің көшпелі және жартылай ... ... ... ... ... олар моңғол феодалдық ақсүйектерінің жаңа
үлестерімен әскери бөліністерінен құралды. Бөлініс жергілікті ... ... ... ... ... ... мұның өзі оның ұзақ
уақыт бойы орнығып қалуына ... ... зор ... ... ... ауыр алымдар салынып, міндеткерліктер жүктелді.
Әскери міндеткерлік ерекше ауыр болды – ... ... ... ... отыруға міндеттелді. Отырықшы халық та әскери қызмет
атқаруға тиісті болды.
Мал бағатын көшпелі халық хан ... ... ... ... ... төлеуге міндетті болды. Отырықшы халық жер салығын «харадж»
төледі. Әскерлерді астықпен, малмен және басқаларынмен жабдықтауға арналған
алым-тағар, «төтенше ... ... және ... ... ... Зерттеушілер моңғолдар белгілеп, жер-жерде алынып отырған
алымдардың түрін кемінде 20 ... ... ... Салық жинау хақы сатып
алынатын ... бұл ... ... ... ... ... жинап, оны
белгіленген нормасын көбейтіп, қайталап жинайтын ... ... алу ... зор ... ұшыратты.
Қорытынды.
Халықсыз тарих болмайды, тарихсыз халық болмайды. Әрбір адамзат
тарихты терең түйсінуге, ... баға ... ... ... ... ... жаулап алу жорықтарын баяндай отырып, біз ... ... ...... ... ... ... туралы
жалпы бейнелерді көз алдымызға келтіре аламыз.
Жалпы ... ХІІІ ... бұ ... ... ... орын алады.
Шыңғысхан далалық тартыстағы ... ... ... жете ... ... мен ... арқасында күшті де, ауқымды империя
құрды, құдіретті билеушіге айналды. Ол бытыраңқы моңғол тайпаларының басын
біріктіруде елде ... ... ... ... ... тамаша жетістіктерге
жете білді.
Ол мұсылмандық Орта Азияны жаулап алу арқылы Шығыс ... ... ... ... ... ... өз әсерін тигізді.
Бірақ, Шыңғысхан жорықтарының залалсыз болуы деген сөз емес. Сонымен
қатар, Шыңғысхан жергілікті ... ... ... ... ... мен салт ... қысым жасамады. Қайта Жошы мен Шағатай ұлысына
келген билік басындағы ... ... ... – ақ ... халықтың
тілі мен мәдениетін қабылдап, оларға сіңісіп кетті.
Шыңғысханның жаулап алу ... ... ... мен ... ... тигізгенімен, ертеден басталған қазақтың халық ... ... ... алған жоқ, қайта бытыраңқы қазақ тайпаларын
біртұтас мемлекетке шоғырландырды. ... ... ... ... одан әрі ... ... әртүрлі саясатпен астасқан стратегиялық және тактикалық
өнері қандас тайпалардың бірігуінде, сондай – ақ басқа елдерді жаулап ... ... ... ... бірі ... ... жаулап алу саясаты бағындырылған халықтар үшін қасіретке
айналды. Шыңғысханмен оның мұрагерлерінің ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, бәрі бірдей біртектес болған
жоқ. Шыңғысхан империясының мұрасы ХVІ-ХVІІІ ғасырлардағы Қазақ хандығынан
да, сондай-ақ, Орта ... ... Еділ ... Солтүстік Кавказдың,
Қырымның сол кездегі түрік мемлекеттерінен де көрінеді. Атап атйтқанда, бұл
қазақ қоғамының қоғамдық-саяси құрылысына көрініс ... онда ... ... хан ... жеке ... құқығы бар Шыңғысханның
ұрпақтарына құралды.
Қазақ мемлекеттілігінің өз негізінде дамығаны және ... ... ... ... ... күмәнсіз. Бірақ, ... – оның түрі ... ... яғни ерте ... орта
ғасырлардағы көшпелі державаларда, атап айтқанда, ... мен ... ... ... ... ... ... институттар түрінде
өмір сүрді.
Қорыта келе, өмірі мен кезеңіне бүкіл әлемдегі көп ғалымдар назарын
аударған көптеген жүзжылдықтар бойы ... Ұлы да ... ... өз ... ... белгілі.
Бірақ, бұл ірі тұлғаны тереңірек одан әрі зерттеу қазіргі болашақтың,
еліміздің жас ғалымдары, яғни біз ... ... ... ... әдебиеттер тізімі:
1. Аманжола К., Рахметов К. Түркі халықтарының тарихы. -А., 1996.
2. Ашанұлы Қ. ... // ... ... 2000. 7 ... ... ... ВВ. ... в эпоху монгольского нашествия. –М., 1963.
4. Великий и суровый отец наш ... ... ... ХІІІв.
Назван ЮНЕСКО человеком тысячелетия. // Спектр 1999. 7 апрель
5. Владимирцов Б.Я. Общественный строй монголов. –Л., ... ... ... ... ... –М.,1993
7. Данияров Қ. Мұңғылтану және Шыңғысханның тарихы. // Қазақ тарихы 1996.
№2.
8. Данияров Қ. Шыңғысханның тегі кім? // Қазақ ... ... Есім Ғ. Біз ... ... ... // Жас Алаш 1999. ... ... С.Г., Султанов Т.И. Казахстан: летопись трех тысячелетий.
–А., 1992.
11. Кычанов Е.И. Жизнь Темучина вздумавшего покорить мир. –М., 1972.
12. Қадырбаев А. Шыңғысхан және оның ... ... ... ... 1994 ... Қадырбаев А. Қазақстан монғол шапқыншылығы қарсаңында. // Қазақ тарихы
1994.№4.
14. Моңғолдардың шығу тегі. // ... ... ... ... Ж., Абдиров М. Потомки Чингисхана основатели нынешнего
государства. // Мысль 1996.№1.
16. Мұхаметжанұлы Н. ... ... ... Орта Азия ... ... ... –А., ... Омарбек Т. Отеміс қажының «Чингиз намесі». // Ақиқат 1999. №4.
18. Э. Хара Даван Чингис-хан как полководец и его наследие. –А., ... ... ... // Жас Алаш 1999. 16 ... ... алтыны // Жас Алаш 1998.22 желтоқсан.
21. Шыңғысханның ұлы заңы. // Заң және Заман 1997.№2.
22. Шыңғысхан жөніндегі шындық. // ... ... ... У. ... // ... 1999. ... Шыңғыс-хан қандай болған. // Парасат. 1995. №10
25. Шыңғысханның Ұлы ... не ... // ... ... 1999ж 30 ...

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бразилия15 бет
Дүниежүзінің саяси картасының қалыптасуы23 бет
Тарихи аңыздар, тарихи жырлар және олардың рухани маңызы6 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
Ірі қара шаруашылығының халық шараушылығында алатын орыны7 бет
Іс қағаздарының қоғамда алатын орны9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь