Радиожурналистика

КІРІСПЕ
І тарау Радиожурналистиканың дамуы
І..1 Радионың хабар таратудағы ұлттық рухани.мәдени маңызы
ІІ тарау Қазақ радиосындағы радиохабар таратудың құрылымдық жүйесі
ІІ.1 Қазақ радиосындағы музыкалық және ойын.сауық бағдарламалардың қалыптасуы мен даму жолы
ІІ.2 қазақ радиосындағы музыкалық және ойын.сауық бағдарламалары: көркемдік.идеялық талдау
ІІ.3 Музыкалық және ойын.сауық бағдарламалардың рухани.мәдени келбеті
ҚОРЫТЫНДЫ
Сілтемелер көрсеткіші
Жиырмасыншы ғасыр ел тарихында, халық жадында өзінің талай тамаша табыстарымен көпшілікті тамсандырған күйде қалды. Елімен бірге есейіп, халқымен бірге толығып келе жатқан телерадионың да бір жарым ғасырлық тарихы бар. Он тоғызыншы ғасырдың орта шенінде әлемнің ұлы математиктерінің бірі Вильям Гамельтонның «есептен қорытқан жорамал шамасы» «квартернион» деген атпен тарихқа енді. Алайда, жаңалықтың жолы қашанда ауыр болатыны белгілі. Сондықтан В.Гамельтонның «екі символы» 1867 жылы ғана, Кэмбридж университетінің профессоры Д.Макйвейлдің осыған негізделген «екі теңдеуінен» кейін «электр тоғы мен магнит күші арасындағы қатынас», бүгінгі «электр және магнитизм» теориясының негізін қалады. Содан басталған 150 жылдық тарих қойнауында «телерадио» деген атпен өмірге енген радио әлем халқының күнделікті көзі мен құлағына айналды. Телерадиолық жұқпалы дерт бүкіл әлемді тегіс жаулап алды. Оның қарқынды шабуылын қай ел болсын құттықтап қарсы алып жатыр. Бұл – бұлтартпас шындық. Ресей топырағында 74, Еуропада 70, АҚШ-та 67, Қазақстанда 48 жылдық қалың қатпарлы тарихы бар телерадио бүгінде шартарапты түгелдей жайлап, әлемдегі тыңдарманды ең көп ақпарат құралына айналды. Оның себебі, әлемнің кез келген қиыр шетіндегі оқиға сол сәтте, сол сағатта, сол күні жалпақ дүниеге тарап, Жер тұрғындарын құлағдар етеді. Қазіргі таңдағы ақпарат беру әдісі бұрынғы әдістен тым алшақ, мүлдем жаңаша сипатқа ие болып отыр. Бұл қазіргі заманғы ақпараттық уақыт кеңістігінің еркін әрі батыл, әрі көз ілеспес шапшаңдықпен билеп алуына байланысты. Сол тұрғыдан алғанда, барлық бұқаралық ақпарат құралдарымен салыстырғанда, телерадионың бірінші кезекке шығатыны ақиқат.
Тақырыптың өзектілігі. Әр кезеңнің өз талабы болатынын ескерсек, телерадио саласындағы тікелей эфир өзінің тура мағынасындағы уақыт үні іспетті. Ел өмірінің елеулі кезеңіндегі толып жатқан өзгерістер аумағында көрермен талабы мен талғамы да айтарлықтай өзгерді. Соның нәтижесінде эфирдегі жұмыс процесі, оны жүзеге асырудың кәсіби принциптері де жаңаша сипат алып, өзгеше мән-мазмұнға ие болды. Елбасы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев «БАҚ халықтың үні ретінде сөйлейтін болсын, халыққа жақ, санаға сақ болсын» деген тұжырымы журналистиканың жаңаша жұмыс тәсіліндегі негізгі қағидаға ұласты. Жылдар бойы қатып-семіп қалған енжар ережелерді бүгінгі күннің тыныс-тіршілігіндегі батыл шешімдер алмастырды. Жалпы радиожурналистикадағы тікелей эфирдің табиғаты – кәсіби- шығармашылық процесс, құрылымы күрделі психологиялық құбылыс, уақытқа және техникаға тәуелді тәсіл, ешнәрсені түзетуге болмайтын, сол күйінде, қаз-қалпында айналымға түсетін қайталанбайтын әрекет, алып-қосары жоқ шынайы дүние. Музыкалық хабарлар тыңдарман психологиясына нәзіктік сыйлайтын, өмірге деген құштарлықты арттыратын құрал іспеттес.
1. Н.Омашев, Ұзынқұлақтан қазақ радиосына дейін. – Алматы, Санат, 2007- 135 б.
2. Қ. Тұрсын, Ж. Нұсқабайұлы, Теледидар сөздігі – тележурналист анықтамалығы. Оқу құралы.- Алматы, Білім 2003. – 380 б.
3. В.Л.Цвик, Журналист с микрофоном. Москва, 1987.- 595 с.
4. Ж. Әбдіжәділқызы Тікелей эфир табиғаты – Алматы, Қазақ университеті 2003.- 59 бет.
5. Н. Омашев Журналистиканың жаңа стилі //Ақиқат. №9. 1997. 85-88 бет.
6. К. Хамазин 28-маусым – Қазақстан журналистер күні! Қазақ университеті. Маусым. Шілде, 1999.
7. Қ.Тұрсын Көгілдір экран құпиясы. – Алматы, Қазақ университеті, 1998. 265 бет.
8. Қ.Бораш БАҚ халыққа жақ болуы тиіс. //Егемен Қазақстан. 2005. 30 мамыр. 1 бет.
9. Қазақ журналистикасы, 3 томдық. Алматы, Таймас баспа үйі, 2008.- 221б.
10. Ғ. Боқаш «Теледидар тілі оңай шағылатын жаңғақ емес. //Ана тілі. 2004. 16 сәуір. 2 бет.
11. М.З. Зарва Слово в эфире. – Москва, Исскуство, 1971. 127 с.
12. Қ.Тұрсын Қазақ тележурналистикасы: қалыптасу,даму проблемалары. -Алматы.Білім,2006-50б.
13. Н.Омашев Радиожурналистика..Экономика,2005.-11-42б, 249-305 б.
14. Қ. Тұрсын Көгілдір экран әлемі. – Алматы, «Қазақ университеті». - 2007. -90-100 б.
15. К.Хамазин 28-маусым – Қазақстан журналистер күні! Қазақ университеті. Маусым. Шілде, 1999.
16. С. Негимов Шешендік өнер. – Алматы, Ана тілі, 1977. 221 бет.
17. М.З. Зарва Слово в эфире. – Москва, «Исскуство». -1971. с.127.
18. Л.Броватая Психологический фактор в работе ведущих прямого эфира. //Хабаршы. Журналистика сериясы. №5. - Алматы, 1999. стр.
19. А..Құрманғали Төл мамандықтың жанашыры болу – парыз.//Заң газеті.2010.25 маусым.
20. Журналистика.- Алматы, 1975, 125-б
21. Қазақ журналистикасы – Алматы, 2008 – 215 б.
22. Қазақ журналистикасы – Алматы, 2008 – 216 б.
23. Қазақ журналистикасы – Алматы, 2008 – 209 б.
        
        КІРІСПЕ
Жиырмасыншы ғасыр ел тарихында, халық жадында өзінің ... ... ... ... күйде қалды. Елімен бірге есейіп,
халқымен бірге толығып келе ... ... да бір ... ... бар. Он ... ... орта ... әлемнің ұлы математиктерінің
бірі Вильям Гамельтонның «есептен қорытқан жорамал шамасы» «квартернион»
деген атпен ... ... ... ... жолы ... ауыр ... ... В.Гамельтонның «екі символы» 1867 жылы ғана, Кэмбридж
университетінің профессоры Д.Макйвейлдің ... ... ... ... ... тоғы мен магнит күші арасындағы қатынас», бүгінгі
«электр және магнитизм» теориясының негізін қалады. Содан басталған ... ... ... ... ... ... ... енген радио әлем
халқының күнделікті көзі мен ... ... ... ... дерт
бүкіл әлемді тегіс жаулап ... Оның ... ... қай ел ... ... алып ... Бұл – ... шындық. Ресей топырағында 74,
Еуропада 70, ... 67, ... 48 ... ... ... тарихы бар
телерадио бүгінде шартарапты түгелдей жайлап, әлемдегі тыңдарманды ең ... ... ... Оның ... ... кез ... қиыр шетіндегі
оқиға сол сәтте, сол сағатта, сол күні ... ... ... ... құлағдар етеді. Қазіргі таңдағы ақпарат беру әдісі бұрынғы
әдістен тым ... ... ... ... ие ... отыр. Бұл қазіргі заманғы
ақпараттық уақыт кеңістігінің ... әрі ... әрі көз ... шапшаңдықпен
билеп алуына байланысты. Сол тұрғыдан ... ... ... ... ... ... бірінші кезекке шығатыны ақиқат.
Тақырыптың өзектілігі. Әр кезеңнің өз ... ... ... саласындағы тікелей эфир өзінің тура мағынасындағы уақыт үні
іспетті. Ел өмірінің ... ... ... жатқан өзгерістер аумағында
көрермен талабы мен ... да ... ... ... ... ... процесі, оны жүзеге асырудың кәсіби принциптері де жаңаша
сипат алып, өзгеше ... ие ... ... ... ... «БАҚ халықтың үні ретінде сөйлейтін болсын, халыққа жақ, ... ... ... ... ... ... жұмыс тәсіліндегі негізгі
қағидаға ұласты. Жылдар бойы ... ... ... ... ... ... батыл шешімдер алмастырды. Жалпы
радиожурналистикадағы ... ... ... – кәсіби- шығармашылық
процесс, құрылымы ... ... ... уақытқа және техникаға
тәуелді тәсіл, ешнәрсені ... ... сол ... ... түсетін қайталанбайтын әрекет, алып-қосары жоқ ... ... ... ... ... ... сыйлайтын, өмірге
деген құштарлықты арттыратын құрал іспеттес.
Жұмыстың мақсаты. Радионың рухани алмастырмас ақпарат құралы ... ... ... берілетін музыкалық және ойын-сауық
бағдарламалардың тыңдарманға ... ... жіті ... жұмысының құрылымы. Диплом жұмысы «Радиожурналистиканың
дамуы», «Қазақ радиосындағы музыкалық және ойын ... ... мен даму ... және ... ... ақпарат құралдарынан
ерекшелігі» деп аталатын үш бөлімнен тұрады. Ол тараулардың өзі мазмұнына
қарай шағын бөлімдерге бөлінеді. ... ... ... ... ... тарау Радиожурналистиканың дамуы
Қазақ халқының мәдениетін, тілін, дінін, тарихын т.б. ... ... ... ...... жетелеп отырған радиожурналистика
бұқаралық ... ... бір ... ... ... ... да түрлері сияқты радионың қалыптасу кезеңдері
тарихта өз ізін қалдырды. Тәуелсіздік алған тұсқа дейінгі ... ... ... бірі ... байланысты болғандықтан, әрі радионың отаны
да сол мемлекет екендігі де ескеріліп, казақ радиожурналистикасының даму
кезеңдері ... ... ... ... ... ... ... төмендегідей кезеңдерге бөліп қарастырамыз:
1. Радиобағдарламалардың қалыптасу кезеңі....................1921 – ... ... ... ... ... ... Ұлы Отан ... жылдарындағы кеңестік радио.........1941 – 1945 жж.
4. Соғыстан кейінгі халық ... ... ... ... – 1950 ... ... ... және әлеуметтік тоқырау дәуірі..1950 – 1985 жж.
6. Қайта кұру және жариялылық радиосы..........................1985 – ... ... ... – 2005 ... ... пайда болуы, дамуы, нақты қызмет көрсетуі,
хабарлар таратуы тікелей РОСТА-ның жұмысымен байланысты ... ... ... ықпалымен қазақ даласында Түрік РОСТА-ның құрылуы үлкен
жаңалық болды. Түрік ... ... мен ... ... ... ... төмендегідей: "Түркістан телеграф агенттігі ... ... түр – ... ... жоқ. Олар ... орталықтан
түскен және жергілікті ақпарат болып шартты ... ... ... Орталықтан
алынған ақпарат елімізде болып жатқан саяси жаналықтар, совет үкіметінің
директивалары ... ... ... ... ... ... ... міндет тыңдаушыға ақиқат факті жеткізу болды. Бұқара халықты совет
үкіметін орнатуға қатыстыру жолында жүргізіліп жатқан табанды ... ... ... ... аса ... көңіл бөлінді. Жұртты жаңылдыратын
материалдар бергеннен гөрі тексеруден өткізіп ... ... ... айналды. Осылайша. Түрік ... өз ... ... мен
жергілікті репортерлерден және басқа ... ... ... ... ... ... баспасөзге жеткізу; ә) радиожаршы мен
плакатты. хабаршыны өлкеге ... б) ... ... ...
тіршілігінен жазылған корреспонденцияларды кейде телеграф арқылы, ... ... ... ... ... - деп осы ... авторы '"Қазақ
радиожурналистикасы" атты монографиясында анықтама ... ... ... ... ... ... ... - мақсатын, қызметін анықтап
берді. Яғни. Зерттеуші – ғалымның ... ... ... нақты
мысалдармен дәлелденуі бұл пікірлерді нақтылай түседі. Сол тұста үстемдік
еткен қоғам көсемі В.И. Ленин шығыс халықтары ... үгіт – ... ... ... ... ... ... дамуына жол ашты. Сол
себептен де Түрік РОСТА-ның міндеттері арта түсіп, радиохабарлары кең ... ... ... ... ... ... ... де
жандана түсті. "Алғашкы РОСТА радиогазеті 1924 жылдың 24 қарашасында эфирге
шықты, 1928 ... ... ... 80 ... 1930 жылы – ... бұдан
басқа фабрика – заводтан - 179, колхоздардан – 100 – деген радиогазеттер 29
халық тілінде шығып ...... ... ... еді ... - ... радиосы» атты енбекте.
Осы жылдар хабарларын әлеуметтік саяси бағыттарына қарап төмендегідей
бөлуге болады:
- қоғамдық саяси;
- ағартушылык;
- сауықтыру.
Пішіндік жағынан:
- радиожиналыс;
- ... ... ... ... радиожурналистикасы" атты еңбекте қарастырылғанын
ескерсек, анықтаманың Қазақ радиосының соңғы жылдардағы хабарларына ... ... ... көп ... ... ... байқауға болады.
Радионың қалыптасу жылдарынан кейінгі кезеңінде Орталық радиода да, Қазақ
радиосында да тоталитарлық мемлекеттің ... ... ... ... ... ... радиосының қызметі. Осы
жылдын бастапқы кезінде ... ...... радио" деген
қаулы қабылданды. Күрт өзгерістерге толы кезең басталды. Сталиннің басшылық
етуімен ... ... ... сонымен бірге радиоға да цензура
басталды. Бұл цеизура Кеңес үкіметі құлағанға ... ... ... ... қаншалықты болып жатқанымен радиожурналистика дамуын
тоқтатқан жоқ. Бұл ... ... ... беріле бастады.
Хабарларда ... ... қоса ... ... ... жеке басқа табынушылыққа бағытталған. Сталинді мадақтаған
хабарларға жол берілді.
1941 – 1945 ж.ж. ... ... ... ... ... ... Отан соғысының ... ... ... ... ... ... қарай эвакуациялау міндеті жүктелді. Бұл
шараның әсерінен радиостанциялар жұмысы қысқа толқынға және үш ... ... ... ... ... ең ... ... саны неміс фашистерінің ... ... ... хабарламасынан кейін 45 минуттан соң эфирге шықты.
Осындай жедел ақпарат ... ... ... ... 1943 жылы
соғысқа дейінгі дәрежесінен асып түскен. Осы ... ... ... ... дейін "Совинформбюроның" 7 мың корреспонденциясы
берілген. 1941 жылдың 7 қарашасында жау ... ... ... ... ... ... ... өткізілуі жайында репортаждың радиодан
берілгені ел қорғаушыларының қайратын ... ... ... ... бастағаны тарихтан мәлім. Яғни, радиоэфирдің қуатты күші, мықты
әсері, жүргізер ... ... баян ... ... ... әсерлілігіне көңіл бөлінгендігі соншалықты ... ... ... басқа арналарды тыңдауға рұқсат берілмеген. Сымдық
хабар таратушы репродукторлардан басқа радиоқабылдағыштардың бәрін ... ... ... ... ... ... дейін барған.
Мұнын өзі бір ғана идеологияның үстемдік құруын, басқа насихаттың ... ... ... ... ... ... келтірмеу жолындағы
әрекеттер екені аян. ... ... ... ... және ... радиостанциялардың көшірілуінің әсерінен Қазақ
жеріндегі радио қызметі де жандана ... ... ... ... жиі әрі ... ... отырды. Жамбыл ақынның «Ленинградтық
өрендерім» ... ... ... ... ... ... да ... станцнялар жұмысының әсерінен деуге болады. Мәскеуде ... ... ... ... ... ... қазақ жерінде Әнуарбек
Байжанбаев дауысының құдіретті әсері елді ерлікке, еңсесін түзеуге шақырды.
1943 ... 1 ... ... Бас ... ... ... ... бұйрықтары беріліп тұрды. Бұйрық ... ... ... ... ... ... ... және әдебиет бөлімі
кейін бірігіп, әдеби драмалық хабарлар бөлімі деп аталды. Олардың ... ... мен ... ... ... Осы кезде радиофельетон,
памфлет дамыды. Жауынгерлік радиопублицистика өріс алды. "Әдеби күнделік"
деп аталатын, айына бір рет ... жаңа ... ... ... ... ... ... журналистер әдебиет өкілдері қоғамның елеулі мәселелерін сөз
етіп, сахна саңлақтары да ... жиі өнер ... ... ... ... ... айдармен радиоспектакльдер беріліп тұрды. Ұлы Отан соғысы
жылдарындағы хабарлар әсері ... ... қуат ... ... ... Сол қаһарлы соғыстың ...... ... ... қуанып, жеңілістерге күйініп ... ... ... ... ... ... Гитлерлік Германияның жеңілуіне
жүргізіліп отырған ... ... ... бола ... ... ... қосқан үлесі сол. Сол жылдардағы Қазақ радиосынан берілген хабарлардың
мазмұндық, жанрлық, пішіндік ... ... ... ... елде
жарияланған төтенше жағдайға байланысты көбінесе қысқа ақпараттар берілген.
Ұлы Отан соғысы кездерінде 1941 жылдың 12 – 14 ... ... ... ... 336 ... дивизиясы құрылды. Дивизия
атақты Чапаевтың үзенгілесі генерал – майор Панфиловка ... ... ... ... ... 18 тамызда майданға аттанды. Бауыржан
Момышұлы сияқты командирлер тәрбиелеп өсірді, политрук Мәлік ... ... ... Төлеген Тоқтаровка Совет Одағынын Батыры атағы берілді", ... ... ... қатар майданға материалдық көмек көрсетіп жатқан
тылдағы еңбеккерлер ерліктері жайлы да көптеген хабарлар ... ... Абай ... ... ... колхозының тұрғыны, 110 жастағы Тоқтай
есімді қарияның сөзі ... ... ... ... ... мен ... 11 ... тараған 40 немеремді елін қорғау үшін
аянбай күрес деп нұскау бердім. Немерелерім менің бұл ... ... бәрі де ... мен ... алып ... Міне, бұл хабарда
сол тұстағы идеологияның қуатты күші байқалады. Мұндағы бір ғана ... пара – пар ... ... бір ... ... ... ... өзек
болары сөзсіз.
Соғыс кезіндегі радиохабарлары көбінесе митингтік, ... ... ... бірі – ақын Виктор Гусевтің "Тыңда, фронт!" атты күн ... ... ... ... ... бауырласқан, бір мақсат
үшін күресіп жатқан жауынгерлер ерліктері тақырып болған не бір ... ... ... толы ... соғыс кезіндегі радиопублицистиканың
көрнекті мысалдары бола алады. Тіпті, "Евгений Онегин" операсынан үзінділер
берілуі. "'Василий Теркин" ... ... және ... ... ... ... үлкен рухани күш бергені анык. Музыкалық
хабарлардын көптеп ... де ... ... бастады. Мысалы, Ресей
әскерлері "Священная война' әнін ... ... ... «Жас ... ... Әр ... әр жүректе айтылғанымен жеңіске жетуге деген арман ортақ
болатын.
1942 жылдың 1 маусымында партизандарға арналған бағдарламаның алғашқы
саны ... Жер – ... ... күресті дамыту арқылы да кеңес
әскерлері көп жеңіске жеткен. Сондықтан мұндай хабардың ашылуы ... ... ... ... ... хабарлап, партизаңдардың еңсесін
көтеретін радиотуындылар берумен бірге "Партизандарға кеңес", "Қалай ... ... жою ... ... жасау шеберлігі» т.б.
айдарлардың өз тыңдармандарына көп көмегін тигізгені ақиқат. ... ... ... – тусқандардың, жолдастардың бір – ... ... ... да берілді, мұның өзі пошта қызметінің мүмкіндігі жоқ
кезде адамдарды моральдық тұрғыдан демеуге көмек берді. Осы ... ... да ... ... кем қалмай еңбек майданында күресті.
Сондықтан, көптеген хабарлар беріліп, айдарлар ашылып. еңбек ... етіп ... ... 2 ... атақты Ресей репортері Лазарь Маграчевтің
дауысы 14 ... 45 ... ... ... ... ... Сіздердің шрреспонденттеріңіз Берлиннің орталығындағы Унтерден
Линден көшесінен сөйлеп тұр. Рейхстагтың үстінде біздің алқызыл ту желбіреп
тұр, ал көшелерінде біздің ... ... ... жүр" ... ... ... бүкіл әлемге жариялады. Ал, 1945 жылдын 2 мамырында 23 сағат 30
минутта Маграчев Берлиннен: «дәл осы ... ... тізе ... ... ... ... ... қол қойылып жатыр!» деп ... ... ... ... ... осылайша танытты
радио-журналистер. Ал, 9 мамыр күні И.В. Сталин халыққа арнап сөз ... ... ... ... Осы күні 22 ... салют беріліп.
Жеңіс мерекесі қазақ жерінде де тойланып жатты. 1945 жылдын 24 маусымында
гитлерлік Германияны ... ... ... ... ... ... - Москва" деген идеологиямен нәрленіп өскен біздердің ата –
аналар бойында патриоттық рух керемет ... Олар ... үшін ... ... ... үшін отқа ... Тылдағы халқымыз Мәскеу үшін аянбай
еңбек етті. ... ... ... күшінін әсері өз алдына, тәуелді
мемлекет болғандығымыз да сол ... қаза ... ... ... жж. Ұлы Отан ... ... ... шаруашылығын қалпына
келтіру кезеңіндегі радио.
Халық ... ... ... және ... ... даму ... әсер еткен мынадай жағдайлар болды: осы
мәселені дәйекті зерттеп, тиісті құжатты ... ... ... ... ... ... өнімдерін арзан, тез әрі сапалы
өндіруді ... ... ... және қазақстандық колхозшылардың
Сталинге хаты. Міне, осы үш құжаттан туындайтын міндеттерді негізгі межеге
алып, бағыт ... ... ... ... ... кейінгі халық шаруашылығын қалпына келтіру және одан әрі ... өз ... ... ... 1946 жылдың басында ҚК(б) Орталық Комитетінің
XIV Пленумы Қазақстан ауыл шаруашылығының міндеттерін белгілеп ... ... 24 ... ... ССР ... ... IX сессиясы "Қазақ ССР-ның
халық шаруашылығын қалпына келтіру және одан әрі ... 1946 – ... ... ... ... туралы заңды" қабылдады. Осыған орай
шаруашылықтар, мекемелер, ұйымдар т.б. қоғамдық орындар құжат ... ... ... ауыл ... ... ... ... әл
– ауқатын жақсартуға күш салынды. Соғыстан кейінгі колхоздарды ... ... ... беделді колхоз басшылары, колхоз өндірісінің
озаттары өсіп шықты. Ауыл. селоларда жергілікті партия органдары күш алды.
1950 жылдың екінші ... ... 1960 ... ... ... ... ... совхозға айналдыру процесі жүзеге асырылды. ... ... ... ... әлі күнге дейін өз бағасын ала ... ... ... ... ... бұл ... жақтады, біразы қарсы
болды.Одан колхоз өзінін өмірін сүріп бітті деген ұғым ... ... ... құрылысы әрі қарай нығая түсті деген орынды сияқты.
Әуе толқынында сол кезде шыққан бүкіл хабарларға тән бір қасиет — ... бой ... ... Техникалық құрал – жабдытардың (диктофон,
репортерлердін т.б.) ... ... ... жанды дауыс шығаруға
талпынушылық болды. Бұл ... ... ... ... тындарман хат-
тары. журналистіктүсіндірмелер, хабар барысында қойылатын жетекші сұрақтар,
қысқасы, материалды эфирге ... ... ... ... ... болғандығы көрініп тұрды.
Елдің өнеркәсібі дамыған сайын, ауыл шаруашылығын механикаландыру етек
алды. Осылайша. Қазақстанның халық шаруашылығын дамыту процесінде ... ... ... мәселелердің көпшілігі қазақ ... ... ... ... ... ... келген. Өйткені.
идеология өмірмен әрдайым өзектес. Мемлекеттік билік, халық, әлеуметтік
жағдай. саясат бір – ... ... ... өмір сүреді. Экономика –
саясаттың нәтижелі жиынтығы ... сол ... ... ... әр хабардан көрініп, атойлап тұрғандай. Осы ... ... ... үн ... ... жылт ... жаңалықтар
радиожурналистердің назарынан тыс қалмаған. Қазақ радиосының эфирінен бір
жарты жылдықта 40 колхоз төрағасының ... ... ... директор. үздік
механизаторлар. 29 Соиалистік ... ... 16 ... ... ... ... ... (деректер "'Дәуір үні" атты оқу
құралынан) осы ... ... ... бола ... Осы реттегі радионың
ықпалын ерекше атап өту керек сияқты. ... ...... ... жоқ, күні бойы ... ... – немесе стайоккасындатұрған
енбеккерлердің құлағы радио дегенде әрдайым түрік тұруға ... еді. ... ... ғана ... ... Ұлы Отан ... ... жұрт радиодан
Левитан мен Байжанбаевтың үні арқылы тыңдап ... ... Сол ... ... радиодан күтуге машықтандырғаны айқын.
Ол кездегі идеологияның қуатты болғаны ... ... ... ... әсірелеу басым. Мысалы, «Оңтустік Қазақстан облысының социалистік
егіс даласына арналған ... ... ... социалистік үгіт – насихат
жұмысының маңызды ... ... ... мен ... ... ... т.б. хабарлар. Жоғарыдағы даланың өзін «социалистік»' деу сарыны
үнемі сезіліп тұрады.
Соғыстан күйреген ... ... ... ... бесжылдық
жоспарды орындау жолына елді жұмылдыруда радионың қызметі орасан зор болды.
Қазақстанда соғыс болмағанымен де Ресейдің ... елді ... ... ... ... ... шараларды адамдардың
санасына сіңірудегі радионың рөлі ерекше. Есту арқылы сана–сезімге әсер
жасау – ... ... ... құралдарымен салыстырғанда ... ... да ... алдына жауапты бүкілхалықтық міндеттер
қойылды, әрі БАҚ-қа міндет етіп жүктелді. Радиодан күніне сан рет ... ... ... ... ... Ол ... төмендегідей болатын:
- Социалистік жарысты өрістету;
- Өндіріс технологиясын жетілдіру:
- кәсіпорындардың мүмкіншілігін толық ... ... ... ... ... конструкторлар арасындағы мамандық жөнінен жарысты ұлғайту;
- жұмыстағы озат тәжірибелер, тапқырлар жаңалықтарын көпшілікке жеткізе
білу:
- жұмысшылардың ойдағыдай жұмыс істеуіне ... ... үшін ... ... ұштастыра жүргізу, ауыр жұмыстарды механикалық жолға
салу:
- шикізатты, отын, материалдар, электр қуатын үнемді пайдаланып, ... ... ... ол үшін ... ... ... ... мемлекеттік және еңбек тәртібін нығайту:
- еңбекшілерге мәдени қызмет көрсетуді жақсарту, оларды коммунизм рухына
тәрбиелеу.
Осы мәселелерге ... ... ... ұйымдастыруға талпыныс
та осы кезде бой ала бастағанын байқауға болады. Қазақ радиосында ... ... ... ... ... ... еңбеккерлер хаттарын
әуе толқынынан шығарудың алғашқы мысалдарын көптеп кездестіруге болады.
Соның бірі - ... ... ... ... ... ... Енбек ерлері Қасым мен ... ... ... ... ... жылқы басын молайта түсейік". - ... ... ... өмір сүріп отырған тұстағы қоғам ... ішкі және ... ... ... ... т.б. ... өмірімен
сабактас болып келетіні мәлім. ... да, ... ... хаттардың
радио редакциясына ағылуы. жүрек жарды пікір – тілектердің айтылуы ... ... хат ... айдарымен берілген хабарлардан халықтың ... ... ... "Жылан түлеп. терісінің сыртқы қабығын
алмастырған кезде қандай әлсіз болса. коғамның бір ... ... ... ... та ... күйге тап болады". - деп жазған ғалым Л. Гумилев
пікірі сол кездін де, казіргі ... да ... бола ... ... ... бір ... - ... түсініктемелер. кеңестер
беріліп тұрған. Оған айғақтың өірі - К. Маркстің "Капиталының"' ... әуе ... ... ... ... ... арттыра
түсуі үшін қоғамдық рейд, көшпелі редакция сияқты журналистика ... ... ... Бұл ... ел ... ... ... істері жайлы радиорепортаждар жиі орын алып тұрған. Мысалы. 1946
жылдың 16 ... ... ... екіқабат әйелдер мен босанған жас
аналарға арнайы ашылған ауыл ... ... ... ... ... ... директорының. сатушылардың ... ... ...... қабылдауға қойылған телефон шырылы
т.б. репортажға қатысты детальдардың әсерінен тыңдаушы көз алдына өзіндік
сурет ... ж. ... ... күрт ... жылы болды. Халыққа ақпарат
таратуда. саяси тәрбие беруде, елдің мәдени деңгейін ... ... ... Жаңа ... – циклдар - "Біздің Отан", "Күн тақырыбында'; "Ғылым мен
техника ... т.б. ... ... ... ... ... ... газет материалдары көп пайдаланылғанымен,
озаттар тәжірибелері туралы ... ... ... ... ... материалдарды көптеп кездестіруге болады. Ал, ол хабарларды
дайындаған радиожурналистер екендігі жинақы айтылған ой - ... ... ... ... ... ЛКСМ Орталық Комитетінің
қызметкері Құрмановтың «Жазғы спорт маусымын ... ... ... бригадасының бригадирі Таутановтың «Біз техниканың жоғары
өнімділігіне ... ... ... жетісулық қызылшашы Б. Тәтенованың
"Қант қызылшасынан мол өнім алудың тәжірибесі жөнінде, Ермековтын "Ғылыми
еңбектердің ... ... ... ... ... көптеген тақырыптар
дәлел бола алады. Яғни, ''насихатшылық әдістердің бір сарындылығы, олардың
ұрандық, мінберлік сипаты білініп тұрды. Мұндай ... ... ... гөрі идея ... ... Ал, ... ... бағынышында болып.
Қосалқы сипаталатын және «айғаққа ...... ... ("Қазақ
радиожурналистикасы") сол жылдар хабарларының анықтамасы бола алады.
"... шаруаға агрономиялық кеңестер, өсімлік ... ара ... ... ... ... ... хабар берілді. "Шаруа
радиогазеті" ауыл ... ... оның ... ... көптеген мәселелер жайында хабар дайындады», - деп жазды кітап
авторы өз монографиясында. ... осы ... ... ... ... келген ауыл шаруашылығы еңбеккерлеріне арналған хабарлардың халық
шаруашылығын қалпына келтіру және одан әрі дамыту ... зор үлес ... ... ... ... ... печать, радио и гелевидение
использовали многочисленные формы. методы ... в ...... ... - деп сол ... ... жайлы айтқан тарихшы
ғалым Р.П. Овсепян пікірі осы ретте айқындала түскендей. Зерттеліп отырған
тұста ... жиі ... ... бірі - ... ... ... етуші идеологияны халық жадына тереңірек сіңіру үшін
әр түрлі саяси, қоғамдық тақырыптар осы мақалаларда ... ... ... ...... және ғылыми техникалық мәселелерге
арналады. Оның көлемі әдетте газеттегіден кішірек ... - ... ... ... кіші ... ... ... байланысты.
Республикамызда болып жатқан қоғамдық – саяси, мәдени – рухани,
әлеуметтік – ... ... ... алуы - ... ... сахнадан түсуімен байланысты. Сондықтан, ғасырға жуық
біржақты. ... ... ... ... ... ... ... туды, жаңа бағытпен, бағдармен дами
бастады. Осындай кезде өткен мен ... ескі мен ... ... ... ... тарихын таразылау, баға беру қажеттігі
туындайды.
Тоталитарлық мемлекет және ... ... ... радиосы. (1950-
1985 жж.)
Соғыстан кейінгі күйреген халық шаруашылығын қайтадан қалпына келтіру
кезеңінің ойдағыдай аяқталуы ... ... ... ақпарат құралдарының
тілге тиек болған мәселесі ретінде күн ... ... Сол ... ... бойынша қоғам дамуының көрсеткіштері процентке шағылып,
ол артығымен орындалды деп есеп беру ... ... ... ... даурықпалы, дақпыртты хабарлар беру Қазақ радиосының да ... ... ... ... ... "енді сол күйреген құрылысты қалпына
келтірген соң тамаша өмір сүресіңдер", - деп ... ... ... ... ... ... өмір орнату жолындағы бесжылдық жоспарлар
науқаны басталды. "Толыққанды социализмді орнатып, сонан соң "'қой үстіне
бозторғай жұмыртқалаған заман" ... ол - ... ... жету ... ... жоспарларын артығымен орындау қажет" деген ұран
тасталды. Жұмыс уақытынан тыс ... ... ... ... ... ... қалып жұмыс істеу сияқты бүкіл халықтық
қозғалыс басталып кетті. Енді партияның осы саясатын ... ... ... оның ... радиода да белең алды. 1954 ... ... ... ... ... - ... ... беру жолға қойылды. Тылсым
дүниеге жол ашу басталды. Бұның өзі біркелкі ... ... ... ... ... бастаған тыңдармандарды бір
серпілткендей болды. "Күн планетасы", ''Айда тіршілік бар ма?" деген сияқты
хабарларға қосымша ... ... ... ... т.б. ... танымдық дүниелер көптеп беріле бастады. Қоғамның көптеген жан –
жақты салаларын қамтитын ... ... ... ... ... айтулы хабарлары 1956 – 61 жылдары болған Компартияның XX ... ... ... ... болды. Өйткені, онда
Компартияның бірінші хатшысы ... Н.С. ... жеке ... ... ... болатын . ЧК, НКВД, МГБ, КГБ ... ... адам ... солардың подвалдарында атылған сан мыңдаған адамдардың өмірі үшін
айыпталды. XX съезде басталған саяси науқан ... ... ... ... Брежневтің келуімен жалғасты. Әр кезең басшылары өзіндік бір ... есте ... ... ... Ал, кейінгі хатшы Қазақстандағы
игерілмей жатқан ... ... ... ... ... Ол "тың және
тыңайған жерді игеру" деген атпен тарихта қалды. ... ... жері ... ... иен дала егіс ... ... Тың
жерді игеру бүкіл радиохабарлардың өзегі, көркемөнердің негізгі тақырыбы
болды. ... де ... ... ... ... ... болды. Ресейдің түпкір – түпкірінен ... ... ... ... жұмыссыз, үйсіз – күйсіз жүрген басқа ұлт өкілдері ... ... ... халқы кезекті саясаттың тағы да құрбаны болды.
Жер құнарлылығынан айрылып, эрозияға ұшырады. Жергілікті ... ... ... тілі ... ... бара жатқан бөгде мәдениеттің,
жат жұрттын илеуінде қалды. Қаншама рет зобалаңның, аштықтың, репрессияның
құрсауына түскен ... ұлт тағы да бір ... ... ... ... ... бұның бәрі Қазақ радиосынан да, басқа ... да ... ... ... ... ... берілді.
1964 жылдан ақпаратты – музыкалы "Маяк" радиостанциясы жұмыс істей
бастады. ... осы ... ... пішіні "Шалқар" болып Қазақ
радиосында ашылды. Ұлттық бояуға қанық, ұлттық ... ... салт ... ... т.б. ... ерекшеленетін бұл радио халықтың сүйікті арнасы
болды. ... арна ... ... ұжым ... ... үлкен қателік жасалды. Кейіннен қайта ашылуға рұксат етілгенді,
бірақ арна ... ... ... ... Ал, «Шалқардың» құрдасы
болып өмірге келген Ресейден "Маяк" ... 40 ... ... ... ... ... ... баршаға мәлім. 1965 жылы Гитлерлік
Германияны жеңудің 20 ... ... ... майданы жауынгерлерінің тіліне
тиек болды. Соғыс ардагерлерін марапаттайтын ... - ... ... ... ... көптеп ашылды. Деректі ... ... ... ... ... жанрлар молая
түсті. Әрі қарай ... ... ... жол берілді. Ұлы Қазан
төңкерісінің 50 жылдығы, В.И. Лениннің 100 жылдығы сияқты мерекелер ... бірі ... ... айналды. Концерттер мен спектакльдерді радио
арқылы трансляциялау белең алды. Халықты ... ... ... ... ... ... жастар мен балаларға арналған хабарлардың
уақыт мөлшері көбейе бастады. ... ... ... ... ... үлес ... Ал, 1967 жылдан бастап 3 арналы радиохабар тарату
дамыды. Тыңдармандар алуан ... ... ... қол ... республикаларда радионы, телевизияны дамытуға көңіл бөліне бастады.
Бүкіл одақтық радиоға қатысты республикаларда 162 комитет кұрылды, ... ... ... 14, ... – 20, ... – 6, 109
облыстық және округтік комитеттер құрылды. Бұның бәрі ... ... ... түсу үшін ... шаралар болатын.
1985-1991 жж. Қайта құрумен жариялылық жылдарындағы радио.
1985 жыл бұқаралық ақпарат құралдарының даму кезеңдеріндегі өзгеріске
толы жыл ... М.С. ... ... ... ... ... қайта
құру саясаты басталды. Қоғамда жариялылық басталып, халық демократияға бет
бұрды. Бұл қозғалыс ... бойы ... ... ... қарсылық
пен оның идеологиясына наразылықтан туындаған болатын. Бұрынғы бір ... ... ... ... ... ... әкеп соқты. Бұл
өзгерістер алдымен БАҚ-қа әсер ... тек қана ... ... ... ... және ... ... алуға ұмтылыс жасай бастады.
Дегенмен, бұл тұста бүкілодақтық радио ... XX, VII ... ... ... Осы ... сай келген жастар ... ... XII ... стахановтық қозғалыстың 50
жылдығы және Қазан төңкерісінін 70 жылдығы тілге тиек болды. ... ... ... ... үшін жұмыс істеулері талап етілді. Жалған
ақиқат беру, асыра сілтеу, ... ... гөрі ... ... ... бөлу ... қойыла бастады. Осының әсерінен кейбір
радиожанрларға ... ... ... Әуе ... ... ... сияқты жанрлардан гөрі қысқа ақпарат беруге
бет бұрыс басталды. Журналистердің өмір құбылыстарын ... ... және ... ... ... ... Жаңа радио
пішіндер пайда болды. ... ...... ... ... музыкалық - ақпараттық болып бөлініп, тыңдармандар
сұранысын зерттеуге жете көңіл ... ... эфир ... көбірек
қолданыла бастады. Бұл тәсілдерді мемлекеттік радиолар да, мемлекеттік емес
радиолар да қолданды. Радиохабарларда мәдени, эстетикалық, ... ... гөрі ... ... ... көңіл көтерушілік сияқты бағыт бел алды.
Радионың адамдарға ... ... ... ... ... сияқты негізгі функциясы назардан тыс қалды. Радиохабарлар
пішіндік ... ... ... бір ... ... ... пішіні пайда болды. Ол алғаш 1986 жылы СССР мен АҚШ ... ... ... мен ... Иллиност университеттері
арасында екі сағаттық диалог өткізіліп, жастардың келесі проблемалары ... ... жаңа ... ... ... ... "Лик"
(литература, искусство, культура) сияқты арнайы арналар ашылып, ... ... ... ... ... ... коммерциялық радиолар дүниеге келді. 1990 жылы "Эхо Москвы" деп
аталатын коммерциялық радио ашылды. 1991 жылы ... ... ... ... ... деп ... 1950 – 70 ... негізделген Франциямен бірлескен радиостанция жұмыс істей
бастады. Осы ... 10 ... ... радионың эфирге тұңғыш шығуымен
қатар, бұқаралық радиожурналистикаға мемлекеттік монополия да тоқтады. Жаңа
бағытта дами ... ... ... ... ... Көп ... ... қол жеткізді. Республикалық "Қазақ радиосы"
да дербес арнаға айналды. Ақпараттық ... ... ... ... Тікелей эфирді меңгеру, алыс – ... ... ... ... ... ... Қазақстандағы елшілігінің 10 жылдығына
арналған танымдық хабар тікелей ... 3 ... бойы ... ... ... ... әдебиеті, мәдениеті, халқы
жайлы тыңдарман көптеген мағлұматтар алды. Сонымен қатар, Қазақ ... ... ... радиоға ауысты. Яғни, алдынала жазылып
алынатын үнтаспалық ... ... ... ... радио алдыңғы
қатарға шықты. Дикторлық кәсіп шеттетіліп, әуе кеңістігін комментаторлар,
журналистер иеленді. Бұл эфир тазалығын бұзды, радионың ... ... ... ... келтірді. Әдеби, мәдени, тарихи, рухани ... ... ... ала ... ... оның ... ... көңіл бөлінетін. Арнайы бөлінген хабар режиссері хабарды ... ... ... қоса ... ... та алуына жол
салатын. Сондықтан, диктор қызметін мүлдем алып тастамай, көркем ... ... өмір ... ... ... ... ... рухани
өмірі үшін көркем хабарлардың алатын орны ерекше екендігі аян. Бағдарлама
ауқымдылығы арта түсті, өмірдің қай ... ... ... ... ... ... ... алуан – салалы құбылыстары сөз
болып, сан ... ... жол ... ... ой – ... ... ... соң, авторлық бағдарламалар көптеп пайда болды. Мысалы:
«Бағзыдан жеткен сөз», «Адамның ... ... ... ... ... ғұмыр,
қолтаңба», «Бүгінгі сұхбат», «Жан сарайы», «Денсаулық» ... тағы да ... ... өз ... тыңдармандарын тауып алған хабарлар.
Сараптамалық бағдарламалардың кейбір тәсілдері игерілді. ... ... ... ... әуе ... ... ... арта
түсті. Әрине. сұраныс артқан сайын каналдардың рейтингі арта ... ... ... ... ... ... "Алуан пікір»,
«Тұжырым" т.б. көптеген хабарлар айтары айқын, берер ... ... ... Осы ... ... ... ... озық
үлгілері, қайталанбас өмір өрнектері Қазақ радиосының сексен төрт ... ... ... – 2005 жж. жаңа ... ... ... мемлекеттік радиолар саны азайып, керісінше форматты
радиолар саны ... ... ... ... ... ... үшін тартыс басталды. Адамдардың назарын аудару
мақсатында небір айла – ... ... ... Сол ... ... жаңа ... ... болды. Форматты – коммерциялық
арналардың саны ... 1993 жылы 27 ... ... 33-ке көтерілді. Бір
жылғы көрсеткіштің айтарлықтай ... өзі ... ... рөлінің аса
түскендігін көрсетеді. "Европа плюс ... ... ... т.б. сияқты арналар қанатын кеңге жайып, дүние жүзіне ... ... ... жылдардағы зерттеулер бойынша жер шарында Америка
Құрама Штаттары алда ... ... ... ... 56 ... ... радиодан алады. Жан басына шаққанда күніне әр адам 3 сағат 20 минуттан
тыңдайды екен. Әрине, ... ... ... ... басқа
бұқаралық ақпарат құралдарына қарағанда жоғары. Әрі тыңдарман ... ... ... пікірді радиожурналист аузынан естігісі келеді. Деректі оқып
барып түйіндегеннен гөрі ... ... ... ... ... Дүние жүзінде көптеген "өртті ... ... ... ... ... шын, ... ... жеткізілуі талап
етіледі. Өйткені, жалған ақпарат берушілер ... ... өз ... ... ғана ... мәжбүр болды. Ал, бәсекелестік жағдайындағы
радиолар өз рейтингтерін тек боямасыз, бірінен-бірі асырып ... ... ... ... Аудиторияны жаулаудың небір жолдары, тәсілдері
қарастырылуда. ... жаңа ... ... жолдарын үйрететін
"www.radiostation.ru" сайты да Интернеттен ... ... өзі ... - ... ... ... артуынан деп түсінген жөн. Соңғы кездері
эфирден алуантүрлі шоулар ұйымдастыру етек алды. Кейде танымдық, музыкалық,
көңіл ... ... ... ... ... ... ... Тіпті
арнаның хабар тарататын уақыты кей кездері бос, ... ... ... де толтырылып жатады. Әсіресе, орыс тіліндегі жастар
хабарларының парықсыздығы тыңдарман қауымды қынжылтып жүргені шындық.
Тәулік бойы хабар ... ... ... ... ... ... ... әдеби-музыкалық бағдарлама түнгі 12 сағат 05
минуттан "Түнгі толқын" деген ... ... де 01 ... 35 ... ... Ал, ... ... 23 сағат 05 минуттан 23.55-ке дейін
"Жұлдызды түн" хабары жүргізіледі. Әрине, ... ... ... ұлттық
болмысқа сай жүргізілуі тиіс. Өйткені, жергілікті ұлт ... өз ... ... ... ... салт – ... ... тұруы
тиіс. Әр елдің соны әйгілейтін, дәріптейтін ... ... Сол ... ... ... ... ... ғана уақыт керуеніне ілесе алмақ.
Тәуелсіз Қазақстанның радиостанциялары мемлекеттің тұғыры таймауы ... ... ... ... ел ... жақсартуға ат
салысуда, бейбіт өмір сүру мәселесінде өз ... ... ... Оған ... ... - тәрбие аларлық, рухани нәр берер, болашаққа жарқын жол көрсетер
хабарлары болып табылады. Қазақ халқы рухы биік, жаны ... ер ... ... адами қасиеттері жоғары болғандықтан өзінің шығыстық әдебін,
ар – ұятын ту ете отырып, ұрпақ сабақтастығын жалғастыруда. Міне, осы ... ... ... ... қосып отырған үлесі зор
екендігіне көз жеткізуге болады. Бөгде мәдениет, оғаш ... ... ... ... аулақтатып, ұлттық болмыспен өмір сүруге ұрпақты бағыттау
– жаңа қоғамның міндет – ... ... ... ... ... Қазақ радио – журналистикасының жүріп өткен ... ... ... ... даму ... ... ... тарапынан зерделеніп, бағаланды. Ерен енбекпен,
қажырлылықпен, тиянақтылықпен атқарылған бұл жұмыстар - ұзақ ... ... ... ... ... ... зерттеулер
жүргізіліп, ғылыми дәлелденіп, жаңалықтар ашылуда. Осы жолда Әл – ... ... ... ... ... факультеті, телевизия және
радиожурналистика кафедрасының оқытушы - ғалымдары негізгі ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы, профессор Марат Кәрібайұлы
Барманқұлов, радиохабарлардың алғашқы ... болу ... ... ... ... ... ... екінші дүниежүзілік
соғыс жылдарындағы радионың рөлін тарих ... ... ... ... ... ... ... тұжырымдар жасады. Қазақ
радиожурналистикасының қалыптасу кезеңдері зерттеле келіп, Қазақ ... ... ... ... деректердегідей 70 жыл емес екендігін, атап
айтсақ 80 жыл болғаны дәлелденді. Қазақ жеріндегі радиостанциялар ... ... ... істеді делініп келген болатын бұған дейінгі ғалымдар
енбектерінде. Енді деректі нақты ... ... ... 1912 ... ... ... де ... әуе толқынына таралған алғашқы радио хабар туралы әлі күнге
дейін әр ... ... ... ... бір байламға келмеуі, қазақ
радиосының туған жылын белгілеуде жаңсақтыққа ұрындырып жүр. Белгілі ғалым
Марат ... ... ... былай түсіндіреді: «Қазақстанда жаппай
хабар бере бастауды анықтаудағы кездесетін қиындықтар ... ... бұл ... а)өзіндік хабарға, ә)Мәскеу хабарына,
б)республика хабарына, в)жергілікті хабарға, ... ... ... ... ... деп бөледі. Ал бұған ... ... ... одан ... ... көшірілгені келіп қосылады»
(Журналистика. Алматы, 1975, 125-б.).
Ғалымның бұлай деуіне негіз бар. Мысалы, ... в ... ... ... осы ... біраз жетекшілік жасаған Н.Сыздықов
(20-б.) пен И.Колчин (73-б.): «Қазақстанда ... ... 1923 жылы ... - ... ... ... қандай дерекке сүйенгені көрсетілмеген.
Меніңше, қашан, қалай, қайда дамып, қалыптасса да радио – ... ... ... ... жасайтын байланыс құралы. Радионы ... алып ... та ... ... ... ... «қырғи-қабақ
соғыс» жағдайының теоретигі Поль Лайнбарджер 50-жылдардың аяғында «қазіргі
кезде радио – идеологиялық ықпал етудің ең бұқаралық құралы. Радио ... қай ... ... да, ... ... аласың. Радио миллиондаған адамдар
арасында информация таратудың ең ... ... ... ... - ... ... ... таратудағы ұлттық рухани-мәдени маңызы
Адамдар арасындағы қарым-қатынаста сөйлеу мен естудің ... ... екі ... ... ... ақпарат тасымалына жол салған,
миллиондардың санасына бір мезгілде ықпал еткен ... ... ... ... қоршаған ортадан бастау алады. Жапырақ сыбдыры,
құстың сайрағаны, су сылдыры мен шалпылы, адам ... ... ... үні, ... шуы, ... - ... барлығы ауадағы табиғи
тербелістердің адам құлағына жетуі, оны сана ... ... ... ... ... өмір ... ... қамтамасыз етіп қана
қоймайды, сонымен қоса көңіл-күй сыйлайды, ... ... ... жаңа ... жігерлендіреді, күш-қуат береді немесе жұбатады,
дем алдырады, бір күйден екіншісіне көшуге көмек ... Адам өз ... ... ... ... жетегінде өмір сүреді, соған сәйкес жүрек
соғысы, тыныстауы, қабілеті мен ... де ... ... ... ... ... биологиялық, физиологиялық қасиеттерімен қоса оның жан
дүниесін, яғни ... да ... ... ... құралдарының
бірі де бірегейі. Бұқаралық ақпарат құралы ретінде де ... ... ... ... мен қарым-қатынастарға негізделеді. Жүз жылда
радиожурналистика ... ... ... ... ұстанымдары мен қағидаларын
қалыптастырып үлгерді. Радиоақпарат таратудың табиғатына келгенде, ғылымда
оның басты 3 қасиеті бірінші айтылады және бірауыздан ... ... ... ... - ... Қалыптасқан БАҚ жүйесінде бірде-бір
басқа құрал мұндай жеделдікті қамтамасыз ете ... ... ... жету ... күрделі бірнеше процесті: деректі жинау, терім,
беттеу, көбейту және ... ... ... бірнеше сағаттан бірнеше
тәулікке дейінгі уақытты қамтуы мүмкін. Телевизияда соңғы ... ... ... ... ... ортасынан тікелей хабар беру үрдісі ... ... ол көп ... қымбат техникалық құралдарды қажет
ететіндіктен екі телеарнаның бірінің шамасы ... ... ... ... ғана ... орын ... Осы ... орнын
толтыру мақсатында соңғы уақытта радио тәсілін ... етек алып ... ... ... ... ... ... беру жиі кездесіп жүр. БАҚ
катарына соңғы 10 ... ... ... де өзіндік шектеулері бар.
Дүниежүзілік компьютерлік желіде ақпарат сайтқа ... ... оны кез ... ... ... ... туады. Ол үшін де
тұтынушының ақпарат ... ... ... ... дерекке жол табуы үшін
кәсіби машығы болуымен ... ... ... ... тура ... ... ... ортасында жүріп, көрген-білгенін тікелей эфирге
шығып баяндай алады. Соңғы жылдары қауырт дамып, кең қолданысқа ие болған
ұялы ... бұл ... жаңа ... ... ... ... да ... Радиотілші төтенше жағдайлар болсын, тез өзгермелі
спорт жарыстары болсын, ақпаратын жеткізу мақсатында орталық студия арқылы
байланысқа ... ... ... ... ... ... ... заманғы
байланыс технологиясы радио ақпарат ... аз ... ... ... ... асыруға мүмкіндік туғызды. Яғни, ақпаратты тұтынушысына
жеткізу жеделдігі жағынан телеви-зия да, Интернет те радионың ... ... ... ісі жедел, икемді, әрі аз шығынмен жұмыс істейтін бұқаралық
құрал болып қала береді.
Радио - ... үшін аса ... ... ... және бұл ... айрықша. Радионы тыңдау үшін арнайы уақыт бөлу, болмаса күш ... ... Үй ... ... айналысып жүріп те, жұмыс
уақытында да, тамақтанып отырып та, автокөлікте келе ... та ... ... те ... еш ... ... ... Радио- әмбебап ақпарат
таратуымен де қолайлы. Ауа райынан бастап ... ... ... ... өте көп, сондықтан да соңғы жылдары радионың хабар тарату бағыт-
бағдары да өзгеріп, ол ... ... орай ... ... ... ... топтарға бейімделе бастады. Бір радио жедел
ақпарат пен музыкаға көңіл аударса, ... ескі ... ... жаңғырту
арқылы жағдайлардың барысы, экономикалық көрсеткіштер туралы, болмаса спорт
әлеміндегі қызықты деректердің барлығы ... әуе ... ... ... өзін ... ... зейінін күшейтеді, болмаса
кейбір мағлұматтарға аса назар аудармайды. ... ... сол ... орай ... ... ... жағдайда екшеп отырады.
Бәсекелестік ... ... ... тартады, үшіншісі
белгілі бір музыкалық бағытты ... рок, ... т.т.) ғана ... ... ... үшін хабар таратады, соған орай сөйлеу стилі мен ... ... ... байланысты әр түрлі радио форматтары көбейді, радионың
аудиториясы да түрлене түсті. Міне, осының ... ... ... ... рөл ... Радионың үшінші бір қасиеті - тыңдарманына
психологиялық әсері, немесе эмоциональдығы. Адамның есту ... ... ... ... мен ... де өзгеше әсер етеді, басқа
БАҚ құралын еш қайталамайды. Адам табиғатынан естіген жағдайларды көрініс
ретінде ... ... ... ... пе, көк ... ... пе", ... үшін ой-санаға әсер етудің мәні айрықша. Оның үстіне, көбіне көшпенді-
отырықшылықты кәсіп еткен қазақ үшін оның ... ... ... ... дәстүр-салты бар, ол ұлттық гендік қорымызда сақталып, ұрпак арқылы
атадан балаға беріліп келеді. Далалық ... ... ... ... аса ... және сезімтал болғандығын, физиологиялык мықты
болғандығын күрделі ... ... ... ... ... ... ... Дала абыздары том-том кітапқа пара-пар
дастандарды жатқа окып, ... ... ... жаңа ғана ... салу жолымен келген күйді екіншісі сол заматта қағып алып, қайта
тартып беру үрдісі қалыптасқан. Күйшіден домбырашының ... биік ... ... ... ... ... оны бұлжытпай орындап, ары қарай
насихаттап, таратқан адамның жауапкершілігі жоғары ... ... ... мен нарық жағдайында адамдар тұрмыста болсын, жұмыс орнында
болсын күрделі мәселелермен ... ... әр ... қайшылықтарды тез
шешуіне тура келеді. Соның қатарында стрестік жағдайларды бастан ... бір ... ... ... күйі мен ... да өзгеріп
отырады. Мысалы, жұмыстан шаршаған адам үйіне жеткеніне, көлік тауқыметін,
жол нашарлығын, қала жағдайындағы мителмелерді, қызмет ... ... ... ... Үйде де бәрі ... ... ... Бір сәт
көңілін аулау үшін, теледидар қараса, онда да тосын оқиғалар, бітпейтін
тауқыметтер, бет ... ... ... ... мен жүйкеге тиер
жарнамалар, қантөгіс фильмдер мен бітпес көбікті сериалдар. Мұндай жағдайда
адамның ... ... ... ... ... ... ... хошы
төмендейді, өмірге құштарлығы бәсеңсиді. Міне, осы көңіл ... ... ... ... ... ... бірі - ... Радио
табиғатынан агресшіл емес, керісінше жұмсақ та жағымды, жайлы. Радиоақпарат
көбіне оптимистік болып келеді, өмірлік ... ... ... ... ... ... ... телевизиямен салыстырғанда радиодан
естілгенде жұмсақтау жететіндігіне назар аударған. ... ... ... әсер ... радиодан естілген жаман хабар ... ... тап ... ... Мүның өзі радионың өзіндік
табиғатын сақтай ... ... ... ... құралмен қатар өмір сүре
алатындығына көз жеткізеді.
1. Бірін бірі толықтырып отырады. Газет ... теле ... ... ... ... таза ... сирек кездеседі, көбіне
кадрлар ауысып, бірін екіншісі байытып, жалғастырып кете ... ... ... ... ... ... жетік меңгергендер кейіннен
телеэкранда да ... ... ... ... ... телеарнаға
ауысып, терең де салиқалы сараптамалық бағдарламаларға ұйытқы болады.
Болмаса, телевизиядан өзін ... ... не ... ... Мұның
барлығы заңды құбылыс, кәсіби шыңдалу жолындағы ізденістер. Әрине, болашақ
журналистің талантын ерте айқындап, кәсіби дұрыс бағдарлаудың маңызы ... ... ... ... ... қай ... ... ортақ
ұстанымдар мен қағидаларды басшылыққа алып, қоғамдық дамуға, ... ... ... ... ... ... ақпараттық алмасу жүріп жатады, радиожурналист те ... мен ... ... ... ... өңделген күйінде өз
қызметінде пайдалануы мүмкін. Тіпті, радионың бастауында газет мәтінін оқу
тұр емес пе? ... ... де ... ... ... шолу ... көпшіліктің назарын аударып отырады. Негізінен
дереккөздері бір, мақсаты ортақ болғанымен, оны ... ... ғана ... Мысалы, баспасөз маслихатына газет тілшісі,
радиожурналист, тележурналист, веб-редактор да бірдей қатыса береді. ... ... өнім әр ... ... ... ... ... екіншісі
тікелей қолдануы да кездесіп қалады. Мысалы, бір кездері "Қазақстан" ұлттық
телеарнасында жүргізілген "Үзеңгі ... ... ... ... де сол күйінде тараған еді.
3. БАҚ жүйесіне жанрлар мен пішіндер ортақ, бір-біріне ықпалдасып дамыған.
Бүгінгі телевизиялық жанрлар бастауын ... ... ... пішіндері
мен жанрлары да үлкен эволюциялық жолдан өтіп барып, қалыптасты. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзінен
журналистік ізденістер мен әдіс-тәсілдердің ортақтығы аңғарылады.
4. Жалпы қоғамдық, саяси науқандарды, жарнама мен мәдени ... ... ... ... ... сайлау болсын, музыкалық туындыны
насихаттау болсын, белгілі бір тауарды жарнамалау болсын - БАҚ ортақ ... ... ... ... бір ... ... Әрқайсысы бір-бірін
толықтырып, ортақ мүддеге қызмет ... ... ... ... ... тұжырымдар БАҚ түрі дербес өмір сүре алатындығын, ал ... тек ... ... ... БАҚ ... дамыту, ортақ корпоративтік мүддеге қызмет ету әрбір кәсіби
журналистің де ... ... ... рөлі мен орны деп - ... ... ... кісідей жұмылады. Әрқайсысы бір-бірін толықтырып, ортақ мүддеге қызмет
етеді, тиісінше, қаражаттық үлесін де алады.
Радиохабар ... ... ... ... ... ... бұқаралық
ақпарат құралдарына ортақ ұстанымдар туралы сөз болады. «Функция» сөзін
сөздіктер міндеттері, қызметтік мақсаты мен ... деп ... ... басшылыққа ала отырып радиохабарын ... ... ... оның ... кең ... және қоғамдық сипаты басым
екендігіне назар аударамыз. Өйткені, радионың аудиториясы кең, ... ... әр ... ... ... ... өзі әр ... тыңдалады. Радиожурналист те қоғамдық қарым-қатынастардың белсенді
мүшесі ретінде көпшлік мүддесіне кызмет етеді, ... ... ... ... ... Оның қоғамдық санаға кері ықпал етуге ... ... ... ... еш құқы жоқ. ... келгенде
радиожурналистика да өзінің мақсаттары мен мұраттарын ... ... ... ... бұқаралық хабар тарату үшін
ортақ мына бір 3 факторға назар аударамыз.
1. ... ... ісі бір ... ... ... қатар атқарады.
яғни ол көп функционалды.
2. Хабар тарату тәжірибесінде алға қойған мақсаттарына кері ... ... орын алуы да ... ... ... ақпараттық қамтамасыз
ету орнына жалған ақпарат тарап кетуі немесе тексерілмеген жайды эфирге
таратуы кездесіп ... ... ... талғамсыз берілген музыка
тыңдармандардың дегбірін алып, көңіл-күйін бұзуы ғажап емес. ... ... ... ... ... ... оны тыңдаған адам
күні бойы депрессиялық күй кешуі мүмкін.
3. Кез келген бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... әр түрлі үгіт-насихаттық ағымдар мен жарнамалық ... тыс ... ... бір ... осындай науқандардың жетегінде кетеді.
Өйткені, белгілі бір уақыт шеңберіндегі ... және ... ... ... баға беруде, ... ... ... іріктеуде, сыртқы ықпалды шектеу журналистен өте
өткір ... ... ... Көп ... ... өзі де қоғамдық
процестерге араласып, соған ат ... ... ... ... әр ... әуе ... шығарады. Кей хабарлар еш өңдеусіз, тікелей эфирге
тарайды, оған тосқауыл қойып, айтар ойды ... ... де ... ... сан ... міндеттерін үшке топтастыруға болады.
І. Ақпараттық: тыңдарманды құлақтандыру ... ... да осы ... ... ... әлеуметтік топтастыру міндеті: интеграциялық міндет, қоғамдық
пікірді жеткізу мен қалыптастыру, қарым-қатынас, тәрбие, үгіт-насихаттық
және ұйымдастырушылық ... ... ... ... ... ... ... функциялары.
Радиохабарларының міндеттерін білу хабар тарату кестесін сауатты жасау,
станцияның бағыт-бағдарын, форматын анықтау бағдарламалардың ішкі мазмұнын
айқындауға және ... ... ... ескеру үшін
қажет. Енді аталған міндеттерді тарқатып берейік.
I. ... ... ... ақпарат құралдарының ең негізгі басты міндеті
жеке адам, қоғам және мемлекет мүддесіне сай ... ... ... табылады. Радио басқалармен салыстырғанда ақпаратты
жедел, нақты және эмоциялық бояумен жеткізе алады. Осы артықшылығына ... ... баса ... аударуы заңды. ... ... осы ... ... қалдырады, өздерін ... ... ... тек ... ... толыққанды ақпараттық
қызметі жұмыс істемейді, жаңалықтар жүйелі берілмейді. Бір жылдары штатында
радиожурналисі жоқ ... да ... ... ... ... ... болған келеңсіздіктер орын алды. "Ақпарат" сөзінің бірнеше баламасы ... тар және ... ... ... ... ... әлемде және
елімізде болып жатқан оқиғалар және жаңалықтармен ... ... деп ... Ол ... ... өмірде болып жатқан құбылыстармен
танысып, баға береді, білімін толықтырады, кеңестер алады, бағдар жасайды,
түйсіктейді, қуанады, ... ... ... ішкі ... ... ... сол күннің оқиғаларынан толыққанды ақпарат
береді. ... ... сол күні ... ... тиісті маңызды
оқиғаларға назар аударады, түске қарай оның барысынан ақпарат таратады,
әдетте, ... ... ... ... Кез келген адам үшін
әлеуметтік мәні бар ... ... ... отыру қазіргі ... ... сол ... қоғамдық процестерге де ... ... ... ... баса ... аударады, олар
хабар тарату кестесінде тұрақты уақытқа ие болып, ... ... ... ішкі ... әр түрлі орналасуы мүмкін. Мысалы, бір топтамада ... ел ... ... ... ... ауа ... ... ақша бағамдарына ықылас ауады, мәдениет, ... да ... ... ие ... ... уақытта жетекші
радиостанциялар тәжірибесінде оқиғалар ортасынан ... ... ... ... ... ... бұл тәжірибені жандандыратын уақыт келді.
Қазір радиоарналар қаржылық жағынан ... ... енді ... ... бірі ретінде тікелей репортаждарды жиірек қолдануға болады. ... да, ... да ... Радиоақпараттың жеделдігі артады,
имиджі жақсарады, тыңдарман еш ... ... ... ... хабарға
құлақ түріп, қиялымен жаһанды кезеді.
Халықтың ақпаратты ... ... оның ... әр ... көзқарас
тұрғысынан бағалануы, әр түрлі көздердің қамтылуы қоғамның дамығандығынан,
өркениеттілік дәрежесінен хабардар етеді. ... ... ... ... ... ... дәл және ... ақпарат берудің маңызы
артып отыр. Адамдар табиғатынан күмәншіл, бір ақпаратты ... ... соң ғана ... ... ... ... жапондықтар жиі болып
тұратын жер сілкіністері жағдайында ең ... NНК ... ... ... ... ... ... өз іс-
әрекеттерін жоспарлап отыратын көрінеді. ... ... ... деген сенім мықты. Қазақстан жағдайында оны ... ... ... қаласы жер сілкіну мүмкіндігі жоғары аймақта орналасқан ... ... ... ... жиі ... қалады. Жергілікті БАҚ көп
жағдайда кешігіп, ақпаратты кеш түсіндіреді, көбіне материалдық жағдайы мәз
емес болжау мекемелерімен сұхбат ұйымдастырады. Ал, ... оған аса ... ... ... ... ... ... көздері көп жағдайда
назардан тыс қалады. Нарықтық экономика жағдайында Қазақстанда ... ... ... ... Көп ... ... және орта ... істейді, бәрі де тұтынушы болып табылады. Қазақ радиосынан басқа
радиостанциялар экономикалық саясатты ... ... ... ... ... аса көңіл бөлмейді. Мұндай ақпараттың қажеттігі
сезіледі. Екінің бірінің телехабарларды ертеден ... ... ... жоқ. Ал, ... ... ... ... отырып та
қағып алуға болады. Радиоақпараттың мақсат-мұраты - бағдар беру, жаңа
істерге ... ... ... ... ... екен деп, ақпаратқа үгіт-
насихаттық сипат беруге, міндеттеуге, үндеуге болмайды. Радиожурналистің
басты мақсаты – ақпаратты сол ... ... ... ... ал ... өз білімі мен парасаты, тәжірибесіне сай ... ... ... ... жарнамалық міндеті шығады. Жарнама да ақпараттық міндетпен
ұқсас, тек өзіндік ерекшелігі бар. ... ... ... ол ... бір ... ... ... туралы құлағдар ету, оның жағымды
имиджін қалыптастыру және тұтынушы ретінде назарын аудару ... ... ... емес деп ... айта ... ... ... тауарлар мен
қызметтердің сан алуан түрі ... ... ... ... ... сендірудің еш артықтығы жоқ. Жарнама жасауға радиожурналист те
белсенді араласады, оның өзі кәсіби біліктілікті, ... ... дөп ... ... ... ... ... тартымды сөзбен тыңдарманды
баурап алу, ... ... ... ... ... ... әдіс-
тәсілдерді, ыждаһатты еңбекті қажет етеді. Радиожарнама ... 10-15 ... ... ... ... ... ... Радиожарнаманың да тарихы
тереңде жатыр, оның элементтері қай кезде де ... Тек ... ... құрған дәуірде оны жасанды шектеді, онсыз да хабарлардың ... ... ... болды, барлық іс-әрекет бір арнаға жұмылдырылды.
Кеңестер одағының күш-куаты мен ... еш ... ... тиіс ... ... құралдардың бірі ретінде радио тікелей мемлекет тарапынан
қаржыландырылды, ... ... ... ... ... ... қызмет ету ... ... ... ... қаражат
радиоарналардың бірден-бір табыс көзі ... ... ... ... ... техникалық тарату шығындарын өтеуі, қызметкерлеріне еңбекақы
төлеуі, уақыт талабына сәйкес материалды-техникалық жарақтануы – ... ... одан ... ... ... ... Қазақстанда радиожарнама
ісі жедел дамыды, тұрақтылыққа қол жеткізді. Бұл ... ... ... ... енді жергілікті радиостанциялар да
осындай дәрежеге көтерілсе, ... ... ... ... оң ... ететіні күмәнсіз. Сондықтан, радиожарнаманың болашағы зор деп
есептеледі.
II. Қоғамды әлеуметтік топтастыру міндеті. Тұрғындарға қолайлы ... ... ... сол ... ... ... басқарудың тетігі
ретінде де бағаланады. Әңгіме жүр, тұр ... ... ... ... ... реттеу туралы емес, таратылған ақпарат арқылы белгілі бір
іс-әрекетке ... ... ... тұр. Мысалы, ертең мына
мәселеге байланысты шеру өтеді деп ... ... ... ... ... бәрі болмаса да, көкейінен шыққандардың бір тобы сол
шеруге қатысады, болмаса ... ... ... ... ... ... ... көпшілік іс-шаралар осылай жүзеге асып жатады. Яғни, радио ақпарат
тарату ... ... ... ... ... ... ... алады. Әрине, ол үндеулер қоғамды ірітуге, белгілі бір ... ... ... ... ... ... оның ... ынтымақ пен татулық, адамгершілік пен достық қатынастар үшін
радиожурналист те ... ... ... ... келіп радионың
интеграциялық міндеті туындайды. ... ... ... даму ... өз ақпараты арқылы жаңа межелерге жігерлендіруші. Радио қарым-
қатынас ... ол эфир ... ... бір мезгілде байланыстырады,
радиожурналист үйінде отырған жалғызілікті ... ... ... ... эмоциясына әсер етеді, ренжітеді, қуантады,
музыкамен әлдилейді, ... ... ... ... ... Сол сияқты
радиокоммуникацияның қырлары да көп, адам мен адам, жас пен ... жаяу ... ... бай мен ... ... ... бір мезілде орнайды және
олардың радио ақпаратқа ревкциясы да әр түрлі болатыны заңдылық. Дегенмен,
қоғам оның ... ... де ... осы ... ... ... ... таратудың басты мақсат-мұраты – аудиторияның ортақ ... ... ... ... ... ... ... аймақтық
құндылықтарға баса назар аудару, ортақ тауқыметтерді бірлесіп шашуге үндеу,
кертартпа күштер мен ... ... ... ... ... ... ... де өседі. Тыңдармандардың ақпараттық сұранысы дегенде жас
ерекшелігін, ... ... ... ... ұлттық және
діни ұстанымдарын ескеру оңай шаруа емес. Радионың интегративті міндеті кез
келген хабардан көрінеді. Публицистика болсын, өнер ... ... ... сөз болсын бәрінде топтастыру, адамдарды жақындастыру
идеясы тұрады. Кеңестік идеология заманында бізде бәрі ... ... ... ... ... ... басым еді. Қоғамның дамуы қандай дәрежеде
болмасын журналист ... ... ... дұрыс тұжырымдар жасағаны
абзал, мүмкіндігінше көңіл-күйге берілуге болмайды. Радионың ... ... мен ... міндеті көбіне саяси науқандар кезінде
айқынырақ көрінеді. Сайлау мен референдум сияқты шараларда ... ... ... және ... құрал болып бағаланады. Қоғамдық пікірді
қалыптастырудағы маңызды буын — ақпараттандыру, ақпарат неғұрлым көп ... ... және әр ... ... ... ... туындайды және
ықпалды болады. Бірақ оның ... ... ... ... қолдау да журналистика ұстанымдарына ... ... ... ... ... ... ... нақты беруге, әсірелеп,
бояламауға міндетті. Ал, оны ... ... ... ... ... ол ... ... Әлемдік тәжірибе ақпараттың мүмкіндігінше жақын
болғандығын қолдап келеді. ... ... ... гөрі жергілікті
радиога деген сенім жоғары болатын көрінеді. Осы арада аймақтық ... ... ... дұрыс болар. Қазақ радиосының өзі көбіне Астана
мен Алматы жаңалықтарына көп көңіл ... де, ... ... өте аз
қамтылады. Көп жерлерде арнаулы тілшілер ... ... Бұл, ... ... әсер ... факторлардың бірі. Қоғамдық пікір өзгермелі
құбылыс, өйткені өмірде шешіміи таппаған жағдайлар көп, әркім өз ... ... ... ... ... сол мәселелерді тікелей эфирде
талқылау, оған телефон арқылы тыңдармандарды да ... ... ... Бұл ... жай. ... ... радиохабар берудің
пішіндері мен жанрлары да жетілдірілуде. Радио сұхбат, әңгімелесу енді
сырласу пішініне ... ... ... ... ... ... жүр. Бұл радионың табиғатына жақын болғандықтан тек құптаған
орынды. Дегенмен, сол ... ... ... ... ... бола бермейді, хабар үдесінен шықпайтын жағдайлар да көп. ... ... ерік ... ... ... сөзбен, әзіл-қылжақпен
толтырады, тіпті адамның арына тиетін, ... ... ... да ... ... ... ... бұлжытпас ережелерінің бірі
- кикілжіңді пікірталас жолымен шешу, кез келген дауда ортақ мүддеге қарай
жақындасу болып қалыптасқан. Эфирдегі ашық ... ... бір ... ... ... ... алуға, мәселенің күшті және әлсіз тұстарын
айқындауға көмектеседі. Дегенмен, ол ... ... ... ... ... де сын, көп ... дау айтылған күйінде қалып, оны
шешу жолдары белгіленбейтін, ортақ тұжырым жасалмайтын жағдайлар кездеседі.
Яғни, хабардың бас-аягы жинақталып, айтар ... ойы ... ... ... ... ... ... сананы басқару туралы жиі айтылып
жүр. Рас, белгілі бір күштер БАҚ арқылы белгілі бір көзқарасты ... ... ... ... жүргізеді. Журналист соның түпкі мақсатына терең
үңіліп, жат пиғылдың жетегінде ... ... ... ... ... бір маңыздыміндеттерінің бірі - ол адам мен адам арасында ... ... ... әңгімелесу, шүйіркелесу. Адамның күні адаммен
және сәт сайын табиғатымыздан біреумен ... ... ... ... ой ... бейім тұрамыз, осындай қарым-қатынасқа мұқтажбыз.
Қоғамдағы осындай ... ... ... орны ... ... ... жаңа ортада, саяси, болмаса ... ... ... ... ... ... ойы ... сыртқа шығаруға, өзгелермен бөлісуге, жоспарларын ортаға салуға
бейім. Мұндай қарым-қатынас ... ... әсер ... ... ... мен ... ... бітіреді, жігерлендіреді.
Радио бұл бағытта да өсу үстінде, соңғы жылдары авторлық бағдарламалардың
қатары көбейді, тіпті журналистер бір арнаның ... ... ... да кездеседі. Радио осындай тұлғалар арқылы тыңдарманына жақындай
түсті. Журналистің сөйлеу мәнері мен эмоциональдығына үйренген ... оған ... ... ... ... ... немесе, ұнатпаса
бірден радиосын өшіре қояды. Яғни, автор мен тыңдарман арасында эфир ... ... ... өзі ... ... отыр.
Радиожурналистке еліктейтін, пір тұтатын жағдайлар да ... Бұл ... ... мен ... ... екендігін, мәдениетті де
әдептілігін дәлелдейді. Өкінішке орай, керісінше жағдайлар да көп. ... ... ... ... ... ... кім ... соның тікелей
эфиргс шығуына жол ашылды, боссөздік, дөрекілік ... ... ... ... лексикасына тосқауыл қойылмайтыи болды. Ал, бір кездері ... мен ... ... ... ... өте ... қойылушы
еді. Аты аңызғи айналған дикторларымызды тыңдап, соларға еліктеп ... ... ... ... ... ... мансұқтай берудің кажеті жоқ.
"Жақсыдан үйрен, жаманнан жирен", - деген ... ... ... ... ... ... радионың келесі бір - тәрбиелік міндеті туындайды.
Радио пәрменді тәрбие құралы екендігін айтып жатудың өзі артық. Тәрбие ... ... әрі сан ... ... ... да бұл ... өз
ерекшелігіне байланысты жүзеге асады. Көптеген хабарлар мен ... ... ... ие ... әрі тыңдарманға жағымды әсер ... ... ... ... осы ... ... қалайды. Мысалы,
радиоарналарда қүқықтық тақырыпты қамтитын хабарлар жиі эфирге ... ... тек ... саласында ақпарат беріп қана қою емес, сонымен
бірге құқықтық сананы қалыптастыру, заң бұзу ... ... ... кеңес беру, көкейдегі сұрақтарына жауап қайтару болып табылады.
Сонымен бірге, саяси, немесе ... ... ... ... ... да көп. Ождан бостандығы жағдайында діни тақырыпты ... да орны ... ... сұранысына сай келеді. Оның үстіне
қазіргі Қазақстан жағдайында бұл айрықша мәнге ие ... ... ... мен ... саны өсті де, ... ... жасауына, ақ-қарасын
ажыратуына қиындық туғызды, осыдан адасқандар ... ... ... діни
экстремизм нышандары да байқалып қалып жатады. Тіпті белгілі бір дінді ғана
уағыздайтын радиостанциялар ашылуда. Сонымен бірге, ... ... ... ... және ұлттық ерекшелік пен салт-дәстүрлерді мансұқ
ететін біржақты радиостанциялар да жұмыс істеп ... ... ... діни ... және ... ... ... шараларын
қарастыруға итермелейді. Бұл істе радионың мәні арта түседі.
III. Мәдени-ағартушылық міндеттері. Радиохабар тарату көп қырлы мәдени-
ағартушылық ... ... ... ... ... ... қатар
орындайды. Соның негізгілеріне жеке тоқталайық.
Эстетикалық міндеті. Қазіргі заманғы ... ... ... оның 3 ... ... ... ... үздік үлгілері эстетикалық талапқа жауап беріп,
мәдениеттіліктің бір қыры болып табылады. Яғни, жүргізушінің жалынды ... ... ... ... ... ... ... мен жаңа
идеялардың айтылуы, тыңдарманның қиялыи ... ... көз ... ... ... өзін оқиға ортасында сезінуі, хабардың ішкі
байланысы мен өрбу динамикасы, ... ... сөз, саз ... ... ... ... - осының бәрі эстетикалық талғамды
қалыптастыратын, сананы өсіретін әдіс-тәсілдер. Журналист неғұрлым ... ... ... ... ... ... күшті әсер ете
алса, соғұрлым эмоциясын күшті тітіркендіреді және әдетте ... ... ... өзі қатты тебірентеді. Қазіргі радионың көркемдік және
құрылымдық мүмкіндіктері шексіз. Ол ... ... ... ... ... ... ... жанды, әрі әсерлі тыңдарманына
жеткіэуге қабілетті. Оның үстіне, қазір тікелей эфир тәсілі, яғни ... ... кең ... ... ... өзі ... көп артықшылық
береді, әсіресе интерактивті режимде диалогтар құрып, шексіз импровизация
жасауға, сөзді ... ... ... қызықтыруға, бірге қуанып,
күйінуге, сөйтіп, эмоциялық ахуалды күшейтуге ешкім шектеу ... ... ... ... ... өзіңнің бағың, ... ... ... ... ... мен ... ... нашар болса, уақытты
зая кетіргенің, тыңдарманды жоғалтқаның. Эфир заңы, осындай ... ... ... ... ... ... ... әр саласын: музыка, театр,
әдебиетті насихаттап, танытып келеді. ... ... ... ... ізденістер жасалынып, небір пішіндер мен жанрлар ... және олар ... әрін ... ... ... ... ... етті. Сонымен бірге, радионың өзі де басқа өнер ... ... ... ... ... ... мәдени және эстетикалық
құндылықтарды бірге меңгерді. Радио арқылы небір үздік ... ... ... ... ... ... ... де радиода жиі әні ... ... ... арта ... Бұдан шығатын қорытынды, радио
өзінің эстетикалық дамуында басқа өнер ... ... ... осындай
бірлікте аудиториясы кеңейді және биік талғамы қалыптасты. Аудиомәдениеттің
үздік үлгілері ... бойы ... және оның ... ... бар. ... театрдағы барлық түрлер меи жанрлар дерлік түрленген ... алып ... ... ... ... Радиопоэмалар, фельетондар
мен очерктер, трагедиялар, ... ... ... фарс ... ... радиобалет әр жылдары эфирге тарап тыңдарман қиялын
шарпығанын қалай ұмытармыз. Қазір де ... ... ... «дыбыстық
кітап» дегендер кездесіп қалады. Сөйтіп, радио өзінің көп ... ... өнер ... ... қана ... жоқ, ... жеке дара өмір сүре ... қабілеттілігін, өзгелермен тең екендігін,
шығармашылық әдіс-тәсілдерінің сан қырлы екендігін дәлелдеді. Радио ... ... ... мен ... көзі, әлемдік мәдениеттің озық үлгілерін
тарататын тиімді ... ... оның ... ... де назардан тыс
қалдыра алмаймыз. Қазақ даласында ... ... жол ... ... ... келешек ұрпаққа жеткізген радио екендігін,
ұлттық кадрлар мен зиялы қауымның өсуіне ықпал еткен күш ... ... де оның ... ... ... ... орталықтан
алыс елді мекендерге кітаптар, газет-журналдар уақтылы ... ... Ал, ... ... ... ... кең. Радионың
демалдыру-ойын-сауықтық міндеттері қазір алдыңғы қатарға шығып отыр. Көп
радиостанциялар музыкалы, ойын-сауықтық ... ... ... және ... да. ... ... ... ақпаратпен көтеріңкі көңіл күй сыйлайды,
сөйтіп, тыңдармандардың демалуға деген ... ... ... ... ... ... жүлделер үшін сұраққа жауап береді,
музыкалық жұмбақгар шешіледі, бірін-бірі ... ... ... ... ... жарысады, өмірдегі қызықты жайларды әңгімелейді.
Сол сияқты түрлі музыкалық кештер мен концерттерден ... ... әуе ... да ... ... Хабарлардың ендігі бір тобы әзіл-
қалжыңға құрылады, түрлі ... мен ... ... сөз ... ... ... сай ... журналистеріне керек қасиеттерді ғалым
Н.Омашев былайша ... ... ... ... ақ ... ... керек: қарақан бастың қамынан гөрі ел ... ... ... ... мен ... ... ... орында тұруы – ... ... ... ... ... ... да ... емес. Ел-жұрттың жайын
өткір, шыншылдықпен айта білу де жеткіліксіз, тәуелсіз мемлекетіміздің алғы
күнге озған мүддесін ... ... ... ... ол да журналистің
қайығын жағаға жеткізе қояды деу ұшқарылық: білім, өмір ... ... ... ... ... бәрі бір арнаға тоғысқанда ғана журналистің
жазғаны жұрт назарына еріксіз шалынады, оқылады.» Осы ... ... ... жіті ... халыққа аянбай еңбек ету ... ... ... ... ... жан ... ... ықпал етіп, тер төгу
керек. Сонда ғана, қай сала маманы болсын өз ... адал ... ... де ... ... ... ... істеу үшін де осы қағидалар бірінші
мезетте қажет болары сөзсіз деп ойлаймын.
ІІ тарау Қазақ ... ... ... құрылымдық жүйесі
Радио – халыққа жаңалық жеткізу, хабар-ақпарат беру ... ... ... құрал. Радио хабары программаларында ақпарат негізгі
орынға ие, зор міндет атқарады.
Радиоақпараттың бір ерекшелігі – оның ... ... ... ... үндер мен дыбыстарды пайдалану арқылы қолы жетеді.
Бүгінгі ... ... үшін ... ... ... ... қай-қайсысы
болса да, “уақыт-алтын” деген қағиданы берік ұстанып, хабарды қысқа ... ... да ... етіп ... ... Радио да осы мақсатты
көздейді.
Радионың ағартушылық, насихаттаушылық қызметі сонау ХХ ғасырдың басынан
бастау алады. 1914-1917 жылдарда дүниеге ... ... ... ... саяси-
тәрбиелік мәні бар ел зиялыларының сөздерін, патшаның нұсқауларын таратып,
хабарлап халықты ... етіп ... ... ... ... бастап ел
арасында зор ықпалға ие болған және де “ұзын құлақ” деп аталған – радио осы
күнге ... өз ... ... ... ... жылдам ақпарат таратып
отырады, себебі ... ... ... ... ең ... ... – радио болып табылады. Сонымен қатар ХХ ғасырдың орта шенінде
келіп қосылған, ал ХХІ ғасырда ... ... ... та көре ... ... ... Бұл да ... сияқты жылдам хабар тарататын құрал.
Радио - әуе арқылы болса, ...... ... арқылы хабарды әлемнің
түкпір-түкпіріне, жан-жаққа тасымалдайды.
Басқа ақпарат құралдарынан ... ... ол ... аса көп ... ... ... бір уақыт мезетін ... ... ... сен ... ... ... ... істеп жүріп, ешқандай өзіңе
кедергі келтірмей-ақ естіп жүре бересің, сонымен ... жай ... ... ... бір қор ... ... ол жануарлар, машина, үй, ауа райы
және т.б. туралы. Яғни сен ... ... бір ... ... ... ... - радио қызметінің ақпараттар арнасы ғана емес, өнер
өрісі болуы үшін қызмет етіп отырған ... ... - тек қана ... ... ... ... ... Одан сәл-ақ бұрын ашылған, орыс
халқының мақтанышына айналған "Маяк" радиосының ұлтына қызмет ... жыл ... ... ... ... тойланды. Ал. "Шалқар" болса
нарықтын қыспағына шыдай алмай, ұлтынан ... көре ... бір ... ... ... Қазіргі кезде шағын ғана қлтжанды ұжымның қызмет етуімен хабар
беруде. Таңғы ... 6-да ... ... ... ... арна ... өз тындармандарына "Қайырлы таң" тілеп, ... ... ... соң ... атты ... ... өз ... бастанды. Ол екі ... бойы ... ... ... әсем әуендермен өрнектеледі. "Атадан қалған асыл сөз",
"Ұлылар өміріндегі арулар", ... ... ... ... ... ... ... "Шипа", "Қазақ кәделері", "Қазақ хандары мен
билері", "Әйелдерге кеңес" сияқты ... ... ... ... ... бес минуттың ішінде тыңдарманға қаншама мағлұмат береді. Ал,
"Ашық әңгіме" айдарымен берілетін хабарда қоғамның білім ... ... ... ... ... ... сияқты салалары туралы сөз болады.
Ұлттық музыка да "Халық композиторларының ... "Саз ... ... "Ән - әуен", "Халық музыкасы", "Ән -домбыра", "Туған жер
әуендері"', "Жас ... "Ән - ... ... ... жазылған
әндер". "Өткен жылдар әндері", "Алтын қор", "Қазақ ... ... ... ... Тек ... европалық әуендерді ғана
пір тұтып, ... ... ... ... ... алып баражатқан
алмағайып кезеңде жастарға мұндай тәсілмен ... ... ... - ... ... ... бірнеше арна жұмыс істейтін болса, ұлттық ... ... ... ... ... сұранысынын ең жоғары рейтингіне
қазақ тілді хабарлар ие болары сөзсіз. ... ... ... ... насихаттау басым. Қай арнасын ашып ... ... ... өнер ... жас ... ... ... Таланттарды таңдау үшін бірнеше конкурстар өткізіліп, солардың
жеңімпаздарын теле және радио арналар ... ... ... ... ... - өріс кең" ... ... Әлі танылмаған өнерпаздарға
жол ашу алдымен радионын үлесіне тиеді. ... ... ... ... ... ... саны ... өмірде дәлелденіп отыр.
Қазақстанда тәуелсіз арналардың көбейіп отырғандығы алдымен нарық ... ... ... ... ... ... көзіне
айналуын тікелей әсерінен, кәзіргі кезде Қазақстан әуе толқындарындарында
хабар таратып отыр. «31 ... (103, ҒМ),» ... плюс ... ... ... (104 ҒМ), NS (106 ҒМ), ... ... (91,7 ҒМ)
«Авторадио» (105,4 ҒМ(, «Хит-ҒМ» (102 ҒМ( ... ... ... ... ... ... саналады. Олардың басты мақсаттары –
жарнама арқылы табыс табу. Сондықтан да жмі- жиі ... ... ... әр түрлі музикамен толтыра ... ... ... ... ... Музыкалық қорлары да батыстық, ресейлік
эстрада жұлдыздарын дәріптеуге ... ... ... радиолар
тәжірибесінде тыңдарман аудиториясын зерттеу - ең ... ... ... қалталы тыңдармандарды тарту, солардың талабына, талғамына қарай
қызмет ету - ... ... ... фактор болып есептеледі. Мысалы,
өсіп келе жатқан жастарды болашақ бизнес көзі деп қарай отырып, ... ... орай ... ... ... ... эфирге тарту,
өз радиоларынын имиджін арттыру, жас ерекшеліктеріне қарай музыкалық
топтамалар беру ... ... ... арналардың негізгі қолданатын
тәсілдері болып табылады. Аралас радиолар тарататын хабарларының бір бөлігі
жарнамалық бағытта ... ... бір ... ... ... ... Осы аталмыш арналардын бәрінін қызметі әлеуметтік зерттеу ... ... ... ... ие ... ... ... ие болған радиолардың жарнамашылдық ... да ... ... аян. ... алғанда ұлт, халық болашағын ойластырған арналар жаңа
заманға бейімделудін тәсілдерін игеріп қана қоймай, ... ... ... мемлекетті нығайтумен сәйкестендіріп, қоғамдық ортақ мүддені
жүзеге асыру мақсатына үйлестіре отырып қызмет атқаруы тиіс.
Облыс орталықтарынан хабар тарататын шағын ... сол ... ... ... хабардар етіп қана қоймайды, жарнамалар
таратумен, музыкалық ақпарат берумен де айналысады. Әрине. тәулік ... ... ... ... та, шығармашылық та мүмкіндіктері
келмейді. Сондықтан белгілі бір мерзімде ғана хабар таратады. ... ... ... ... ету - ... ... Алайда, облыстық редакция
қызметкерлері көбінесе жергілікті әкімшілікке бағынып, солардын тыныс-
тіршілігінен ... ... ... ... ... ... ... тілінен, дінінен т.б. хабардар ететін бұқаралық ақпарат
құралдары жұмыс ... БАҚ ... бір ... ... ... ... тәрізді. Осы бұқаралық құралдардың жұмыс ... орай сол ... ... бет-бейнесімен танысуға, өзіндік пікір
қалыптастыруға болады. Ондай ақпараттық ұйымдар ... ... ... елдімекендік дәрежеге дейін жұмыс істей береді. Әрине, сол
елдің әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... ... 160-тан астам елдің радиостудиялары
жұмыс істейді. Олардың тыңдармандарының саны 200 миллноннан аса екендігі
социологиялық институттар ... ... ... 115 ... ... жұмыс істейді. Олардың бәрі
атқаратын қызметіне орай мемлекеттік. жеке ... ... ... ... ... бағыттарына орай тәуелді, тәуелсіз болып та
аталады. ... ... ... ... ... - ... насихаттайтын, мемлекет бюджетінен қаржыландырылатын, тәуелді
арна. Қазақстандағы мемлекеттік арна бұл - ҒМ 101 ...... "Әр ... әр ... ... ... ... бір өлшеуіші - баспасөзі болады. Қай жұрттың баспасөзі күшті болса,
сол жұрттың өзі де ... өзі де ... ... ... - деген
Міржақып Дулатов пікірі, әсіресе электронды ... ... ... ... ... ... дүние жүзіне ақпарат алмастыратын, елді,
мемлекетті таныстыратын осы электронды БАҚ. Радиохабар ... ... - ... ... ... аймақтық, аумақтық болып бөлінеді.
Халықаралық, республикалық арналар республика ... ... ... оқиғаларды қамтып, өз хабарларын Қазақстан аумағына таратады.
Облыстық арналардың хабарлары тек ... ... ... ... ... ... арналар қала көлемінде ғана хабар ... ... ... ... ... ... қамтиды. Қазіргі кезде аймақтық
радиолар жұмыс істемейді. Бірақ бірнеше өнеркәсібі немесе ... ... ... арналары арасындағы радиоүндесу ретінде тәжірибе алмасу
өте ... ... да ... ... ... ... ... ғана хабар
таратады, ал, олардың ақпарат ... көзі - әр ... ... ... табылады. Нарық жағдайына ... ... ... бұрынғы радиоұйымдастырушылар қысқартылды. Әрине, өз
ауданының, ауылының, ... ... ... ... жақсы. Аудандық газеттер де сол шаруашылық жайын жазады. Алайда,
электронды БАҚ-тың, оның ... ... ... ... ... ... уақыт бөлуді қаламайтындығын,
санаға тез әсер ... ... т.б. ... ... онда ... ... ... арта түсетіні даусыз.
Қазақ радиосы және облыстық мемлекеттік арналар. Алты миллионнан ... бар ... ... 101-ҒМ жиілігінен беріледі және заман талабына
орай қызмет істеуде. Радионың ішкі құрылымы да, ... ... ... ... ... даму тенденцияларына қарай өзгеріске түскен. ... ... ... ... орай кұрылған. Ақпараттар бас
редакциясы, әдеби-драмалық хабарлар бас редакциясы, музыкалық хабарлар ... ... ... бас ... ... мен ... ... арналған хабарлар бас редакицясы болып бөлініп ... ... ... түрлеріне қарай да журналистер топтары жұмыс
істеді. Мысалы, ақпараттық хабарлар бас ... ... ... халықаралық хабарлар бөлімі енді. Мемлекеттік арналар үшін бұлай
құрылым жасаудың маңызы зор болды. Өйткені, сол хабарлар үшін ... ... және ... мазмұны бақылауға алынды. Кейінен
қоғамдағы тарихи формацияларға байланысты бұл редакциялар бағыты ... ... ... де ... ... ... ... Мемлекеттік радиолардың әуе кеңістігіне шығатын ... өтер ... ... ... басылған хабар мәтініне бөлім
редакторының қолы қойылады, автордың қолы екінші ... ... ... ... деп ... арнайы папкаға салынып, бөлім менгерушісіне
немесе орынбасарына қол қоюға беріледі. Сонан ... Бас ... ... ... өз ... қояды. Содан соң бағдарлама директоры "рұқсат
етілді" деген мөр басады, сөйтіп хабар эфирге жолдама алады. ... ... ... ... ... келтіреді, бағдарлама сапасы
нашарлайды. Сол себепті мұндай процестер ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік талап
етілді. Тіпті, тікелей эфир хабарлары ешқандай визасыз, монтажсыз да жүзеге
асырылатын болды. Тек хабар ... ғана қолы ... ... ... жол ашылды. Республикалық радио хабарлары жоспарлы
түрде жүргізіледі. Алдымен ... ... ... ... ... ... тарихи оқиғаларға, кезендерге байланысты
жасалатын жоспарлар. Оның ... ... ... ... ... апталық,
айлық межелер белгіленеді, яғни хабарлар сеткасы жасалады. Онда ... ... ... ... көрсетіледі. Бұл көбінесе тұрақты,
жүйелі түрде жүзеге асырылады. Келесі кезекте осы ... ... ... ... ... ... атаулы жас мөлшеріне келген
қоғамның біртуар азаматтарының туған күндері т.б. жайлар ... ... ... Ұландар күні немесе Сайлау күні сияқты қоғамдық-
саяси ... да ... Бұл ... ... ... Наурызбаевтың
80 жылдығына орай ұйымдастырылған сұхбат 20 сағат 30 минутта". немесе
"Наурыз мерекесіне арналған ... ... ... атты радиокомпозиция
т.б. сол сияқты жанрлық-тақырыптық хабарлар легі өз ретімен орналастырылып.
эфирлік хабарлар алдын ала дайындалып қойылады.
Қазақ ... ... ең ... ... бірі - дербестілігі.
Қаншалықты үкімет ... ... ... ... де
бұқара халықтың мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын халықтық арна деп ... ... ... ... ... төмендегідей бағдарламалар кестесі
келтіріледі:
БЕЙСЕНБІ
6.00. Қазақстан Республикасының Әнұраны
6.04. Жаңалықтар
6.09. Туған жер әуендері
6.15. ... ... асыл ... ... ... ... ... Ретро әндер (казакша)
6.40. Однажды они приходили жить
6.45. Халық музыкасы
Дәлме-дәл уақыт ... ... ... дәлме-дәл уақыт белгісі.
9.00. Жаңа күн
9.05. Халық музыкасы
9.10. Өзекті мәселе
9.25. Қазақ эстрадасы
9.30. Новости ... ... ... ... ... Көрші елдерде
10.10. Халық музыкасы
ЖҰМА
Жаналықтар
Туған жер әуендері
Атадан қалған асыл сөз
Халық музыкасы
ИМИДЖ ... ... ... ... ... ... белгісі
Жаңа күн
Халық музыкасы
Денсаулық
Қазақ эстрадасы
Новости республики
Халық музыкасы
Интервью для
Көрші елдерде
Әуезов оқулары
Осылайша ... ... ... ... "'Ел мен жер", "Ән ... ... мен ... ... - ... ... "Алақай",
"Қазақ зиялылары", "Ашық әңгіме", "Біреу - кедей, біреу - бай", ... ... ... әңгіме", "Жусан иісі" сияқты ... ... ... ... т.б. ... ... ... берілуінін өзі ұлттық және дербес арна екендігін
дәлелдейді. Ұлтымызға тек ... пен ... ғана ... оның жер ... ... дәстүрі, тарихы, мәдениеті, әдебиеті, ерекшелігі бар халық
ретінде толық қалыптасуы үшін ұлағатты хабарлар да ... ... ... ... білу үшін де: ... өту үшін де ... қасиеттерді
қалыптастыра отырып, атқару жолында қызмет көрсететін арна - ... ... ... ... ... ... жетелеу алдыңғы толқын міндеті. Ал,
осы міндетті ұлттық арнада абыроймен атқарып ... ... ... Қанатбаев, Төрехан Тасболатов т.б. ... ... ... ... жас ... ... беруде,
ал қазақ радиорежиссурасының тамаша өкілдерінің бірі Тоқтарбек ... ... ... сіңірген хабарларды дамытуға үлес қосып отыр.
Қазақ радиосы халықтың, ұлттың ... ... ... ... тек қана
қысқа ақпарат, жеңіл әуен ғана емес тағылымдық, тәрбиелік, қоғамдық-тарихи
мазмұнды хабарлардын үнемі беріліп тұруы - өмір ... ... - ... ... журналистік радиоға ауысуы.
Қазақ радиосының бұрынғы жұмыс принципі бойынша - эфирден өтетін хабарлар
алдын ала ... ... ... ... ... бағдарламасына
енгізіліп қойылатын. Яғни, алдын ала дайындалған бағдарламалар ... ... ... ... ... ... бар:
-жылдық жоспар.
-тоқсандық жоспар.
-айлық жоспар.
-апталық жоспар.
Ал, журналистік радио деп-алдын ала жазылып алынбаған, ... ... ... ... беретін радио түрі аталынады. Бұл ... ... ... ... ... ... белгілі бір
тақырыпта жоба авторының қатысуымен немесе жүргізушімен өткізіледі. Тікелей
эфирдің талабына сай ... ... ... ... ... ең бастысы - сөз өнерін, ой толғауын меңгеру. Сөз өнері
дегенді Ахмет Байтұрсынов былай түсіндіреді: «Бір ... ... ... ... яки ... ... сөз ... жақсылап айта білсек,
сол сөз өнері болады». Демек айтылатын ойды, қозғалатын мәселені «жақсылап
айту». түсінікті тілмен жеткізу ... ... тән ... ... ... ерекшелігі - бағдарламалардың ауқымдылығы, хабардың ... ... ... ... хабарлар сеткасындағы көптеген
бағдарламалар республика халықтарының да. ұлт өкілдерінін де ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істей
алып отыр. Радиоформат - белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... арналған музыкалық
бағдарламалар формасы. Онда ... жас ... ... ... ... ... ди-джейлердің, жүргізушілердің
мәнерлері, тілдік, стильдік ерекшеліктері арқылы ... Бұл ... ... ... ... ... ... қажет. Дауыс
ырғағына жататындар, тон (дауыс ... темп ... ... тембр
(дауыс бояуы), пауза (үн үзіліс). Хабар барысында дауыс ырғағымен қоса ... ... ... ... ... ... ерекшелігі - аналитикалық, яғни сараптамалық ... ... Бұл ... ... ... "Үкімет арнасы". "Парламент
апталығы" т.б. сияқты бағдарламалардың эфирге шығуы ... ... ... ... хабар авторларына қойылатын ... ... ... ... ... ... ықпал жасай алу;
- көтерілмек мәселе, айтылар әңгіме жайлы ... ... ... тәсілдерін
қолдана білу;
- эфирдегі журналистің көңіл-күйі, ... ... ... ... жігерлі, ойнақы сөйлеу, сөз, ой қайталамау, тіл күрмелендірмеу сияқты
адами қасиетгерді ... ... тіл, ... ... ... ... ... алу.
Қазақстанның әуе толқынында қызмет атқаратын радио-арналар жұмыс
мазмұнына қарай ақпараттық-музыкалық, ... ... ... ... ... ішкі ... ... байланысты ақпарат орталығы. эфирлік студия, деректік қор,
концерттік студия болып бөлінеді. Қандай редакцияда болмасын ... ... ... Небір шұғыл ақпарат алдымен радиодан күтіледі, сондықтан да
радиодағы ақпарат қызметінің рөлі ерекше. ... ... ... ... ... тарату тәсілдері бар. Өмірдегі болып жататын
жаналықтар қаншалықты сан түрлі ... ... ... ... ұжым ... ... да ондағы еңбек ... ... ... ... ... Көптеген жайлармен бетпе-бет келеді. Кез келген
ақпаратты алу үшін ... ... ... ... Ішкі ... ... ... хабарларында ашықтық, еркіндік,
толыққанды ... ... ... бар. Ал, ... ... көп ... беруден, сұхбатқа келуден бастартушылық көбірек
байқалады. ... ол ... ... ... ... ... ... т.б.'' деген сөздермен жасалады. Ақпараттық ... ... ... ең алдынғы, алғашқы болу. Кез келген оқиғаны алдымен
хабарлау ... ... ... ... кәсіби этика
сақталуы керек.
Екіншіден, сөйлеушінін уақытын шектеп, оқиға не туралы, не ... неде ... ... ... ғана ... ... "меніңше", ''сөйткенге ұқсайды", "шамасы солай" т.б. ... ... бұл ... ... гөрі ... ... жан-жақты білім, жеткілікті машық керек.
Радиохабардың басты компоненті - жанды дауыс екені ақиқат. Ал, сол дауыстың
иелері, адамдар, мен ... ... ... да ... бар. Екі жақ та ... тіл ... ... жайлы әңгіме
жақсы өрбіп кетсе құба-құп. Кейде әсіресе, сын материал дайындау кезінде
объектінің қарсылығына тап ... ... ... ... журналистпен
байланысуы, яғни контакт жасауына немесе жасамауына бірнеше ... ... сол ... ... ... ... білетін беделді адамды таба
алу. Хабар ... ... адам ... ... ... Алайда, дәл
микрофонды ұсынған сәтте бас тартуы мүмкін. Ондай кезде ... ... ... ... ... Кейде адамдар оқиға жайлы
редакцияға өздері телефон соғып жатады. ... ... ... ... ма, нақты
емес пе, ол жайды журналистің өзі сараптағаны дұрыс. Журналист сол оқиғаға
қатысты немесе ... ... ... жөн. Мысалы, басшы тұрғанда
бағынышты адам ... ... ... ... ... ... керек. Мысалы, нақты ғылым иелері математиктер, физиктер т.б. ... ... ... ... ... Ал, гуманитарлық саланын ... ... ... ... ... ... Сондықтан хабардың
барысына орай сөйлеушіні ... ... ... ... ... ... белу қажет. Мысалы, біреу ... енді бірі ... ... болуы мүмкін. Сондықтан күтіп, асықпай әрекет
жасау керек.
Енді журналистің ... ... ... ... олар:
а) өз-өзіне сенімділік;
ә) ұстамдылық;
б) түсінгіштік;
в) жинақылық, ширақтық.
Міне, осындай жоғарыда аталып өткен ... ... ... ... ... студияда өңдеу процесін бастайды. Оған дейін
хабардың сценарлық жобасы жасалады (бұл ... ... және ... ... деп ... оқу құралынан танысуға болады). Бұл
- монтаждау процесі. Радиода ... ... ... ... ... бар. Соңғы кездері технологияның дамуына ... тек қана ... ... Яғни ... ... сұрақтарға
орай жауаптарды орналастыру, интершу, музыка, ролик, джингл т.б. ... ... ... ... ... ... процестер, үн
үзілістін пайдаланылуын қадағалау сияқты көптеген ... осы ... ... ... ... ... болған хабарды шығарушы
секторға апармас бұрын хабар жөніндегі ... - қай ... қай ... ... ... ... редактордың кім екенін жазу керек.
Монтаждың мүмкіндігі зор. ... ... ... ... ... - ... алтын арқауы.
Жоғарыда айтылғандай, технологияның ... БАҚ ... ... отыр. Монтаж арқылы үш ұйықтаса да түске ... ... ... ... ХХІ ... ... ... талап ететін
ғасыр. Радионың да тазалықты, анықтылықты ... ... ... бар. ... осы ... бір ... тоғыстырып, үйлестірсе шынайы,
реалды дүние шығар еді деп.
ІІ.1 Қазақ радиосындағы ... және ... ... мен даму ... ... көркем хабарлардың қалыптасуы тұтастай мәдени
революция ... шешу ... ... Оның ... ... ... ... және жартылай сауатсыздықты жою, ересек халықтың ... ... ... ... өндірістің талаптарына сай болуы керек.
Кеңестік зиялы қауым кадрларын өсіру, ... ... ... оған ... ... ... тарту. Сонымен бірге еңбекшілерді
эстетикалық тұрғыдан тәрбиелеу мен ... ... ... ... ... қажет болды.
Қазақстандағы мәдени революцияның міндеттері орасан зор және ... Оны ... ... үшін – ... ... беру ... принципті түрде
жаңа, кеңестік жүйесін құру,мәдени және ғылыми мекемелерді ұйымдастыру,
социолистік бағыттағы әдебиет пен ... ... үшін ... ... Алда ... болып көрмеген аса қиын саяси және мәдени ... ... Оның ... ... ... өз мойнына алды.
Ол кезде қазақ радиосының хабарларына қатысты ... ... ... ... ...... хабарлар – 32%, ғылыми -білім ...... ... қызметкерлеріне көркем хабарлардың болашағы әлі ... ... ... жөн. ... ... және ... міндеттері мен формалары туралы қызу айтыс жүріп жатты. 1928 ... ... ... ... А.М. ... радиохабары туралы диспутта
«Микрофонды студиядан ... ... ... съездердің аудиториясына көшіру қажет» деп талап етті.
Кештерге, концерттерге және тағы ... ... ... ... ... еніп ... білгеннен кейін
кәсібіне анағұрлым мұқият, жауапты қарайды. ... ... ... естіліп жатқан жайға неғұрлым даяр болады. Аудитория
өзіндік тұйықталушылықтан арылады» ... – ді. ... ... ... бір шешен
былай деп өз күйінішін білдіреді. «Радиохабары, ... ... ... ... ... бастаған кезде студиялық жұмыс жолымен, механикалық жұмыс
тәртібімен жүріп, концерттерді ... ... және ... ... ... ... хабарлардың қоғамдық қызметін бағалауда ... пен ... орын ... Оны мысалы, мына бір сөздер де ... ... ... ... ... – жұмысшы –шаруа ... ... аса ... ... ... ... ... қажет болатын
сергектік пен жігерді арттыру мен молықтыруға көмектесу деп білеміз».
Хабарлардың тәжірибесі сөзді әуенмен, шумен, дыбыстық фонмен ... ... ... Күн ... ... ерекшелігі жайлы, оны
хабардың жоғары тиімділігіне қол жеткізу үшін ескеру және ... ... ... ... Әр ... ... ... репортаждар мен
хабарлардың табиғилығы мен турашылдығы, олардың деректі сенімділігі бүкіл
хабарды репортажға – оқиғаларды дәл бейнелеуге ... ... ой ... ... 1928 жылы ... ... сияқты алғашқы
радиоспектакльдердің пайда болуы(Лкнинград радиосы), оларда ... ... ... ... пайдалану, алғашқы радио сахналық
қойылымдардың пайда болуы және радиотыңдаушылардың оған деген ... ...... бәрі ... ... ... ... туғызды,
оған сәйкес студиядағы өмірді басқаша үлгіде беріп, оны ... ... ... ... ... ... келтірілген,
шындықтың белгілі бір көшірмесі ретінде беруге ... еді. ... ... үшін ... бола ... ... дыбыстық материалда құралған
көркем шығармалар жасау үшін пайдалануға болатын жаңа техника береді.
«Радиоежегодник» тыңдаушылармен байланыстың қызғылықты ... ... ... ... көркемдік қызметі, яғни ... ... ... және ... ... ... дүниелер радиотыңдаушылармен тікелей жанды байланыс орнатуға
көмектесіп қана қоймай, ... ... ... ... ... ... оны ... сапасын едәуір жақсартады» дейді.
Жалпы алғанда, көркем хабарды дамыту жолдарына қатысты ... ... және оны жаңа ... ... ... ... Қазақ
радиосының музыкалық, драмалық хабарларына да оңды ықпал ... ... ... ... ... хабардың шеңберін
кеңейтейік» деген мақаласында былай деп жазды: «Бұл бағытта, рас, ... ... ... ... ... ... ... атқарушы
куштерін ұлттық хабарға қызмет еткізуге тырысуда. Бізде Қазақстаннан келген
мынадай ... бар, онда ... ... үшін ... ... ... өткізіледі, олар тиісті бағдарламамен және ... ... ... ... ... ... әлемнің аса ірі
композиторлары: ... ... ... ... концерттері болды.
Ұлттық орындаушылардың мәдениеті, олардың сауаты, ... ... өсіп ... ... ... ... ... қазірдің
өзінде де нотаға қарап ойнайды. Және өз ... жаза ... ... ... деп жазды: «Ұлттық орындаушылар музыкалық оқуда ... және ... ... танытуда. Дегенмен, ұлттық топтарда көп
жағдайда оқуды елемейді, онымен шұғылданбайды деуге де болады.»
Бұл ойды ... ... ... ... ... мақала
растайды.
Мәскеуде шалғайдағы Қарағандыдан ... ... ... ... өнер ... ... ... халықтық өнерінің
гүлденіп, көркейіп, жылдам дамып келе жатқанының тағы да бір ... ... ... ... ең ... ... тыс энтузиазм таң
қалдырады. Қазақтың халық әндері осындай тамаша, толғандыратын сезіммен
орындалады.
Әнші Жабай ... ... ... ... ... ән ... хор ансамблі қазақтың «Қараторғай» атты тамаша халық ... ... ... бұл ән – ... ... ... әні. Қали
Байжановтың революцияға дейінгі Қазақстандағы кедейдің ауыр тұрмысы туралы
«Көкбай» ... әні ... әсер ... ... ... Мықтыбаев қазақтың
музыкалық аспабы қобызда қазақ халқының тамаша әуендерін төгілтіп ойнады.
Қарағанды радиокомитетінің хоры ... ... ... ... деп ... ... ... Алматыда Қазақ радиокомитеті концерттер ... - деп ... 1940 жылы ... аса ... композиторы
А.К.Жұбанов.
–Бұл мекеме – Алматыдағы музыка мекемелерінің арасындағы ең бір ... Ол ... ... өнерін өзінің көп ұлтты аудиториясында тарату
ісінде үлкен рөл атқарып ... және ... ... Ал ... екінші
бір композиторы Б.Г.Ерзакович: «Республикада радиохабары алғашқы қадамдарын
жасай бастаған жылдары студияның көркем хабарлар редакциясы алғашқы ... ғана ... ... пен ... ... ... ... студияға шақырылатын жергілікті қазақ және орыс ... деп ... ... 3 редакция: қазақ, орыс және аз ұлттар ... ... ... ... ... және ... болып
Б.Ерзакович тағайындалды. Концертке қатысатын негізгі адамдар Қазақ драма
театрының әртістері, халық әндерінің тамаша ... және ... ... ... Өмірзақов, Құрманбек Жандарбеков, Иса Байзақов және
басқалар болды. Әміре мен Иса әнді тек домбырамен айтатын, ал ... ... ... ... ... ... ... сайын берілетін екі-үш ... ... және ... ... ... ... Өйткені ол жылдары ешқандай механикалық жазба
болмайтын және концерттер ... ... ... ... халық
әншілері мен музыканттар шақырыла ... 1932-33 ... ... солистер 15-тен кем болмады, олардың арасында
Қуан Лекеров, ... ... Үрия ... ... ... ... ... Арғынбаев, Молдағазы Темірғалиев, Жамал
Жетпісбаева, Хадиша Сырымбаевалар болды.
30- жылдары ... ... өнер ... ... ... ... ... тобының гүлі – Әміре Қашаубаев еді. Ол табиғаттың өзі ... ... ... ... ... «Шама» немесе «Бүркітбай» сияқты аса
қиын әндерді орындауы жерлестерін ғана ... ... ақ ... ... ... ... да таң қалдырды.
1933-34 жылдары музыкалық хабарлар ... ... жаңа ... ... ... ... ... Мәскеу орталығынан
келген әртістер түрлі ... ала ... Олар ... ... ... мен ... туралы лекциялар оқыды. Қазақ тіліндегі
хабарға белсене көмектесті, араласты.
1934 жылы болып өткен ... ... ... ... ... ... музыка хабарлары редакциясының
қатары толыға түсті. Слетте көзге ... ... ... ... Алматыда
филормонияда, театр мен радиода жұмыс істеуге ... ... ... ... ... ... Ержанов, Қали Жантілеуов, Жаппас
Қаламбаев және басқалар ... ... ... мен ... қазақ әндері мен күйлері естілді. ... ... ... баға ... ... және халықтың ...... мен ... Дәулеткерей мен Ақанның,
Тәттімбет пен Абайдың мұрасы жазылып ... ... ... ... ... бір шығармашылық зертханасын білдірді. Онда сол
кездегі қазақ музыкасы үшін жаңалық болған ... ... ... ... ... ... өз ... сынады.
Бұқараға коммунистік тәрбие беру ісінде, - деп ... ... ... ... ... қалыптасу жылдарында, - музыкалық,
әдеби-драмалық және балалар хабарының зор ... бар. ... ... барынша кеңейе түсті, олардың мәдени деңгейі өсті,
осыдан келіп көркем хабарларға деген талап ... ... ... ... ... аспаптар оркестрі, трио, квартет, ұлттық оркестр
негізінде құрылды. Оған ... ... ... мен ... филормонияның, драма театрларының әртістері және көркемөнерпаздар
үйірмелерінің мүшелері қатысты.[1]
Бұл айтылғандардың ... сол ... ... ... ...... ... дәлелдейді. Радиотолқындары Алматының
хабарларын республикаға ғана ... оның ... тыс алыс ... ... ... ... ... халқының аса бай мұрасы әуе толқынымен елдің
мақтаны болған ... ... ... ... ... ... Олардың
радио мүмкіндігін пайдаланып, ұлттық өнерді насихаттағанын да ұғуға болады.
Радиодағы ... ... ... бастан кешірді. Техникалық
процестер нәтижесінде радиомикрофон ... жеке ... ... ... да алып ... астастыру әдісімен бір дыбыстың үстіне
екінші дыбысты қабаттастырып, мекшерлеу тәсілімен бір дыбысты ... ... ... ... сөз бен сазды үйлестірудің бай тәжірбиесін
жинақтады. Соған қарамастан, тікелей эфирдегі музыка ... ... ... ... ... ... стилі бар. Өйткені ол тікелей эфирден
толассын беріліп ... ... ... сарқылмайтын саз. Музыка ең
алдымен ... ... ... көмектеседі . Музыка оқиғаның,
құбылыстың мазмұн-мағынасын ашуға ықпал ... Осы ... ... ... ... әсерін, аудитория ықыласын игерудің әдіс-тәсілдерін
зерттеуші Т.Евгеньева «музыка – басты құралдардың бірі» деп қарастырған. Ал
телерадиожурналистиканы жан-жақты ... ... ... ... ... ... «Радиотыңдарман мен телекөрермен ақпарат пен
музыкадан қуат алады. Музыка саналарын сергітіп, ... ... жер ... ... ... ... хабардар етеді. Түптеп
келгенде, ақпараттық хабарларда ... ... ... ... ... ... америкалық насихаттың тарихы» деген кітаптың авторы ... ... ... ... Қызыл Алаңда «Америка дауысы»
радиосынан ... ... би ... куә ... сол ... ... адамзат ойын бөліп, еркін билеп алу ... ... ... деп ... ... Демек, музыка
радионың тыңдарманды баурап алып, оның психологиясын меңгеруіне, ... ... әрі ... ... орасан зор ықпалын тигізеді. Осы
арада ақпарат пен музыканың арақатынасын ... ... үшін оны ... мен ... ... тұрғысынан қарастыруға
тура келеді. Бұл жерде аудиторияны әлеуметтік деңгейіне, жас ... ... ... бір ... ... ... ... ахуалына қарай
бөлу керек. Өйткені осы бір психологиялық бейімділікті оңтайлы ... ... алу жаңа ... мен ... ... ... ... байланысты қлыптастыру үшін жасалады.мұның өзі бейне бір дұрыс
қалыптасқан психологиялық ахуалды аңғартса керек.
Ақпаратты ұсынк бұл ретте, ең әуелі, эмоционалдық ... үн ... ... ... түйсікті іске қосу мақсатында жүзеге асады. Ақпаратты
берудің бұл әдісі адамның ... ... ... яғни ... Егер ... өз ... аудиторияға қалыптасқан
ахуалмен ұштастыра алса, онда оның айтқандарын ... ... ... Ал ... ... жағынан ақпаратты қабылдауға
бейімдейтін құрал – музыка. Сондықтан да ... ... ... ... ... ғана ... ... қатар тыңдарманның
сезіміне, көңіл-күйіне тікелей әсер ететін музыка желісінен де құралады.
Жалпы, музыкамен, шумен берілетін ... ... ... ... ... елестету қабілетіне бағытталады. Негізінде,
аудиторияның психологиялық жағынан ... ... ... ... ... де байланысты болып келеді. Әлбетте, ең ... ... тән ... ... ... таң – ең ... мезгіл.
Өйткені таң қалай басталса, күн солай ... Әуе ... ... ... сағат 6.00-дан кейбіреулерінде сағат 7.00-ден басталады
да, сағат 9.00-ға немесе сағат 10.00-ға дейін ... ... ... өмір ағысын, жүрек ... ... ... ... ... адам радиодағы үн ырғағымен оянады, жуынып шайынады,
музыканың мәнерімен жаттығу ... ... ... ... Қысқасын
айтқанда, радионы жүрдім-бардым тыңдайды да, әдейілеп көңіл ... ... ... келмейді. Егер теледидарды қоспаса, онда таңертеңгілік ас
үстінде радиоға құлақ түреді. ... 10-15 ... ... ақпарат тыңдап,
өз қажетін қанағаттандыруы мүмкін. Соның өзінде ақпарат ықшамды, музыка
ырғақты ... ... ... ... тән ең ... ... ... сол сипаттың астарында не бар? Соған үңіліп көрейік. Таңертең
ұйқыдан жаңа ... адам бір ... жаңа ... сәби ... ... нәзік
күйде болады. Шыққан күннің шуағына да, қоршаған ортаның әдеттен тыс, оқыс
қимыл-қозғалысына да тосырқай қарайды. Сөйте тұра ... ... ... таныс әуенді өте жедел қабылдайды. Таңертеңгі қарбалас сәтпен ... ... ... ... әрі жедел алмасу процеске сәйкес
келуі керек.
«Ұлттық идеологияны місе тұтпаған елдің бұқаралық ақпарат құралдары ... ... ... топтастыруы мүмкін емес. Қазақстандықтар –
қабілетті, талантты халық ... ... ... ... ... Өз ... ... болып табылатын қазіргі заманғы қазақстандықтардың
образын ... ... ... ... ... ... асыратын уақыт
жетті», - дейді Н.Нұрғазин [21].
Ұлттық үрдісіміздің өнегелі ордасы болып ... ... ... бұл
тұрғыдағы жұмысы мейлінше мінсіз болса, Қазақстандағы басқа радио арналар
соған ... бет ... бұл өз ... ... ... мүддеміздің салиқалы
салтанат құрғандығын паш етер еді.
Адамзаттық сана-сезімін, болмыс-бітімін, күллі психологиясын ... ... ... жаулап алатын музыканың ең көп таралатын аясы – ... Ал әуе ... ... желісіне қазақ ән-күйлерінің алатын
орны, үлес-салмағы деген мәселелерге келгенде кәдімгідей дабыл қағу ... ... әлем ... ... бір ... ... ол асылы
музыкасы еді. Мың жылдан астам ... ... ... ... ... ... ... жабайылар ығыстырып барады» деген
этногроф-ғалым Ақселеу Сейдімбектің жанайғайы заңды құбылыс ... ... ... ... ... ұғым бар. «Формат –
белгілі бір мақсаттық аудиторияның талғамын ... ... ... ... ... ... бағдарламаларды
форматтау 1950 жылдары АҚШ-та басталған. Мақсаттық ... ... ... мөлшері;
2)музыка стилі;
3)диджейдің эфирді жүргізу мәнері;
4)джинглдар;
5)музыкалық материалды беру пішіні, топтастыру тәсілі, ықшамдау
әдісі» - ... ... ... радиоарналардағы музыканың жанрлық сипаттамасы мен олардың
арақатынас мөлшері.
|Латын ... ... |1,1 ... музыка |10,8 ... ... ... |1,4 ... ... ... ... |5,1 ... ... ... |3,1 ... ... |0,4 ... мен ... әндер |2,0 ... ... ... |4,7 ... ... |1,8 ... ... ... |8,2 ... ... шет ел ... |9,2 ... би ... |8,9 ... ... ... ... ... (Қазақстандық |28,1 ... орыс ... ... | ... ... |10,9 ... биге арналған музыкасы |12,2 ... ... ... ... ... |28,1 ... ... |10,7 ... блюз |14,3 ... ... |6,2 ... |2,5 ... |2,5 ... музыка |12,2 ... ... |1,2 ... ... шығармалар |1,8 ... ... ... ... |1,2 ... ... |2,1 ... ұлт өкілдерінің әндері |0,9 ... ... |1,1 ... ... ... тілінде) |1,2 ... ... ... ... |0,5 ... ... |1,1 ... ... ... ... |4,7 ... ... ... |1,8 ... ... орыс ... |14,9 ... ... ... музыкалық және ойын-сауық бағдарламалары:
көркемдік-идеялық талдау
Қазіргі кезде қазақ радиосында жастарға арналған бірнеше музыкалық ... ... ... аз берілмейді. Бұл – жастар психологиясына
айтарлықтар әсер беретіні анық. Жастарды ізгілікке, сыпайылыққа, сабырлыққа
үйретіп, халқымыздың тума ... ... ... ... сөзсіз. Олар:
«Әлқисса», «Зерде», «Ретро ... ... ... ... ән
шырқайық», «Күй шежіре», «Наридірген», «Назқоңыр», «Сал домбыра», ... ... ... «Ән ... ... ән ... ... «Махаббат аялдамасы», «Топжарған», «Ән шеру», «Інжу-маржан»,
«Айдында жузген ай сауле», «Әннің де естісі ... Осы ... ... ... ... - танымдық, сазды-көңілашар бағдарлама. Форматы: Тікелей
эфир, уақыты: жұма, 23,05, ұзақтығы: 50 ... ... ... ... ... ... ... – ойын-сауық бағытында
өрбиді. Жүргізушілер қиялының ұшқырлығы сыналады. Компьютерлік ... ... ... ... шынайылықты көрсетеді.
Авто әлем: ... жүру ... ... ... белгілер қандай мағына береді) Авто школалалар
жайында мәліметтер айтылатын болады. Авто ... ... ... ... ... ... пайдалы кеңестер. ( 5 мин. ) Астымда мінген
атым: Танымал ... жеке ... ... ... ( 5 мин. ... беріледі.
«Махаббат аялдамасы» - лирикалық-сазды жастар бағдарламасы. Махаббат,
достық, туған жер, ... ... ... ... ... ... тақырыптар аясында жастарды қатыстыра отырып, олардың
ой-пікірлері, басынан өткізген ... ... ашық ... ... ... ... жастарға ұлттық құндылықтарымыз туралы сұрақтар дайындалып
отырады. Міне, осы арқылы жастардың сөйлеу мәдениетін шыңдап, ... ... ... жіті мән ... ... ... эфир,
уақыты: әр сейсенбі сайын 23,05, ... 50 ... ... ... ... ... шыққан уақыты: 2008 жылдан ... ... ... ... Амантайқызы.
«Ән шеру» бағдарламасы. Қазақ радиосының 90 жылдығына арналған «ӘН-
ШЕРУ»- дәл сол өнер өлкесі ... ... ... ... ... байытуды мақсат тұтады. Қазақ эстрада жанрындағы жаңа әндердің сынға
түсер сәті дәл осы жерде ... ... ... ... эфир уақыты: сенбі, 22:00, ұзақтығы: 60 минут, ... ... қай ... бері шығып келеді: 2011 жылдың ... ... ... ... Әсел ... ... - ... ұлттық салт-дәстүрлерімізге, тарих пен
мәдениетке байланысты таным-білімдерін ... ... ... ... ... насихаттай отырып, ... ... ... ... ... Жастарға арналған
танымдық хабар. Уақыты: бейсенбі, 22,11, ұзақтығы: 50 мин, тілі: қазақша,
қай уақыттан бері ... 2008 ... ... ... ... ... тікелей
эфир, редактор-жүргізушілер: Бақытжан Жармұхамбет, Әсел Ергешқызы .
"Әннің де естісі бар..." - музыкалық-сараптамалық, танымдық бағдарлама.
Музыка өнерінің ірі, ... ... ... және ... ... ... негізгі орын алатын жанрлардың бірі – қазақ эстрадасы мен
ондағы қазақ эстрадалық әнінің ... ... ... ... ... таңда осы салада ән тудырып жүрген әуесқой шығармашыл
тұлғаларға ... ... ... ... ... ... ... негізде
дамуына қолдан келгенше ықпал ету. Бағдарламаның негізгі тақырып аясы ... ... ... ... ... ... ... бастап әндердің орындаушылығы және сүйемелі, фонограммасы сынды
эстрада жанрына тән проблемалар қозғалады. Сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... бір ... әнді дүниеге келтіруші ақын, ... ... ... және ... ... ... тұлғалардың
еңбегі осы саладағы мамандар пікірлерімен сарапталып, тыңдаушы лебізімен
толықтырылады. Хабар ... осы ... мен ... ... ала ... ... қорытынды немесе болжам ... ... ... арнасы: Қазақ радиосы, эфирге берілетін
уақыты: әр айдың 1, 3 ... ... ... сағ. 14.05, ... 25
минут, Эфирге алғаш шыққан уақыты: 2007 жылдың ақпаны, хабардың авторы, әрі
редакторы: Айнұр Абайқызы ... ... ... Әлмешова.
«Келіңіз, ән шырқайық! " Халық әндерін, өткен жылдардағы кәсіби
композиторлардың шығармаларымен ... ... ... кең ... әндерді
үш топқа бөле отырып тыңдармандарға ... қана ... ... ... ... ... ... мағлұматтар беріп отырады. Форматы:
тікелей, жанры: танымдық ... ... ... әр ... ... ұзақтығы: 45 минут,х абардың тілі: қазақша, эфирге алғаш шыққан
уақыты: 2010 жылдың ... ... ... (жаңа маусым), хабардың авторы,
редакторы - жүргізушісі: Айгүл Мақашова
"Ән аманат" танымдық ... ... Ән ... бағдарламасы
дәстүрлі ән әлеміндегі аға буын өкілдерінен бастап, кейінгі ... ... ... ... ... ... ... қалған дәстүрлі ән әлемінің қыр сырына ... ... ... ән ... ... жатқан жаңалықтарға арнайы репортаждар
жасалып отырады. Жанры: танымдық –сазды бағдарлама, фирге берілетін ... ... ... ... 22,30, ұ ... 25 ... ... тілі:
қазақша, эфирге алғаш шыққан уақыты: 2010 жылдың ... ... ... ... ... ... ... әрі жүргізушісі: Айгүл Мақашова,
әрлеуші операторы: Шәрбәну ... ... ... ... хабары қазақтың көне жыршылық-
жыраулық поэзиясын, дәстүрін және жыр орындаушыларын насихаттау мақсатында
құрылған. Елімізді, ұланғайыр жерімізді ... ... ... ... ... ... батырларымызға, бұхара халыққа жігер қайрат
беріп, өздері қол ... рух ... жыр ... ... ... ... арқауы болып насихатталады. Уақыты: жұма, 15,30,
ұзақтығы: 25 ... ... ... ... ... ... ... шежіре" бағдарламасы. «Күй» деп аталатын бай мәдени мұрамыздың бір
саласы аңыз ... «Күй ... ... ... ... баяндай отырып көнеден жеткен аңыз ... ... ... : 10 ... ... таспа, хабардың тілі: қазақша, бағдарламаның
авторы: Жүзбаев Сәрсенғали.
"Наридірген": мәдени-танымдық бағдарламасы. Хабардың ... ... мен ... ... ... ... орындаушылардың өмірі
мен шығармашылығын насихаттау. Күйшілік ... ... ... Жанры: мәдени-танымдық, арнасы: Қазақ радиосы, эфирге берілетін
уақыты: сейсенбі 17.30, ұзақтығы: 15 мин, ... ... ... ... ... ... ... Дайырбекова.
"Айдында жүзген ай сәуле" әдеби-сазды бағдарламасы. Хабардың мақсаты:
ақын өлеңдері мен әсем ... ... беру ... ... ... мен ... махаббатын ояту. Түн құшағында олардың жан ... сәт ... ... ... ... аптасына бір рет, көлемі: 45 минут,
жанры: әдеби-сазды, эфирге шығатын уақыты: бейсенбі, 23,06, ... ... ... ... осы ... ... еш жанама әсері болмаған. ... ғана ... ... беріліп отырған әрбір ән тыңдарманды жан
рахатына бөлеп, ... ... ... ... басты мақсаты шығар деп
ойлаймын. Талдаған хабарлар өз жұмысын әрі қарай дамытса ән ... ... өзге ... ашуы да ... ғой? ... ... ... бағдарламалар да көбейіп, музыкалық хабарлардың
саны артса тыңдарман үшін оның еш ... жоқ деп ... ... және ... ... ... ... ең жылдам ақпарат көзі екенін жоғарыда айтып өттік. Ал осы ... көзі ... ... қалыптастыра ала ма, рөлі қандай екен деген
ой туындайды. Осы журналистика жайында және оның ... рөлі ... ... профессор Намазалы Омашевтің «Заң ... ... ... делінген: «Шындықты мойындауымыз керек, жұрт қазір заржақ,
қалықтап жүретін, ұрандатып, жалаң, үстірт айтатын ... ... Оның ... ... бір мәселені қазып, талдап, түбегейлі зерттеп,
оның арқауы мен өзекті ... ... ашып ... журналистиканы құрмет
тұтады. Уақыт талабы да – осы. Журналист ананы бір, ... бір ... бір ғана ... ... ... ... тапқаны бәрінен бұрын
қоғам үшін пайдалы болмақ. Журналистиканың қоғамдағы рөлі ... ... ... ... айтылып жүр. Біреулер төртінші билік иесі десе, енді
біреуі оның ешқандай құзыреті жоқ дегенді алға тартады. ... ... елде ғана ... ... ... иесі бола ... Бізде
биліктің айтқанын журналистика ұйымдастырып отыру керек деген қағида әлі
күшін жоймай ... ... ... ... ... сот, судья түгел
дерлік қоғамдық пікірден аяғын тартады. Бізде бұлай емес. ... кей ... ... ... ... ... ... да ұйымдастырыла береді. Бұл
– елді ... ... ... ... Ешуақытта журналистика мен
атқарушы ұйымдар ымыраға келмеуі ... Егер ... ... ... болса, ондай елде даму болмайды. Өз басым осындай билікке ... ... ... ... қатысты мәселені өткір жазатын
және кез келген ортада айта алатын ... ... мен ... ... құрметтеймін. Сейтқазы Матай, тіпті, билік ... ... ... ... ... еркін де ... ... да, ... де селт ... толғақты
мәселелерге назар аудартып отырады. Осындай ... көп ... шын ... ... биліктің иесі болар еді» [2].
Музыкалық хабарлар әрдайым көрерменнің көңілінен шығатыны белгілі. 100%
болмаса да 70 -80% пайызы ... ... ... ... не? Ол да ... құршынын қандырып тыңдайтын әуені емес пе. «Құлақтан кіріп бойды
алар, әсем ән мен ... күй» деп Абай ... ... ән де ... ие. «Ән айтсаң, жаныңды жеп айтасың», - деп дана ... әнші болу да оңай ... емес ... ... біле бермейміз.
Ол – кез келгеннің бағына бұйыра ... ... ... ... ... ... ... дауысты қару етіп, «Өнер» атты үлкен майданға өз еркімен
енген жандар қиыншылығы да аз ... ... мен ... ... ... ... бүкіл ақыл-ой парасатын салған шығармасын тыңдаушы
жүрегіне жеткізе білудің өзі де үлкен ... пен ... ... ... ... ... ... Бірақ, айналып келгенде осы үлкен талант
қоғамның мәдениетіне үлкен ықпал етеді. Әуен ... ішкі жан ... ... ... ... ... деген ықылас пейілін жұмсартатын адам
баласы музыкамен, яғни ... ... ... ...... күнделікті тірліктен шаршатпай өзінің жұмасақ әлеміне ертіп
әкетеді. Адам өмірін қуыс ... ... ... ... Әлкей
Марғұлан: «Мәдениет дегеніміз – адамзат баласының ... ... ... еңбегі; мұның бәрі – зор қоғамдық сипат»- деген екен. Ал, ... ... ішкі сана ... мен сыртқы болмысын үйлестіріп
адамгершілікке, сыпайылыққа, қамқорлыққа, ... және ... ... бір ... бірі – ... ... Радио арқылы
қоғамдық пікір қалыптастыру әдісі де ... жоқ ... ... ... ... ... ... тиым салынған. Қоғамдық пікірдің
қалыптасуы мемлекет үшін пайдалы. Осы қоғамдық пікірдің өзін ... ... ... ... ... ... дүние тез шешілуге,
тез орындалуына еркіндік беретіні хақ. Менің ойымша, радио тек тыңдарманын
тыныштыққа, ұлттық патриоттыққа, ынтымаққа ... ... ... ... ... ... айналмай, шынайы ұлттық құндылықтарды дәріптеуі
керек және солай болып отыр деп ойлаймын.
ҚОРЫТЫНДЫ
Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев БАҚ ... бір ... ... ... жоқ батыстық мәдениет ұмтылыс жасауда. Оның насихаты – зорлық-
зомбылық, атыс-шабыс, эротика. Қазақстан халқының ... ... ... ... ... ... өзге ... тәрбиеленген. Батыстың, тіпті
Американың көп нәрселері ... ... [8] ... ... ... ... ... бағдарлама ұсынбасын, халық одан ұлттың рухын,
халықтың ғасырлар бойы қалыптасқан ұлттық бояуы мен ... үнін ... ... ... елдердің кей хабарларын айна-қатесіз көшіріп
алып, «шедевр» ... деу бос ... ... ... көзі ... ... жоба ... қай тілдегі хабар болмасын тарих сахнасынан
ойып тұрып орын ... ұлы ... ... ... ... ... атсалысқаны абзал. Өйткені, радио ең күшті насихат ...... ... болып саналады. Өйткені журналистика халықтың
қамын ойлайтын, соның қажетін қарастыратын сала. Журналистиканың халыққа
қызмет етуі – сол ... ... ... өтеу ... оны ... ... ... жолды таңдау деген сөз.
Біз осы отандық радиоарналардағы эфир ... ... ... көп ... ... Алты ... асып келген батыстық һәм
еуропалық мәдениет біздің ана тіліміздегі хабарлардың үнін ... ... ... ... хабарды естігісі, көргісі келеді. Қазақ тіліндегі
хабарларды қалай көркейтуге ... Көзі ... ... ояу, ... ... ... әрбір көрерменді мазалайтын орынды сұрақ. ... ... ... ... ... мол, шығармашылық ұжымы ... ... ... ... мықты арналар қажет. Қазақстанда мұндай
арналар бар. ... ... ... ... жоғын жоқтап жүрген хабарлар саны
да жетерлік. «Мылтықсыз майданға» теңелетін хабарлардың көтерер жүгі ... ... ... ... ... жедел хабар таратудың
кәсіби әдісі. Жылдар бойы қалыптасқан эфир ... ... ... қарай жаңа көкжиектерге де жетіп отыр. Ақпараттар мен озық
технология ғасыры ... ... ... адамға барлық жағдайды жасап отыр.
Үнемі шығармашылық ізденіс ... ... ... үшін ... жоқ. Мемлекет тарапынан қаражат та бөлінеді, түрлі тендерлер ... ... арна ... ... ... ... ... кеңге
жаюға мол мүмкіндігі бар. Еліміз батыс пен шығыс, ... мен ... ... кетіп қалмас үшін, ең күшті насихат құралын ... ... және ... ... ... ... ... қалуға
атсалысқанымыз абзал.
Өзіңді-өзің сыйламасаң, жат жаныңнан түңілмесін білесің. Өз ... ... ... ... күй ... ... да өз ... қамын
ойлайтын шағы жетті. ... ... ... басылуы шарт. Ал
Баласағұн айтқан «Басыңның ... ... ... ... Төл ... ақ-қараны тұспалдап жатпай-ақ, төтесінен қойып, ненің көңілге
медеу, ненің аяққа тұсау екенін елеуішпен елеп, не ары, не бері ... ... ... ... не алып ... ... не езгілеп өткізу керек.
Нанымыздың тазалығы тәрізді, қанымыздың болашағы үшін тіл тазалығын да
сылай іске ... ...... әр ... ... ... ... өзінің
белгілі түрде ұйымдасқан мазмұнды жүйесі мен әсер ... өмір ... ... ... ... ... өнердің бір түрі. Музыкада
адамның көңіл күйін бірнеше ... ... ... ... күш ... ... ... бір-бірімен астаса келіп адамзат бойындағы
эмоциялық сезімдерді аса ... ... ... ...... мен
ойдың алуан түрлі құбылыстарын (қуану, ренжу, қайғыру, тебірену, қасірет
шегу, шаттану, мұңға бату т.с.с) дыбыс екпіні мен ... ... ... ... ... ... бір ... өзіне тән кереметтей бір ерекшелігі мынада: біз ... ... ... ... ... ... одан ... рухани күш-қуат аламыз». Музыка зерттеушісі Дмитрий Кабалевский өзінің
«Музыка туралы әңгіме» деген кітабында ... ... мен ... әлемінің
арақатынасына осылайша баға береді. [23]
Радио музыканы қалың көпшілікке, яғни ... ... ... ... ... музыканы естігенде біз сиқырлы да сырлы әлемнің құшағына
еніп кеткендей боламыз. Сол себептен де менің радиодағы ... ... ... алуым. Музыка деген – шетсіз, шексіз ... ... ... ... ... мұхит. Өйткені оны әр кезде тыңдаған сайын әр
түрлі әсер аласың. Ешқашан толық түсініп, ... ашып ... бір ... тылсым жұмбақ күй кешесің. Ал, ... да ... ... мол дүниелер. Шаршаған ойды күлкімен,
ойынға деген қызуғушылықпен жеңіп, бойды бір ... ... ... десе де ... ... ... ... осы музыка мен ойын-сауықты
тақырып етіп алуымның сыры да ... ... ... ... ... ... ... серпіліп жүргеніміз абзал деп ойлаймын.
Сілтемелер көрсеткіші:
1. Н.Омашев, Ұзынқұлақтан қазақ радиосына дейін. – ... ... 2007- ... Қ. ... Ж. Нұсқабайұлы, Теледидар сөздігі – тележурналист
анықтамалығы. Оқу ... ... ... 2003. – 380 ... ... ... с ... Москва, 1987.- 595 с.
4. Ж. Әбдіжәділқызы Тікелей эфир ...... ... ... 59 бет.
5. Н. Омашев Журналистиканың жаңа стилі //Ақиқат. №9. 1997. 85-88 бет.
6. К. Хамазин 28-маусым – ... ... ... ... ... Шілде, 1999.
7. Қ.Тұрсын Көгілдір экран құпиясы. – Алматы, Қазақ университеті, 1998. 265
бет.
8. Қ.Бораш БАҚ халыққа жақ ... ... ... ... 2005. 30 ... ... ... журналистикасы, 3 томдық. Алматы, Таймас баспа үйі, 2008.- 221б.
10. Ғ. Боқаш «Теледидар тілі оңай шағылатын жаңғақ емес. //Ана ... ... ... 2 бет.
11. М.З. Зарва Слово в эфире. – Москва, Исскуство, 1971. 127 с.
12. Қ.Тұрсын ... ... ... ... ... Радиожурналистика..Экономика,2005.-11-42б, 249-305 б.
14. Қ. Тұрсын Көгілдір экран әлемі. – ... ... ... - ... ... ... ... – Қазақстан журналистер күні! Қазақ университеті.
Маусым. Шілде, 1999.
16. С. Негимов ... ...... Ана тілі, 1977. 221 бет.
17. М.З. Зарва Слово в эфире. – Москва, «Исскуство». -1971. с.127.
18. Л.Броватая Психологический фактор в ... ... ... ... ... сериясы. №5. - Алматы, 1999. стр.
19. А..Құрманғали Төл мамандықтың ... болу – ... ... ... ... 1975, 125-б
21. Қазақ журналистикасы – Алматы, 2008 – 215 ... ... ...... 2008 – 216 б.
23. Қазақ журналистикасы – Алматы, 2008 – 209 б.

Пән: Журналистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 68 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Радиожурналистика туралы12 бет
Радиожурналистиканың жанрлары мен пішіндері7 бет
Радиожурналистиканың пішіндік бейнелеуші құралдары19 бет
Қазақ радиожурналистикасының бастау көздері5 бет
Ақпарат туралы25 бет
Радио және интернет: байланысы; ара салмағы; артықшылықтары мен кемшіліктері19 бет
“радиохабардың тілі мен стилін оқыту әдістемесі”85 бет
ENRC корпорациясы үшін радиорелейлі жүйелер негізінде резервтік радиоарна құру16 бет
«Радиотехника және антенна негіздері» пәні бойынша емтихан сұрақтары14 бет
А. С. Поповтың радионы ойлап табуы. радиобайланыс принцптері15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь