VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті

Көне түріктердің жазба мәдениеті және ескерткіштері
Көне түріктердің наным.сенімдері, діні
Түріктердің ұлы ойшылары
Әбу насыр әл.Фараби
Махмұт Қашқари
Жүсіп Баласағұни
Қожа Ахмет Иассауи
Өз тарихын білмейінше және оған белгілі бір көзқараста болмайынша ешқандай мәдениеттің дамуы мүмкін емес.
Түріктер өзінің өмір сүре бастағанын әлемнің жаратылуынан бері қарай есептеп келді, бірақ олар дүние онша көне емес деп ойлады.
Түріктердің пайда болуы қытай деректерінде өзгеше беріледі. Онда түріктер бөрі анадан таралған ұрпақ ретінде көрсетіледі.
Түрік тілдері тарихындағы ең алғашқы жазу – сыртқы нұсқасына қарай «руникалық» немесе табылған жеріне қарай «Орхон-Енисей жазуы» деп аталған жазу. Бұдан өзге көне түрік тайпалары соғды, ұйғыр, манкей, брахмл, эстрангело, тохор жазуларын да білген.
Руна – бұл ыбыстық жазу, оның курсиві жоқ, жеке таңбалар бір-бірімен байланыспай жазылады. Фонетикалық жағынан алғанда руна жазуы түрік тайпаларының тіліне барынша бейімделген, әрі дыбыстық ерекшелігін дәл бере алады. әрбір дыбыс бір немесе бірнеше таңба арқылы беріледі, руна жазуының кейбір таңбалары пиктографиялық сипатқа ие.
Руникалық жазу ескерткіштерінің таралу аумағының көлемі көне түріктердің сауаттылығы жайынан сөз қозғауға мүмкіндік береді. Зерттеушілер руникалық ескерткіштердің графикалық қорларына шолу жасай отырып, көне түріктер мекендеген аймақтарда жазу-сызу қолданылған (Д.Д.Васильев), орхон-енисей түріктердің арасында сауаттылық кең жайылған (В.В.Бартольд), және ешбір «қаңғыбас, кезбе сауаттылардың» көмегінсіз жергілікті тұрғындар өздері жазған (С.Г.Малов), сондай-ақ руникалық эпитафиялар тек ақсүйектерге емес, қалың оқырман қауымға арналған (С.В.Киселев), тіпті күнделікті тұрмыстық бұйымдардың өзінде жазудың болуы тұрғындардың жоғары сауаттылығын айқындайды (А.Н.Бернштам) және көне түріктерде қоғамдық пікір өмір сүргендігін паш етеді (Л.Н.Гумилев) деген тұжырымға келіп отыр. Бұл ойды сол дәуіріндегі құжаттық материалдар да дәлелдей түседі. Дегенмен, осы сақ жазуының негізінде, әрі оның көне түріктер руникалық таңбаларына ұқсастығына қарап, белгілі түріктанушы ғалым А.Аманжолов төмендегідей қорытынды жасайды.
        
        VI-XII ғғ.  түркі  халықтардың   мәдениеті
Көне түріктердің жазба ... және ... ... ... және оған ... бір ... ... мәдениеттің дамуы мүмкін ... ... өмір сүре ... ... жаратылуынан бері
қарай есептеп келді, бірақ олар ... онша көне емес ... ... ... қытай деректерінде өзгеше беріледі.
Онда түріктер бөрі ... ... ... ... көрсетіледі.
Түрік тілдері тарихындағы ең алғашқы жазу – сыртқы нұсқасына қарай
«руникалық» ... ... ... ... ... ... ... жазу. Бұдан өзге көне ... ... ... ... ... ... тохор жазуларын да білген.
Руна – бұл ыбыстық жазу, оның ... жоқ, жеке ... ... ... жазылады. Фонетикалық жағынан алғанда руна жазуы
түрік тайпаларының ... ... ... әрі ... дәл бере ... ... ... бір немесе бірнеше ... ... руна ... ... таңбалары пиктографиялық
сипатқа ие.
Руникалық жазу ескерткіштерінің ... ... ... ... ... ... сөз ... мүмкіндік береді.
Зерттеушілер руникалық ескерткіштердің графикалық ... ... ... көне ... ... аймақтарда жазу-сызу
қолданылған (Д.Д.Васильев), ... ... ... кең жайылған (В.В.Бартольд), және ... ... ... ... ... тұрғындар өздері жазған
(С.Г.Малов), ... ... ... тек ... ... ... қауымға арналған (С.В.Киселев), ... ... ... ... жазудың болуы тұрғындардың ... ... ... және көне ... ... өмір сүргендігін паш етеді (Л.Н.Гумилев) ... ... ... Бұл ойды сол ... ... ... ... түседі. Дегенмен, осы сақ жазуының негізінде, әрі ... ... ... ... ұқсастығына қарап, белгілі
түріктанушы ғалым А.Аманжолов төмендегідей ... ... ... ... ... бұдан 250 жыл бұрын әліпбиі ... ... және ... ... Көне ... ... ... арғы ата-бабаларымыздың 1500 жыл бойы,
яғни ... V ... ... б.з. Х ғасырына дейін қолданған төл
жазуы.
Сөйтіп, көне түрік тайпаларында әліпбиі бар жазу тек V ... ... ... ... бойы ... ... ... қанды.
Көне түріктер руна жазуын қалыптастыруға, тұрмыстық заттарға, ... өз ... ... сондай-ақ қолжазбалар, ... ... ... ескерткіштерін алғаш рет 1721-1722 ж.ж. ... және ... ... ... Орыс ... 1889 ж. ... ... жерінен, Орхон өзені
бойынан Білге қаған мен ... ... ... ... Е.А.Клеменцтер 1897 ж. Селенга өзені бойынан
Шығыс ... ... ... Елтеріске, Білгеге кеуенші болған,
данагөй қария ... ... ... ескерткішті табады.
«Ырқ бітіктеу» жазылу стилінде Орхон ... ... ... ... ... ... төрт ... бөліп
қарауға болады:
1. Адамдар мен ... ... ... реалистік
көріністер;
2. Мифологиялық және ертегілік ... ... ... ... ... нақыл сөздер.
Руникалық жазба (ерекшелік) ескерткіштерінің тілі ... ... ... бола алатындығы, сонымен бірге сол
дәуірдің сан-алуан ... ... ... ... ... мұра ... де ... Руна жазуы ХІ-ХІІ
ғасырда қолданудан шығып қалды.
Соғды ...... ... арасына кең таралған ... ... ... шығу тегі ... ... ... ... тілінің солтүстік – шығыс тобына жатқызылады. ... ... ... ... соғдылар түрікше білген.
Зерттеушілер және ... ... ... ... ... ... қай ... тұсына ... және ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштері табылған жеріне қарай ... ... ... Монғолия жерінен табылған ескерткіштер:
Бұлар негізінен «Орхон ескерткіштері» деп ... және ... Толы ... ... орналасқан. Тасқа қашап жазылған ... ең ... және ...... ... ... Тоныкөк ескерткіштері.
2. Енисей өзені аңғарынан ... ... ... ... деп тағы екіге бөлінетін бұл ... ... аса ... ... ... ... күміс ыдыстардағы және
теңгелердегі жазулар кіреді.
3. Лена - Байқал ... ... ... мен ... жазылған оқылуы қиын 16 қысқа жазуды ... ... ... Барлығы үлкенді-кішілі 50-дей болатын
әртүрлі ... және ... жазу ... Шығыс Түркістан ескерткіштері тобына ... ескі ... төрт ... ... екі ... ... мен
дунхуаньнан табылған қағазға жазылған ... ірі ... ... ... жазу ... Орта Азиялық ескерткіштер тобы. Оның жетісулық ... ... ... ... ... ... бұйымдардағы
және ағаш таяқшалардағы ұзын саны ... ... ... ... топ ... мен ... ... қысқа қайырылған
17 ... ... Муг ... ... ... ... та осы ... жатқызылады.
7. Шығысуропалық ескерткіштер. Бұл топ тағы ... ... және ... деп ... ... ... ... майда жазулардан құралады.
Көне ... ... ... ... және
хронологиялық негізде топталуы:
1. Шығыс Түрік қағанаты ... ...... ... ... ескерткіштері. Жазылу мерзімі – VІІІ ғасыр. Тек ... ... VІІ ... ал ... ... жазу VІІ ғасыр
соңына ... ... деп ... ... ... ... ескерткіштеріне Енисей жазбалары,
Суджа ... жазу және ... ... ... ... ... ... жатқызылады.
3. Курыкан тайпалық одағы тұсындағы VІІ-Х ғ.ғ. ... лена ... тобы ... құрайды.
4. Батыс Түрік қағанаты кезіндегі ...... ... ... жазбалар (VІІІ ғ.).
5. Шығыс Түркістандағы ... ... ІХ-Х ... ... ... ... және ... қабырғалардағы
жазуды қамтиды.
6. Хазар қағанаты ... ... ... ... руника,
Жетісудағы таяқшадағы жазу және солтүстік ... ... ... ... Әрі осы ... ... деп ... ғалымдардың да көне түріктер дәуірін анықтауда ... ... ... Бұл жеке тақырыпқа арқау ... ... де оны ... ... шешу, бір ізге салу – ... ... ... ...... ... діни ... Ол бір құдайды
мойындайды және орталықтанған қаған ... ... ... ... ... ... ... еткен.
Тәңірі бейнесі б.э.д. бірнеше ғасырлар бұрын ... ... ... ең көне ... ... ... ... келіп шығу тегі ғұндардың «ченли» және ... ... ... ... сөздерімен байланыстырыла ... ... бәрі бір ғана ... – аспан, мәңгі көк аспан
дегенді білдіреді. ... ... ... ... ол – рух, ... ... ... «жасаған» ұғымына айналуы VІІ- VІІІ ғасырда Орта ... ... ... ... ... ... ... идеясы
Түрік қағанатының билігін уағыздап, дәріптеді.
Көне түріктер ... ... сөзі ... мағынада
қолданылады:
1. аспан, дүние ... ... ... ... құдайланған адам ретінде;
4. әмір етуші, әмірші.
Осы полистік ... ... ... жерде, суда, тау ... ... де ... керек. Қазақтарда: «Көк тәңірі», «Жер
тәңірі», «Аң ... «Су ... «Құс ... ... ... ... сөз ... «тәңірі» сөзі «бұйырушы»,
«құдай», «билеуші» деген мағынаны ... ... ... ... жердегі өмірмен байланысты бар
көк аспанның ... ... ... күн мен ай болған.
Енисейлік ... ... «көк ... күн мен ... ... ... жиі кездеседі. ... ... ... ... ... ... ... пантенонында да бірнеше Тәңірі болған.
Бірақ ... саны ... ... ... айту ... ... де ... арнайы зерттеулер жарық көре бастағанын атап ... ... ... ... және Орта ... мекендеген көшпелі
түркі тілдес ... ... ... ... ... болған. Бұл әйел құдай көне түрік ... ... ... кейін екінші орын алған. Көне түріктердің ғұламасы.
Ежелгі түркілердің ... ... ... ер ... Ұмай – ... ... қабылданған. Көне түріктердің Ұмай
анаға табынуы ... ... ... ... Мұнда
қағанның әкесі Тәңірге, анасы Ұмай ... ... ... ... Отан сөзі ... ... ... Жер-су культіне байланысты түркілер ... ... ... ... ... ... ... судан және көктен келетін үш
қатерден ... ... ... әр ... ... ... тауы
болады. Бірінші түрік қағанатының түріктері Гобидің оң ... ... ал ... түрік қағанаты түріктері өткенді
қасиетті, құт мекен деп ... ... ... ... ... ... басты
мазмұны. Орхон-Енисей жазбаларында бұл наным ... ... ... ... жер-су адамның өзі өмір ... ... ... табиғатқа табынғандықтан өлген адамның
денесін ... жер ... ... күл мен ... ғана жерлеген.
Егер адам ... не ... ... ... ... жасап,
көктемде жер көгеріп, шөп ... ... ... бастаған
кезде жерлейтін болған. Бұл әдет ... ... ... ... ... ... адамды жерлеу салт дами келе өлік ... ... ... ... ... туғызады. Кез келген құбылыстың
«иесі» онголы» ... ... ... ... адамның бәрі
бірдей аруаққа ... ... Руға ... ... болған
адамдар ғана аруаққа айналады.демек ... деп ... ... ... иесі, яғни тәңірінің өзі.
Адамдар мен құдіретті күштер ... ... ... ... топ ... ... ... көне түріктердің қоғамдық
өмірінде маңызды рөл ... ... ... ... ... ... етті
немесе алдын-ала оқиғаны жору ... ие ... деп ... ... сөзі былайша түсініктеме береді: балгар, емші,
шаман.
Яғма түрік тайпаларында диат ... ... бар ... ... сай ... улы-тастың көмегімен олар жауларына жел шақырып,
жаңбыр, қар жаудыратыны жайлы ... ... ... ... ... ... шамандары тек жануарларынан кек алу үшін ғана ... ... ... ... үшін де, ... ... кезінде жауын-
шашын шақыру, ал тым бұлтты күндері оны ... ... ... ... ... Яда-сос, яғни дұға оқитын болған.
Жалпы, жел сөзі көне түріктерде ... ... ... ... ... желпу арқылы рухтарын шақырып, өзінен ... ... ... ... ... болғанын, малын кім ұрлағанын т.б.
айтып береді екен.
Шаман дегеніміз ... ... ұға ... ... ... ... жетілген адамдар болған, өзі ақын ... ... ... ... ... пен адам бірлігіне тұрпайы көзқарастан туындаған ұғыш –
тотелизм. Көне түріктерде бөрі ... ... ... ... ... ... Осы күшті де еркін, ... ... «Көк ... деп ... «Көк ... деген атау «көк аспаннан
келген құтқарушы» деген мағынаға ие болған.
Көне ... ... ... ... ... ... қытай
жылнамаларында кездеседі.
Көне түріктердің наным-сенімінде ... өзге де ... ... рөл ... құс культі көне түріктер арасында кең ... ... ... ... ... ие болған.
Аққу табыну бастауын ерте ... ... Об ... неолиттік ер адам моласынан шыққан аққудың бас ... ... ... ... ... төрт аққу бейнесі
және қытай ... ... ... ... әрі ... ... ... құс санайды, сондықтан ... және етін жеу ... ... ... ... ... мен буряттарда аюдың бас ... ... ... үшін ... ... я ... ... ал аюдың өзге дене мүшелеріне емдік және магиялық ... ... ... ... ... ... аю культіне байланысты
көптеген ... ... ... қабылдап алған.
Көне түріктерде итке байланысты ... да ... Ит ... ... ... орын ... ... итті өлген адамның
рухы ... ... ұғым ... мен ... ... ... түсінігінде маңызды орын алды.
Аттылы жауынгер ... ... ... ... батыр-баба
ретінде ұғынылған.
Көне түріктердің сәйгүлікті пір ... ... заң ... ... ... ... өлім ... секілді аса қатаң
шара қолданылған.
Батыс Түрік ... ... ... ... ... отқа
табынады, сондықтан олар алғаш ... ... ... ... бар деп ... Отқа табынғандықтан ... ... ... олар ... ... ... оытрады
деп жазды.
Кесторландық діни сенім көне көне ... ... ... ... және шам ... ... тараған
болса керек.
ІХ ғасырдың екінші жартысында ... ... ... және ... ... ала ... ислам дінін
қабылдаған.
Исламның Орта ... ... ІХ ... ... Х ... Бұл ... араб-мұсалман әлемі Қытайдан Пиреней түбегіне
дейін созылып жатты.
Түріктер арасына ... ... ... миссионерлік
насихат, экономикалық ... ... ... босату секілді т.б.
бейбіт ... да ... ... ұлы ... ... ... ойшыларының ең атақтысы, ең мәшһүрі, ... ... ... ... ұстаз», «Шығыстану ... ұлы ... Әбу ... әл-Фараби. Оның толық аты - ... ... бин ... бин ... бин Узлас әл-Фараби.
Араб, парсы шежірелерінің деректеріне қарағанда әл-Фараби 870 ... ... ... құяр тұсындағы Фараб ... ... – оның ... ... болған іргелесі Уасижде (Оқсыз)
отырарлық әскербасының ... ... ... Ол туған
жерінің ... ... яғни ... ... атқа ... алғашқы білімін Отырар медреселерінің бірінде алғанға
ұқсайды. өйткені, «көне ... ... бір ... ... ... түркі қолөнері мен ... ... ... ... бес жасар кезінен басталатын болған.
Ол кезде мұсылман дүниесінің ... ... ... жас Әбу ... ата-анасы Таяу және Орта шығыс
елдеріне сапарға ... ... Әбу ... Бағдатқа бармас
бұрын жолай Шаш пен ... ... ... ... ... ... -Фараби логика, (музыка), астрономия және басқа ғылымдар
бойынша ... ... ... ... оқып ... ғалым. Ол ең ... ... оның ... ... ұлы ... ... ... оқыған.
Әуез жайлы де күрделі зерттеулер ... ... ... ... ашқан, астрономия жайлы кесек-кесек
еңбектер ... ... ... да тың ... байытқан.
Жаратылыстану ғылымының медицина, химия, ... ... ... ... ... күні ... ... мәнін жоғалтпаған
еңбектер жазған.
Әбу Насыр ... 950 жылы ... ... ... ... екі ... бар, - ... М.Хайруллаев, - Біріншіден: ғалымдар
оны ... ... ... ... ... Әбу Насыр қасына
бірнеше адам ертіп, Асқалап ... бара ... жол ... ... қаза топқан.
Әл-Фараби шығармаларының басым ... әлі де араб ... ... ... Астрономия, логика, әуез жайлы
еңбектері де күні ... ... ... ... ... ... ... көптеген ғалымдары Әбу Насырдың ... ... орта ... зерттей бастаған. Міне, ол бүгінге
дейін жалғастырылып ... ... ... ХІ ... өмір ... аса ... бірі ... әл-Қашғари. Ол ... ... ... орай күні ... ... ... ... жылы
белгісіз. В.В.Бартольд, С.Е.Малов, А.Б.Калидов, И.В.Стеблева ... ... ... ... ... - ті (түркі ... 1072 және 1078 жылы ... деп ... жүр. ... ... ... қаласында туған.
Махмұт Қашғари саман әулетінен Орта ... ... ... ... аты Хамир Тегін екендігін көрсеткен. Осындай ... ... оғыз ... ... шығуы мүмкін екендігіне
меңзейді.
Махмұт Қашғаридің ... күні ... ... дүние жүзі
ғалымдарының назарын аударумен келеді. Орыс ... ... ... өз ... айтқан негізінен В.В.Бартольд, С.Е.Малов
және ... ... ... ... ... ... Аталай, Неджиб Асим, Таймас Абдулла, ... ... ... ... ... ... және ағылшын
зерттеушісі жозеф ... ... ... ... ... ... жеткен мағлұматтар жоқтық қасы.
Аты жөніне ... ... ... ... ... және И.В.Стеблеваның айтуынша, ... ... ... ... ... ... В.В.Бартольд ол
кезде «Қашқар ... ... ғана ... ... ... ғни ...
хақан тілінде «сөйлеген» дегенді айтады.
Жүсіп өз дастанын ... ... ... ... ... ... Әбу Әли Хасан Ибн ... ... ... ... ... бұл ... үшін ... хақан оған,
«хас-хаджиб» яғни «хан сарайының ... ... атақ ... ... заманымызға Жүсіп шығармасының үш ... ...... ХV ... ... ... қазір ол
Вена қаласында ... ... - араб ... ...... ... кітапханасында тұр.
Наманғаннан табылған үшінші нұсқасы тағы бар, ол да ... ... ... ... мен Орта Азиядағы сопылық поэзияның көрнекті ... ауыз ... ... ақын Ахмет Иассауи 1093 ж ... жылы ... ... ... ... Оның ... Ата мен Қарашаш Ана осында тұрып, осы ... ... ... ... орнатылған күмбездер де осы Сайрамда ... ... ... ... бірінші болып, ол ... ... ... парсы тілдерінде емес, өзінің ана тілі ... ... ... ... ... ... да
осында.
Ахмет Исаауи «Жинағының» ғасырлар бойы ... ... ... айта ... ... ақын хикметтерінің қайсысы
оның өз қаламынан туған, ал ... өңі ... ... өлеңдерінің тілі ... түрі ... ол ... ... ... ... Араб – ... тілдерінің элементтері
онда аз, бірақ «Құдатғу ... ... ... ... ... ... ол бабамыздың ғақияларының көне түркі ... ... ... сай келетіндігін ескерте отырып, сол ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілімен де болғандығын аңғартады.

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ахмет Иүгінеки10 бет
XIII-XV ғғ. Қазақстан мәдениеті. Түркі жазуы 7 бет
Орталық Қазақстанның қола дәуірі5 бет
Алтын Орда мекендеген территориясы5 бет
Алтын орда мемлекеті10 бет
Н.А.Баскаков классификациясы. В.В.Радлов және түркология6 бет
Оңтүстік Азия халықтары туралы6 бет
Патшалық ресейдің бағынышты түркі халықтарының орыстандыру саясаты22 бет
Түркітану ғылымы және Түркітануға кіріспе3 бет
Халықтың ұлы қоныс аудару6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь