Түріктердің рухани мәдениеті

І. Түріктердің рухани мәдениеті
1. наным.сенім, әдет.ғұрып, тәңіршілдік
2. жазу ескерткіштері
3. Түркі тайпаларында ислам дінінің таралуы
4. Археологиялық ескерткіштер
ІІ. Түркі тайпаларының материалдық мәдениеті
1. Қалалық мәдениетінің ошақтары
2. Жекелеген қалалар, олардың құрылымы
ІІІ. Ғалымдар мен ойшылдар, олардың мұраларының маңызы.

ІҮ ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Түркі халықтарының діни-мифологиялық нанымдары тіпті бір тарихи кезеңнің өзінде де біркелкі болған жоқ. Оған бізге дейін келіп жеткен жазба ескерткіштері мен археологиялық материалдарға қарап көз жеткіземіз. Қазіргі кезде тәңір, шаман, будда, манихей, христиан туралы мәліметтер табылды.
Тәңірге табыну. Францияның белгілі дін зерттеушісі Жан Поль Рудың пікірінше, Алтай мен Оңтүстік Сібірде өмір сүрген түріктердің табыну объектісі – «адам-аспан», «адам-күн» -Тәңір болды. Қытай тарихшылары оларда Тәңір құдайының болуы б.з.д.5-3 ғ жатады деп есептейді. Діни ұғымды діни сюжеттермен тасқа түсірген суреттер қытай тарихшыларының мәліметтерін растай түседі. Араб географы Макдиси: «Түріктер «Бір тәңір» дейді, ол «Бір Құдай» дегенді білдіреді» деп жазды. Плано Карпини өзінің «Моңғол тарихы» деген кітабында былай дейді: «Олар бір Құдайға сенеді, оны көзге көрінетін және көрінбейтін дүниені жаратушы деп біледі, сондай-ақ бұл дүниедегі жарылқаушы әрі азаптаушы деп мойындайды». Түріктердің нанымдары бойынша Тәңір деген Аспанды білдіреді, ол дүниені жаратушы және ол өзі жаратқандардың бәріне –адамға, халыққа, мемлекетке билігін жүргізеді деп сенген. Ол дүниені жаратты және өзі де дүние. Түріктердің басқа халықтардан ерекшелігі Құдай жалғыз деп сенді. Құдай – қайырымды, қатал, құтқарушы әрі жазалаушы. Ол бәрін көреді, адамның тағдыры, ойлары мен іс-әрекеттері оған тәуелді. Тәңір дінінің мәні де осында, Құдай адамның еңсесңн түсірмейді, қайта оны жігерлендіріп, іс-әрекетке бастайды.
Қазақстанның әуелгі орта ғасырлардағы көшпелі халқының сондай-ақ қалалары мен қоныстары тұрғындарының наным-сенімдері мен діні әр қилы болды.
Ежелгі түріктер дінінің негізі Көкке (Тәңір) және Жерге (Жерге-суға, Йер-Суб) сыйыну болды. Құдырет деп есептелген бұл қос күштің негізгісі Көк болды. Қағандар нақ осы Көктің еркімен билік құрып отыр деп санаған түріктер оларды «Көк тектестер және Көкте туғандар» деп атады. Түрік қағандары өздерінің жазбаларында Көкті өздерін әрқашанда желеп-жебеуге шақырады. Олар Көк, Жер, Су жұт жайлаған жылдары түрік халқын сақтап қалды деп сенген.
Өзінің мәні жағынан бұдан кейін тұрған әйел тәңірісі Ұмай-от басы мен бала-шағаны қорғаушы болған. Сонымен бірге, Ұмай түріктер сыйынған құдыретті үш күштің бірі болған және оларға қашанда қамқоршы болып отырған. Ұмайға сыйынушылық Алтайдың кейбір түрік тілдес халықтарында 19 ғ аяғына дейін сақталып келді.
Әуелгі ортағасырлардағы барлық түрік тілдес тайпалардың наным-сенімінде қасиетті тауларға табынушылықтың маңызды мәні болды, бұл сенім Оңтүстік Сібірде өткен ғасырдың өзінде болды. Ежелгі түріктер «қасиетті Отүкен қара күшін» ерекше қастерлеген, олардың рухы қаған тегінің қамқоршысы деп есептелген. Онда «бабалардың үңгірі» болған, түрік аңыздары бойынша осы үңгірде қасқырдан құрбан шалып отырған.
1. Бұлутай.М.Ж. Ата-баба діні. Түркілер неге мусылман болды? А;2000. 278б.
2. Айдаров.Г. Күлтегін ескерткіші. А;1995.226б.
3. ЕгеубаевА. Түркі өркениетінің заңдылықтары мен ерекшеліктері. 190-200бб.
4. Қашқари.М. Түрік сөздігі. 3-томдык. А;1997.Т.1.11-12бб.
        
        ЖОСПАРЫ:
І. Түріктердің рухани мәдениеті
1. наным-сенім, әдет-ғұрып, тәңіршілдік
2. жазу ескерткіштері
3. Түркі тайпаларында ислам ... ... ... ... Түркі тайпаларының материалдық мәдениеті
1. Қалалық мәдениетінің ошақтары
2. Жекелеген ... ... ... ... мен ... ... мұраларының маңызы.
ІҮ ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
ТҮРКІ ХАЛЫҚТАРЫНЫҢ ДІНИ ... ... ... ... ... бір тарихи
кезеңнің өзінде де біркелкі болған жоқ. Оған бізге дейін келіп ... ... мен ... ... қарап көз жеткіземіз.
Қазіргі кезде тәңір, шаман, будда, манихей, христиан туралы мәліметтер
табылды.
Тәңірге ... ... ... дін ... Жан Поль ... ... мен ... Сібірде өмір сүрген түріктердің табыну
объектісі – «адам-аспан», ... ... ... ... ... Тәңір құдайының болуы б.з.д.5-3 ғ жатады деп есептейді. Діни
ұғымды діни сюжеттермен ... ... ... ... ... ... ... Араб географы Макдиси: «Түріктер «Бір тәңір»
дейді, ол «Бір Құдай» дегенді білдіреді» деп жазды. Плано Карпини ... ... ... кітабында былай дейді: «Олар бір Құдайға сенеді,
оны көзге көрінетін және көрінбейтін дүниені жаратушы деп біледі, сондай-
ақ бұл ... ... әрі ... деп ... Түріктердің
нанымдары бойынша Тәңір деген Аспанды білдіреді, ол дүниені жаратушы ... өзі ... ... ... халыққа, мемлекетке билігін
жүргізеді деп сенген. Ол дүниені жаратты және өзі де дүние. Түріктердің
басқа халықтардан ... ... ... деп ... ... – қайырымды,
қатал, құтқарушы әрі жазалаушы. Ол бәрін көреді, адамның тағдыры, ... ... оған ... Тәңір дінінің мәні де осында, Құдай
адамның ... ... ... оны ... ... әуелгі орта ғасырлардағы көшпелі халқының сондай-ақ
қалалары мен қоныстары тұрғындарының наным-сенімдері мен діні әр ... ... ... ... Көкке (Тәңір) және Жерге (Жерге-суға,
Йер-Суб) сыйыну болды. Құдырет деп есептелген бұл қос күштің негізгісі
Көк ... ... нақ осы ... ... ... құрып отыр деп санаған
түріктер оларды «Көк ... және ... ... деп ... ... ... ... Көкті өздерін әрқашанда желеп-жебеуге
шақырады. Олар Көк, Жер, Су жұт жайлаған жылдары ... ... ... деп ... мәні ... ... ... тұрған әйел тәңірісі Ұмай-от басы мен
бала-шағаны қорғаушы болған. Сонымен ... Ұмай ... ... үш күштің бірі болған және оларға ... ... ... ... ... Алтайдың кейбір түрік тілдес халықтарында 19
ғ аяғына дейін сақталып келді.
Әуелгі ортағасырлардағы барлық түрік тілдес тайпалардың наным-сенімінде
қасиетті ... ... ... мәні ... бұл ... ... өткен ғасырдың өзінде болды. Ежелгі ... ... ... ... ... ... олардың рухы қаған тегінің қамқоршысы деп
есептелген. Онда «бабалардың үңгірі» болған, түрік ... ... ... ... құрбан шалып отырған.
Түріктердің ұғымы бойынша, жер мен суды, орман мен тауларды жайлайтын
көптеген рухтар бар, оларға анда-санда тасаттық беріп, ... ... ... Сенім бойынша дүние салғаннан соң адамдардың жаны ... жер асты ... өлім ... мен жер асты ... ... ... деп саналған. Оның аты Енисей руна
жазбаларының бірінде ... ... ... ... түрік тайпаларына оның ішінде
оғыздарға, ... ... ... ... ... Араб
географы әл-Макдиси Орта Азиядағы түріктердің діні туралы былай деп
жазады: ... бір ... яғни ... біреу» дейді. Олардың
кейбіреулері тәңір дегеніміз зеңгір көктің атауы деп ... ... ... ... ... нақ өзі дейді».
Түріктердің отты пір тұтатыны және отпен аластайтыны жөнінде Византия
елшісі Земарх хабарлайды. Арабтың көптеген авторлары ... күш ... аяз ... ... ... ... түрік «сиқыршылары» туралы
жазады. Түріктердің сиқырлы күшке, шман бақсы-балгарлеріне сенетіні жайлы
парсы тарихшылары мен географтары да жазады.
Түріктер ... ... ... шаман ғұрпымен жерлеген.
Деректемелерде жерлеу ғұрпының сипаттамалары сақталған: өлген адамды
биіктеу ... ... киіз үйге ... Киіз ... ... ... әкелген қойлары мен жылқыларын байлап, киіз үйді жеті рет
айналып өткен. Үйді айналып, есік ... ... ... ... тілгілеп,
жылайтын болған, сонан соң белгіленген күні «өлген адамның атын, киімдері
мен заттарын алып, ... ... ... ... біргеөртеген. Содан соң
қолайлы мерзімде көму үшін жинап алған: егер көктемде ... ... ... онда ... мен ағаш жапырақтарының сарғаюн күткен, егер күзде
немесе қыста өлген болса, онда ағаштың бүр ... ... ... ... ... ... көмген... Жерлеуден кейін олар тас қалап, оның ... ... ... саны ... ... тірі кезінде өлтірген
адамдары санына байланысты болған. Содан кейін құрбандыққа әкелінген
барлық қойлар мен ... ... ... іліп ... ... ғ Орталық Азиядағы, одан кейін Орта Азиядағы, Қазақстандағы түрік
тілдес халықтар ... өз ... ... басқа цивилизациялар
тудырған – буддизм, манихейлік, христиандық дін жүйелері тарала бастаған.
10 ғ бас кезінде Орта Азия мен ... ... ... ... ислам дініне бағындыру басталады, бірақ бұл процесс едәуір
кейінгі дәуірде дамиды.
Барлық «ұлы ... ... ... ... ... ... неғұрлым ертерек танымал бола бастайды. Қағандықтың әміршілері
буддизмді өзінің құрамы жағынан өте-мөте әр текті елде ... ... ... ... ... ... ... бесаспап формасы
деп білген.
6-9 ғ «ұлы жібек жолы» бойындағы ... ... және ... және ... ... ... «Он жебе елінде», яғни
Батыс түрік қағанатында, «діни сенімді ояту үшін» ... «Қос ... ... атты ... ... ... алтын шаһары»
және Жетісудың манихейлік монастырлар бар тағы да 4 ... ... ... несториандықтың негізгі орталығы болған Мервте көптеген
монастырлер болған және ... өмір ... 7 ғ ... да ... ... ... Жетісуға, Қазақстанның
оңтүстігіне осы ... ... ... керек. Жетісудағы Ақбешім қала
жұртынан археологиялық қазба кезінде әуелгі орта ... ... ... ... ... халықтарының бір бөлігі зароастризм
дінін ... ... ... ... ... ... айғағы.
Зароастризмде отты өшірмей ұстау ғұрпының ерекше маңызы бар. Бейнелері
Сасани әулетінің теңгелерінен жақсы таныс арнайы ... ... ... осы үшін ... ... қазу кезінде әуелгі феодалдық қабаттардан түғырға орнатылған
табақша іспеттес шырағдандар коллекциясы жасалды. ... орта ... ... ... және көшпелі халықтарының діни көзқарастары
әр түрлілілігімен және ... ... ... ... ... қалған наным-сенімдер мен ғұрыптар таптық қоғамға тән ... ... ... өзінше бір үлгіде ұштасты.
ЖАЗУ ЕСКЕРТКІШТЕРІ
6-8 ғ түрік қағанатына бағынған ... және Орта ... ... ... ... Хазар қағанатын құрған төменгі Еділ ... ... мен ... ... түрік тайпалары өздерінің және елшілік
жеке жазуларын ... Жазу ... ... және ... ... ... мемлекеттік актілерді бекіту
қажеттілігінен туындаған ... Діни ... да ... бір ... ... айтылғандай, ертедегі түріктер ағаш тақтайларға «қажетті
адамдардың, аттардың, салық пен малдың санын» есептеу ... ... ... ... қатар түрік елшілері грамотамен жабдықталды. ... ... ІІ ... императоры сарайына келген түрік елшісі
соғды Маниах қағаннан «скиф жазуымен» жазылған хатты ... ... ... ... ... ...... көне жазуы ескерткішіне қарап
білуге болады. Бағананың үш жағында соғды тілінде жазылған жазу бар. ... ... ... жазуымен санскриттегі жазба толығымен ... ... ... ... мақсатында түрік тілінде жазылғаны будданың
«Нирванасутра» шығармасында жазу сақталған. ... руна әрпі ... ... ... соғды әліппесімін кеңінен қолданған, ол Түрік
қағанатының бірінші ресми жазуы болды.
Жаңа ... – көне ... ...... ... 7 ғ ... ... болған. Әліппе алғашқыда бір-бірінен ... ... ... ... 37 ... 38 ... тұрған, оның соғды
әліппесінен айырмашылығы ағаш пен ... ... ... ... ... түркі тілінің ерекшеліктерін дәл бере білді.
Әдеби және тарихи ... ... руна ... тіл мен
әліппеге қатысты біркелкі емес. ... ... орай ... ... ... ... ескерткіштері негізінен алғанда Орхан, тола және ... ... ... Бұл ... Білге-қаған мен
Күлтегінге арналған белгілі руна мәтіндері жатады: Кошо-Цайдам
бағаналары, ... ... ... ... ... ... Куличор
құрметіне арналған бағана, Селенга тасы, Сэврэй тасы, Терхин бағанасы,
Тэсинь бағанасы, Қарабалғасун жазуы, Суджа жазуы, Тайхир-чулудің ... ... екі ... ... жазуы, Хангай мен гобаның ұсақ
жазуы, сондай-ақ соғды тіліндегі Бугут жазуы. Жазудың бұл ... ... деп ... Тува және минусин аймағындағы екі ... ... ... ... ... тастарда, алтын және күміс
ыдыстарды, теңгелерде қазіргі таңда белгілі болған жазудың 150 ... ... ... ... ... тұрмыс заттарына
жазылған, әлі күнге дейін оқылмаған 16 қысқа жазу кездеседі.
4. Алтай тобының ескерткіштері: бір тас ... мен ... ... ... ... ... күміс ыдыстардағы жазулар (барлығы 50-ге жуық
жазулар )
5. Шығыс Түркістан ескерткіштері Түрфандағы көне құрылыстың қабырғасында
жазылған төрт ... ... ... екі ... ... ... қағазға түсірілген бірнеше мәтіндерді, қоладан жасалған
қол айнадағы жазуды қамтиды.
6. Жетісулық деп аталған орта ... ... тобы – ... құлпытастардағы, теңгелердегі, тұрмыстық заттар мен ағаш
таяқтардағы 12 жазуды, ал Ферғана ескерткіштеріне жататын қосалқы тобы
– керамика мен металдағы 17 ... ... ... ... ... әдетте үш топқа бөлінген: Дон, Дунай, Еділ бойындағы.
Көне түркі мәдениетінің ең таңғаларлығы жазудың пайда ... мен ... ... дер едік, Білге-қаған мен Күлтегіннің және басқа
түрік елінің ... ... ... ... руна ... ... ... шығармалар ретінде және сол кезеңнің тарихын баяндайтын
дерек ретінде ... ... ... ... ал ... ... межесінен бастап
жазба деректемелер де Қазақстан территориясында адамзат қоғамының
тоқтаусыз дамығандығын ... ... ... ... қауымдық құрылыстан әуелгі таптық, феодалдық қоғамға көшудегі
экономикалық және әлеуметтік ... ... ... ... ... ... береді. Шаруашылық кәсіптің негізгі түрі
ретінде көшпелі мал шаруашылығы пайда болып, берік орнады, ... ... ... ... ... ... қала ... қалыптасты.
Орасан зор территорияда өте күрделі этникалық процестер жүріп, қазақ
халқының этникалық тегінің негізі, тайпалар бірлестіктерінің, мемлекеттік
құрылымдардың Орта ... ... Урал және ... Еуропа тұрғындарымен
ежелгі замандағы және әуелгі орта ... ... ... ... ... ... ЖӘНЕ ЖАРТЫЛАЙ КӨШПЕЛІ ХАЛЫҚТЫҢ 6-10 ҒАСЫРЛАРДАҒЫ МАТЕРИАЛДЫҚ
МӘДЕНИЕТІ.
Қазақстан территориясындағы түріктердің саяси үстемдігі орнағаннан
кейін ... ... ... ... ... ... беттерінене енді қайтып кездеспейді. Оларға, әдетте,
жеңіп шыққандардың есімі енгізіледі. Олар батыс түрік қағанаты ... ... ... ... дәлелдегеніндей,
қоныстанған байырғы жерлерін, мәдениет пен өнер ... ... ... ... ... қарым-қатынастары,
тұрмыс салты бойынша, мәдениеті жөнінен ... ... ... ... ... ... көп қиындықсыз сіңісіп кеткен. Түрік
тілдес тайпалардың саяси, ... және ... ... ... ... ... ... бытыраңқы этностардың бірігу
процесінің басы болды. ... ... ... ... ... ... жаңа ... тастан жасалған антропоморфты балбалдар
тізбекті мүсіндерді алып келді. Олардың ықпалымен жерлеу ... ... ... ... ... жауға мінген ... ... ... ... мәдениет байиды, темір үзеңгілер,
жебелердің темір ұштарының және қанжарларының, қылыштардың жаңа түрлері
пайда ... ... ... ... жиынтығымен сәнделген
жауынгерлік белдіктер, кеңінен тарайды.
Түрік заманындағы көшпелі және ... ... ... ... ... ... кездейсоқ табылған заттар
және тастан жасалған тұлғалар ... ... ... ... ... ... тайпалық топтармен теңдестіру үшін
деректер әзірше аз болып отыр. Тайпаларды оқшаулап бөлу ... ... ... ... ... шартты сипаты бар. Ертісте
қазып ашылған қабірлер тобын ғана азды-көпті сенімді ... ... ... Жетісудағы, Шығыс Қазақстандағы және Алтайдағы
түрік заманындағы ... ... ... және одан ... ... бір-біріне өте ұқсас. Қабірлердің сыртқы белгілері – ... ... ... аласа үйінді, оның астындағы қаламалар тік ... ... ... ... келеді. Адамды жерден қазылған сопақша келген
шұңқырға жерлеген. Өлген адаммен бірге киім-кешектері, сәндік заттары,
қаруы қойылған. Аттың өлігін ... ... ... жоғары таман,
аяқтарын бүгіп бүйірінен салған. Кейде аттың орнына қабірге оның басы мен
кесек еттерін немесе тұяқтарымен бірге ... ... Сол ... тән
нәрсе ретінде Жетісудағы Қызылқайнар қорымындағы бір қабірді сипаттауға
болады. Обаның диаметрі 7 ... ... 0,3 ... ... ... оны ... тас ... Үйіндінің астында екі қабір бар.
Олардың бірінен жүгенделген аттың қаңқасы шықты. Адамның қаңқасы ... ... ... шалқасынан жатыр. Оң қолы созылған күйінде
жанына, сол қолы ... ... ... ... ... ... темір тоғаның сынықтары, сдақтың сүйек қаптырмалары, жебенің
ұштары, ... ... ... табылды.
6-10 ғ қабірлердің көбі Шығыс Қазақстанды және Ертіс аңғарында,
Трофимовка І және ІІ, ... ... және ... І және ... ... ... ... бірінші тобының топырақ
үйінділері бар. Обалар топ-топ болып орналасқан. Қабір ... ... 6 ... 12 ... дейін, биіктігі 0,5 метрге
дейін. Қабірлер қайың бөренелермен жабылған. ... ... ... ... ... қабірлерінде – тұрмыс заттары,
әшекейлер болып келеді. Қабірлерден сондай-ақ ... ... ... бас, аяқ ... ... Қой ... және
балшық ыдыстардың сынықтары ас беру әдет-ғұрпының болғандығын білдіреді.
Обалардың екінші тобынан оба астында және ... ... ... ... ... табылды. Оалардың бірінен ... ... ... үш ... ... жауға ұстайтын қару-
жарағы шықты.
9-10 ғ обаларда өлікті өртейтін ғұрып бойынша ... ... ... ... ... не ... қаланған қоршауда жекелей және
бірнеше адам жерленген ... бары ... ... сырдарияның орта ағысындағы түрік тілдес көшпелі және
жартылай көшпелі тайпалардан қалған түрік уақытындағы қабірлердің өзіндік
ерекшліктері бар. ... ... ... кезде керамика, металдан
жасалған бұйымдар шықты. Қабірлердің бірінен темір семсер табылды. Осыған
ұқсас бейіт құрылыстары Шаға қорымында зерттелді. Түрік ... ... ... ... ... беткейінде де кездеседі.
Материалдық мәдениет. Қазылған қабірлерден алынған археологиялық
заттар, ең ... сол ... ... ... ... ... ... түсінік береді. Шығыс Қазақстандағы
қабірлердің бірінен ағаш ... ... екі ... ... ... ... ... тәрізді және тік бұрышты кішкене қаптырмалармен сәнделген.
Сондай-ақ қиындысы ромб тәрізді найзаның ұшы табылды. ... ... ... ... ... ... ... былғары, етегі қысқа шекпен мен ұзын жібек желбегейдің
қалдықтары табылды. Жазба ... мен ... ... ... ... ... топшылауға мүмкіндік береді. Ол жүн және
жібек ... сырт киім ... ... Қабірлерде балшық ыдыстар
кездеседі. Олардың бәрі қолдан жапсырылып істелген. Бөріжар қорымынан
шыққан керамика шүмекшесі бар ... ... ... ... ... Ежелгі
замандағы және әуелгі орта ғасырлардағы Қазақстанның тарихы бүкіл дүние
жүзілік және ... ... ... құрамдас бөлігі. Ежелгі
мекендеушілер орасан зор өлкені бірте-бірте ... ... ... ... төлтума материалдық және рухани мәдениетін жасады.
Қазақстанның ортағасырдағы қалалық мәдениеті
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық ... ... ... ... байланыста болған көшпелі және жартылай көшпелі мал
шаруашылығына негізделген еді. Көшпелі ... мен ... ... ... ... ... ... құрады.
Батыс-түрік қағанатында ерте ортағасырлық қалалық және егін
шаруашылығы мәдениеті ... ... ... ... ... ... Ұлы ... жолындағы – Жетісуда, Жоңғарияда, Шығыс
Түркістанда, Солтүстік Қытайда сауда-саттық, егін шаруашылығына ... ... 5-8 ғ ... Шу, Іле ... ... ... ... мен бекіністер салды. Олар көлемі жағынан Орта Азияның ерте
ортағасырлық қалаларынан кем түскен жоқ.
Қазақстан ... ... ... ... ... ірі ... ... ғасырдың ортасында қалалық мәдениет дамыды. Олардың бірі Оңтүстік
Қазақстан мен Жетісу еді. Оңтүстік ... ... ... ... ... Отырар, Шавгар және Сауран сияқты ірі қалалар бой көтерді.
Испиджаб сауда жолы өтетін ... ... ... ... ... бұл ... ... қару-жарақтар, мыс пен темір тасылды.
Испиджаб, - деп ... ... ... ... - ... ... үлкен де, ірі қалаларының ... Ол ... ... және ... ... ... жері ... ағаштары
көп, суы мол және ғажайып бақтары бар».
Талас алқабында ірі қала Тараз пайда болды. Ол 6 ғ ... ... еді. ... түрік қағаны Иштеми 568 жылы ... ... ... ... ІІ-ң ... ... қабылдады. Шежірешілер Таразды
саудагерлер қаласы деп атаған. Ол түргештерлің, ... ... ... ... ... ... Асса өзендерінің бойында Тараз
маңында Төменгі Барысхан, Жамукат, Жікіл, Бектөбе, Дех-Нуджикес, Адахкет,
Текабкет, Шельджи, ... және т.б ... мен ... созылып жатты.
Талас алқабынан Шуға дейінгі жолда Ақтас, Құл-Шуб, Жіль-Шуб, ... ... ... тәрізді қалалар орын тепкен. Тек 6-13 ғ Шу алқабында
соғдылар, сириялықтар, ... ... ... ... 25 қала
блған. Бұл Харан-жуан, Жуль, Навакет, Бунджикет, Құрмырау, Суяб, Баласағұн,
Жоғарғы Барысхан қалашықтары. Іле ... ірі ... ... ... ... Алмалық, Ілебалық, Көк-Тума сияқты қалаларды
жатқызуға болады.
7-13 ғ қала мәдениеті тек ... және ... ... ғана емес,
Қазақстанның басқа өңірлерінде де дамыды. ... ... ... Янгикент, Сығанақ, Жент, Барлышкент және т.б. қалалар орналасқан.
Орталық және ... ... оның ... ... ... Кеңгір, Нұра,
Жезді, Сарысу өзендерінің бойында 78 қаланың орны табылды. Нұра алқабында
Ақсикент деп аталатын мейлінше ірі қала ... ... ... ... Ұлыбағыр, Торғайдың төменгі сағасында – Қаңлыкент, Қарақорым, Борсық
қалалары болғаны белгілі. Ертіс ... ... 16 ... ... оның ... ... мен Хакан-қимақ қалалары қағанаттың астанасы
болған. Сол кезде қалалардың ... ... ... ... Тараз маңындағы Бабадж-Хатун, Айша-бибі кесенелері, Тараздағы
Қарахан кесенесі, Сырдарияның төменгі сағасындағы ... ... ... ... ... ... бұрынғы өткен
заманның сәулет өнерімен тығыз ... ... ... шикі кірпіш, құм,
ағаш қолданылды. Ірі ғимараттар мен бекіністердің сыртқы қабырғасы көбінесе
күйдірілген сары ... ... ... қапталды. Сөйтіп, орта
ғасырда Қазақстан аумағында тек көшпелі өркениет ғана дамып ... ... ... ... егін шаруашылығы, мал шаруашылығы мен қалалық
мәдениет те дамыды, олар ... ... ... ... ... үлгі ... МЕН ... МҰРАЛАРЫНЫҢ МАҢЫЗЫ.
Ортағасырлық мәдениеттің қаншалықты деңгейде дамығандығына ... ... ... ... ... Әбу ... ибн Мұхаммед
ибн Тархан ибн Узлаг әл-Фараби ... ... ... ... ... ... Ф.Дитерицтен бастап Дж.Сартонға дейін
мәдениет пен ғылымның өкілдері, ... ... ... ұлы ... ... ... баяндайды. Ол астрономияны,
логиканы, музыка ... ... ... мен этиканы,
медицина мен ... ... мен ... ... Оған «Муаллим
ассана» - «Екінші ұстаз» деген атақ берілген. Бұл жерде «екінші» ... ... ... ... ... шын мәнінде әлемдік
дәрежедегі адам болды, ол өзінің шығармаларында араб, парсы, грек, үнді
және өзінің, ... ... ... ... ... ... Ол атақты «Китаб аль-музык аль-кабир» атты ... ... ... мән береді. Ол ғылымды жаңғыртушы болды, бұл
оның «Ғылымды топтау туралы сөз» деген ... ... ... ... мен ... ... мән ... өйткені,
солардың арқасында шын мәніндегі бақытқа қол ... ... ... ... бақыттан ажырата білу керек, міне, Әл-фараби сондықтан да
жақсылық тілеуші қаланы надан, адасқан қалаға қарсы қояды, ақ ... үшін ... ... ... және ... жат нәрсе деген.
Рухтың еркіндігі туралы Әл-Фараби шығармаларында өте анық жазылған ... ... ... мол. Әл-Фарабидің тап осы еңбектерінде арабтың
ортағасырлық ғылымы ... оның ... Ибн ... Ибн ... ... ... ... Леонардо да Винчидің және өзге ... ... ... ... кезеңіндегі ірі әдеби поэтикалық шығарма «Құдатғу
білік» - «Ғылым бақытты болуы тиіс», ... ... ... ... табылады. Оны Қарахан мемлекетінің билеушілерінің бірі Сатұқ Боғра-
ханға арнап Баласағұнның тұрғыны Жүсіп Хас-Хаджиб жазды. «Құдатғу ... ... (85 ... ... жәе 124 ... ... бар.
Шығарманың жалпы көлемі 13 мың екі шумақтан құралған өлең. Поэманың үш
қолжазбасы сақталған: ұйғыр ... ... ... араб ... каир мен ... ... «Қайырымды білім» тек әдеп-
мораль ... ғана ... ... ... ... онда ... ... бұл қоғамдағы әр түрлі тап өкілдерінің мінез-құлық
ережелерін, ... мен ... ... ... ... суреттейді. Жүсіптің пайымдауынша, негізгі принцип «бақытты»
және «әділ» патша, бұл ... ... әділ ... тең ... қатаң сақтау болып табылады. Терең мазмұны мен ... ... ... ... таратты. Білім – билеуші үшін де, халық үшін де
игілікке қол жеткізудің бірден бір қайнар көзі ... идея оның ... ... ... ... ... қайырымды билеуші басқаруы керек
деп ой түйеді.
Түрік тайпаларының тілі, фольклоры, этнографиясы туралы шығарма авторы
Махмуд Қашғари (1029-1101) еді, оның ... ... ... ... ... ... ... лұғат та-түрік» атты шығармасы бар. Онда тарихи-
мәдени, этнографиялық және лингвистикалық материалдар жинақталып, кеңінен
қамтылған. «Диуани лүғат ат-түрік» - 11 ғ ... ... ... ... ... ... мен ... нормаларын
сипаттайтын түркі мәдениетінің ескерткіші, онда ... ... ... ... ... ежелгі, зороастрийлік-шамандық
дүниеге көзқараспен қатар жаңа идеология – исламның элементтері мен оның
бір тармағы ... ... да ... қазіргі кезде А.Н.Кононовтың айтуы бойынша 11 ғ түріктердің
өмірі туралы бірден бір ақпарат көзі болып ... атап ... ... мәдениеті, тұрмыс-салты туралы, этнонимдер ... ... ... ... ... лауазым иелерінің атақтары мен
атаулары, тағамдар мен сусындардың атаулары туралы, үй ... ... ... мал ... ... ... мен ... туралы,
астрономиялық терминдер, халық күнтізбесі, ай мен күн аттары туралы,
балалар ойыны ... және ... ... ... ... ... мынадай
негізгі жанрларды бөліп қарады: түркі тілді фольклорлық-тұрмыс-салт және
лирикалық әндер, батырлар жырынан үзінділер, ... ... ... ... ... мақалдар, мәтелдер және шешендік сөздер.
Түркі суфизмінің негізін қалаушы, ойшыл әрі ақын Қожа Ахмет ... ... өмір ... ... мол мұра ... Оның өмірі мен қызметі
Яса қаласымен тығыз байланысты. Оның ... және ... атты ... ... түркі суфизмінің көшбасшысы. ... ... ... ... мен ... ... Автор 4 позицияны,
атап айтқанда, шариатты, тарихатты, хакихатты, мағрифатты түсіндіруге
ерекше мән береді. «Шариат» - ... ... ... ... салт-
дәстүрі. «Тарихат»-суфизм идеясы. «Хакихат»-Құдайға құлшылық ету, бірігу.
«Шариат»-дінді танып-білу. ... ... ... ... мағрифатсыз хакихат жоқ. Ол «Хикметте» Алланың атын түріктер
бұрын өздерінің құдайы санаған Тәңір атымен жиі ... ... жаңа ... ... ... соң ол ... даму ... идеологияны бұқараның ғасырлар бойы ... ... ... ... ұстанып келген сенімдері Тәңірге табынушылық-
шаманизммен, зороастрийлікпен ... ... орны ... ... ... процесс «түркі халқының мұсылмандығы» деген атауға ие болды. Ал
бұл орайда яссауилік ілім зор рөл ... ол ... ... ... адамның рухани дамуын жетілдіруді насихаттады, ал мұндай игі ... ... ... ... Егер ... күш болмаса, құдайға шын
көңілмен сенбесе, тіпті соған орай ... ... ... ... бармаса,
адамның өзін-өзі тануы мүмкін емес деген қағиданы ұстанған Ахмет ... ... ... мен ... тап осындай идеялық-өнегелілік жолға
арнады. 14-15 ғ Ақсақ Темір жергілікті халық ерекше қастерлеп, ... ... ... ... ... ... ... мазарын
салғызды, кейін бұл мұсылмандар тәуеп ететін қасиетті жерге айналды.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. ... ... ... ... неге ... болды? А;2000.
278б.
2. Айдаров.Г. Күлтегін ескерткіші. А;1995.226б.
3. ЕгеубаевА. Түркі өркениетінің заңдылықтары мен ерекшеліктері. 190-200бб.
4. ... ... ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Туризмдегі қызмет көрсету мәдениеті ( тур. фирма мысалында)62 бет
VI-XII ғғ. түркі халықтардың мәдениеті10 бет
Антикалық мәдениет3 бет
Ахысқа түріктері8 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары14 бет
Батыс түрік және Түргеш қағанаттары туралы5 бет
Ерте орта ғасырлардағы Түрік Қағанаттарына қатысты Қытай деректеріндегі мәліметтер60 бет
Ертедегі ортағасырлық мемлекеттер28 бет
Кейінгі орта ғасырдағы Осман империясы21 бет
Кимек қағанаты10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь