Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы. Жылқының арғы тегі

Жылқы тарихы осыдан 65 млн. жыл бұрын (алғашқы эоцен) өмір сүрген арқасы бүкіш, құйрығы ұзын көлемі қанден ит сияқты хайуаннан (эохипус немесе хирокетрия) бастау алады. Бұл хайуанның алдыңғы қолдарында төрт саусағы, артқы тұяқтарында үш саусағы болған, табанын тіреп жүріп бұталар мен жас ағаштардың жапырақтарымен коректенген.
Миоцен кезеңінде 25млн. жыл бұрын ауа райының өзгеріп ағашты ормандар, бұталы балаусалы ұзын шөпті алқаптар құрғашылыққа ұшырап, жер беті керіштеніп кеуіп тау – тасты далалардың пайда болуына байланысты жылқының арғы тегінде өзгертті. Тұрпаты кәзіргі пониге, бас сүйегі мен тісі кәзіргі жылқыға ұқсап ең бастысы айыр жұмсақ тұяқтары қатты тұяқты аяққа айналып, секіріп, жылдам жүретін болды.
Шамамен 12 млн. жылдай бұрын жылқы тегінің келесі тізбегі – гипарион пайда болады. Гиппариондар үш айыр тұяқты дене тұрқы киіктей жылдам шауып жүретіні соншалық өздерінің Отаны Америка – Аляскадан бастап Беринг «көпірі» арықылы Азияға, Европаға ең аяғы Африкаға таралып кетеді. Бірақ әлі күнге дейін гипарион кәзіргі жылқының арғы тұқыма ма, әлде жанама бұтағы ма деген сауалдар төңірегінде талас көп. [178, 179, 180]
Жылқы өзінің кәзіргі келбетіне жоғарғы плиоцен кезеңінде, осыдан 5млн. жыл бұрын келе бастайды, яғни дара қатты мүйіз тұяқты жануарға айналып, көптеген түрлері мен типтері бар үш тұяқты гиппориондарды ығыстыра бастайды, кейбір жерлерде (Шығыс Еуропа, Орталық Азия және Солтүстік Африка) гиппариондармен қатарласып өмір сүреді. Дара тұяқтылардан тарпаңдар, зебра, есектер пайда болады. Кәзіргі палентологиялық, палеозологиялық зерттеулер осыдан 2 млн жыл жылқының тұрпаты қалыптасып болды деп топшылайды.
Дүниеде бірде-бір жануар адамзат тарихында жылқыдай жасампаздық роль атқарған жоқ. Алғашқы адам 1,3 млн жыл пайда бола бастап әртүрлі өсімдіктердің жемісін, түбірін ірлі – ұсақты аңдардың етін жеп күн көрді. Алғашқы адамдардың тобыры аңшылықпен шұғылданды, әрине тағы жылқылардың көптеген табындары адамдардың қырағы көзінен таса қалған жоқ. 40 мың жыл бұрын өмір кешкен кроманьондықтар өмір сүрген кезде жылқы аулау орасан кең көлемде жүрді. Үнемі аңшылыққа тәуелді болмас үшін адамзат жануарларды қолға үйрете бастады. Адамға ең алғаш етене жақын болып, қолға қараған ит екен. Иттің қолға қарағаны 13 мың жылдар шамасында, [32] артынан біртіндеп қой, ешкі, сиыр, түйе т.б. үйретіліп адамзаттың тәуелдігіне түседі. Жануарлардың көпшілігі адамның айтқанына көніп айдауына жүргенде, жылқы әлі де мыңдаған жылдар бойы жабайы күйінде қала берген. Адамзаттың ақыл-ойы, әдіс – тәсілі жылқыны қолға үйретуге энеолит дәуірінде, б.з.д. IV – мыңжылдықтарда, яғни осыдан 6 – мың жылдар шамасында ғана жете алды. Жылқыны қолға үйретер тұста адамзат егін егіп, мал өсіріп қолөнерменде шұғылданып, металды игере бастаған, не нәрсенің парқын білген мамыржай бейбіт өмір сүрген. Осы турасында қазақ аңызында адамның жылқыға өзіндік баға бергені шынайы бейнеленген.
        
        Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы.
Жылқының арғы тегі
Жылқы тарихы осыдан 65 млн. жыл бұрын (алғашқы эоцен) өмір ... ... ... ұзын көлемі қанден ит сияқты хайуаннан (эохипус
немесе хирокетрия) ... ... Бұл ... ... қолдарында төрт
саусағы, артқы тұяқтарында үш ... ... ... ... ... бұталар
мен жас ағаштардың жапырақтарымен коректенген.
Миоцен кезеңінде ... жыл ... ауа ... ... ағашты ормандар,
бұталы балаусалы ұзын шөпті алқаптар құрғашылыққа ... жер ... ... тау – ... далалардың пайда болуына байланысты жылқының
арғы тегінде өзгертті. Тұрпаты кәзіргі пониге, бас ... мен тісі ... ... ең ... айыр жұмсақ тұяқтары қатты тұяқты аяққа айналып,
секіріп, жылдам жүретін болды.
Шамамен 12 млн. ... ... ... тегінің келесі тізбегі – гипарион
пайда болады. Гиппариондар үш айыр тұяқты дене тұрқы ... ... ... ... ... Отаны Америка – Аляскадан ... ... ... Азияға, Европаға ең аяғы Африкаға таралып кетеді. Бірақ
әлі күнге дейін гипарион ... ... арғы ... ма, әлде жанама
бұтағы ма деген сауалдар төңірегінде талас көп. [178, 179, 180]
Жылқы өзінің кәзіргі ... ... ... ... ... ... бұрын келе бастайды, яғни дара қатты мүйіз тұяқты жануарға айналып,
көптеген түрлері мен ... бар үш ... ... ... ... ... (Шығыс Еуропа, Орталық Азия және Солтүстік
Африка) ... ... өмір ... Дара ... зебра, есектер пайда болады. Кәзіргі ... ... ... 2 млн жыл жылқының тұрпаты қалыптасып
болды деп ... ... ... адамзат тарихында жылқыдай жасампаздық роль
атқарған жоқ. Алғашқы адам 1,3 млн жыл ... бола ... ... ... түбірін ірлі – ұсақты аңдардың етін жеп күн көрді.
Алғашқы адамдардың тобыры аңшылықпен шұғылданды, ... тағы ... ... ... ... ... таса ... жоқ. 40 мың жыл
бұрын өмір кешкен ... өмір ... ... жылқы аулау орасан кең
көлемде жүрді. Үнемі аңшылыққа ... ... үшін ... ... ... ... Адамға ең алғаш етене жақын болып, қолға қараған ит
екен. Иттің ... ... 13 мың ... ... [32] ... ... ешкі, сиыр, түйе т.б. үйретіліп адамзаттың тәуелдігіне ... ... ... айтқанына көніп айдауына жүргенде, жылқы әлі
де мыңдаған жылдар бойы ... ... қала ... ... ...... ... қолға үйретуге энеолит дәуірінде, б.з.д. IV –
мыңжылдықтарда, яғни осыдан 6 – мың ... ... ғана жете ... ... ... ... ... егін егіп, мал өсіріп қолөнерменде
шұғылданып, металды игере бастаған, не нәрсенің парқын ... ... өмір ... Осы ... ... ... адамның жылқыға өзіндік
баға бергені шынайы бейнеленген. «Ықылым замандарда даладан жылқыны ... елге ... ... көпті көрген дана ақсақал былай депті:
Жал – құйрығы қанат екен,
Төрт тұяғы болат екен
Жануардың жүрген жері ... ... ... ... ... тастаңдар» (181.60б.(
Жылқының арғы тегін құраған ... ... ... ... ... құрып біздің заманымызға тарпаң, Пржевальский
жылқысы, құлан, зебра, есек ... ғана жете ... Ең ... ... ... өлтірілген. [182]
Тарпаңдарды (Eguus. Gaballus Gimelini Antonius). Қазақ халқы ... ... ... және етін азық ... 1762 жылы ... ол ... ... «Жайықтың аржағында, кейде бергі бетінде ... ... түрі ... олар ... мен ... ... биіктігі орта
бойлы жылқыдан төмендеу, денесі тығыршықтай томбақ, түстері құла және көк
болып келеді, басқа ... бар ... өте аз ... ... олар ... ерекшеленеді, себебі бастары үлкен ... ... бар. ... ... ... ... қосарларына
бір-бір аттан алып, тарпаңдарды ұстаған соң ... ... ... ... бір айдан артық ұстайды, сөйтіп өздерінің аттары сияқты
мініске ... (183. ... ... А.Н. Формозов былай деп жазады: «Кәзіргі
Жоңғария мен Моңғолияда ғана сақталған ... ... ... ... ... өсіп – өнген жерлері шөлейт далалар. Мысалы, ... ... XVIII ... ... дейін кездескен» .
(185( Анықталған шынайы мәліметтерге қарағанда тарпаңдар қазақ далаларында
XIX ғасырдың орта шеніне дейін сақталған. (143( ... ... ... «тарпаңдай асау» десе мінезі шәлгез адамдарды да «тарпаң адам» деп
атау соның ... ... ... жырау өз елінің ... ... ... ... ... ел ... ... тарпаңбыз
Батыс Моңғолияның Қобда аймағында «Тарпаңның сары белі» – деген жер
бар. Тарпаңдардың биіктігі 135 см. бастары ... және ... ... ... ... түсі сұр, ... ... бастап құйрығына дейін қара жолағы
болады.
Пржевальский жылқысын қазақтар ежелден «керқұлан» немесе «жылқы құлан»
деп, ал кәдімгі ... ... ... – деп ... ... ... ... әсіресе Шыңжаңның Алтай, Тарбағатай қазақтарында әлі күнге
дейін айтылады. Бұл дұрыс, халықтық атау, ... ата – ... ... ... ... ... ... қайсысы жылқының арғы тегі екенін
білген. Алтай қазақтарының тіліндегі «жылқы атасы кер құлан» - деген ... ... қақ ... болмас демеңіз.
Жер тағысы кері құлан,
Жылқы болмас демеңіз» (CXV) – деген қанатты сөздерінде терең мән бар.
Керқұлан ертеде ... ... ... атап ... ... болғанға ұқсайды. Оған Базар жыраудың мына термелері дәлел.
Сарыарқаның белінде,
Ырғыздың құба жонында,
Жусанның түсін кемірген
Бұйырғын жеп семірген
«Жүйрікпін »-деп делірген,
Құлағын тігіп елірген,
«Жан ... ... ... аң ... жері шаң болар
Құйрығы жоқ, жалы жоқ
Көрген кісі таң болар. (186.251б.(
Кәзіргі кезде ата – бабаларымыз ықылым замандардан бері ... ... үшін ... ... етін жеп, ... ... терісінен
арқан тілген, сүйегінен әшекейлер жасаған, кер құланды – Пржевальский
жылқысы деп ... ... ... бұл ... ... ... ... жылы Н.М.Пржевальский Шыңжаңнан тапқан тағы жылқыларды, атақты
географтың атымен аталуы заңды, оның ғылыми жаңалығын ... ... ... (187( ... ... бойы ата – ... ... келген көне
жылқы тұқымын, халқымыз берген өз атауымен керқұлан, немесе жылқы құлан –
деп атағанымыз ләзім. ... ... ... мен ... ... тіпті Қазақстанның шығысындағы Зайсан ойпатында ХІХ ғасырдың
ортасына дейін болғаны деректерде ... ... ... ... ... қазысын шикідей жегені туралы әлі күнге дейін
жерлестері тамсана айтады (LXІІ) ... ... ... ХХ ... 60 – шы ... дейін керқұлан аулаған. (CXIII)
Қазысын сап – сарығып жайып қойып,
Терісін арқан тілдім керқұланның [188.109б.]
«Керқұланның айғыры жарап күйікті ... үй ... ... ... ... ... ... алдына сап айдап алып ... ... ... алып ... ... ... ... деп бұрын
ақсақалдар айтып отырушы»-дейді Шыңжаң қазақтары. ... ... ... ... ... ... ... азып
бара жатқанда керқұланның айғырына шаптырып қанын жаңартады екен. Бірлі ... ... ... ... ... ... керқұланның айғыры шауып
орауыз құлан жалды құлындар туғаны жайында ... ... ... ... Олаш деген кісінің 500 – 600 ... екі ... ... ... қоя беріпті. (CXXXXV)
Керқұланның «Бітімі: тұрқы 2м, биіктігі: 1.3 – 1.5м, (132 – 142 ... ... ... әрі ... жалы тік, ... ... әрі ... келеді.
Басы үлкен, кеңсірігі жалпақ, танауы, астыңғы ерні мен иегінде сояуша ... ... ... ... қалың, ұшында жарты ай тәрізді ойығы ... ... ... бес ... ... ... сымпыс құйрық,
жүні ірі қалың, жазда орауыз ақтанкер, қыста ... ... ... ... құйрық түбіне дейін созыла түскен қара түсті құндыздығы болады.
Бауыр, қолтық, шап, шат, ... іші ... ... ... ... иық,
мойын бөлімдерінде қарақоңыр жолақты, гүл бедерлі қалы кездеседі. Шашасы
қысқа, тұяғы тікше ... ... ... шашалары, тізе, тірсек жүндері
қара болады. Алдыңғы, артқы аяқтарында қосалқы безілдегі бар. ... ... ... ... оның ... жайылыммен, сұркай ауа райы
шарттарына сай қалыптасқан. Жоғарыда атап өткен денені қақ ... ... тағы ... ... ... ... қол жылқылардада
жиі кездеседі. Мұны жылқы атасы – керқұланның ұрпағына қалдырған тұқым
қуалау қасиеті деп ... ... ... ... – Азия ... ...... далалы жайылымдарда мекендейді. 5 тен, 20 дан ... ... үйір ... ... ... бір талай шағын үйірлер бірігіп жер қайысқан
табынға айналады». [170]
Кәзіргі ... ХХ ... ... Шыңжаңнан алып кеткен керқұланның
тұқымдары Пржевальский жылқысы ... ... ... ... өсіп – ... сан ... ... көзімен көрген П.И.Рычков:
«Құландардың көбісі Жайық даласында, Сарысу ... ... ... ... ... ... ... жоғары, жарау, тік құлақ, кәдімгі
жылқыға қарағанда құйрығы шолақ, жалы қысқа, жүні ... ... ... саны ... саналатын орасан үлкен табындарымен жүреді. ... ... ... ... [184] 1882 жылы Торғай ... мен ... ... көп ... ... жөнінде
М.Н.Богдановта мәлімдейді. [189] Қазақ ... ... ... ... ... туралы 1856 жылы Ш.Уәлиханов: «Мен Іле ... бір ... ... ... ... ... мен ... Гоби
жегетайының арасындағы табиғи шекара болып табылады». [190] ... ... 1930 ... ... Қазақстанда ең соңғы жабайы
құланды 1952 жылы Қарағанды ... ... ... кездескен. [143]
1950 жылдары В.И.Громова зоологиялық музейлерден ... бес бас ... мен ... ... және ... екі бас ... бір ... алып оларды тас дәуіріндегі табылған ... ... ... ... ... ... ... қатысы жоқ
екені анықталды. Кейіннен Пржевальский жылқысының хромосом саны 66 ... ... 64 пар ... ... Өз зерттеулеріне сүйене отырып
В.И.Громова Пржевальский жылқысы ... ... ... ... ... тұқымы – деп тарпаңды атайды. Әйтседе В.И.Громованың бұл қағидасын
С.И.Боголюбский мен В.Г.Гептнер ... ... ... ... ... арғы ... бірнеше топтары болған. Олар: Батыс
Еуропада ірі ... ... ... орта және ... ... ... ... – кәзіргі күнге дейін тірі ... ... ... ... ... ... «жылқы атасы керқұлан» қазақтың
халықтық тәмсілі бекер ... ... бұл ... ... ... ... генетикалық, остеологиялық зерттеулер шешуге
тиіс. Құланды жылқымен шағылыстырып қарағанда тұқымы өспейтін ұрпақ берген.
Құландардың ұрықтарын генетикалық ... бұл ... ... яғни құландардың жылқы тұқымдарына ешқандай әсері болмағанын
дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... көрген көбінесе жылқышылардан, ақсақалдардан мынадай сөздерді
естуге болады: Мынау жылқының арғы тегі болмай, садаға кетсін, мынау ... ... ... (XXXVІІІ)
Қазақстанда құланның кең таралғанына дәлел, көптеген жер – ... ... ... ... ... саз, ... ... Құланды, Қасқа
құлан, Құлансу, Құлансай, Құланшы т.б. Құландардың біраз тобы күні ... Арал ... ... ... ... ... кейін
экологиялық апатқа байланысты Қапшағайға көшірілді. Құландардың көп мөлшері
Түркменстанның Бадхыз қорығында сақталған саны 750 бастай.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы397 бет
Киіз үй3 бет
"Шымбұлақ" тау шаңғысы курортында демалушыларды тегін сақтандыру жүйесі енгізіледі16 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
Access-тегі мәліметтер базасы19 бет
AVR тегінденгі микроконтроллерларды пайдалану ерекшеліктері4 бет
«киниктер» терминінің шығу тегі24 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет
«Сүтқоректілердің шығу тегі»33 бет
А Пушкин классикалық көне әлем жұмыстарының түсінігі28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь