Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы. Жылқының арғы тегі


Жылқы тарихы осыдан 65 млн. жыл бұрын (алғашқы эоцен) өмір сүрген арқасы бүкіш, құйрығы ұзын көлемі қанден ит сияқты хайуаннан (эохипус немесе хирокетрия) бастау алады. Бұл хайуанның алдыңғы қолдарында төрт саусағы, артқы тұяқтарында үш саусағы болған, табанын тіреп жүріп бұталар мен жас ағаштардың жапырақтарымен коректенген.
Миоцен кезеңінде 25млн. жыл бұрын ауа райының өзгеріп ағашты ормандар, бұталы балаусалы ұзын шөпті алқаптар құрғашылыққа ұшырап, жер беті керіштеніп кеуіп тау – тасты далалардың пайда болуына байланысты жылқының арғы тегінде өзгертті. Тұрпаты кәзіргі пониге, бас сүйегі мен тісі кәзіргі жылқыға ұқсап ең бастысы айыр жұмсақ тұяқтары қатты тұяқты аяққа айналып, секіріп, жылдам жүретін болды.
Шамамен 12 млн. жылдай бұрын жылқы тегінің келесі тізбегі – гипарион пайда болады. Гиппариондар үш айыр тұяқты дене тұрқы киіктей жылдам шауып жүретіні соншалық өздерінің Отаны Америка – Аляскадан бастап Беринг «көпірі» арықылы Азияға, Европаға ең аяғы Африкаға таралып кетеді. Бірақ әлі күнге дейін гипарион кәзіргі жылқының арғы тұқыма ма, әлде жанама бұтағы ма деген сауалдар төңірегінде талас көп. [178, 179, 180]
Жылқы өзінің кәзіргі келбетіне жоғарғы плиоцен кезеңінде, осыдан 5млн. жыл бұрын келе бастайды, яғни дара қатты мүйіз тұяқты жануарға айналып, көптеген түрлері мен типтері бар үш тұяқты гиппориондарды ығыстыра бастайды, кейбір жерлерде (Шығыс Еуропа, Орталық Азия және Солтүстік Африка) гиппариондармен қатарласып өмір сүреді. Дара тұяқтылардан тарпаңдар, зебра, есектер пайда болады. Кәзіргі палентологиялық, палеозологиялық зерттеулер осыдан 2 млн жыл жылқының тұрпаты қалыптасып болды деп топшылайды.
Дүниеде бірде-бір жануар адамзат тарихында жылқыдай жасампаздық роль атқарған жоқ. Алғашқы адам 1,3 млн жыл пайда бола бастап әртүрлі өсімдіктердің жемісін, түбірін ірлі – ұсақты аңдардың етін жеп күн көрді. Алғашқы адамдардың тобыры аңшылықпен шұғылданды, әрине тағы жылқылардың көптеген табындары адамдардың қырағы көзінен таса қалған жоқ. 40 мың жыл бұрын өмір кешкен кроманьондықтар өмір сүрген кезде жылқы аулау орасан кең көлемде жүрді. Үнемі аңшылыққа тәуелді болмас үшін адамзат жануарларды қолға үйрете бастады. Адамға ең алғаш етене жақын болып, қолға қараған ит екен. Иттің қолға қарағаны 13 мың жылдар шамасында, [32] артынан біртіндеп қой, ешкі, сиыр, түйе т.б. үйретіліп адамзаттың тәуелдігіне түседі. Жануарлардың көпшілігі адамның айтқанына көніп айдауына жүргенде, жылқы әлі де мыңдаған жылдар бойы жабайы күйінде қала берген. Адамзаттың ақыл-ойы, әдіс – тәсілі жылқыны қолға үйретуге энеолит дәуірінде, б.з.д. IV – мыңжылдықтарда, яғни осыдан 6 – мың жылдар шамасында ғана жете алды. Жылқыны қолға үйретер тұста адамзат егін егіп, мал өсіріп қолөнерменде шұғылданып, металды игере бастаған, не нәрсенің парқын білген мамыржай бейбіт өмір сүрген. Осы турасында қазақ аңызында адамның жылқыға өзіндік баға бергені шынайы бейнеленген.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы.
Жылқының арғы тегі

Жылқы тарихы осыдан 65 млн. жыл бұрын (алғашқы эоцен) өмір сүрген
арқасы бүкіш, құйрығы ұзын көлемі қанден ит сияқты хайуаннан (эохипус
немесе хирокетрия) бастау алады. Бұл хайуанның алдыңғы қолдарында төрт
саусағы, артқы тұяқтарында үш саусағы болған, табанын тіреп жүріп бұталар
мен жас ағаштардың жапырақтарымен коректенген.
Миоцен кезеңінде 25млн. жыл бұрын ауа райының өзгеріп ағашты ормандар,
бұталы балаусалы ұзын шөпті алқаптар құрғашылыққа ұшырап, жер беті
керіштеніп кеуіп тау – тасты далалардың пайда болуына байланысты жылқының
арғы тегінде өзгертті. Тұрпаты кәзіргі пониге, бас сүйегі мен тісі кәзіргі
жылқыға ұқсап ең бастысы айыр жұмсақ тұяқтары қатты тұяқты аяққа айналып,
секіріп, жылдам жүретін болды.
Шамамен 12 млн. жылдай бұрын жылқы тегінің келесі тізбегі – гипарион
пайда болады. Гиппариондар үш айыр тұяқты дене тұрқы киіктей жылдам шауып
жүретіні соншалық өздерінің Отаны Америка – Аляскадан бастап Беринг
көпірі арықылы Азияға, Европаға ең аяғы Африкаға таралып кетеді. Бірақ
әлі күнге дейін гипарион кәзіргі жылқының арғы тұқыма ма, әлде жанама
бұтағы ма деген сауалдар төңірегінде талас көп. [178, 179, 180]
Жылқы өзінің кәзіргі келбетіне жоғарғы плиоцен кезеңінде, осыдан 5млн.
жыл бұрын келе бастайды, яғни дара қатты мүйіз тұяқты жануарға айналып,
көптеген түрлері мен типтері бар үш тұяқты гиппориондарды ығыстыра
бастайды, кейбір жерлерде (Шығыс Еуропа, Орталық Азия және Солтүстік
Африка) гиппариондармен қатарласып өмір сүреді. Дара тұяқтылардан
тарпаңдар, зебра, есектер пайда болады. Кәзіргі палентологиялық,
палеозологиялық зерттеулер осыдан 2 млн жыл жылқының тұрпаты қалыптасып
болды деп топшылайды.
Дүниеде бірде-бір жануар адамзат тарихында жылқыдай жасампаздық роль
атқарған жоқ. Алғашқы адам 1,3 млн жыл пайда бола бастап әртүрлі
өсімдіктердің жемісін, түбірін ірлі – ұсақты аңдардың етін жеп күн көрді.
Алғашқы адамдардың тобыры аңшылықпен шұғылданды, әрине тағы жылқылардың
көптеген табындары адамдардың қырағы көзінен таса қалған жоқ. 40 мың жыл
бұрын өмір кешкен кроманьондықтар өмір сүрген кезде жылқы аулау орасан кең
көлемде жүрді. Үнемі аңшылыққа тәуелді болмас үшін адамзат жануарларды
қолға үйрете бастады. Адамға ең алғаш етене жақын болып, қолға қараған ит
екен. Иттің қолға қарағаны 13 мың жылдар шамасында, [32] артынан біртіндеп
қой, ешкі, сиыр, түйе т.б. үйретіліп адамзаттың тәуелдігіне түседі.
Жануарлардың көпшілігі адамның айтқанына көніп айдауына жүргенде, жылқы әлі
де мыңдаған жылдар бойы жабайы күйінде қала берген. Адамзаттың ақыл-ойы,
әдіс – тәсілі жылқыны қолға үйретуге энеолит дәуірінде, б.з.д. IV –
мыңжылдықтарда, яғни осыдан 6 – мың жылдар шамасында ғана жете алды.
Жылқыны қолға үйретер тұста адамзат егін егіп, мал өсіріп қолөнерменде
шұғылданып, металды игере бастаған, не нәрсенің парқын білген мамыржай
бейбіт өмір сүрген. Осы турасында қазақ аңызында адамның жылқыға өзіндік
баға бергені шынайы бейнеленген. Ықылым замандарда даладан жылқыны ұстап
алып елге көрсеткенде, өмірді көпті көрген дана ақсақал былай депті:
Жал – құйрығы қанат екен,
Төрт тұяғы болат екен
Жануардың жүрген жері жаугершілік екен,
Шырақтарым осыны тапқан
Жерлеріңе апарып тастаңдар (181.60б.(
Жылқының арғы тегін құраған жылқы тұқымдас, жылқы пішіндес
жануарлардың көпшілігі құрып біздің заманымызға тарпаң, Пржевальский
жылқысы, құлан, зебра, есек сияқтылары ғана жете алды. Ең соңғы тарпаң 1879
жылы өлтірілген. [182]
Тарпаңдарды (Eguus. Gaballus Gimelini Antonius). Қазақ халқы ежелден
қолға үйретіп мінген және етін азық еткен. 1762 жылы П.И.Рычков ол туралы
былай дейді: Жайықтың аржағында, кейде бергі бетінде жабайы жылқылардың
екі түрі кездеседі олар тарпаңдар мен құландар. Тарпандардың биіктігі орта
бойлы жылқыдан төмендеу, денесі тығыршықтай томбақ, түстері құла және көк
болып келеді, басқа түстеріде бар бірақ, өте аз кездеседі. Қазақ
жылқыларынан олар басымен ерекшеленеді, себебі бастары үлкен және
маңдайында ойыстары бар. Қазақтардың жиырма шақтысы жиналып, қосарларына
бір-бір аттан алып, тарпаңдарды ұстаған соң өздерінің аттарының мойнына
арқанмен байлап, бір айдан артық ұстайды, сөйтіп өздерінің аттары сияқты
мініске үйретеді. (183. 184(
Тарпаңдарды зерттеген А.Н. Формозов былай деп жазады: Кәзіргі
Жоңғария мен Моңғолияда ғана сақталған Пржевальский жылқысының туысы –
тарпаңдар табындарының өсіп – өнген жерлері шөлейт далалар. Мысалы, Семей
түбінде тарпаңдар XVIII ғасырдың аяғына дейін кездескен .
(185( Анықталған шынайы мәліметтерге қарағанда тарпаңдар қазақ далаларында
XIX ғасырдың орта шеніне дейін сақталған. (143( Тіліміздегі шәлгез асау
аттарды тарпаңдай асау десе мінезі шәлгез адамдарды да тарпаң адам деп
атау соның айғағы. Мысалы: Қашаған жырау өз елінің ерекшелігін жырға
қосқанда, былай дейді
Адай деген ел едік
Тәртіпсіз өскен тарпаңбыз
Батыс Моңғолияның Қобда аймағында Тарпаңның сары белі – деген жер
бар. Тарпаңдардың биіктігі 135 см. бастары үлкен және ұзын, мойыны қысқа да
жуан, түсі сұр, арқасында мойнынан бастап құйрығына дейін қара жолағы
болады.
Пржевальский жылқысын қазақтар ежелден керқұлан немесе жылқы құлан
деп, ал кәдімгі құланды есек құлан – деп атаған. Бұлайша ажырату Алтай
қазақтарында, әсіресе Шыңжаңның Алтай, Тарбағатай қазақтарында әлі күнге
дейін айтылады. Бұл дұрыс, халықтық атау, себебі ата – бабаларымыз ежелден
тағы жылқылардың тұқымдарын айыра отырып, қайсысы жылқының арғы тегі екенін
білген. Алтай қазақтарының тіліндегі жылқы атасы кер құлан - деген осы
пікірдің дұрыстығын
Бұрқылдаған қақ көзі
Суат болмас демеңіз.
Жер тағысы кері құлан,
Жылқы болмас демеңіз (CXV) – деген қанатты сөздерінде терең мән бар.
Керқұлан ертеде Қазақстанның батыс бөлігінде атап айтқанда Ырғыз
өлкесіндеде болғанға ұқсайды. Оған Базар жыраудың мына термелері дәлел.
Сарыарқаның белінде,
Ырғыздың құба жонында,
Жусанның түсін кемірген
Бұйырғын жеп семірген
Жүйрікпін -деп делірген,
Құлағын тігіп елірген,
Жан ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ жылқысының көне замандардағы тарихы
Қазақ атауының шығу тегі
Қазақ халқының шығу тегі
Көне түркі тілі тарихы
Мойынқұмның көне атауларының шығу тарихы
Көне грекияның тарихы
Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы
Жылқының мүшелері мен ұшасын тексеру
Жылқының сүт өнімділігі
Қазақ халқының қалыптасуы. Қазақ атауының шығу тегі туралы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь