Түркістан және Алаш автономияларының мақсаты, мәні, күйреуі

Кіріспе
I. Түркістан және Алаш автономиясының мақсаты
1. Қазақ елін отарлық езгіден азат ету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
2. Тәуелсіз Қазақстан құру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
3. Түркістан халықтарының біртұтастық идеясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8
II. Алаш автономиясын құру
1. Алаш автономиясын құру туралы съездер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 9
2. Жер мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
3. Әскери келісім.шарт жасау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
II. Түркістан және Алаш автономиясының әлсіреуі
1. Қоқан автономиясының құлауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...15
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер бойынша библиографиялық көрсеткіш ... ... .18
ХХ-ғасырдын, бас кезіндегі ұлт-азаматтық қозғалыс тарихының өзекті мәселелерінің бірі, әрине, Алаш партиясының құрылуы, оның тарихи негіздері, саяси- әлеуметтік сипаты және қазақ тарихында алатын орны. Қазақ зиялылары қоғамдық сұранысқа сай партия құру әрекетін бірінші орыс революциясы жылдарында-ақ қолға алғандығы мәлім. Мұны алаш қозғалысы тарихын алғаш зерттеушілер де дәл сезіп байқаған. Бірақ олар бүл мәселеге тар таптық, партиялық методология тұрғысынан келіп, ұлт зиялыларының осы бағыттағы қызметін «буржуазиялық-ұлтшылдықтың» көрінісі есебінде бағалаған. Енді осы алғашқы партия құру әрекеті неден басталды және немен аяқталды, соған тоқталайық.
1905 жылғы жаздағы революциялық өрлеу барысында патшалық билік еңбекші бұқаралық таптық наразылығына шет аймақтардағы отарлық тәуелділіктегі елдердің өз бостандығы үшін қуатты қозғалысын қосып алудан қаймықты. 1905 жылғы 6-тамыздағы мемлекеттік дума, жөніндегі патша манифесі басқа «бұратаналармен» бірге қазақ еліне де депутат сайлау құқын берді. Осы жылы қазақ зиялылары сайлау науқаны сияқты күрделі саяси шараға араласа отырып ірі мәселеге кезікті. Қазақ қоғамында бұл уақытта белгілі бір қоғамдық позициядан үгіт-насихат жүмысын жүргізе алатын саяси үйымдар жоқ еді. Міне осындай жағдайда думаға даярлық мерзімнің тар қыспағына іліккен ұлт зиялылары тұңғыш рет саяси партия құру әрекетін қолға алады. 1905 жылдың соңына қарай Орал қаласында өткен бес облыстың (.Ақмола, Семей, Торғай, Орал және Жетісу) делегаттық сьезі «Қазақ конституциялық-демократиялық партиясын» құру туралы шешім қабылдайды
Оралда шығып түрған «Фикер» (Пікір) газеті (шығарушысы К. М. Тухватуллин) оның 9 адамнан тұрған Орталық Комитетінің құрамын жариялайды. Олар Б. Қара-таев, Т. Бердиев, М. Бақыткереев, И. Тоқамбердиев, X. Досмүхамедов, Н. Айтмүхамедов, М. Мүқанов, Т. Рахымбердиев және И. Дүйсембин еді («Фикер» газеті. 1905, 25 желтоқсан, № 5).
1. Агзамходжаев С С. Туркистон мухторияти: Борьба за свободу и не зависимость (1917-1918 іт.): Автореф.дисс.док.ист.наук. Ташкент. 1996. С.48.
2. Алаш-Орда. Сборник документов. Алматы,1992г.
3. Аккулыулы С.-Х. Алихан Букейхан и русское масонство. // Простор, 1994. \Л. С.135.
4. Есмагамбетов К. Казақтар шетел әдебиетінде. .-\лматы: Атамұра Қазакстан, 1994. 151 б.
5. Исмай.іов X. Туркестан в эпохе революции. // История СССР, 1990. .Үо. С.215.. ӨРОМА, Р-2786-к.. 1-т., 56-ю. 104-п.
6. Коробльев Ю.М., Кукушкин Ю.С., Федосов И.А.. Шерстобитое В.П. СССР тарихы. Алматы: Мектеп. 1987, 168 б.
7. Қараңыз: Хайт Б. Түркістандағы басмашылық.. // Жұлдыз, 1997. №2
8. Қойгелдиев М. Алаш қозғалысы.Алматы, «Санат»1995
9.. Қойгелдиев М.К. Тұтас Түркістан идеясы және Мұстафа Шоқай.Алматы,1997
10. Ленин В.И. Шығармаларының толық. жинағы. 23 том. Алматы: Қазақсган, 1917. 345-346 б.
11. Нүрпейісов К. Алаш һәм алашорда. Алматы, «Ататек» баспасы,1995ж.
12. Раджапов А. Түркістан автономиясы: тағдыры және күйреуі//Ақиқат.1996ж. №10,60-63б.
13. Революция и национальный вопрос (Документы и материалы по истории колониального вопроса в России и СССР в XX веке). Т.З. М., 1983. С.72.
14. Рустамова Г.К. Колониальная сущносгь царской и большевикской власти в Туркестане (1867-1924): Автореф.дисс.канд.ист.наук. Ташкент
15. Төреқуяүлы Н. Қокан автономиясы. // Қазак елі. 1996. 12-шілде. 6 б.
16. Шоқай М. Тандамалы. Алматы: Қайнар. Т.2. 1999ж.. 259-280 б
17. Шоқай М. Түркістанның қилы тағдыры. 1992ж.
        
        ТҮРКІСТАН ЖӘНЕ АЛАШ АВТОНОМИЯЛАРЫНЫҢ   МАҚСАТЫ, МӘНІ, КҮЙРЕУІ
Мазмұны
Кіріспе
I. Түркістан және Алаш автономиясының мақсаты
1. ... елін ... ... азат ету…………………………………………3
2. ... ... ... ... біртұтастық
идеясы...............................................8
II. Алаш автономиясын құру
1. Алаш автономиясын құру ... ... ... ... ... Түркістан және Алаш автономиясының әлсіреуі
1. Қоқан автономиясының құлауы…………………………………………...15
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер бойынша библиографиялық ... бас ... ... қозғалыс тарихының өзекті
мәселелерінің бірі, әрине, Алаш партиясының құрылуы, оның тарихи негіздері,
саяси- әлеуметтік ... және ... ... ... орны. Қазақ зиялылары
қоғамдық сұранысқа сай партия құру әрекетін бірінші орыс ... ... ... мәлім. Мұны алаш қозғалысы тарихын алғаш
зерттеушілер де дәл сезіп ... ... олар бүл ... тар ... ... ... келіп, ұлт зиялыларының осы бағыттағы
қызметін «буржуазиялық-ұлтшылдықтың» ... ... ... Енді ... ... құру әрекеті неден басталды және немен аяқталды, соған
тоқталайық.
1905 ... ... ... ... ... ... ... еңбекші
бұқаралық таптық наразылығына шет аймақтардағы отарлық тәуелділіктегі
елдердің өз ... үшін ... ... қосып алудан қаймықты. 1905
жылғы ... ... ... ... ... манифесі басқа
«бұратаналармен» бірге қазақ еліне де депутат сайлау ... ... Осы ... ... сайлау науқаны сияқты күрделі саяси шараға араласа ... ... ... ... ... бұл уақытта белгілі бір қоғамдық
позициядан үгіт-насихат жүмысын жүргізе алатын ... ... жоқ еді. ... жағдайда думаға даярлық мерзімнің тар ... ... ... ... рет саяси партия құру әрекетін қолға алады. 1905 ... ... Орал ... ... бес облыстың (.Ақмола, Семей, Торғай,
Орал және Жетісу) делегаттық ... ... ... құру ... ... қабылдайды
Оралда шығып түрған «Фикер» (Пікір) ... ... К. ... оның 9 адамнан тұрған Орталық Комитетінің құрамын жариялайды.
Олар Б. Қара-таев, Т. Бердиев, М. ... И. ... ... Н. ... М. ... Т. ... және И.
Дүйсембин еді («Фикер» газеті. 1905, 25 ...... ... ... жолына енді ғана түсе бастаған қазақ зиялыларының
осы кезеңдегі саяси әлеуметтік бағдары, ... ... ... буржу-азиялық партиясы — ... ... ... ... ... Ал осы қазақ қоғамында пайда ... ... ұйым ... де бар ... ресейлік кадеттердің қазақстандық филиалы
ма еді, жоқ әлде оны дербес саяси үйым ... ... бар ... ... ... бағдарламасы жоғарыда аталған «Фикерде» жарық
көрген. Онда қазақ жерін бүтіндей сол елдің меншігі етіп ... ... ... ішкі ... ... келіп қоныстану толқынын тежеу,
қазақ жүмысшыларына еркіндік, теңдік ... ... ... ... ... ... балалары үшін мектеп, медресе, университеттер ашу,
тағы сол ... осы жылы ... ... ... ... ... ... («Фикер», 1905,21 желтоқсан, № 5).
Міне бұл келтірілген талап-тілектер жаңа ғана ... ... ... ... ... ... тікелей көшірмесі болмағандығын керсетсе
керек. Біз бұл арада қазақ ... ... ... ... шығармаймыз. Оған дәлел ... біз ... ... ... Б.
Қаратаев, С. Жартөрин, Ә. Бөкейханов сияқты қазақ зиялыларының осы партияға
мүше болғандығы, ол ... 1917 ... ... ... осы ... ... ... болғанын айтса да жеткілікті. Сонымен бірге,
отарлық езгіге қарсы жалпыұлттық бас ... ... ... ... ... ... ұйымның жалпыдемократиялық, жалпыұлттық мұраттар үшін
күресуді өзіне міндет етіп қойғандығын ... ... ... ... және Алаш ... мақсаты
1.1. Қазақ елін отарлық езгіден азат ету
XX ғ. басындағы Ресей түркілерінің ұлт-азаттық қозғалысындағы
түркішілдік бағыттың ... ... ... ... ... қазақ қоғамына
ерекшге ықпал еткен, әрі мемлекеттік құрылым ретінде ... ... ... ... және ... жағынан Алашорда ұлттық
үкіметімен тарихи тамырласатын. отан тарихы ғылымьнда ерекше көңіл аударуды
кажет ететін ... бірі - ... ... ... ... ... зор ... кенелтіп, монархиялық баскару жүйесін
жойған 1917 жылғы Акпан демократиялық төңкерісінен кейін құрылған Уақытша
үкімет ... ... сол жылы ... ұйымдастырылған Түркістан
комитетіне тапсырды [1].
Уақытша үкімет патіша үкіметінің қолынан ... мен ... ... мен жалған ұрандардьң туын кабылдап алған саяси мұрагер болып
шықты. Оның Түркістан ... де ... ... ... ... Уакьгтша
Үкімет басшыларының отар елдерге қатысты саясаты ... ... ... ... ... деген принципі анык байқалды [2|.
Осындай жағдайда. демократиялық төңкерістен зор үміт күткен ... ... әр ... ... құрамында бөлініп-болініп жүрді.
Олардың бір тобы ұлттық автономияны колдаса ... ... ... ... және т.б.), екіншілері мемлекеттің унитарлық
формасын қолдады (А.Цалыккаты, С.Мақсуди, С.Алкин жәнс т.б.). Ал. Түркістан
өлкесінің мұсылман ... ... ... ... ... ұлттық автономия болуды жақтайтын. Ал тәуелсіздік мәселесі,
тіпті күн тәртібіне де көтерілген жоқ..
Түркі ... құқы аяқ ... ... қала ... ... ... ... күдер үзген түркі зиялылары ұлттық
автономия алу жолындағы күресте өз ... өзге ... де арқа ... ... ... ... соң ... жер-жерлердегі ұлттық
орталықтарда өздерінің ... ... ... ... ... өлкесіндегі Уақытша үкімет Комитеті мен орыстардан құрылған
"Жұмысшы-солдат'" ... ... ... ... ... талас,
мамыр айының соңында Комиттің жеңілісімен аякталды. Комитет мүшелері:
Н.Н.Шепкит, П.Н.Преображенский, Ә.Дәулетшин және ... ... ... ... ... ... иесі ... жұмысшы-солдат
депутттарының кеңестері жергілікті халықты қьірғынға ұшыратып, ... ... ... ... ... ... жәдидтік "Шораи-исламия” мен
кадимистік "Жәмияти Улема" ұйымдары өзара қырқысып жатты. ... ... ... өзара қырқыстан қатты әлсіреп, өлкедегі ... ... жол ... Ташкентте шығатын "Туркестанский курьер"
газеті 1917 жылғы 5-қыркүйектегі санында: "Бұрынғы режим заманында ... ... ... енді ... ... ... Революцияшыл жұмысшы, солдат жане шаруа ресми түрде
бұрынғы орыс сарбазының ... ... - деп ... [4|.
25-қазанда Петроградтағы өкімет билігін большевиктер басьш алды. Ал, 1917
жылы 1-қарашада Ташкентте ... ... көше ... соң
билікті жұмысшы-солдат жәнс шаруа Кеңестері басып алды. ... ... оның ... ... ... [5]. ... соң ... өткен Түркістан жұмысшы, солдат және ... ... ... съезінде большевик Ф.И.Колесов бастаған халық комиссарлар кеңесі
(ХКК) құрылды [б|. ... 15 ... ... ... ... ... өкілі
болған жоқ.
Ташкент кеңесінің осындай диктаторлық саясатынан соң Түркістан зііялылары
өлкеде ұлттық мемлекет құру үшін 1917 жылы ... ... ... төтенше IV мұсылмандар съезін шақырады. Съезге барлығы 200-ден
астам делегат катынасты [7]. ... ... ... ... ... ... ... мұсылман-таукен жүмысшыларының одағы,
мұсылман-жауынгерлері одағы, өлкелік еврейлер одағы және осындай қоғамдық
ұйымдардан көптеген өкілдер ... ... ... 12-де ... ұйымдастыру бюросының мүшесі
М.Шоқай съезде төралқа сайланып біткен соң сөз алып Ресей мен ... ... ... мен ... ... ... ... жасады.
"Тұтас алғанда Ресейге де, жекеше алғанда Түркістанға да ... ... ... соң өз тағдырлары туралы өзі ... ... ... ... ... соңы ашаршылыққа ұласуы мүмкін азық-
түліктің тапшылық жағдайы қиынға соқты. Бұл жағдайдан ... аман ... [10]. Одан әрі ... ... ... ... қарулы күшпен
тартып алғандығын, оның үлкен кантөгіске алып келгендігін атап ... ... ... ... ... ... болмауына
байланысты бұл үкімет қантөгісті қалай ... ... ... ... ... ... бірлесе жұмыс істеуте шақырған
үндеуін ... ... ... ... ... әрі ... әр ... облыстардың өкілдері шығып сөйлеп, осы мәселеге
байланысты өз пікірлерін ортаға салды. Өзбек халқының ағартушысы М.Бехбуди
бұл съездің бүкіл ... ... ... ... ... ... ... мәлімдей келе, былай дейді: "...съезде Түркістанда тұратын
еуропалықтардың да өкілдері ... ... да оның ... ... ... ... болады" [10]. Съезд жұмысына тіпті ... ... ... Юсуф ... ағайынды Вадьяевтар да катынасты [11].
Түркістан өлкесі мұсылмандарының ... 3 күн ... ... әрі ... көптеген қаулылар мен қарарлар қабьшдады. Съездің 1917 жылы ... ... ... 12-де ... ... ... деп ... Түркістанды мекендеген ұлттардың өзін-өзі билеуге деген ұмтылысын
қанағаттандыра отырып... ... ... ... ... ... ... ... деп жариялайды, әрі
Түркістанның автономиялық ... ... ... ... ... ... Одан әрі тағы да ... делінген: "Съезд
Түркістанды мекендейтін ұлттық ... ... ... ... ... ... ... [12].
28-қарашада қүрылып жатқан мемлекеттің аты жарияланды. Ол ... ... ... - С.Ш.) деп аталды [13]. Тарихта бұл
автономия құрылған қаласының атына сай "Қоқан ... ... ... "Түркістан автономиясының" беделі мен шеңберін төмендету үшін
"Қоқан автономиясы" деп атады деген пікір орнығып ... Ал шын ... күн ... не ... не ақшасы, не әскері болмаган үкімет билігі
Қоқан қаласының өзінде толық ... ... ... Тіпті, М.Шоқайдың
өзі бұл автономияның "Қоқан автономиясы" болғандығын мойындайды [14|.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... ... басқару үшін барлық құқық ... ... мен ... ... баскармасына берілетіндігі туралы ... ... ... саны ... ... өлкесінен Бүкіл ресейлік
құрылтай жиналысындаа сайланған депутаттардың санымсн тсңестіріліп, барлығы
32 адам ... ... ... облысынан: И.Шагиахмстов, А.Кушбегаев,
Камалхадіураев, Д.Қарабеков ... және ... ... ... ... ... кірді |15].
Түркістанның Уақытша кеңесі мына құрамда Түркістандык Уақытша үкіметін
тағайындады [15, ... ... ... ... ... кайта қаралып (27 караша),
оның мүшслерінідң саны ... 32 ... 54 ... ... ... ... ... съезінде сайланғаи мүшелсрмен қатар тағы да ... ... ... ... 4 ... еуропалыкгардың түрлішс
өлкелік коғамдык. үйьшдарының 18 мушесі кіргізілді. Осылайша, Түркістан
Уақытша кеңесінің 33% ... ... ... өкілдеріне берілді, ал олар
өлке халкының небары 2%-ін күрайтын еді [17]. Бүл ... - ... ... деп ... ... ... болатын.
Автономияны құрушылар ... ... ... ... Олар
рсспубликаның басқару органдарына олке турғындарының үлттык пропорциясын
сақтай ... орын ... ... Бүл сол кезеңдегі ең дүрыс шешім
болатын.
Түркістан авгономиясының жетекшілері казак ... ... ... ... ... ... Олар осы арқылы карулы казак атты
армиясының болуы мүмкін шабуылынан корғанды жәнс ... ... ... ... ... ... мүсылман-түркі атгы әскерлсрі үшін
ауадай қажет болды. Сонымсн қатар, казак атамандары ... ... ... ... ... Ал ағылшындар
бүларға әскери-эқономикалык көмек үйымдастырмак. болады. ... ... ... макта мен мал өнімдсрін беріп, орнына к.ару
мсн ... ... ... нан республиканың ашыққан халкына керек еді
[18].
"Автономия идеясы түркі халыктарын мазалап ... ... ... ... ... Р.Пайстың пікірін,- "Түркістан үшін күрес - макта
үшін күрес" болганын.сондыктан да орыс ... ... бар . ... ... да айта ... ... ... Қазақстан құру
Әрбір түркі тектес азамат өз халқының шеңберінде калып қой- май, бүкіл
түркілердің ... ой ... ... ... ... алса деген йдея 1 Мүстафа Шокай өмірінің мақсатына айналады.
Түркі халыктарының мемлекеттерін бір тудың астына ... ... ... ... жағдайға келе қоймайды. Бірақ түркі халықтары
ның рухани бірлігі, ортақ тарихы, тілі, діні күрделі ... ... ... кала ... ... пен Т. Омарбеков «Алаш» қайраткерлерінің ... ... елін ... ... азат ету жөне ... коғамын
ортағасырлық мешеуліктен өркениетті әлеуметтік-экономикалық, мәдени ... алып шығу ... ... партиясын «Ұлттық демократиялық
партия» деп атады…..
1.3 Түркістан халықтарының біртұтастық идеясы
Түркістан елі мен жері алғашқы дәріс алып, ... ... ... пен
Ташкент кала-лары Түркістан идеясының калыптасуына ұлкен өсер еткен.
Себебі XIX ... 30—40 ... ... ... ... 1856 ... Сырдағы Жанқожа Нүрмағанбеттің, 1868 жылғы Самарқан
мен Бүхара калаларындағы, 1870 жылғы Маң-ғыстаудағы, 1871 ... ... ... ... 1875-76 ... ... ... деп
аталған көтерілістердің ұшқыны М. ... елі мен ... ... арттырмауы мүмкін емес
. Әсіресе XIX ғасырдың аяғындағы 20 жыл Ресей ... ... ... ... ... ... түседі.
Түркістан халқының ой-санасын, саяси-өлеуметтік үғымдарын ... ... ... жал
бірі М. Шокайүлының ата-бабалары. Осы рухта төрбие алған ... ... ... ... бала ... ... ... Шокайұлының Түркістанның ... ... ... ... XX ... басындағы Ресей империясындағы түрлі саяси-
әлеуметтік жағдайға толы 20 жыл. Осы ... М. ... ... зан ... ... Әлихан Бөкейханов жөне
Мүхаметжан Тынышбаевпен бірге ... ... ... ... ... үшін күреске қатысады.
1)Мүстафа Шоқайдың Түркістанның біртұтастық идеясын жүзеге асыру жолындағы
іс қимылдары:
Түркістан ... құру жөне ... ... ... ... ... ... қайраткері Чхеидземен сүхбаттаскан (1917
июнь) кезінде айтады. Ал 1917 жылы ... оны ... ... ... ... ... ... істері жөніндегі комиссариат кұру
. Бұл ұсынысын Ке-ренский толық қолдайды.
3) Түркістандағы орыс әскерлерін татар-башқұрт ... ... ... жастарды әскер қатарына шақырып, өз армиясын кұру.
5) ... ... ... ... ... және ... салу.
II. Алаш автономиясын құру
2.1 Алаш автономиясын құру туралы съездер
Тұңғыш жалпы ... ... ... ... шешім 1917 жылғы сөуір айында
өткен Торғай ... ... ... ... ... оны ... Ә.
Бөкейханов пен А. Байтұрсынов бастаған бір топ қазақ зиялыларынан құрылған
айрықша бюрога тапырады. Міне осы бюро ... ... ... ... ... ... Мөскеуде І-ІІ мамыр аралығында бірінші бүкіл
ресейлік. мұсылмандар съезі өтіп, "оған өкіл ... ... бір ... ... жалпы қазақ съезін шақыру тұралы «Қазақ» газетінде өз
ұсыныстарын жариялайды. ... ... ... ... ... ... бар бұл топ ... 1 -1 0 тамыз аралығьнда Ташкснде өтсін және
оған әр облыстан бір өкілден келсін деді.
Бірінші жалпы қазақ съезін ұйымдастыру бюросы ... 1917 ... ... ... ... мәлім деме жасап, съезд 1-тамызда Орынборда
ашылып, оған уез екі ... өкіл ... ... Бірақ, бұл аталған күн мсн
өкілдер саны көп ... тағы да ... ... ... ... ... ... «Қазақ» басқармасына Петроградтағы Шораи ислам
төрағасы А. Салихов пен ... ... ... У. ... Ж. ... ... Досмүхамсдовтан жсдслхат келіп, онда «Учредительное собрание сайлоуы1-7-
қыркүйсктс болатып болды, депутаттар тізімі бір ай бұрын, яғни 17 ... ... ... үшін ... ... сьезін 20-шілдсден сонга қалдыру
мүмкін емес, Қазанда ашылуга ... ... ... съезінің
де күні солай өзгерілді», — делінеді.
Съезді ұйымдастыру бюросы «Қазақ» газетінің 24 ... ... ... ... тәртібіне қойылатын мәселелерге байланысты ел ... , ... ... ... ... баяндалған бұл мәселелердіц бәрі дерлік кейін бірінші
жалпықазақ съезінің күн тәртібіне енді. Бұл ... ... ... ... ... қазақ демократиялық ин-теллигенциясының күрделі саяси
мәселелерге байланысты (мемлекеттік құрылыс, жер, дін, ... ... ... , ... ... ... ... еді.
Мәселен, бюроның түсінігі бойынша съезде қаралуға тиіс сң ... ... ... ... ... еді. Олай ... ... өздері сұраған ұлттық автономия мазмұнын қалай түсінді? ... біз ... ... ... ... «Қазаққа... (керегі)
мемлекеттік автономия ма, яки уалаяттық ... ма?... Бүл ... ... мемлекеттік ав-тономия болса өз. Думасы болмақ, өзіне
керек закондерді со думасы шығармақ: ақшасын өзі ... ... ... ісі, ... жол, ... телеграф сияқты істерінің бәрі де өзінде
болмақ. Жер-суының билігі де ... ... Өз ... ... ұстамақ.:
қысқасы, мемлеектке керек жабдықтарын өзі жайғастыцрып, өз қамын өзі жемек.
Жалғыз-ақ шет мемелекеттер мен ... ... ... ... ... ... Жалпы мемелекеттің мемелекеттік атономия да уәкілі ғана
тұрмақ, Мемлекеттік автономияның бас ... ... жері ... ... ... оның өз ... ... темір жолы, почта,
тедеграф, ... ... ... ... ... ... Өз ... сол жалпы мемлекет думасында ... ... ... ... шығаруға ықтиярлы болады. Уалаяттағы барша жергілікті
істерініц билігі өз қолында болады. Жер-судыц ... ... ... ... ... 1917, № 234). Бюро ... ... жөнінде өз
түсінігін ортаға салып «... біздің ... ... бола ... десе,
осылардың бәрін қарап, аржақ-бержағын таразылап, ... ... ... ... ... керек деген пікірді айтады.
л Съездіц күн ... ... ... мәселелердіц бірі
— «қазақ
саяси партиясын жасау мәселесі». Бұл ... ... бюро ... ... еді: «Ресейде осы күнде түрлі саяси партиялар бар. Олардың
көздеген ... ... ... Оны ... адамдарға
мағлұмат: қай партияның да болса программасы түп-түгел қазақ мақсаттарына
үйлеспейді. ... ... ... ... ... ... өз алдына
партия жасамайынша болмайды. Қазақ мақсаттарын тексеріп, программа жасап,
сол мақсаттарға жету шарасын ... ... ... ... ... программа түзеу, қаидай жол тұту оны Һәм осы ... ... ... ... ... 1917, ... партия құруға байланысты айтылған бұл тұжырымның мынадай мәні
бар. Біріншіден, тарихи деректермен ... ... емес ... авторлардыц
Алаш партиясы шілдедегі жалықазақ съезіне дейін-ақ қалыптаса бастады деген
пікірін біржола жоққа шығарады. ... бұл ... Алаш ... ... кеміту мақсатында оны ресейлік ... ... ... ... ... ... екендігін көрсетеді. Империялық
езгідегі қазақ қоғамы жағдайында Алаш ... ... ... ... ... әрине, жалпыұлттық мүддені, қазақ шындығын алуға тиіс болды.
Бұл толық ... ... ... және ... болуы да мүмкін емес-тін.
Сонымеп бірге, съезд ұйымдастырушылары өз ... ... ... тек ... ... ғана оң ... ойдан аулақ еді. Олар: «Съезд
бюросы ... ... ... ... съезге доклад етпекші, бірақ
жалғыз бюроның докладына қарап тұрмай, әр ... әр ... ... ... ... ... ... турасында елдіц пікірін білдіргендей
докладтар жасап келтірулері керек», деп ... ... ... ... ... қозғалысын өмірге алып келген негізгі екі себеп, яғни отарлық
тәуелділік пен феодалдық мешеулік екендігін ... ... сай ... өз ... ... екі ... яғни ... қазақ
елін отарлық езгіден азат ету, екіншіден, ... ... ... ... ... және мөдени даму жолына
алып шығуды көздеді.
2.2 Жер мәселесі
Съездің отаршылдыққа қарсы сипаты, әсіресе, жер ... ... ... анық ... Он төрт баптан тұратын бұл құжатты
облыстық ... ... және ... ... жерге байланысты жасаған
тұжырымдары бағдарламалық дәрежеде берілген еді. «Қазақ халқы өзіне еншілі
жерге орнығып ... ... жері ... ... — деп ... ... ... «Қазақ даласында жарамды жер аз ...... ... ...... ... алынып кеткен мынадай
учаскелер қазақтың өзіне тоқтаусыз қайтарылсын: дворяндық мал ... ... ... монастырь үшіп деп алынған жерлер, переселендер
орнықпаған ... ... ... жай ... ... ... берген, бірақ расында жоқ нәрселер һәм гарнизондарға беріліп, бұл күнде
олар кеткеннеи кейін, яки саны азайғаннан кейін босаған ... ... ... ... ... ... көрші қазақ облыстарыиа
лайықтаған норма бойынша өздерінің отырган ... жер ... ... жер берудің үстіне жергілікті су да берілсін»,
«қазақ ... ... ... ... (ру, ... ... ... яғни
земельный община болсын», «жер мәселесі туралы басқа ... ... еркі ... ... ... ... ... «жер
хақында қазақ өз алдына жер жобасын жасасын», — деген сияқты іс жүзінде
қазақ жеріне ... ... ... ... ... ... туралы талаптар
қойылған еді.
Г
Басқаша айгқанда, бірінші жалпықазақ съезі тек осы жер ... ... қою ... ... ... ... ... тарихи
міндетін оындаған болатын.
2.3 Әскери келісім-шарт жасау
Алашорда жасаған ... ... ... келе ... ... ... ... ұлтгьк, әскерді қойды. Бұл ... ... ... ... қарулы күштерінің барлығы да Ресей Федеративтік Демократиялық
Республикасының және оның автономиясы Алаштың сыртқы және ішкі ... ... ... бір ...... әскерінің қатарында белсенді әрекетгер жасау
үшін, ал екінші бөлігі — қырғыз облыстарындағы ішкі ... ... ... ... /1918 ... қыркүйек. Құрылтай жиналысының «Хабаршысында» жарияланған/.
Келісім-шарт бойынша, әскер бөлінбеуге, ортақ басшыға, басқаша
айтқанда Комучтың әскери ұйымдарына ... тиіс ... ... ... ... ... оның бас ... Алашорда өкіметі тағайындайтын
болды. Ал ... оны ... ... ... ... ... ... бас
иіп өзінің қазақ өлкесін басқару қызметін толығымен Комучқа тапсырды.
Екі шарт жасалғаннан кейін Комучтың ресми ... ... ... ... деп ... ... ... басып алушы Кеңес өкіметі мен
оның одақтасы немістермен ... ... олар ... ... басып алынғаннан кейін Орынбор
мен Оралға жол жабыльп қальп, ... ... ... ... ... ... калды. 1918 жылғьі 11 қыркүйекте Уфада өткен Алашорда өкіметі
басшыларының ерекше мәжілісінде оның батыс ... құру ... ... «Соғыс уақыты болғандықтан және ... ... ... ... ... ... ... үшін, құрамына Бөкей ордасы,
Ойыл ... ... ... Закаспий облысы, Торғай облысының Ақтөбе жөне
Ырғыз уездері кіретін Алаш автономиясының батыс ... ... ... ... ... Уфа ... мәжіліс хатынан). Дәл осы
сәтген бастап Ойыл уалаяты Досмүхамедовтың баскаруымен ... ... ... ... ... Олар ... өз бетімен, бірак
ұлтгық қозғалыстың бас ... ... ... ... ... саяси
бағыт бойынша басқара бастады. Осы кезеңде Ойыл уалаятында құрылған ... ... ... қызыл әскермен болған шайқасқа бірнеше рет
қатысып, Орал казактарының қазақ ауьшдары мен орыс ... ... алу үшін ... жазалаушы экспедицияларына және ... ... қол ұшын ... ... ... ... ... бірінде былай делінген: «Досмұхамедовтар
большевиктерді жазалау үшін, ... ... ... мен ... ... ... ... рет жіберіп отырды. Олар большевиктерді
тонап, атьш кетгі». Кейінірекке жататын осындай хабарламадан біз мынадай
фактілерді ... «1919 ... ... ... ... ... большевизмді басып жою үшін, жаңа ... ... ... ... ... де жіберіліп отырды. Олар аттар мен
арбаларды, тұрғындардың азык-түлігін тартып алды. Ал егер ... ... ... атып ... ... хабарламасынан/.
Контрреволюциялық ақтар әскері бірте-бірте шығысқа қарай шегіне берді.
Самарадан кейін «демократиялық» Уфа құлады, Орта Азияның ... ... ... ... ... ... Қызыл Армия Түркістан әскерімен қосылды.
Батыс Алашорда ... ... ... ... ... Тағы да: «Не
істеу керек?» деген мәселе тұрды. Кеңес ... ... ... ... ең ... ... ... басшылары екі-ұшты, жалтарма жауап
қайырды. Кеңес өкіметі тілектестік білдіріп жүріп, сонымен ... ... ... Орал ... де ... ... ... жасап
отырды. Лежава-Мюраттың үндеулерінің бірінде олардың Кеңес үкіметіне қатысы
туралы мынадай табанды мәселе қойылды:
«Біз үшін сендердің ... тек ... ... деп ... ... ... жақтастарымыз қолынан
келгенінше казактарға жөне олардыңжақтастарына барынша қарсы тұрып, олардың
әрекетін тоқтатуы ... ... осы ... ... Атқару Комитеті 1919
жылдың 20-желтоқсанына дейін Кеңес өкіметін ... ... ... ... ерекше қаулы қабыддап, №387-бұйрық
шығарды. Ақыры амалдың жоқтығынан 1919 ... ... ... ... мәжілісте Алашорданың батыс бөлімшесінің басшылары /осыған
дейін ... ... ... ... ... ... ... және Алаш автономияларының әлсіреуі
3.1 Қоқан автономиясының құлауы
Түркістан автономиясы жалпы ұлттық деңгейге ... ... ... ... күйінде тарап кетті. Оның ... ... бар ... ... қоғамында жалпыұлттық негізде саяси партияның құрылуына
қажет болған шарттар әлі пісіп жетіле ... ... ... ... ұстанған кадеттер партиясының басшылығы үшін Қазақстан
сияқты аймақта ұлттық еркіндік пен теңдікті мұрат тұтқан ... ... ... ... тиімді емес-тін. Сондықтан да олар қазақ кадеттеріне
қолдау жасап, ыңғай таныта қоймады. ... ... ... мен ... ... бұл ... күн өткен сайын айқындала түсті.
Ал, осы қазақ ... ... ... ... ... ... түсіндіруге болады? Бұл жақындықты тек таптық көзқарас
тұрғысынан түсіндіру жеткіліксіз. Оның ... ... ... ... отарлық жағдайынан, соған байланысты ... ... ... ... ... деректер қазақ зиялыларының кадеттер партиясы ұстанған
бағытқа жақын келуі және одан позициялық ... ... ... ... ... ... бастаған түркістандық және Ә.Бөкейхан бастаған
қазақстандық ... ... ... ... да, Алаш ... да ... іс жүзінде конфедерациялық
қарым-қатынаста болуға тиісті мемлекеттер ретінде көргісі ... ... ... езгі мен ... ... ... енді
ғана бас көтерген қазақ қоғамы үшіп ... пен ... ... болатын, ал ол сабақты бастап жүрғізуші жас қазақ демократиялық
интеллигенциясы еді.
Партия кандидат ... ... ең ... ... ұсьнған.
Олардың басым көпшілігі ... ... ... ... қызмет істеген буржуазия зиялылары. Алашорда съездері кұрамының
қалай болғандығы жайлы аймақ білгірінің бірі былай ... ... ... ... ...... ... байлар,
старшьндар жөне басқа да беделді адамдар шақырылды». ... ... ... ие ... еді. ... ... ... съездерді
құрады.
Кеңес үкіметі Түркістан автономиясын бірінші күннен ... Ал ... ... ... ... ... ... өлкедегі ислам фундаменталрлық идеялары жақын болды.
Сондықтан да автономия ... ... ... ... дін деп жариялады.
Большевиктер қаупі ... ... ... күш ... ... ... жағдайы туралы Н.Төреқүлов былай деп жазды: "Үкімет
әскери күшті ұйымдастыра алмағаидықтан үііез ... ... ... ... ... тиын жшшстыра алмады. Үкімет кассасында қаражат жок, каржы,
іздестірген министрлср қүр сандалыспен кун ... [20]. Ал ... ... ... ... ... ... мүсылман
мүддесін корғауда мейлінше батыл саясат жүргізілстінін кесіп айтты" ... орыс ... ... ... қолдады, Ал Ергеш болса мусылман
клерикаддарының айтағымеи журіп, суроналық ... ... Оның ... ... -- қозғалыстың соңы өлкедегі орыстарға карсы соғыска
айпалуы мүмкін деп ... ... осы ... ... ... ... кызылгвардшшшлар гарнизоиы арасындағы жасырьш егес сырткы бүрк ете
калған соңгы сәтте қолына қару үстауга жарайтын еуропалыкхардың борі ... ... ... ... [20]. Ал ... ... "сары орыстың бәрі дс
орыскз" айналды.
1918 ... ... ... қараган түнівде
Г ' басталган қанды кырғьга үш ... ... ... ... ... үкімст толық жойылды [21]. Ал ергсңінде, түркі
хальгктарына 1 ... сом ... ... (22]. Ал ... ... ХКК ... ... жариялады [221.
Ұлттық автономиялық. Үкіметгі мойындамаған
Кеңес үкіметі 1918 жылы 20-наурызда ... ... ... ... өлкеде отаршыл орыс билігі кайта орнады. Түркістан автономиясының
қанға боялуы - азаттық күрестің одан әрі ... жол ... ... ... ... ... [24]. ... күрес
1935 жылы ғана толық жойылды [25]. Басмашылық дегеніміз - ... ... ... ... ... Ал, ... бастаған түркі саяси эмигранттары және ... ҚСРО ... ... күрес жүргізгені баршамызға белгілі
автономиялық үкіметтің жеңілу себебін М.Шоқай былай деп көрсетті: ''Бірінші
обтъективті себеп: ұланғайыр, алып Ресей ... ... ... ... билеп-
төстеген империализмнің отарлык саясаты еңсесін езіп. туралатқан ... Біз ... ... ... ... емес ... революциясы барысында
болған жағдайды қабылдау аркыльг кірістік. ... ... ... болған себеп: ұлттык мүдде жолында күресу қажеттігін біле тұра,
түркістандықтар өзара қуатты бірлік құрып үлгермеді" [26].
Түрікшілдік қозғалыстың ... ... ... ... ... - ... ... Түркістан жолындағы күресіне сабақ болған.. тұтас
Түркістан идеясын көтерген, ... ... ту ... ... құрылым
болды.
Пайдаланылған әдебиеттер бойынша библиографиялық көрсеткіш
1. Агзамходжаев С С. ... ... ... ... и не ... (1917-1918 іт.): Автореф.дисс.док.ист.наук.
Ташкент. 1996. С.48.
2. Алаш-Орда. Сборник документов. Алматы,1992г.
3. Аккулыулы С.-Х. Алихан Букейхан и русское ... // ... ... ... Есмагамбетов К. Казақтар шетел ... ... ... 1994. 151 ... ... X. ... в ... революции. // История СССР, 1990. .Үо.
С.215.. ӨРОМА, Р-2786-к.. 1-т., 56-ю. 104-п.
6. ... Ю.М., ... Ю.С., ... И.А.. ... ... ... ... Мектеп. 1987, 168 б.
7. Қараңыз: Хайт Б. Түркістандағы басмашылық.. // ... 1997. ... ... М. Алаш ... «Санат»1995
9.. Қойгелдиев М.К. Тұтас Түркістан идеясы және ... ... ... В.И. Шығармаларының толық. жинағы. 23 том. Алматы: Қазақсган,
1917. 345-346 б.
11. Нүрпейісов К. Алаш һәм ... ... ... баспасы,1995ж.
12. Раджапов А. Түркістан автономиясы: тағдыры және күйреуі//Ақиқат.1996ж.
№10,60-63б.
13. Революция и национальный вопрос (Документы и ... по ... ... в ... и СССР в XX ... Т.З. М., 1983. ... ... Г.К. Колониальная сущносгь царской и большевикской ... ... ... ... ... Төреқуяүлы Н. Қокан автономиясы. // Қазак елі. 1996. 12-шілде. 6 б.
16. Шоқай М. Тандамалы. Алматы: Қайнар. Т.2. 1999ж.. 259-280 б
17. ... М. ... қилы ... 1992ж.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алаш қозғалысы және алашорда үкіметінің тарихи деректері78 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Көлiк құралдарының қоршаған ортаға қолайсыз әсер етулерiн кемiту әсерлерi15 бет
1917 жылғы саяси партиялар мен ағымдар7 бет
«Қанды ғасырдың» қыран ұлы Ә.бөкейханов15 бет
Адам мен саясат жөніндегі қазақ ойшылдарының топшылаулары17 бет
Алаш қозғалысының бастау көздері және Алаш партиясының бағдарламасы12 бет
Алашорда үкіметі, қайраткерлері10 бет
Ақпан революциясы6 бет
Ақпан революциясынан кейін қазақ зиялыларының қазақ автономиясын жүзеге асыру жолындағы қызметі103 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь