Атқа мінудің қазақи (шығыстық) және батысеуропалық үлгісі

Ерттелген атқа мінудің де тәсілі зор. Алдымен тізгінді сол қолға алады. Сонан соң сол қолмен аттың шоқтығынан не ердің қасынан тізгінмен бірге ұстап аяқты үзеңгіге салып, оң қолмен ердің артқы қасынан ұстайды да оң аяқты серпіп атқа мінеді. Европалықтар, орыстар оң аяғын үзеңгіге салып аттың оң жағынан мініп жатады. Мұны қазақ ерекше сөлекет санайды. Бүйтіп мінген жас балаларға, әсіресе қаланың үлкенді-кішілі кісілеріне - өй басқын-басқыр орыспысың? – деп күліп жатады.
Еуропалықтар үзеңгі бауды ұзын тағады. Үзеңгі бауы ұзын болғанда атта отырған адам қозғалмай отырады, үзеңгі бауды теуіп көтерілу қозғалу мұң болады. Үзеңгі бау қысқалау қалыпты болғанда ат үстіндегі адам үзеңгіге шіреніп аттың жүрісіне қарай орнығып ауық-ауық көтеріліп қозғалып отырады. Үзеңгі баудың қысқалығының, пайдалы өміршең екенін уақыт дәлелдеп отыр. ХІХ ғ. орыс әскерлері қазақи аттарға мінген қазақ шабармандардың, пошта тасушылардың жалпы кез келген қазақтың тәулігіне 200-250-300 шақырым жол жүріп келгенін таңдана жазады. Жазушылар мұндай ұзақ жолды қысқа уақытта бағындырған, қазақтың ерекше шыдамды жылқылары деп түсіндіреді. Бірақ олардың қазақтардың өзіндік атқа отырысын, үзеңгісінің қысқалығын байқамаған. Қазақ жол бойы ауық-ауық көтеріліп, қозғалып отырғандықтан аты да, өзі де тыным алып, ұзақ жолда онша көп қажи қоймайды. Аттың белі де ауық-ауық дем алады.
Атқа мінгенде түзу отыруға дағдылану керек. Егер жамбастай қисық отырған болса, адамның салмағы, жылқының салмақ орталығына (центр тяжести) дәл түспейді де, аттың тепе-теңдік функциясы бұзылады. Ат қиналады, сол себепті ат сүрініп жығылады, кесе болады, аяғын шауып алады, ақсайды, жауыр болады.
Ат ерттеуге ерекше мән беріледі. Терлікті алып аттың арқа жүні тікірейіп қалмау үшін мойнынан артына қарай сырғыта салады. Ішкілік, тоқым, тебінгі ер реті бойынша салынады. Ерді сәл артқа жылжытып құйысқан салып болған соң орнына тартып тоқыммен қосып оқпандайды. Осы кезде аттың шоқтығы мен ер оқпаны арасында жұдырық сиятындай қуыс қалуы тиіс. Бұдан соң өмілдірік салынып төс айыл, шап айылдары ретімен тартылады. Айылдың дұрыс тартылғанын мынадан біледі. Аттың бауырымен тартпаның арасынан бір саусақ өтетіндей болса дұрыс тартылғаны. Ал, айылдың арасынан екі саусақ өтсе, онда айыл тартпаның дұрыс тартылмағаны, айыл-тартпаны аса қатты тартып жібермеу керек. [І] Жаугершілікке, атты дұрыс ерттеудің қаншалықты маңызы бар екенін Абылай хан әскерлерінің шешуші ұрыс алдындағы дайындықтарын жыршы былай жырлайды.
Түймелеп сауыттарын, шалбарланып,
Алыпты құйысқанын бір қысқартып
Қайтадан ер-тоқымын оқпандатып
Түзетіп екі айылын қайта тартып [1, 86-б.]
Аумастай ер-тұрманын мықтап тартып, құйрығын аттарының түйіп алды. [2,80 б.].
Айыл өте қатты тартылса, аттың бауырын қиып кетеді. Айылды тартып, атқа мініп жүрген соң белгілі мерзімнен соң айыл босайды, сол кезде айылды қайта тартпаса, ертоқым ілгері-кейін жылжып арқасын соғып тастайды.
Мініс көлігі саналатын атқа отырудың қазіргі кезде екі тәсілі кең тараған. Осымен байланысты ат-әбзелдерінің өзіндік түрлері (типі) қалыптасты. Осы екі тәсілдің қалыптасуына байланысты мен оларды қазақи (шығыстық) және батысеуропалық тәсілдер деп атадым. Мінісі көлігі ретінде жылқы жануарына байланысты қалыптасқан бұл екі тәсілдің айырмашылықтары да көп. Мәселен, батысеуропалық тәсілде ертоқымның арт жағы салмақты, ортасы (отыру нүктесі) шұңғылдау болып келеді. Ондай ертоқымға отырған кезде тақымды мықтап ұстау басты назарда болады.
        
        А. Тоқтабай
Қазақстан, Алматы, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы тарих және этнология иниституты.
Атқа ... ... ... және ... үлгісі
Ерттелген атқа мінудің де тәсілі зор. Алдымен тізгінді сол ... ... соң сол ... аттың шоқтығынан не ердің қасынан тізгінмен ... ... ... салып, оң қолмен ердің артқы қасынан ұстайды да оң
аяқты ... атқа ... ... ... оң аяғын үзеңгіге салып
аттың оң жағынан мініп жатады. Мұны қазақ ерекше ... ... ... жас ... ... ... ... кісілеріне - өй басқын-
басқыр орыспысың? – деп ... ... ... ... ұзын ... Үзеңгі бауы ұзын болғанда атта
отырған адам қозғалмай отырады, үзеңгі бауды теуіп ... ... ... ... бау ... ... ... ат үстіндегі адам үзеңгіге
шіреніп аттың жүрісіне қарай орнығып ауық-ауық көтеріліп ... ... ... ... ... өміршең екенін уақыт дәлелдеп отыр. ХІХ
ғ. орыс әскерлері қазақи ... ... ... ... ... жалпы кез келген қазақтың тәулігіне 200-250-300 шақырым ... ... ... жазады. Жазушылар мұндай ұзақ жолды қысқа уақытта
бағындырған, қазақтың ерекше ... ... деп ... ... ... өзіндік атқа отырысын, үзеңгісінің қысқалығын
байқамаған. Қазақ жол бойы ... ... ... ... аты
да, өзі де тыным алып, ұзақ жолда онша көп қажи қоймайды. ... белі ... дем ... мінгенде түзу отыруға дағдылану керек. Егер жамбастай қисық отырған
болса, адамның ... ... ... ... (центр тяжести) дәл
түспейді де, аттың тепе-теңдік функциясы бұзылады. Ат қиналады, сол себепті
ат сүрініп жығылады, кесе ... ... ... ... ... ... ... ерттеуге ерекше мән беріледі. Терлікті алып аттың арқа жүні тікірейіп
қалмау үшін мойнынан артына қарай сырғыта салады. Ішкілік, ... ... реті ... ... Ерді сәл артқа жылжытып құйысқан салып болған соң
орнына тартып тоқыммен қосып оқпандайды. Осы ... ... ... мен ... ... ... ... қуыс қалуы тиіс. ... соң ... төс ... шап ... ретімен тартылады. Айылдың дұрыс тартылғанын
мынадан біледі. Аттың бауырымен ... ... бір ... ... ... тартылғаны. Ал, айылдың арасынан екі саусақ ... онда ... ... ... ... аса ... ... жібермеу
керек. [І] Жаугершілікке, атты дұрыс ерттеудің қаншалықты маңызы бар екенін
Абылай хан әскерлерінің шешуші ұрыс ... ... ... ... ... шалбарланып,
Алыпты құйысқанын бір қысқартып
Қайтадан ер-тоқымын оқпандатып
Түзетіп екі айылын қайта тартып [1, 86-б.]
Аумастай ер-тұрманын мықтап тартып, құйрығын ... ... ... [2,80
б.].
Айыл өте қатты тартылса, аттың бауырын қиып кетеді. ... ... ... ... соң белгілі мерзімнен соң айыл босайды, сол кезде айылды қайта
тартпаса, ертоқым ілгері-кейін жылжып арқасын соғып тастайды.
Мініс көлігі ... атқа ... ... ... екі тәсілі кең
тараған. Осымен байланысты ат-әбзелдерінің өзіндік ... ... Осы екі ... ... байланысты мен оларды қазақи
(шығыстық) және батысеуропалық тәсілдер деп ... ... ... ... ... байланысты қалыптасқан бұл екі тәсілдің айырмашылықтары да
көп. Мәселен, батысеуропалық тәсілде ертоқымның арт жағы салмақты, ортасы
(отыру ... ... ... ... ... ... ... кезде
тақымды мықтап ұстау басты назарда болады.
Салт атпен ... ... ... адам ерге ... да, адамның құйырығы, дәлірек айтқанда, құйықтың ... ... ... ... атқарады, сөйтіп бүкіл салмақ ер-тоқымның арт жағына
түседі. Ерге мығым ... үшін ... ... ... атты ... мен шпор
арқылы басқарады. Шенкел бос ұсталып, тік ... ... ... астындағы ат денесін мүндштүк арқылы, үнемі серіппедей ... ... ... себебі мүндштүк кәдімгі ауыздыққа қарағанда
аттың ... ... ... әсер етеді. Демек ат басы кеудесіне қарай
жақын, мойыны иіліңкіреп келеді, аттың ... ... ... ... ... ... ... түседі. Сонымен қатар шабандоздың салмағы ер-
тоқымның артқы жағына түсетіндіктен еуропалықтардың ... ... ... ... шапты, артқы ... жуан ... ... атқа ... ... ... ... төмен болады. Адамның
құйырығы аттың арқасымен бірдей болып көрінеді, ... ... ... ... ... ... ер-тоқымсыз отыр екен деп
қалған. Ерде нық отыру үшін үнемі тақымды ... ... ... ... ... мүмкін емес, сол себептен атты басқаруды мүндштүк пен
шпор арқылы жүзеге асырады. [3]
Батысеуропалық атқа ... ... ... да, ... ... ... ... салмақтан ат буындарына, сіңірлері мен тұяқтарына зақым келіп
ауруға ұшырайды. Екіншіден жылқыны ... ... ... ... ... ұстау, қан басына жиналып, өңеші қысылып, тыныс алуы
ауырлайды, тез шаршайды. Бұл әдісте ат мейлінше ... ал ... ... ... ... ... ... күш салмай жүру қажет. Сонымен қатар
ағылшын, орыс, ... ... алыс ... атты міндетті түрде
жауыр қылады. Солай бола тұра артықшылықтарыда бар. Біріншіден салт ... оң қолы ... бос ... ... ... найзаласуға
мүмкіндігі мол болады. Екіншіден үйретілген ат сол қолдың саусақтарымен,
шенкел және шпорға ... ... ... көп әмір ... ... ... ... жинақы, сергек тұрған ат секіру, шабу, вольт,
траверс, пируэт секілді күрделі қимылдар ... ... ... ... ... ... өте-мөте қажет.
Батысеуропалық атқа отыру тәсілі кәзіргі таңда атты биге үйретуге,
вольтжировкаға жақсы. Бұл ... ең ... ... аттың еркіндігін
ерек-жігерін жаншып, хайуанды иесіне мүлтіксіз бағындыруға арналған. ... ... да ... ... – дейді сондықтан атты бұлай қинау қазаққа
жат болып саналады.
Қазақи (шығыстық) атқа отыру тәсілі мүлдем ... Ер биік ... ... ... ... арты отыруға жайпақтау келіп артқы қаспен
бітеді. Ердің үстіне салынған кең көпшік (аткөрпе) отырған ... ... ашып ... ... және ... ... ... отыруға мүмкіндік
туады, ең бастысы қысқа үзеңгіге тіренген адамның аяғы, әсіресе тізе ... ... ... Батысеуропа елдеріне ердің алдына таяу болады.
Адамның салмағы тек құйырығына ғана емес, қос үзеңгіге түседі. Үш ... адам ... атқа көп күш ... сал атты бірде екі үзеңгіге
тіреп, құйырығын ауық-ауық ауыстырып ұзақ жүргенде атта, адамда ... ... ... ... ... ... шабандоздың әсіресе еңкейіп
салмақ нүктесінің тік перпендикуляр ... ... ... қарай кетуі,
аттың өзінің салмақ нүктесімен (центр тяжести) үйлеспейді, былай қарағанда
адам мен аттың үйлеспеуіне әкеліп соқтыратын сияқты. Ал шын ... ... бір ... ... ... ... бірақ екеуінің мейлінше
жақындалуы, атқа күш түсірмейтін ең тиімді қолайлы қалып ... ... атқа ... өзі де шаршамайды, атта шаршамайды. Сонымен қатар
аттың ... ...... ... ... шпор ... Биік ер мен кәдімгі ауыздық, қамшы қолданылады. Ең ... ... атты ... ... атың жауыр болмайды.
Қазақи атқа отыру әдісінің тиімсіздігі деп, оң ... ... ... ... ат ... дағдыланып кетуі, оң қол қылыш,
найза ұстауға бос болмайды – деп ... ... ғ. ... ... шын ... ... әрине қазақтың аты ... ... ... ... ... ... атына қарағанда аты үнемі қиындау
басқарылатын сияқты. Қамшының өзі қару екенін еуропа зерттеушілері біле
бермейді, ... ат ... ... ғана емес ... ... бір ... ... құлатын қамшыгерлер болған, әскери, жорық аттары ... ... ... ... Әрине біз мундштукпен басқарылатын иесіне
толық бағынатын батыс еуропа ... ... ... ... ... ... бастысы шабандоздың салмағының ердің алдыңғы жағында болуы және
аяқтарының үзеңгіге тіреуі, аттың ... ... ... ... ... қылқынбайды, демалысына, қан айналысына нұсқан келмейді. Қазақша (шығыс)
атқа отыруы адамды шаршатпайды, ... ерге ... келе ... ... бірде құйырықтың жырымымен алма-кезек ауысып дем алады, тіпті
болмаса үзеңгіге тіреліп санын, мықынын дем алдырады. Ең ... ... атқа ... өте қарапайым, батыс еуропалықтарша атты көп ... ... адам көп ... ғ ... ... атқа ... ... келген шәкірттердің
ағылшын еріне (кәзіргі кавалерия – А.Т.) мініп жаттықандардың тақымы ... ... ал ... ... ... ... А.Т.) ерлеріне мініп
жаттыққандар мұндай ауыртпашылықты сезбеген.
Мен осы тәсілді айта отырып, шабандоз Бен аттың дене ... ... ... ... жүргеніміздей, адамның дене бітімі мен оның атқа
отыру тәсілі тығыз байланысты. Негізінен ... атқа ... ... ... тік, әрі ... ... ертоқымға орнықты отыра
алмайды. Орнықты отыруды шабандоз ... ... аяқ пен дене ... болса
соғұрлым пайдалы есептеледі.
Батысеуропалық тәсілде – кавалер арық, денесі жеңіл, аяғы ... ... ... ... ... атқа ... ... береді.
Галл тұқымнан тарағандар – француздар, ал роман тайпасынан шыққандар –
итальяндықтар ... ... ... ... Осы ... негр
тайпасынан шыққан “ұзынаяқтылар” батысеуропалық тәсілді жақсы ... ... ... деп ... ... тығыз денелі, кеудесі зор, қысқа аяқты аталатын
шабандоздар жақсы ... ... зор, ... ... ... ... бар ... көпшілігі ат көрпесі бар ертоқымда мығым отырады,
бар салмағын ... ... ... денелі, төртбақ шабандоздардың
шеберлігін қазақ, қырғыз, қалмақ, ... соха ... атқа ... ... Кавказ шығыс Кавказды мекендейтін тығыз денелі әр түрлі
тайпалар шығыстық атқа отыру ... біте ... Ал Орал және Дон ... ... қазақтарының ішіндегі тығыз денелі, ... ... ... кең, аяқтары қысқалау, кеудесі зор болып келеді,
бұлардың атқа ... ... ... ... келеді. Мұны орыстар»Казачви
посодка»- деп атайды.
«Қазақтардың үзеңгі бауды ерекше ... ... ... ... ... ... (от ... А.Т.) тігіп тұрады.
(Мұндайды қазақтардың өздері әзілден тізең ... ... ... тұр ... ... А.Т.) Аяқтарының басы өкшесіне дейін үзеңгіге кіріп кетеді,
үзеңгіге бүйтіп аяқты батыру өте ... ... адам ... ... ала алмай қалуы мүмкін бірақ қазақтар тіпті аты сүріншек болғаның
өзінде ешқашан құламайды. Менің ойымша қазақ ... ... мен ... ... ... ... мен аз ... себепші болады. Мұндай ерде
қазақ тізені бүгіп, қйрығының ... ғана ... ... ... үзеңгіге шірей тіреніп мығым отырады». [4]
Аттарға келсек, батысеуропалық тәсілде шоқтығы аса биік емес, ... жағы ... әрі биік ... ... ... деп ... Мұндай
денелі атқа салатын ертоқымның алды аласалау болып, кавалер алға ... боп ... Бұл ... ... ... ... ... кең болуы
тиіс.
Ал керісінше, шығыстық тәсілде шоқтығы аса биік ... ... арт ... ... мен ... аса кең ... ... тиіс. Бұл жағдайда
аттың ганашы кең, мойыны ұзын болмай-ақ, керісінше, қысқа мойын, басы
жеңіл, ... тілі мен ... ... болуы қажет.
Негізінен менің бұл айтып отырғандарым атқа мінудің екі ... ... мен ХХ ғ. І-ші ... дейін келді. Кәзір қазақ арасында
кавалериялық ерлердің, заводтық (орыс ерлердің) кең ... ... ... ... де ... бастағанымызды көрсетеді. Сондықтан қазақи ... жеке ... ғана ... ... ... жолға қою керек.
Атқа үйрету мектептерінде қазақша атқа ... ... ...

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақы жылқы тұқымдары16 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
AD – AS үлгісі4 бет
«АD-AS» үлгісі4 бет
«Билер мектебі – билік үлгісі» (қазақ халқының сот тарихынан)10 бет
Абай поэзиясының шығыстық негіздері14 бет
Аудармадағы лексикалық трансформациялық үлгісі19 бет
Батыс Еуропа мен Шығыстық Араб елдеріндегі саяси ілімдер19 бет
Бизнес-жоспар, оның үлгісі: Алматы қаласында сұлулық институтын құру ЖШС «Самал»25 бет
Жекешелендірудің мәні, түрлері және қазақстандағы жекешелендіру үлгісі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь