Отыншы Әлжановтың публицистикасы

Кіріспе
Отыншы Әлжановтың публицистикасы
Қорытынды
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
Тарихты қайта қалпына келтiру, елiнiң бостандығы жолында қанын да, жанын да аямаған арыстардың есiмдерiн туған халқымен қайта табыстыру оңай шаруа емес екен. Кеңестiк кезеңде қанқұйлылықпен қырғынға ұшыраған Алаш қайраткерлерiнiң есiмдерiне "буржуазияшыл ұлтшылдар", "халық жаулары" деген айдардың тағылуы, олардың артында қалған ұрпақтарына да жағылған қара күйе едi. Сөйтiп бұл олардың жеке және отбасылық құжаттарын, жәдiгер бұйымдарын, фотосуреттерiн, тарихи мұраларын сақтауына, олардың жалпы өмiрi мен жарқын iстерi туралы ашық айтуына да мүмкiндiк бермеген. Осының кесiрiнен, мәселен, О.Әлжановтың фотосуретi күнi бүгiнге дейiн табылмады. Отыншы туралы деректер де ұзақ iзденiстердiң нәтижесiнде жинақталып, мүмкiн болғанынша толықтырылды. КСРО ыдырап, елiмiз тәуелсiздiк алғаннан кейiн ғана Алаш қозғалысы тарихын объективтi шындық тұрғысында зерделеуге толық мүмкiндiк алдық. Ғалымдардың Алаш тақырыбындағы толымды зерттеулерi, монографиялық еңбектерi мен энциклопедиялық басылымдар, көсемсөз туындылары көптеп жариялана бастады. Мәселен, М.Қозыбаев, К.Нүрпейiс, М.Қойгелдиев, М.Құл-Мұхаммед, С.Өзбекұлы сынды белгiлi ғалымдардың iргелi еңбектерi мен ғылыми мақалалары жұртшылыққа кеңiнен таныс. Олардың еңбектерiнде Алаш қозғалысының тарихы жан-жақты, сан қырынан терең сараланған және осы кезге дейiн беймәлiм болып келген есiмдер мен тың тарихи деректер келтiрiлген. Бұл зерделi зерттеулерде кешегi таптық коммунистiк идеология айтуға тыйым салған қазақтың даңқты перзенттерiнiң есiмдерi туған халқымен қайта қауышты.
IХ-ХХ ғасырдың бас кезiнде Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және саяси өмiрiнде орын алған түбiрлi өзгерiстер қоғамдық санаға да зор ықпал еткенi мәлiм. Ең әуелi ұлттық сана-сезiмнiң оянуына себепшi болып, қазақ қоғамында жаңа идеялар мен ой-пiкiр, көзқарастар қалыптастырады.
Қатарында Отыншы Әлжанов та болған қазақ зиялыларының көрнектi өкiлдерi туған халқын патшалық Ресейдiң бодандығынан азат етудiң жолдары мен амалдарын iздестiру қажет екенiн 1917 жылғы саяси оқиғаларға дейiн-ақ ұғына бастаған. Олар iс-қимылдың неғұрлым белсендi түрi - саяси қарсыласу жолын таңдап алады. Ресей мен шетелдiң iрi қалаларында жоғары бiлiм алған озық ойлы зиялылар 1905-1907 жылдардағы революциялық қозғалыстан кейiн елдегi демократиялық өзгерiстерге парламенттiк жолмен емес, күрестiң неғұрлым қажырлы өзге нысандарымен қол жеткiзу қажет екенiн айқын түсiнедi.
Алаш партиясы тарихи қысқа мерзiм iшiнде саяси аренаға көтерiлiп, өз қатарына оқыған, парасатты, зиялы азаматтарды бiрiктiредi. Бұл орайда өзiнiң баспасөз органдары арқылы олардың сана-сезiмiнiң қалыптасуына тiкелей ықпал жасап отырады.
1 М.Қозыбаев. Ақтаңдақтар ақиқаты. А., 1992; К.Нұрпейiс. Алаш һәм Алашорда. А., 1995; М.Қойгелдиев. Алаш қозғалысы. А., 1995; М.Құл-Мұхаммед. Алаш қайраткерлерi саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. А., 1998, т.б.
2 "Уақыт тынысы", 1992 жыл, 5,12-қараша; "Қазақ үнi", 1993 жыл 1-сәуiр.
3 Б.Байғалиев. Алаштың ардағы. "Халық кеңесi", 1993 жыл, 4-мамыр.
5 Қ.Кемеңгер. Отыншы Әлжанұлының мұрасы. "Сарыарқа", 1919, №2-3; Б.Байғалиев. Әлжанов Отыншы//"Қазақстан". Ұлттық энциклопедия. 1-том. А., 1998.
10 М.Құл-Мұхаммед. Алаш қайраткерлерi саяси-құқықтық көзқарастарының эволюциясы. А., 1998, 130–132-б.
14 Ы.Алтынсарин. Таңдамалы шығармалары. А., 1955, 127-б.
        
        Кіріспе
Тарихты қайта қалпына келтiру, елiнiң бостандығы жолында қанын да, жанын
да аямаған арыстардың есiмдерiн туған халқымен қайта табыстыру оңай ... ... ... ... ... қырғынға ұшыраған Алаш
қайраткерлерiнiң есiмдерiне "буржуазияшыл ұлтшылдар", "халық жаулары" деген
айдардың тағылуы, олардың артында қалған ұрпақтарына да жағылған қара күйе
едi. Сөйтiп бұл ... жеке және ... ... ... ... ... ... сақтауына, олардың жалпы өмiрi мен жарқын
iстерi туралы ашық айтуына да ... ... ... ... ... ... күнi ... дейiн табылмады. Отыншы
туралы деректер де ұзақ iзденiстердiң нәтижесiнде жинақталып, мүмкiн
болғанынша толықтырылды. КСРО ыдырап, елiмiз тәуелсiздiк алғаннан кейiн
ғана Алаш ... ... ... ... ... ... толық
мүмкiндiк алдық. Ғалымдардың Алаш тақырыбындағы толымды зерттеулерi,
монографиялық еңбектерi мен энциклопедиялық басылымдар, көсемсөз туындылары
көптеп жариялана бастады. ... ... ... М.Қойгелдиев,
М.Құл-Мұхаммед, С.Өзбекұлы сынды белгiлi ғалымдардың iргелi еңбектерi мен
ғылыми мақалалары жұртшылыққа кеңiнен таныс. Олардың ... ... ... ... сан ... ... сараланған және осы кезге
дейiн беймәлiм болып келген есiмдер мен тың тарихи ... ... ... ... ... ... ... идеология айтуға тыйым
салған қазақтың даңқты перзенттерiнiң есiмдерi туған халқымен қайта
қауышты.
Отыншы Әлжановтың публицистикасы
IХ-ХХ ғасырдың бас кезiнде Қазақстанның әлеуметтiк-экономикалық және
саяси өмiрiнде орын ... ... ... ... ... да зор ... ... Ең әуелi ұлттық сана-сезiмнiң оянуына себепшi болып, қазақ
қоғамында жаңа идеялар мен ой-пiкiр, көзқарастар ... ... ... та болған қазақ зиялыларының көрнектi өкiлдерi
туған халқын патшалық Ресейдiң ... азат ... ... ... ... ... ... 1917 жылғы саяси оқиғаларға дейiн-ақ ұғына
бастаған. Олар iс-қимылдың неғұрлым белсендi түрi - саяси қарсыласу жолын
таңдап алады. Ресей мен шетелдiң iрi ... ... бiлiм ... ... ... ... жылдардағы революциялық қозғалыстан кейiн елдегi
демократиялық өзгерiстерге парламенттiк ... ... ... ... өзге нысандарымен қол жеткiзу қажет екенiн айқын түсiнедi.
Алаш партиясы тарихи қысқа мерзiм iшiнде саяси аренаға көтерiлiп, өз
қатарына оқыған, парасатты, ... ... ... Бұл ... ... ... арқылы олардың сана-сезiмiнiң қалыптасуына
тiкелей ықпал жасап отырады.
Саяси толқулардың басты мақсаты – самодержавиенi құлатуға қол
жеткiзiлiп, жер-жерде Кеңес өкiметi орнатылған кезде Алаш ... ... ... ... ... ... ... айнымайды.
Алайда Алаш партиясының бұл саяси бағдарламасы БК(б)П Орталық органдары
тарапынан таптық көзқарас тұрғысында терiс бағаланып, большевиктiк
идеологиямен сыйымсыз деп табылады.
1922 жылдың ... ... ... ең ... және ... ... аймақтың басшы партия-кеңес органдарынан аластау әрекеттерi
басталады. Ал кейiнiректе, 1926 жылдан бастап, ... ... және ... ... ... ... ... айыптау
ұйымдастырылып, Алаш қайраткерлерi социалистiк идеологиямен сыйыспайтын
ұлтшылдық идеяларды таратушылар деп көрсетiледi.
30-жылдардың бас кезiнде Алаш ... ... ... өрiстетiлiп,
Алашорданың Қазақстанға автономиялы республика мәртебесiн әперу жөнiндегi
"ұнамсыз саяси бағдарламасы" айыпталады. Алаш қозғалысы пролетариат
диктатурасына қарсы бағытталған "буржуазиялық – ... ... ... ... ... ... ББСБ ... – Бiрiккен Бас Саяси
Басқарма, кейiннен IIХК – iшкi iстер халық комиссариаты) тергеуiне
берiледi. Алаш арыстары ... ... және ... ... ... "халық жауы", "шетел жансыздары" деген жаламен сотсыз-тергеусiз
жойылып, тiрi ... ... ... ... Алаш қозғалысы туралы айтуға қатаң тыйым салынады да, алпыс
жылдан астам уақыт бойы қазақ тарихындағы осы бiр ... ... ... ... ... объектiсi болудан қалады. Соның салдарынан
қазақ даласындағы тарихи даму үрдiсiнiң жеке ... ғана ... ... әдейi сызылып тасталады.
Кеңес өкметi органдарының Алаш қызметiне ... ... ... ... ... ... керi ықпалын тигiздi. Кеңестiк
тәртiптiң жандайшаптары күнi жүрiп тұрған жүйеге жағымпазданып, бiреулердi
жөн-жосықсыз дәрiптеп, ноқтаға бас имегендердi кемсiтiп, қатыгездiк пен
қаскөйлiктiң түр-түрiн ... ... ... ... ... ... ... жасалған жалған тарихы айқын мысал бола алады. ... ... ... КОКП ... ... ... бөлiмi мен
Қазақстан КП басшылығы, Қазақстан партия тарихы институтындағы кеңестiк
"саяси тұлғалардың" қысым ... ... ... ... ... не
үшiн күрескенiн объективтi түрде зерттей алмады. Коммунистiк идеология мен
оның билеушi өктем құрылымының "революциялық қимылдарының" ғана дұрыстығын,
"мәңгiлiк мызғымастығын" қоғамдық санаға ... ... ... ... ... ... ... қалыптастырудың мазмұнын, алдағы
бағыт-бағдарын бiржола айқындап бердi. Кеңестiк тарихнамада Алаш қозғалысы
оның қажетсiз фрагменттерiнiң бiрi болып шықты да сол ... оны ... ... ... ... ... өмiрдiң әр нәрсенi өз болмысымен саралайтыны анық.
Қазақстан тәуелсiздiк алғаннан кейiн ғана сол бiр отты ... ... ... ... ... Алаш ... ақиқат тарихын ашық айтуға,
қазақ халқының жарқын болашағы үшiн өмiр сүрiп, солардың мүдделерi жолында
күрескен ... ... ... ... ... ... ... болып
отыр.
Алаш азаматтарының бiрi, Алашорда үкiметiнiң мүшесi, ағартушы Отыншы
Әлжанов туралы деректi мақалалар "Уақыт тынысы", ... үнi" ... ... ... ... атты ... және ... да
мақалалары жарық көрдi.
О.Әлжановтың қазақ халқының әлеуметтiк өмiрi, оқу-ағарту саласындағы
көкейтестi мәселелерге арнап жазған және ел арасынан жинап, өзi ... ауыз ... ... ... ... көрген мақалалары
Ү.Сұхбанбердинаның құрастыруымен шыққан "Дала уалаятының газетi"
энциклопедиялық басылымында топтастырылған. Сонымен қатар кейiнгi жылдары
шығып жатқан танымдық ... ... мен ... ... өмiр
жолы, оның қоғамдық-саяси қызметiне өз дәрежесiнде баға берiлген. Алайда
Отыншы Әлжановтың ... ... ... мен ... ... ... ... нысанасына алынбады. Бiз еңбегiмiзде осы олқылықтың
орнын толтырып, Алаш қайраткерлерiнiң бiрi, ел үшiн ... ... ата ... ... орнын айқындауды мақсат тұттық.
Отыншы 1873 жылы 12-тамызда бұрыңғы Семей облысы, Зайсан үйезi, Нарын
болысының 6 ... жетi ... ... ... iрi бай Әлжан
Сақауовтың отбасында дүниеге келген. Сақаудың (шын аты Мұхаметхан) үлкен
ұлы Сүлейменнiң әйелi Тайбала – Құнанбайдың Найман елiне ұзатылған туған
қарындасы едi. ... аға ... ... ... қайраткерi Құнанбаймен
араласып дәуiр тынысын тани бiлген, көкiрек көзi ояу, ... ... ... ... ... сай ... ... ертерек қолға алған-ды.
Осындай қалыптасқан дәстүр бойынша Отыншы да жастайынан орысша оқып, бiлiм
алады. Ол тоғыз жасында, 1882 жылы 12 ... ... ... ... ... оқуға түсiп, оны 1887 жылы үздiк бiтiрiп
шығады. 1887-1890 жылдары Омбы қалалық училищесiнде ... Омбы ... ... ... ... сипаттайтын құжаттар сақталған. 1889-
90 оқу жылындағы училище ... ... ... Отыншының бiлiмге деген
құштарлығы атап өтiлiп, тапсырған емтихандарының мынадай қортындысы
келтiрiлген:
Бiлiмiн одан әрi жетiлдiру ниетiмен Отыншы 1890 жылы мұғалiмдер
семинариясына құжат ... ... ... ... бiрi ... Ол ... ... көп оқып, сапалы бiлiм алуға арнайды.
Семинария сабақтарын жақсы үлгерумен шектелмей, бос ... ... мен ... кiтаптарды жүйелi түрде оқып тұрады. Кең байтақ Ресей
мемлекетiнiң тыныс-тiршiлiгiнен хабардар ... ... ... ... ... өткенi мен бүгiнгi жағдайын танып-бiлуге талпынады. Шығармашылық
жұмыспен жүйелi ... ... ... Омбы қаласында 1888-1902 жылдары
шығып тұрған "Дала уалаятының газетi" ("Киргизская степная газета") ... ... ... ... ... ... шағын
ғылыми мақалалар мен ауыз әдебиетi үлгiлерiн жариялап тұрады. Мұғалiмдер
семинариясын да 1894 жылы ... ... ... Дала ... ... ... Кеңседе бiр жылдай қызмет етiп, сыннан
өткен Отыншы Әлжановты генерал-губернатор ... ... ... ... бойынша жоғары мәртебелi бұйрықпен" Ақмола облыстық
сотының аудармашысы етiп тағайындайды. Ол осы қызметте жүргенде 1897 жылы
Бүкiлресейлiк халық ... ... ... Оның бұл ... ... ... кейiн ерекше аталып, аса мәртебелi патша ағзам
тарапынан қола ... және ... ... ... ... ... ... қатысу үшiн Атбасар үйезiнiң алыс
аудандарында үш ай болуы жас Отыншыға қатты әсер етедi. Ол осында қазақ
халқының ауыр ... ... ... ... ... көрiнiстерiн
жақыннан көрiп-бiледi. Патша шенеунiктерi мен жергiлiктi әкiмшiлiк
тарапынан қысым көрiп отырған қандастарының азапты ... ... төрт ... жiгiт дәл осы жолы езiлген халқының жарқын болашағы үшiн
күресуге бел байлаған секiлдi. Ол көргендерi мен ... ... ... ... ... Санақ жұмысы аяқталғаннан кейiн Отыншы
қайтадан аудармашылық жұмысын жалғастырады. Ендi оған Ресей империясының
колледждiк тiркеушi шенi берiлiп, Омбы округтiк сотына ауыстырылған ... ... соң ол "Ұлы ... ... Кеңсесiнiң бұйрығымен"
губерниялық екiншi хатшы шенiн алады. Патшалық ... ... ... өкiлдерiне қызмет шенiн берiп, көтермелеу iс жүзiнде сирек
кездесетiнiн ескерсек, бұл қатардағы қазақтың баласы үшiн үлкен лауазым
болғанын атап өткен жөн. Егер ... өмiрi ... ... ... қалыптаспаса, оның бұдан да жоғары шендерге қолы жетуi әбден
мүмкiн едi.
Отыншының қоғамдық-саяси көзқарасының қалыптасуында 12 жыл бойы ... ... сот ... жұмыс iстеуiнiң зор маңызы болған. Нақ
осында, азаматтық құқықтарды қорғауға тиiстi органдарда, ол қазақ халқына
патша шенеунiктерi ... ... ... ... ... Соттағы
қызметiнде Отыншы iстi болып келген жерлестерiне пайдасын тигiзуге
тырысатын. Соттың әдiл ... ... өзi ... араласа алмаса да,
Отыншы оларға сотта мәселенiң мәнiн, өз ... ... ... ... жолдарын айтып көмектеседi. Оның Омбыдағы "қазақ базарына" жақын
жердегi үйi сотқа арыз-шағым айтып келушiлердiң жататын үйiне айналып
кетедi. Отыншының iзгiлiктi көзқарасы ... ... ... ... бола ... Жұрт ... мен ... Ақмола мен Семей
облыстарының сот iстерiн қарайтын мәртебелi Омбы округтiк ... ... ... ... ... ... болған.
Отыншы соттағы жұмысынан бос кезiнде мұғалiмдiк қызметтi қоса атқаруға
тиiстi орындардан ресми түрде рұқсат ... Омбы ... ... сабақ берiп, өзiнiң негiзгi мамандығын жетiлдiре түседi.
Баспасөз беттерiнде қазақ халқының оқу-ағарту мәселелерiнiң өзектi тұстарын
талқылайтын көлемдi ... ... ... ... ... ... ... басылған "Қырғыз (қазақ) балаларын тәрбиелеу туралы
әңгiмелер", "Қырғыз (Қазақ) даласында халыққа бiлiм беру туралы", т.б.
мақалаларында ол ... ... ... бiлiм ... ... қарастырады. Дiни бiлiм берумен ғана шектелетiн мектептердiң
орнына жаңа әдiспен оқытатын азаматтық мектептердi жер-жерде кеңiнен ашуға
шақырады. Осыған байланысты Орынбор мен Аштархан, ... ... ... ... тәжiрибесiн келтiрiп, солардан үлгi алуға
үндейдi.
Соттағы және мектептегi қызметi Отыншының көп нәрсеге көзiн ашады.
Өздерiнiң жергiлiктi басшылары мен үйездiк шенеунiктерден, саудагерлерден,
казактар мен ... ... ... қазақтар Омбыға әр түрлi
шағыммен жиi келуге мәжбүр болған. Соттың губерниялық хатшысы Отыншы
Әлжанов оларға бар күшiн салып көмектеседi. Бұған ... ... ... ... ... ... губернаторға
жерлестерiнiң атынан жазған арыз-шағымдарды куәлiк етедi. Олар
каллиграфиялық әрiппен орыс ... сол ... ... ережелерiн
сақтай отырып, бiрде-бiр емле қатесiз, сауатты, көркем тiлмен жазылған.
О.Әлжановтың байыпты баяндау тәсiлi, мүлтiксiз қолтаңбасы, қисыңды,
тұжырымдары кейiннен шенеунiктердiң әрбiр шағымның арғы ... нақ ... бiлiп ... ... ... ... қызметi барысында қазақтың оқыған зиялыларымен кең
көлемде қарым-қатынас жасап тұрады. Оқу-ағарту саласында Райымжан
Мәрсековпен танысады. Әсiресе, оның саяси көзқарасының қалыптасуына Жақып
Ақбаев үлкен әсер ... ... ... ... ... ... ... 1903-1905 жылдары Омбы сот палатасында жұмыс
iстеген. Отыншының ... ... ... ... авторларының бiрi
– Сәуле Мұқашызы Әлжанова – О. Әлжановтың немересi. Ол әжесiнiң әңгiмесiнiң
шындығына куәлiк етедi – ред.), ... таза ... ашаң ... ... жiгiт ... ... жиi-жиi қонаққа келiп, түн ортасына дейiн
әңгiмелесiп отырады екен. Олардың сот iстерiнiң жай-күйi туралы ғана
әңгiмелеспегенi анық.
1905-1907 жылдардағы революция ... ... ... ... ... ... жастарының да саяси кемелдену барысын тездете түскен.
Олардың қатарында сол кездiң өзiнде-ақ әр түрлi оқу орындарын ... ... ... ... омбылық қазақтар көп едi. Ж.Ақбаев пен
О.Әлжановтың 1905-1907 жылдардағы революция қарсаңында Ресейде қалыптасқан
саяси жағдайды, орыс шаруаларын қазақ жерiне ... ... өрiс ... ... ... ... ... туындаған қиындықтарды
талқылағаны анық. Бiлiктi заңгер Жақып Ақбаевтың Отыншыға қазақ халқы
атынан патша үкiметiне тапсырылған, тарихта "Қарқаралы петициясы" атымен
белгiлi, 1905 жылғы ... ... пен ... басшылығымен
жазылып, 12761 адам қол қойған петицияны дайындамақшы ниетiн айтқаны хақ.
Отыншының парасаттылығы, оның қиянат көрiп, арызданып келген
жерлестерiне жасаған жанашырлығы мен көмегi ... ... ... ... ... ... Оның ұрпақтарының есiнде мынадай қызықты
фактi сақталған. Бiрде Отыншы сотта аудармашы болып жұмыс iстеп ... ... ... ... өзi ... ... Сот iсi арызданушы
жерлесiнiң пайдасына шешiлген кезде Отыншы "бiздiң ағайынның" қалайша ұтқыр
жауап бергенiн рахаттана ... ... ... оны ... отырып
"Ау, төре, мен олай демедiм ғой" десе, Отыншы "Сiз айтпасаңыз, ... ... ... мен ... ... сiз ... шықтыңыз" деп
күлiп отырады екен.
Оның өмiрiнiң Омбыдағы кезеңi, әсiресе ХХ ғасырдың алғашқы жылдары
айтулы оқиғаларға толы. Ол ... ... ... ... ... ... ... өзiнiң дүниетанымының қалыптасуына
зор ықпал жасаған, қазақ халқының тарихындағы ең жарқын тұлғалардың бiрi
Жақып Ақбаевпен жақын араласады.
Осы жылдары оның сабақ беру ... ... ... Дала округтiк оқу
iсiнiң меңгерушiсi, әйгiлi миссионер А.Алекторовпен жақсы қарым-қатынаста
болады. Ресейдегi орыс емес халықтардың ағарту тарихында үлкен миссионерлiк
қызмет ... ... ... ... ... ... ... ретiнде құрметтейдi. Оның қазақ балаларын оқыту мәселелерi жөнiндегi
мақалаларымен танысып, Отыншыға халық ағарту iсiмен толықтай айналысуға
шақырды. Ол бұл ұсыныспен келiсiп, ... ұзақ ... ... ... ... ... қызметке ауысады. А.Алекторов Отыншыны 1907
жылғы Көкпектi қаласындағы 2 сыныптық қазақ-орыс училищесiнiң ... ... Оған ... училищесiнiң меңгерушiлiгiмен қоса Өскемен,
Зайсан үйездерiндегi бастауыш мектептердi басқару және қазақтар арасында
орысша оқытатын жаңа ... ... ... ... ол
мектептерге басшылық жасау мiндетi қоса жүктеледi. А.Алекторовтың
ұйғаруымен Отыншы сол 1907 жылдың қазан айында С.-Петербург қаласында Ресей
Халық ағарту министiрлiгi ... ... ... халықтардың оқу iсi
мен мектептерi туралы заң жобаларын қайта құру комиссиясының" жұмысына Дала
генерал-губернаторына қарасты қазақтардың өкiлi ретiнде қатысады.
Отыншы мектеп реформасының проблемалары ... ... ... ... 1900, 1906, 1908 ... толып жатқан құжаттарымен таныс
болатын. Ол, әсiресе, Ресей мұсылмандарының Нижегород қаласында өткен III
сиезiнiң шешiмдерiне ерекше мән бередi. ... ... сиез ... ... прогресшiл сипатта болған едi. Олар:
"1. Әрбiр елдiмекенде ... ... ... Әр ... ... оқушылардың ана тiлiнде және араб әрiптерiмен басылған
оқулықтар бойынша жүргiзiлуге тиiс..
5. Оқу мерiзiмi елдiмекендерде 1 қазаннан басталып, 15 сәуiрге дейiн, ал
қалаларда 1 ... 15 ... ... ... ... Ресейдiң барлық мектептерi ортақ бiр бағдарлама негiзiнде оқытуға
тиiс...
11. Мектептердi ұстау шығындары қазыналық, земстволық қордан бөлiнуi тиiс..
12. Мұсылман ... үшiн ... ... оқу ... ... ... кезiнде "Вестник Оренбургского учебного округа" журналында
жарияланған, онымен Отыншы жақсы таныс едi. Сиездiң тұжырымдары мен
ұсыныстары Дала өлкесiнiң байырғы халқының ағарту ... ... ... да, ... ... үлгi ... қуана қабылдайды. Ендi
өзiне С.-Петербургтегi оқу комиссиясының жұмысына қатысу мүмкiндiгi
берiлген кезде ол ... өзге ... ... ... ... қызу ... аудара бастайды. Ол қазақ даласындағы оқу-ағарту
мәселелерi жөнiнде ... ... ... ... ... бiлiм ... азаматтық мектептер арқылы жүзеге асыру.
2. Бастауыш мектептерде оқыту iсiн ... бiлiм ... ... ... ... пәнi ... ... негiздерiн оқытуды
молдаларға қалдыру.
3. Қазақ тiлi ерекшелiктерiн ескере құрылған кириллица әлiпбиi негiзiнде
оқыту.
4. Бiлiм алудың ... ... ... ... беретiн орыс тiлiн
оқытуды енгiзу.
Бұл - Отыншының жеке көзқарасы емес едi. Ағарту саласында бұл бағыт
Ресейдiң басқа аймақтарында сол ... ... ... ... ... ... бастауыш бiлiм беру iсiнiң қазақ тiлiнде жүргiзiлуiн ... ... ... ... мемлекеттiк тiл ретiнде барлық iс қағаздарда
қолданылуына қарсы шығады. Мұны ол ұлы Абайдың тiлiн кемсiту деп түсiнедi.
Патшалық Ресейдiң шет ... ... ... оқу-ағарту
саясаты оларды талап-тонау оңай болу үшiн қараңғылықта, дiн ықпалында
сауатсыз етiп ұстауға бағытталғаны белгiлi. ... ... ... ... дiнiн ... арқылы қазақ халқын рухани кiрiптарлыққа
түсiруге жанын салған саясатына қарсы Шоқан Уәлихановтың ... ... ... болатын. Ол дiни фанатизмге, таза дiни конфессионалдық
мазмұндағы бiлiм беру ... ... ... ... бiлiм ... жаңа
әдiстi мектептердi кеңiнен ашуды жақтайды. Отыншы Торғай облысындағы жаңа
әдiспен оқытатын бастауыш мектептердi, қолөнер және село училищелерiн,
қазақ жастары оқитын педагогикалық курстар ... ... ... ... ... қызметiн өзiне үлгi етiп алады. Ы. Алтынсарин –
О.Әлжанов үшiн ағарту ... ... ... ... едi. ... ... оқу-бiлiм, ғылымды меңгеруде деп түсiнген Отыншы
Ы.Алтынсаринның үлгiсiмен Семей облысында, алдымен өзi туып-өскен Зайсан
үйезiнде жаңа әдiспен ... ... ... ... ... ... ... қатысып келгеннен кейiн О.Әлжанов
бiрден-ақ отбасымен бiрге өзi училище меңгерушiсi болып тағайындалған
Көкпектi қаласына ... ... Онда жаңа ... ... ... ... азаматтық бастауыш бiлiм беретiн жаңа әдiстемелiк
мектептер етiп қайта құру, зайырлы бiлiм алған ... ... ... ... қызу ... ... ... Өскемен үйезiнiң белгiлi
адамдары мен билiкке араласып жүрген болыс, би, старшындарының ... ... ... ... ашу, бала оқыту туралы үлкен Кеңес құрады. Кеңесте ел
жақсыларына ... ... ... ... ... ... үйлерi мен қажеттi құрал-жабдықтарды сатып алуға қаржылай көмек
берулерiн өтiнедi.
Алайда оның iс-әрекетi өзi iс ... үмiт ... және ... тағдыры тәуелдi болған адамдардан қолдау таппайды. Жергiлiктi
малмен сауда жасап байыған татар байлары, дiнбасылары мен қадiмшiлер
тарапынан ... ... ... училищесiндегi оқу iсi де өте нашарлап кеткен болып шығады.
Бұрынғы меңгерушiсi, орыс мұғалiмi жаңа ... ... ... кетiп қалған екен. Училище жаңа оқу жылына мүлде дайын емес.
Тiптi бiрiншi сынып оқушыларының тiзiмi де жоқ, басқа ... ... ... ... өте ... ... екенi анықталады. Қысқа арнап
отын да дайындалмаған. Осының бәрi ешкiмдi толғандырмағаны байқалады.
Қысқасы, бәрiн қайтадан бастау керек ... ... ... ... ... мен ... ... шек болмайды. Ол 34 жаста болатын, соның 12 жылында Омбы қазақ-
орыс училищесiнде мұғалiм болып, ... ... ... едi. ... ... ... ... жаңа әдiспен оқытатын болыстық мектептер
ашу iсiне қызу кiрiседi. Отбасын ... ... бiр ... ... мен үш жас баласы көптеген жайсыздықтарды бастан
кешiредi. Омбыдағы күймелi арба жегiлген аттары, үй ... бар ... ... ағаш үйiнен кейiн оның әйелiне тiршiлiк ету қиын сияқты
көрiнедi. Олардың Омбыдан ертiп келген бiрден-бiр көмекшiсi, алыс ағайыны
Малбағар ғана ... ... ... ... ... өзi күнi бойы үйдiң бетiн көрмейдi. Ол таңертеңнен кешке
дейiн училище iсiнiң қамымен жүредi. ... ... ... ... ... ... отын дайындау, болыстармен кездесiп,
училище үшiн ақша жинау, училищеге мұғалiмдер iрiктеп алу және басқа да
көптеген шаруаларды ... ... едi. ... бәрi ... жаңа мұғалiмнiң
мойнына ауыр жүк болады.
Әрқашан да ұстамды, мұнтаздай таза киiнiп жүретiн, жұмысқа күймемен
барып-келетiн губерниялық ... ... ... Ендi ол салт ... ... кезiп, жергiлiктi шенеунiк бастықтармен жолығып, бiрде
болыс-билерге барып, олармен оқу-бiлiм iсi туралы әңгiмелеседi. Училищеге
балалар тарту үшiн ... ... үйез ... барып, училищенi
ұстауға қажеттi қаражат сұрайды. Отыншы өзiнiң мұғалiмдiк ... ... ... түскен қыруар қам-қаракет пен мазасыздыққа толы
жағдайды бастайды. Оның өзi еркелетiп "Нұрышка" деп атаған жұбайы ... ... ... ... да алыс ... тұрмыстың бүкiл
ауыртпалығын табандылықпен көтередi. Ауқатты Дүйсенбай қажының ... ... ашып ... ... ... шыққаннан кейiн күйеуiнен
орысша дәрiс алып, орысша жазу мен оқуды үйренген. Ол мұнысын келiндерi мен
немерелерiне мақтанышпен айтып отыратын көрiнедi.
Ол ... ... ... және ... басылымдарда бастырып шығарған
қазақтың халық ертегiлерi мен аңыздарын жақсы бiлген. Кейiннен өзi ... ... осы ... ... өз ... ... жылдары
ретiнде естелiк қылып немерелерiне айтып бередi екен.
Отыншы өз өмiрiнiң қысқа болатынын сезiнген ... ... ... мен жамандыққа ұшырасам, бiздiң өзiмiзде бардың бәрiн балаларымыздың
бiлiм алуына жұмысашы" деп жиi ... ... 37 ... ... ... ... апай шынында да солай етедi. Олардың үлкен ... ... ... ... ... қаржы қызметкерлерiнiң
курсын бiтiргеннен кейiн, өмiрiнiң ақырына дейiн қаржы саласында еңбек
етедi. Екiншi ұлы ... ... ... Кенжесi Ғалымжан Ташкент
ауылшаруашылық институтын бiтiрiп, бiр жылдан кейiн Ленинградқа кетедi,
онда болашақ академик Ә.Марғұланмен бiрге Ленинград ... ... екi ... ... ... ... ... бiр
бөлмеде тұрған.
Алайда Алашорда үкiметi мүшесiнiң баласы IIХК-ның ... ... 1938 жылы ... ... ... ... ... Ақтөбе облысына
жер аударылып, ұзақ жылдар бойы сонда тұрады. Анасының айтуынша, Ғалымжан
аумаған әкесi екен. Ұзын бойлы, сымбатты, ақжарқын, алғыр азамат кез ... ... ... ... Ауыл ... ... маманы Ғалымжан
өзiн iскер, ұйымдастырғыш қабiлетi зор, сол саладағы жаңалық атаулының
насихатшысы ретiнде де кеңiнен ... ... ... ... Ойыл ауданының
бас агрономы бола жүрiп, ол атақты тары өсiрушi Шығанақ Берсиевтiң жұмысына
тiкелей жетекшiлiк етедi. Ш.Берсиев туралы ... ... ол ... ... де ... елге ... ... 1953-1955 жылымық жылдарында
Ғалымжан Әлжанов ақталып, Мәскеудегi Бүкiлодақтық көрмеде Қазақ ... ... ... болып ұзақ жылдар қызмет етедi.
1962 жылы Алматыға оралған Ғалымжан өзiнiң жас кезiндегi байырғы досы
және курстасы, академик Әлкей ... ... Бұл жан ... ... жасы ұлғайған екi адам құдды жас балаша жылапты. "Сен
бiлесiң бе Әлкей, мен ... ... ... ... ... ғой" ... ... Қазақ халқының жарқын болашағы үшiн өз өмiрiн құрбан
еткен Отыншы Әлжановтың сол немересi Әлкей Әлжанов бүгiнгi ... ... жүр. ... ... не ... ... ұрпақтары кешегi Кеңестiк тоталитаризм кезеңiнде қуғын-
сүргiнге ұшырап, тағдыр тәлкегiн басынан өткерсе, оның өзi де Көкпектiде
қызмет еткен алғашқы ... зор ... тап ... Ол ... жаңа ... оқытатын бастауыш мектептер ашу үшiн Зайсан үйезiн
аралап, жағдаймен танысып, Көкпектiге келiсiмен дiнбасылар мен жергiлiктi
байлардың өзiне деген ... ... ... ... ... ... ... елдер санатына жеткiзудiң бiрден-бiр жолы оқу-бiлiм,
ағартуда деп ... ... осы ... қандай қиыншылықтар болса да
күресуге дайын едi. Осы мақсатын жүзеге асырудағы қажырлы еңбегiнiң
нәтижесiнде 1907-1909 жылдары Зайсан, Өскемен үйездерiнде ... ... ... ... iске ... ... ... жұмысы толық
қалпына келтiрiледi. Сонымен бiрге үйез халқының көшпелi тұрмыс-тiршiлiгiне
лайықтап бiрнеше көшпелi ... ... ... ... ... ... басшылық жасайды. Ол ауылдарды аралап, қазақ балаларының тек құран
сүрелерiн жаттаумен ғана қанағаттанбай, жалпы бiлiм беретiн пәндердi оқуы
қажет ... ... ... ... ... нақты мысалдар келтiре
насихатап жүредi.
Отыншы бүкiл күш-жiгерiн туған халқының көкiрек көзiн ашып, сауатты
ұлттар қатарына қосу үшiн ... ... едi. ... ол ... мұсылман
дiнбасылары тарапынан өзiнiң қаншалықты күштi қарсылыққа ұшырайтынын және
жаңадан қалыптаса бастаған жергiлiктi саудагерлер мен қазақ оқығандарын
ұнатпайтын ... ... ... ... ... әлi бiле
қойған жоқ едi.
Бала кезiнен қалада, соңғы 20 жылда Омбыда тұрған Отыншы ендi қазақ
халқының ауылдағы қайнаған өмiрiнiң нақ ... ... Алыс ... ... үйездерiн қызмет бабымен аралап шыққан ол ауылдағы қазақтар
өмiрiнiң ауыртпалығын өз көзiмен көредi. Ол ең шұрайлы жерлердiң орыс
қоныстанушылары мен казактар ... ... ... қала ... ат ... ... қарасты екенiнiң куәсi болады.
Халық та Отыншының оқу-ағарту жайлы айтқан ақыл-кеңестерiн ден қоя
тыңдайды. Қалың көпшiлiк оның айтқанымен келiсiп, ниетiн қолдайды. ... ... ... күнделiктi тұрмысындағы қиыншылықтар көбiрек
толғандыратын едi. Сондықтан олар ағартушыға ... ... ауыр ... жағдайларын баяндайды. Олар өздерiне жер мәселесiнде
жергiлiктi байлардың да, орыс қоныстанушылары мен татар саудагерлерiнiң де
қатты қысым ... ... ... ... жерлерiнен
айырғанын ашына айтады. Оқыған төренiң осы мәселеде көмектесiп, өкiмет
орындары мен ... ... ... ... ... ... ... өтiнiштерi мен қайғы-қасiретiне жанашырлықпен
қарайды.
Мұның үстiне Нарын болысында өзiнiң ата-бабасының - Нұрандар әулетiнiң
ата ... да ... ... өз көзiмен көредi.
Патша шенеунiктерiнiң қолдауына сүйенген болыс басқарушылары көшi-қон
жерлерiне билiк ету, алым салынатын тiзiмдер ... ... ... бөлу
iсiнде қарапайым халыққа үнемi қиянат жасайтын. Заң ғылымынан айтарлықтай
хабары бар және дала ... ... ... ... салу, жер пайдалану,
айыппұл алу және т.б. салада қолданылып жүрген заңдар мен ережелердi Омбы
округтiк ... ... ... ... ... ... ... қайғы-қасiретiн жеңiлдетудi көздеп, оларға жердi, су көздерiн
пайдаланудың даулы мәселелерiн шешуде өз ... ... ... ... әдiс-амалдарын түсiндiредi. Ол жергiлiктi отаршыл билiк басындағылар
мен саудагерлердiң халыққа ... ... ... ... де ... ... Әсiресе, оны орыс қоныстанушылары мен казактардың станица-
хуторларын ... ... ... ... ... келгенiн
iстейтiнi қатты толғандырады.
Дала өңiрiнде мұндай оқыған қазақтың пайда болуы ... ... да, ... ... де ... ұнаған жоқ.
Олар Отыншыны өздерiнiң жергiлiктi жердегi билiгiне елеулi кедергi
жасауы мүмкiн дұшпан деп қабылдайды.
Ал кедей ... оны ... ... ... деп танып, оған үйiр
бола бастайды. Отыншының жұбайы Нұржәмиланың айтуынша, олардың Көкпектiдегi
үйiне алыс-жақын ... ... ... келiп жататын. Отыншы да қолдан
келген көмегiн аямай, не iстеу керек ... ... ... ... ... да өзi ... берген. Қарапайым халық Отыншыны әдiлеттi төре
санап, оның беделi күн өткен сайын арта бередi. Алайда, сонымен ... ... ... ... ... ... те өрши түседi. Қарапайым
халыққа көмектесу арқылы ол үстем топтардың артықшылықтарына қарсы шығады.
Жергiлiктi өкiмет ... ... ... ... ... ... Ол ... халыққа көмектесу арқылы билiк басындағылардың
мазасын алатынын және ... ... ... ... де ... түсiнедi.
Бiрақ ол өзiнiң араласуынан өздерiн зардап шеккендер деп санайтындардың
өзiне қарсы жасырын ... ... тез ... әлi ... ... ... ... шағын ғана Көкпектi қаласының ол кезде осы
аймақтың экономикалық өмiрiнде елеулi орны бар болатын. Мұнда отырықшылық
тұрмысқа көшкен қазақтардан басқа келiмсек ... мен ... ... көп ... едi. Орыс және ... ... да ... болатын. Көкпектiнiң Ресейге ет өнiмдерiн өткiзетiн
сауда орталығы ретiндегi маңызы да тез ... ... ... ... жүн, ... ... жасайтын көпестер өңiрдегi негiзгi ауқатты топқа
айналады. Олар ерте ... ел ... ... ... ... мал ... ... жаз айларында семiртiп, қысқа қарай Ресейдiң базарларында
сатып, пайда табумен айналысады.
Қарастырылып отырған кезеңде патшалық Ресей өзiнiң отарлық ... ұсақ ... ... мақсатымен байырғы халықтар арасында
бiлiм беру iсiн iшiнара дамытуға мүдделi болса, екiншi ... ... ... мен ... ... тарау
мүмкiндiгiнен қауiптенiп, шет аймақтарда бiлiм беру iсiн ... ... ... II ... бастап қазақ қоғамында дәстүрлi және жаңаша
(еуропалық) мәдениеттiң қатар өмiр сүруi бұдан былайғы тарихи дамуға тән
белгiге айналады. Бiрақ жаңа заманның талаптарына сай ... ағым ... ... ала ... Қазақтың жадитше оқыған
интеллигенция өкiлдерi еуропаша бiлiмнiң ана тiлiн, ұлттық сана-сезiмi мен
дiнiн жоғалтуы қаупiн де болжай отырып, оның прогресшiл тұстарын дәстүрлi
бiлiм ... ... ... ... ... ... шет ... шаруашылық өмiрiне тереңдей енуiне, сауатты,
бiлiктi мамандарға деген сұраныстың артуына байланысты балаларды оқытудың
жаңа әдiсi жолындағы қозғалыс пайда болады. Бұл ... ... оқу ... ... ... ... ... сияқты
азаматтық пәндердi енгiзудi талап етедi. Сол кезге қарай училищелер мен
семинариялар, кадет корпустары мен университеттерде оқып бiлiм алған
жадитшiлердiң қалың тобы орталық ... орыс емес ... ... ... ... ... ... жаңа әдiстi мектептер
ұйымдастыруды қолдап, мерзiмдi баспасөз беттерiнде белсендi түрде жаза
бастайды. Оның үстiне Ы.Алтынсаринның Торғай облысында ұйымдастырған жаңа
әдiстi мектептерi сыннан өтiп, елге ... ... ... дiни ... ... бұл ... ... озық тәжiрибесi қазақ зиялылары арасында үнемi қолдау ... ... ... та ... ... ... ... шет аймақтарындағы бастауыш мектептердi әсте де
қазақтардың толық және жан-жақты бiлiм алуы үшiн емес, болыстардың тiлмашы,
сұлтандардың iс ... ... ... ... ... үшiн
ашқаны мәлiм. Олардан Ресей империясына берiлген нағыз бодандар дайындау
мақсаты көзделедi. Мәселен, Ресей Iшкi iстер министрiнiң 1908 жылы ... ... ... отаршылық әкiмшiлiктi "байырғы халықтың
ақыл-ойы, дiни наным-сенiмi мен оқу-ағарту iсiн үнемi дерлiк қадағалап
отыруға" мiндеттейдi.
Ресей iшкi iстер министрiнiң нұсқаухатына сәйкес Түркiстан генерал-
губернаторының ... ... мына ... ерекше мән беру
көзделген:
1) жергiлiктi халық арасында өз тәуелсiздiгiне, дербес мемлекеттiлiкке
ұмтылу нышаны байқала ма, мұндай ой-пiкiрлер айтушы болса, оған ... ... ... рухани үрдiсiн, мектептер мен медреселердiң санын үнемi назарда
ұстау, мектеп меңгерушiлерi мен мұғалiмдерiнiң көңiл-күйi, ... ... ... жаңа ... ... мектептер бар ма, бар болса
оларды ашуға кiм рұқсат еткен, қандай қаражат ... ... ... ... бұл мектептер отаршылдық жүйеге зиянсыз ба, оларға жергiлiктi
дiнбасылары қалай қарайды? Мұндай мектептердi жергiлiктi ... ... ... ... жерлерде халықтың саяси санасының оянуына әсер ететiн
сенiмсiз адамдар, бұқараға ықпал ететiн оқыған зиялылар бар ма, бар болса
олардың қызметiне қатаң ... ... ... исләм дiнбасылары тарапынан қарсылыққа ұшырағанын
атап өткен жөн. Олар жаңа әдiстi мектептердiң енгiзiлуi ... ... ... әкеп ... және ... халқы арасында мұсылман дiнi
кеңiнен тарауына кедергi болатынын айқын ұғынады.
Семей облысына Уфа, Қазан, Орынбор мен Троицк ... ... ... татар дiнбасыларының қарсылығы ерекше күштi болады. Олар сол кезде-
ақ заман өзгерiсiнiң өздерiне ... емес ... ... бiлiм беретiн
мектептердiң жұмысы қалпына түсiп, барған сайын кең таралуы таза дiни бiлiм
берумен шектелетiн мектептердiң үстемдiгiн бiрте-бiрте шектей ... ... Олар ... ... озық ... ... бiлiмдi
азаматтардың ағартушылық қызметiне үзiлдi-кесiлдi қарсы шығады. Оларға
О.Әлжанов сондай қауiптi адам ретiнде танылады. Мұсылман дiнбасылары
өздерiнiң ... мен ... ... ... ... ... ... кезде Семей облысының аумағында көбiнесе мұсылман мектептерi мен
медреселерi және орыс балаларына арналған сауат ашу мектептерi ... ... ... ... ... болатын. Ол кезде,
көшпелi тұрмыс салтына байланысты көптеген қазақ ауылында ... ... ... ... көшпелi халық Қазан, Уфа, Орынбор
қалаларындағы татар медреселерiнен жаз айларында уақытша мұғалiм болып
iстеуге келетiн шәкiрттердiң қызметiн ... ... ... ... ... жайлау кездерiнде көшпелi мектептер ашылатын қазақ
даласына ағылып келiп жататын. Мұндай мектептерде мектептiң жабдықтары мен
керек-жарақтары ғана ... ... оқу ... мен ... ... ... өзi де шала ... шәкiрттер болатын. Сондықтан
балаларға өйтiп-бүйтiп бiрнәрселер үйрететiн.
Отыншы Әлжанов Омбыдағы студенттiк жылдарында демалысқа шығып, ауылына
келiп жүргенiнде мұндай мектептердiң ... ... рет өз ... ... Ендi ... ... ... ретiнде Зайсан үйезiн аралап
шыққан кезде мұндай мектептердiң тиiмсiз екенiне көзi жетiп, олардың дала
өңiрiне таралуына қарсы ... Оның ... ... ... ... мен
олардағы оқу әдiстерiн суреттеген мақалалары нақ сол кезде жазылған едi. Ол
мақалаларында Отыншы ауыл мектептерiнiң қандайлық бейшара жағдайда ... ... оқу ... ... ... мен мәтiнiн түсiнбей, жай
ғана жаттауға келiп саятынын жазады. Кәсiби мұғалiм ретiнде оны оқу iсiнiң
ережелер мен бағдарламаларсыз ... ... ... ... ... ... ... iс жүзiнде 1916 жылы ғана
қолға алынады. Ал О.Әлжанов қызметке 1908 жылдың бас кезiнде кiрiскен едi.
Бұл кезде ... ... ... ... ... ... әр ... алып, жаңаша ойлаудың кез-келгенiне сол адамның өкiмет саясатына
адалдығы тұрғысынан қараған. Оның ... ... мен ... ... ... ... Олар бiлiм беру ... мүдделерi мен дiни мақсаты үшiн
ғана емес, өздерiнiң жергiлiктi халық арасындағы ... мен ... ... жаңа ... ... ... күреседi.
Соған қарамастан О.Әлжанов қарапайым халықты шынайы, зайырлы бiлiм алуға
үгiттейдi. Бұл ... ... ... үшiн ... ... ... мен ел
жақсыларының рухани қолдауы ғана емес, материалдық көмегi де қажет едi.
Жергiлiктi халықтың оқу-ағарту iсiн дамытуға земствоның бөлген ... ... ... ... ... тұрған училищелер мен мектептердi ұстауға әрең
жететiн. Халықтың жергiлiктi ауқатты бөлiгi қолдау көрсеткенде ғана ... iсiн ... ... ... болар едi. Сондықтан ол Көкпектiге келген
бойдан-ақ би-болыстарды, қазақтар мен татар байларын жиып, кеңес өткiзiп,
қазақ пен татар балаларына бастауыш бiлiм беру ... өз ... ... ... ... оның ... ... қабылдайды. Негiзiнен, қазақтар
қолдап, татарлардың көпшiлiгi күдiкпен қарайды. Мәселе мынада: Семей ... ... ... тiлiнiң жақындығы мен дiнiнiң бiрлiгi
арқасында қазақтармен етене араласып кеткен едi. Олармен бiрге татар
молдалары да көшiп келiп, орнығып ... ... ... ... ... мұсылман мектептерiнiң маңызы басым едi. Мұның өзi татарлардың
әлеуметтiк жағдайын нығайтып, олардың ... ... ... ... ... ... Олар ... iсiнiң жаңа сатысы ретiнде жаңа
әдiспен оқыту мектептерiнiң енгiзiлуi мұсылмандықтың әлсiреуiне ғана емес,
сонымен бiрге бүкiл ... ... ... ... ... ... ... түсiнедi. Осы түрғыда О.Әлжанов келместен бұрын-ақ Семей
облысында балаларды қалай оқыту туралы проблемалар бойынша қақтығыстар
басталған ... ... жаңа ... мектептердiң ашылуын өлкедегi өз
үстемдiгiнен айырылу деп санаған. Ал мұның өзi оқу-ағарту проблемаларының
шегiнен шығып кететiн. Оның үстiне үкiмет органдары ... ... ... ғана шектелiп, бұл мәселе жөнiнде әлi де анық және айқын
бағыт жүргiзбейдi. Ал фактiлер ... ... ... негiзгi сауатсыз
бөлiгi молдалардың айтқанынан шықпады, сөйтiп бiрен-саран ағартушылар мен
зиялылардың жеке-жеке жүргiзген күресi тепкi көрiп қалған қазақтың ақыл-
ойына тиiстi ықпал ... ... ... жаңа оқу ... ... 1906 жылғы наурыз айында
Орынбор қаласында болған сиезi қадымшыларға жаңа күш ... ... ... министрлiгiнен жұртшылықтың, яғни iс жүзiнде өздерiнiң келiсiмiнсiз
жаңа әдiстi мектептер ашуға тыйым салуды сұрайды. Министрлiктен уақытша
жауап ... де, ескi ... ... мұны ... келiсу деп бағалайды.
Сол кездегi қалың көпшiлiктiң мұсылман дiнi ... мен ... ... ... молдалар беделiнiң жоғары екенiн атап өткен жөн.
Алайда, негiзiнен, көшпелi тұрмыс салтын ұстанып, белгiлi бiр мешiтте дiни
ғұрыптарды орындауға, белгiлi бiр әлеуметтiк ... ... ... ... жаңа нысандары енгiзiлу мүмкiндiгiн де онша қауiптенбей
қарсы ... ... сол ... ... ... ... ... дала өңiрiнiң
барлық жерiне таралмады және ықтимал шәкiрттердiң аз бөлiгiн ғана ... ... ... ... ... ... сай ашу ... екендiгiн сол
кезде-ақ ұғына бастайды. Олар өз балаларының көзiн ашуға жеткiзетiн кез
келген ықтимал ... ... бар едi. ... ... бiрқатар ағартушылар,
солардың қатарында Отыншы Әлжанов та туған халқын мәдениеттi, ... ... ... жөнiнде арман-тiлектерi мен үмiттерiн жаңа әдiспен
оқытатын мектептердi ұйымдастыруымен байланыстырады. Торғай даласында
Ы.Алтынсарин ұйымдастырған жаңа ... ... ... ... бар едi. Ы.Алтынсарин "Мектептер - қазақ халқына бiлiм беру
iсiнiң ең басты серiппесi..., қазақ халқының болашағы да ... ... ... ... ... аса ... құбылыстар iшiнде, әрбiр
нақты тарихи дәуiрде жеткiншек ұрпақты тәрбиелеу мен оқытуға көзқарас
ерекше орын алады. Ресейдегi 1905-1907 жылдардағы революциялық қозғалыстың
өрлеуi кезеңiнде қазақ ... ... ... ... ... қазақ халқының қажеттерi мен мұң-мұқтаждары
туралы, оқу-ағарту iсiн ... ... бар ... дабыл қаққаны әбден
орынды да заңды болатын. Ш.Уәлиханов (1835-1865), Ы.Алтынсарин (1841-1889),
А.Құнанбаев (1845-1904), А.Байтұрсынов (1873-1938) есiмдерi қатар аталатын
әйгiлi қазақ ... ... ... ... ашу, бiлiм беру ... мен ... қазақша жазу емлесiн қалыптастыру мен кiтап басып
шығару iсiн өрiстету, қазақ ... ... ... ... ... және т.б. туралы әлеуметтiк-педагогикалық мәселелердi шешудiң
жалпы принциптерiн анықтауға алғашқы ... ... ... ... ... ... Отыншының санасында халықтың
қалың бұқарасы үшiн толыққанды зайырлы бiлiм беру қажеттiгi туралы идея
барған ... ... ... Бұған оның Омбы қаласында шығатын
"Киргизская степная газетаның" тұрақты тiлшiсi болып, 1894 жылдан жүргiзе
бастаған ағартушылық жұмысы жарқын ... ... ... ... ... ... бiлiм беру туралы мәселе жөнiнде", "Қазақтарда арнайы
даярланған мұғалiмдер болуының қажеттiгi туралы", "Қазақ мектептерiн құру",
"Бiлiмге қарай тағы бiр қадам", ... ... ... бiлiм беру
қажеттерi", "Қазақ балаларын тәрбиелемек турасынан өсиет әңгiмелер" атты
көсемсөздiк мақалаларында оқу-ағарту ... ... ... ... ... бiлiм беретiн мектептер санының болмашы екенiн, бұл
мектептерде сабақ беретiн семинария бiтiрген маман ... ... жаңа ... ... ... кеңiнен ашу
практикасын насихаттайды. Сол кездiң өзiнде-ақ ол орыстың оқу-ағарту
жүйесiне жеткiзетiн жол ... ... ана ... ... орыс тiлiн де
үйренуi қажет екенiне баса назар аударады.
Отыншы өз мақалаларында қазақ халқының дәстүрлi отбасылық тәрбиесiне,
дағдылы тәрбиенiң жағымды және ... ... көп ... ... ... озық ... ... жетуге ықпал ететiн орысша бiлiм алуға, орыс
мәдениетiне ұмтылу қажеттi үрдiс екенiн ... ... ... "Бiз ... ... ... ... болсақ, бiр кездерде Еуропаның мәдениеттi
елдерi де сондай даму ... ... және ... да ... ... ... аңыздары мен әдет-ғұрыптарына негiзделген едi" деп жазады.
Автор "балаларды тәрбиелеу жүйесiнiң жақсаруымен бiрге өмiрдiң өзi де
жақсылық жағына қарай өзгеретiне өзiнiң кәмiл ... ... ... сол ... ... ой-пiкiр
дамуының деңгейiне тән ұғымдарды табамыз. 1894 жылдың өзiнде-ақ ол Торғай
даласында сол кезде-ақ екi ... бес ... ... 11 бiр сыныпты
және 12 ауылдық мектеп жұмыс iстейтiн, оларда 708 ер бала мен 127 қыз ... зор ... ... едi. ... ... ... облысында бiр оқу орнына 6400 адамнан келсе, Ақмола мен ... ... 25500 және 15700 ... ... ... ... ол осы
облыстарда орыстардан да, қазақтардан да арнайы оқу ... ... ... ... ... ... өкiнiшпен жазады.
"Қазақ балаларын тәрбиелемек турасынан өсиет-әңгiмелер" деген
мақаласында ол қазақ балаларын отбасында тәрбиелеу мазмұнын егжей-тегжейлi
суреттеп жазған. Бұл тәрбие, ең ... ... өмiр ... ... ... онда ... басты ережелерiнiң мәнi әдет-
ғұрып, дәстүр, ата-анасының жеке тәжiрибесiне ұштастырылған-ды. Бұл дәстүр
елiктеуге ... ... ... да, ... ... ... жас ұрпақты
тәрбиелеудiң жан-жақты желiсi арқылы мүмкiн екендiгiн түсiндiруге ұмтылады.
Ол тәрбие мен бiлiм беру ... үш ... ... ... ...... мақсатын бөлiп көрсетедi. Осы бiлiм беру үрдiсiнiң
адамгершiлiк және ақыл-ой – танымдық түрлерiн жетiлдiруге ... ... ... ... Тәрбиенiң осы үш бағыты арқылы жеткiншектер күш-
қабiлетiнiң тұтас та үйлесiмдi жетiлетiнiне кәмiл сенедi.
Бұдан әрi ол ... бiлiм алу ... ... ... ... деп ... қазақ-орыс мектептерiне сенбеушiлiкте емес, қазақтардың көшпелi
өмiр салтында және өз баласын ... ... ... ... ... етуде болатын. "Баланы қалаға әкелiп орналастырып, оның жатар
үйiне, кiтабы мен ... үшiн ақша ... ... жүз ... түседi. Ең бай
қазақтың өзiнде малы көп болғанымен, әдетте нақты қаражаты жеткiлiктi бола
бермейдi" деп жазады Отыншы.
"Бiлiмге қарай тағы бiр ... ... ... ... 1896, ... ол ... ... Ақкөл-Қызылағаш қыстағанда орыс тiлi
оқытылатын мұсылман мектебiнiң ашылғанын насихаттайды. Автор қазақтардың өз
балаларына орысша бастауыш бiлiм беруге ұмтылысын құптап, осындай
мектептердi көбiрек ашу ... ... Осы ... ... ... үшiн үкiмет қамқорлық етуi, Ағарту министрлiгi Омбы мұғалiмдер
семинариясында қазақ жастарының оқуына мүмкiндiк жасауы қажет дейдi.
"Бiлiм берудiң алғашқы сәулесi", "Дала өңiрiнде ... құру ... ... деген мақалаларында Отыншы қазақ ағайындардың балаларын
орысша бiлiм алуға бере бастағанын қуанышпен атап ... Ол өз ... ... ... мектептер мен медреселердiң молдалары уағыздап
жүргенiндей, православие дiнiне кiру құралы ... ... ... ... шығу ... ... ашық айтады. Оның қазақ балаларын
оқыту проблемалары жөнiндегi үнi мерзiмдi басылымдардың беттерiнде ... ... ұзақ ... бойы ... ... арнайы даярланған мұғалiмдер болуының қажеттiгi туралы",
"Қазақ даласындағы халыққа бiлiм беру iсiнiң қажеттерi", "Қазақ халқына
бiлiм беру туралы мәселе жөнiнде" деген мақалаларында ... ... ... ... iсiн ең ... деген Қазан, Уфа,
Астрахан, Орынбор губернияларындағы, Торғай облысындағы жағдайлармен
салыстырады. Ол жергiлiктi жерлерде мектептердiң қандай қаражат есебiнен
ашылатынын мұқият ... ... Ал Омбы ... 5 ... ... қатысуымен, халық ағарту iсiне көмектесушi қазақ қоғамдарының
көмегiмен осындай мектептер ашылған кезде бұл бастаманы қазақ халқының ең
көкейтестi қажетiн қанағаттандыруға бағытталған iзгi iс деп ... ... ол жаңа ... ашу мен ... ... ... қолға ала
бастағанын атап өтiп, бұл бастаманы "қоғам пайдасына лайықты қызмет ету",
"жас ұрпақтың бiлiм алуына ... ... ... деп ... және ... көмегiн көрсеткендерден бұл игi iстен бас тартпауға шақырды. Ол
былай деп жазды: "Сiздердiң балаларға жасаған қаржылай қамқорлықтарыңыз
еселенiп ... және ... ... алғысын аласыздар. Бiздiң
даламыз үшiн көкейтестi қажеттi нәрсе – нақ қазақ-орыс мектептерi. Бiздi
надандық түнегiнен тек оқу-ағарту ғана алып шығады".
Орыс-қазақ мектептерiнде мұсылман дiнiн ... ... ... жаңа ... мектептер ашуға өршелене қарсы шығуға итермелейдi.
Мұсылман дiнiн мұндай мектептерде оқыту үшiн Ы.Алтынсариннiң "Ислам
шариғаттары" атты кiтабы ұсынылады. Сондықтан ... ... ... ... жүргiзiп, қандай әдiс-тәсiл қолданудан да тайынбады. Бұл
күресте қадымшылар дiнбасыларына, соңғылары жергiлiктi билеушiлер ... ... ... ... ... ... ... ретiнде мектептерде ана тiлiнiң
оқытылуымен қатар орыс тiлiнiң оқытылуы және оқу процесiн шала сауатты
молдалардың орнына маман мұғалiмдерге беру қажет екенiн ... ... атап ... едi. ... халқының араб, парсы және түрiк тiлдерiне толы
жасанды татар ... ... ... ана ... оқып, бiлiм алу құқығын жан-
тәнiмен қорғайды. Ол татар молдаларының халыққа шынайы бiлiм берудi
көздемейтiнiн, қазақ ... ... мен ... ... сақтау тiлегi
толғандырмайтынын қайта ең алдымен аңғал халық арасындағы өз орны мен
ықпалын сақтап, нығайтуды ойлайтынын түсiндiредi.
Бұл екi ... ... ... ... ... оқу iсi ... Мәселен, 1908 жылдың көктемiне қарай Отыншы Көкпектiдегi
училищенiң жұмысын қайта бастап, үйездiң ауқатты адамдарымен, ... сол жылы ... ... тағы да бiр ... екi мектеп салып
бiтiруге уағдаласады.
1908 жылы 16-маусымда ол Ақсуаттағы жабылған мектептiң қайта жұмыс
iстеуiне ... ... ... ... ... ... ... мырзаға ресми өтiнiш жасайды. Отыншының қаржылы еңбегiнiң
арқасында сол ... ... ... ... ... ... болып шешiледi.
Бұл – үлкен жеңiс едi.
Көкпектi молдалары Отыншының үстiнен жергiлiктi отарлық басшылық
органдарға ресми және ... ... ... оны ... халықтың
ақыл-ойын ашындыруда, патша шенеунiктерiнiң беделiн түсiруде деп айыптай
бастайды, оның ... ... ... пiкiр таратады. Олар қазақ
балаларын оқытудағы мұндай еркiн ойлаушылықтан, жер ... ... әлi ... ... ... ... ... ой-
пiкiрлерден жергiлiктi отаршыл басқару органдарын сақтандыруды өздерiнiң
басты мақсаты етiп көрсетуге тырысады. 1905-1907 ... ... ... ... ... ... ... бұл сияқты айыптау
кез келген адам үшiн тым қауiптi едi.
Мұсылман дiнбасылары арасында барлық бәле күнi кеше орыстар арасында
бiлiм алып, ендi ... ... ... ... ... ... отыр, ал орыс-қазақ мектептерiнiң енгiзiлуi
орыстандыруға апаратын жол деген пiкiр өрбидi. Дiни қызбалықты қоздыру
арқылы олар жаңа мұғалiмге және оның жаңа оқу ... ... ... ... Олар елдi ... ... шектелуi
қазақтардың рухани өмiрiне, салт-дәстүрi мен мiнез-құлқына, ұлттық сипатына
зор зиян келтiредi деп ... ... ... жаңа ... ... ниетте деп айыптаулары көп кешiкпей жазбаша жамандауға
ұласады. Отыншының үстiнен әуелгiде жергiлiктi болыстық, үйездiк басқару
органдарына, кейiн Семей губернаторының кеңсесiне шағымдар ... ... ескi ... ... ... ғана емес, сонымен қатар
қоғамдық тәртiптi бұзушы, қоныстандыру саясатына қарсы шығушы, жергiлiктi
тұрғындарды аграрлық тәртiптерге ... ... ... ... адам ... ... халықты сол кезде қалыптаса бастаған қазақ интеллигенциясынан,
Омбы, Қазақ, Санк-Петербург т.б. қалалардың жоғары оқу орындарында оқыған
зиялылардан үлгi ... ... ... бiлiм ... ... ... дiнiн адамгершiлiктiң мiнез-құлық нормасы ретiнде мойындап, халықты
өз нанымын ой ... ... оны ... ... және ... тазартуға үндейдi. Ол исламнан бас тартпай, оны мойындайды,
алайда прогреске жетуде дiн өрiсiн ... ... ... даму ... ... ... ... қазақ халықының рухани байлығын, ұлттық
дәстүрлерiн сақтау, сауатын ашып, бiлiмiн жетiлдiру тiлегi емес, қайта ел
арасында өз орны мен ... ... ... түсу ... толғандыратынын
дәлелдеуге ұмтылады.
Ресей мүддесiн ғана ойлайтын патша шенеунiктерi жадитшiлердiң де,
қадымшылардың да идеяларына бас қатырмаған. Оларға ең қажеттiсi жергiлiктi
тұрғындардың отарлық билiкке ... ... ... ету ... жылдардағы революциялық оқиғалардың от-жалыны басылған алғашқы
1908 жылдан бастап патша үкiметi өзiнiң кез келген прогресшiл ниеттер мен
әрекеттерге қарсы жазалау шараларын жандандыра ... ... ... органдары "тәртiп бұзушы" жекелеген адамдарды қатаң
қадағалап, саясатқа жат кез ... ... ... ... ... арасында патшалық тәртiпке қарсы адамдарды анықтауға ұмтылады.
Осындай саяси ахуалда еркiн ойлаушыларды, солардың қатарында Отыншыны
саяси сенiмсiз деп айыптау онша қиын емес едi. ... ... ... ... қарсы деп жариялап, оған өздерiнiң терiс көзқараста екенiн
ашық бiлдiредi. Олар ... ... ... ... ... ... ... үйез бастығының атына жалахаттар мен шағымдар
ұйымдастырады. Iле-шала арам ойлы жолдаулар Семей губернаторының атына
жөнелтiледi. Ал 1909 жылдың орта шенiнде ... Дала ... ... ... адам ... ... ... шегiнен тыс жерге жер
аударуға нақты ұсыныс айтып, өтiнiш жасайды. Ол жалахаттарда Отыншы
Көкпектi қаласына келген соң қазақ халқы мен өкiмет ... ... ... мен ... ... ... туа бастады,
қазақтардың жер пайдалануға қарсы наразылығы жиiлеп кеттi, осы негiзде
қақтығыс фактiлерi пайда болды деген айыптаулар тағылады.
Жергiлiктi басқару органдарына осы хатта ... ... ... ... қарсы барлық әрекеттердi, саяси сенiмсiз адамдарды
қатаң қадағалап отыру ескертiледi. Кез келген ой еркiндiгi басқару
органдарына қарсылық, монархиялық билiктi бүлдiруге әрекет жасау, ... ... ... деп ... ... қадағалау және даладағы
тәртiптi қамтамасыз ету жөнiндегi тиiстi органдар Омбыдан келген жаңа
мұғалiмдi жақтыра қоймайды. Оларға жаңа ... ... ... ... тең ... сөйлесуi, қаймықпайтын мiнез-құлқы
ұнамайды.
1908 жылы 27-сәуiрде (Отыншы Көкпектiге келгенiне алты ай өткен соң)
әскери губернатордың атына Отыншы жөнiнде алғашқы ... ... ... ... және ... ... қайырымды мырзалар"
өздерiне көкпектiлiк бiрнеше адамның хат жазуына орай және "халық
қоғамының" өтiнiшi бойынша ... ... ... ... мен
көршiлес қазақтар арасындағы iзгi қарым-қатынастарын бұзып жүргенiн" жоғары
мәртебелiнiң назарына жеткiзуге ... ... ... Уәкiлдер "халық
қоғамы" атынан хат дайындап, оған Д.И.Вединцев пен оның ұлы, ... ... ... ... және араб ... тағы төртеу, барлығы 11 адам қол
қойған. Хаттың соңында "Къ сему прошенью ... ... ... және ... ... ... ... бар.
Қорытынды
"Халық қоғамының" атынан және екi "қайырымды мырзаның" осы хаттама құжатын
алған Семей губернаторының мiндетiн атқарушы Абаза Зайсан ... ... ... ... ... ... "Мәлiметтер мен қорытынды
беру үшiн" деп бұрыштама соғады. Шаруа ... ... сол жылы (1908) ... ... қол қойып, Нарын болыстық басқармасына сауал салады.
Жандармдық машина iске қосылып, сол күннен Отыншыны полицияның жасырын
қадағалауы басталады. "Отыншы Әлжановтың iсi" ол жер ... ... ... ... ... ... ондаған бетке өсiп, 128 параққа жеткен.
Сонымен 1908 жылдың ... ... ... ... көпестерi,
дiнбасыларының Отыншыны ұйымдасқан қудалауы басталады. Бұл iске "халық
қоғамының" хатына өзi қол қойып, куәландырған ... ... ... ... ... ... яғни Көкпектi қалалық приставының
Семей губернаторына 1908 жылы 9-тамыздағы жолдаған N874 рапорты бойынша
"қазақтар арасында зор сенiмге ие болған" және ... ... ... мен ... ... ... ... "оқыған қазақты"
ұнатпайтындардың бәрi куә болып қатысты.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
|1 |М.Қозыбаев. Ақтаңдақтар ақиқаты. А., 1992; К.Нұрпейiс. Алаш һәм Алашорда. |
| |А., 1995; ... Алаш ... А., 1995; ... Алаш |
| ... ... көзқарастарының эволюциясы. А., 1998, т.б. |
|2 |"Уақыт тынысы", 1992 жыл, 5,12-қараша; ... үнi", 1993 жыл ... |
|3 ... ... ардағы. "Халық кеңесi", 1993 жыл, 4-мамыр. |
|5 ... ... ... мұрасы. "Сарыарқа", 1919, №2-3; Б.Байғалиев. |
| |Әлжанов Отыншы//"Қазақстан". Ұлттық энциклопедия. 1-том. А., 1998. ... Алаш ... ... ... |
| ... А., 1998, ... ... ... ... А., 1955, 127-б. |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |
| | |

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 26 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақ» газетінің шығу тарихы4 бет
Қазақ публицистикасының өткені мен бүгіні60 бет
Қасым Қайсеновтің публицистикасы179 бет
Абай публицистикасындағы философиялық сарындар106 бет
Ақжан Әл-Машанидің ғылыми-танымдық публицистикасы63 бет
Кәкімжан Қазыбаевтың публицистикасы68 бет
Сәкен Иманасовтың публицистикасы38 бет
Қазақ публицистикасы мен «серке» газетінің тарихы31 бет
Әйелдер публицистикасының ерекшеліктері48 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь