Толық емес отбасындағы оқушылардың өзіндік бағалаулары мен білім беру жетістіктері дамуының теориялық негізі

КІРІСПЕ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3

1. ТОЛЫҚ ЕМЕС ОТБАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ӨЗІНДІК БАҒАЛАУЛАРЫ МЕН БІЛІМ БЕРУ ЖЕТІСТІКТЕРІ ДАМУЫНЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

6

1.1 Отбасының жалпы сипаттамасы және педагогикалық.психологиялық ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
6
1.2 Нәтижеге бағытталған білім беру мектептегі оқытуды ұйымдастыру негізі ретінде ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
17
1.3 Психологиялық.педагогикалық әдебиеттердегі өзіндік бағалау дамуының мәселелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
29
1.4 Өзіндік бағалаудың оқушылардың білім беру жетістіктеріне әсерінің стратегиясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
46

ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 48

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 50
Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі болашақ ұрпаққа әлемдік ғылым мен прогресс деңгейінде сәйкес білім мен тәрбие беру, оның рухани байлығы мен мәдениеттілігін, ойлай білу мүмкіндігін жетілдіруге бағытталған.
Қазақстан Республикасының 2020 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспарында жалпы білім беретін мектеп білімді, жоғары өнегелі, сыни тұрғыда ойлайтын, рухани жағынан дамыған, өзін-өзі дамытуға және шығармашылыққа қабілетті азамат қалыптастыру қажеттігі айтылған. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауларында: «Ұлттық бәсекелестік қабілеті, бірінші кезекте, оның білімділік деңгейімен айқындалады», «Біз бүкіл еліміз бойынша әлемдік стандарттар деңгейінде сапалы білім беру қызметін көрсетуге қол жеткізуіміз керек», - деп атап көрсетті. Олай болса, қазіргі мектептің құрылымы мен білім беру мазмұнын жаңартып, оқу-тәрбие процесін жетілдіру және оның сапасын қамтамасыз ету еліміздің білім беру саясатының негізгі міндеттерінің бірі болып табылады.
Бұл міндеттер білім сапасының жаңа түсінігін қалыптастыра отырып, оқушылардың тұлғалық қажеттіліктеріне сәйкес білім беру жетістіктерінің жоғары деңгейін қалыптастыратын білім беру процесін ұйымдастырушылықты және мазмұндық жағынан жаңартуды талап ететіні сөзсіз.
Оқушылардың оқу іс-әрекетінің психологиялық негіздері отандық ғалымдар: С.М.Джакупов, Ж.И.Намазбаева, Р.Б.Каримова, Қ.Т.Шерьязданованың еңбектерінде қарастырылған. Орта мектепте диагностикалық әрекетті жүзеге асыру мәселелері отандық ғалымдардың зерттеулерінде: Г.Ж.Примбетова (мектепте құзіреттілік білім беру жағдайындағы оқу жетістіктерінің өлшеуіштері ретіндегі тапсырмалар), Н.А.Заграничная (негізгі мектепте оқыту сапасын мониторингілеу үшін өлшеуіштер жүйесін құрастыру), А.Е.Абуова (жеке тұлғаға бағытталған оқыту жүйесінде оқушылардың білім жетістіктерін мониторингілеу) және т.б. сипатталған. Алайда бұл еңбектерде оқушылардың білім беру жетістіктері, толық емес отбасындағы оқушылардың білім беру жетістіктері, олардың өзіндік бағалауларымен байланыстылығы жеткілікті деңгейде қарастырылмаған.
Отбасы қоғамның жеке жүйесі (подсистема) болатын ерекше әлеуметтік-педагогикалық жүйе ретінде дамудың ең негізгі қайнар көзі болып табылады. Ол дүниедегі ең құнды байлықты – адамды дүниеге әкеледі. Адам мен қоғам өте тығыз байланысты ұғым ғана емес, ол тірі дүниенің, ғаламшардың дамытушы тірегі. «Қоғам – отбасы – тұлға» әлеуметтік-педагогикалық жүйесіндегі отбасы жалпы қоғам мен тұлға арасындағы құндылықтар мен қажеттіліктерді қалыптастырушы, дамыту қызметтерін тізуші көпір секілді. Отбасының қызметтері қоғамды қалыптастырып, дамытушы орталық ретінде орын алады. Жалпы қоғамның дамуы – бұл отбасының сәттілігімен байланысты.
Отбасының сәттілігі, оның қоғамда дұрыс орын алуы отбасының негізгі жемісі бала дамуымен байланысты. Әрине бала дамуына ең бірінші әсер етуші фактор ретінде жалпы отбасы жағдайын қарастырамыз. Сондықтан толық емес отбасы жағдайын қоғамдағы негізгі мәселелердің бірі ретінде қарастырып, оның маңыздылығын көрсетеміз.
1. Андреева Т.В. Семейная психология. Учебное пособие. - СПб.: Речь, 2004. - С. 27-45 .
2. Шнейдер Д.Б. Психология семейных отношений. - М.: Мир, 2000. – 512 с.
3. Антонов А.И. Социология семьи. – М.: ИНФРА-Москва, 2007. - 296 с.
4. Мацковский М.С. Социология семьй. Проблемы теорий, методологии и методики. – М.: «Наука» 1989.-111с.
5. Шнейдер Л.Б. Семейная психология: Учеб. посб. для вузов. - Екатеринбург: Деловая книга, 2006.-768с.
6. Лидерс А.Г. Семья как психологичкская система. Очерки психологии семьй. – М.: «ИГ-СОЦИН», 2004.- 296с.
7. Дружинин В.Н. Психология семьи. - Екатеринбург: Деловая книга, 2000. - С. 50-55.
8. Голод С.И. Тенденция трансформации брака и семьи. - СПб.: Питер, 1997. – 723 с.
9. Дмитренко А.К. Социально-психологические факторы стабильности брака в первые годы супружеской жизни. – Киев: Пресс, 1989.- 336 с.
10. Ковалев С.В. Психология современный семьи. – М.: Просвещение, 1988. – 452 с.
11. Меньшутин В.Н. Помощь молодой семье: Заметки психология. – М.: Мысль, 1987. – 934 с.
12. Мацковский М.С. Социология семьи. Прблеммы, теории методологии и методики / под ред. Г.Б. Батыгина. – М.: наука, 1989. – 436 с.
13. Кочетов А.И. Начала семейной жизни. Мн.: Полымя, 1987. – 265 с
14. Голод С.И. Стабильность семьи: социальный и демографический аспекты. - Л.,1984. - С. 58-60.
15. Карабанова О.А. Психология семейных отношений. М.: Мысль, 2004. – 316с.
16. Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс. - Астана. 2005. - С. 7-87.
17. Жаназарова З.Ж. Социология семьи: Учебное пособие, Алматы: Қазақ университеті, 2006.-192б.
18. Балгимбаева З.М. Роль семьи в возникновении половых этнических предубеждений у детей: Афтореф. – Алматы, 2001. - С. 27.
19. Ковалёв С.В. Психология семейных отношений. – М.: Педагогика, 1987. - С. 5-90.
20. Эйдемиллер Э.Г., Юстицкий В.В. Психология и психотерапия семьи. -СПб.: Питер,1999. – 614 с.
21. Титаренко А.Я. Семья и формирование личности. - М.: Мысль, 1987. – 217 с.
22. Саймон Р. Один к одному (беседы с создателями семейной терапии). М.: «Класс», 1996. – 324 с.
23. Разумихина Г.П. Этика и психология семейной жизни. М.: Просвещение, 1986. – 452 с.
24. Елизаров А.Н. Неблагополученная семья в рамках структурного подхода // Вестник психосоциальной и коррекционно-реабилитационный работы. Журнал. 2002. № 1.
25. Ананьев Б. Г. О проблемах современного человекознания. – М.: «Наука», 1977. – 380 с.
26. Меньшутин В.Н. Помощь молодой семье: Заметки психология. – М.: Мысль, 1987. – 364 с.
27. Божович Л. И. Проблемы формирования личности: избранные психологические труды / Под ред. Д. И. Фельдштейна. — М.: Воронеж: Ин-т практической психологии, 1995. – 479 с.
28. Липкина А. И. Самооценка школьника. –M.: Знание, 1976. – С. 64.
29. Роджерс К. Несколько важных открытий // Вестн. Моск.ун-та. Сер.14, Психология.- М., 1990. №2. – С. 58-65.
30. Чеснокова И. И. Проблемы самосознания в психологии. – М.: Наука,1977. – С. 143.
31. Савонько Е. И. Возрастные особенности соотношения ориентации на самооценку и на оценку другими людьми // В кн.: Изучение мотивации поведения детей и подростков. – М., 1978. – С. 81-111.
32. Роджерс К. К науке о личности // История зарубежной психологии. Тексты.- М., 1986. – С. 200-230.
33. Капица С. Общая теория роста человечества. М.: Наука, 1999, - 153 с.
34. Кухарчук А. Н. Влияние межличностных отношении на формирование оценки и самооценки способностей и профессиональных намерении учащихся старших классов // Социально-психологические и лингвистические характеристики форм общения и развития контактов между людьми: Тезисы Всесоюзного Симпозиума. – Л., 1970. – C. 147-148.).
35. Бобнева М.И. Социальные нормы и регуляция поведения. - М.:Педагогика, 1978. -162 с.
36. Абеуова И. А., Тащиева И. С. Самооценка и ее влияние на трудности в общении. Международная научно-практическая конференция. – Алматы: Казак Университет, 2003. - 423 с.
37. Кон И. С. Психология юношеского возраста. – М.: Пресс, 1982. -207 с.
38. Серебрякова Е. А. Уверенность в себе и условия ее формирования у школьников // Вестн. Ленинг. ун-та.- Л., 1981. – №3 – С. 15-24.)
39. Сарджвеладзе. Н. И. Личность и ее взаимодействие с социальной средой. – Тблиси: Аракс, 1989. – 475 с.
40. Кондратьева С.В. Межличностные понимание и его роль в общении: Автореферат. дис. ... докт. психол. наук. - Л., 1979. – 36 с.
41. Сафин В.Ф. Устойчивость самооценки и механизм ее сохранения // Вопросы психологии, 1975, 3.
42. Сафин В.Ф. Динамика оценочных эталонов в подростковом и юношеском возрасте // Вопросы психологии,1982, 1. С 69-75.
43. Божович Л.И., Славина Л.С. Психическое развитие школьника и его воспитание. М.: Наука, 1979. – 409 с.
44. Бороздина Л.В. Притязания личности и самооценка // Вестник МГУ,серия 14, 3,1986.
45. Захарова А. В., Андрущенко Т. Ю. Исследование самооценки младшего школьника в учебной деятельности // Вопросы психологии. – М., 1980. – №4. – С. 90-100.
46. В. Г. Асеев. «Критерии социальной оценки личности в управленческом и воспитательном процессах. - М.: РАГС, 2001. - 18с.
47. Демина Т. В. Соотношение самооценки и объективной оценки свойств личности школьников старших классов: Автореф. дис ... канд. психол. наук. – Ярославль, 1974. – 24 с.
48. Савонько Е. И. Возрастные особенности соотношения ориентации на самооценку и на оценку другими людьми // В кн.: Изучение мотивации поведения детей и подростков. – М., 1978. – С. 81-111.)
49. Берулова Г.А. Методологические основы деятельности практического психолога: Учебное пособие. – М.: Высшая школа, 2003. - 208 с.
50. Трапезникова Т.М. Этика и псхология семейных отношений.-Л.: ЛГУ, 1988.- 80 с.
51. Карабанова О.А. Психология семейных отношений и основы консультирование. М.: Гардарики, 2006.- 320 с.
52. Головаха Е.И., Панина Н.В. Психология человеческого взаимопонимания. – Киев: Феникс, 1989. - С. 56.
53. Обозов Н.Н. Психология межличностных отношений. - К.: Лыбидь, Киев: Университет, 1990. - С. 5-48.
54. Пантилеев С. Р. Самоотношение как эмоционально-ценностная система. – М.: МГУ, 1991. C. 108.
55. Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерге қолданылатын негізгі ықтималды-статистикалық әдістер. – Алматы: Қазақ Университеті, 1999. - С.12-33.
56. Аммарин И.П., Васильев Н.Н., Амбросов Б.А. Быстрые методы статистической обработки и планирование экспериментов. - Л.: Акрас, 1971. - 78с.
57. Джакупов С.М., Бердібаева С.К. Психологиялық зерттеу нәтижелерін статистикалық өңдеу тәсілдері. – Алматы: АлМУ, 1998. – 53 б.
58. Артемьева Е.Ю. Вероятностные методы в психологии. - М.: Феникс, 1975. – 427 с.
59. Вольф В.Г. Статистическая обработка опытных данных. - М.: Наука, 1966. – 376 с.
60. Мельников В.М., Ямпольский Л.Т. Введение в экспериментальную психологию личности. – М.: Лиона, 1985. – 384 с.
61. Общая психодиагностика / Под. ред. А.А. Бодалёва, В.В. Столина. – М.: Мир, 1987. – 498 с.
62. Немов Р.С. Психология: Учеб. для студентов высш. пед. учеб. заведений: В 3 кн. // Кн.3: Экспериментальная педагогическая психология и психодиагностика. – М.: ВЛАДОС, 1995. – 688 с.
63. Грабарь М.И., Краспанская К.А. Применение математической статистики в педагогических исследованиях. - М.: Нарцисс, 1977. – 134 с.
64. Жаңабеков Ж.Ж. Психологиядағы математикалық әдістер бойынша практикалық сабақтар: /Оқу құралы/. – Алматы: Қазақ Университеті, 2002. – 136 б.
65. Сидеренко Е.В. Методы математической оброботки в психологии. – СПб.: Питер, 1996. – 340 с.
66. Соловьева А.Н. Чеснова И.Г. Зависимость самооценки подростка от отношения к нему родителей . - Вопросы психологии, 1986, № 2, с.117
67. Кон И.С. Открытие «Я». – М., 1978
68. Рубинштейн С.Л. Самосознание личности и ее жизненный путь. В кн.: «Основы общей психологии». Т.2. – М., 1989
69. Божович Л. И. Проблемы формирования личности. Под ред. Д. И.
Фельдштейна. – М.: изд-во «Институт практической психологии», - Воронеж, 1995г.С. 352.
70. Столин В.В. Самосознания личности. – М., 1983
        
        МАЗМҰНЫ
|КІРІСПЕ..............................................................|3 |
|............................................. | ... ... ЕМЕС ... ... ӨЗІНДІК БАҒАЛАУЛАРЫ МЕН БІЛІМ | |
|БЕРУ ЖЕТІСТІКТЕРІ ДАМУЫНЫҢ ... | ... |6 ... Отбасының жалпы сипаттамасы және педагогикалық-психологиялық | |
|ерекшеліктері........................................................|6 ... | ... ... ... ... беру ... оқытуды ұйымдастыру | |
|негізі |17 ... ... | ... ... ... өзіндік бағалау | ... |29 ... ... | ... ... бағалаудың оқушылардың білім беру жетістіктеріне әсерінің| |
|стратегиясы..........................................................|46 |
|.............................................. | ... ... | ... ... |50 ... | |
| | ... ... ... ... ... ... ... болашақ ұрпаққа әлемдік ғылым мен прогресс деңгейінде сәйкес білім
мен тәрбие беру, оның рухани ... мен ... ... ... жетілдіруге бағытталған.
Қазақстан Республикасының 2020 жылға ... ... ... ... ... ... ... білімді, жоғары өнегелі, сыни тұрғыда
ойлайтын, рухани жағынан дамыған, өзін-өзі дамытуға және шығармашылыққа
қабілетті азамат ... ... ... ... Республикасының
Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауларында: «Ұлттық
бәсекелестік ... ... ... оның ... ... «Біз ... еліміз бойынша әлемдік ... ... ... беру ... ... қол жеткізуіміз керек», - деп атап
көрсетті. Олай болса, қазіргі мектептің құрылымы мен ... беру ... ... процесін жетілдіру және оның сапасын қамтамасыз ... ... беру ... ... ... бірі ... табылады.
Бұл міндеттер білім сапасының жаңа түсінігін қалыптастыра отырып,
оқушылардың тұлғалық ... ... ... беру ... ... қалыптастыратын білім беру процесін ұйымдастырушылықты және
мазмұндық жағынан жаңартуды ... ... ... оқу ... психологиялық негіздері отандық
ғалымдар: С.М.Джакупов, Ж.И.Намазбаева, Р.Б.Каримова, Қ.Т.Шерьязданованың
еңбектерінде қарастырылған. Орта мектепте ... ... ... ... ... ғалымдардың зерттеулерінде: Г.Ж.Примбетова
(мектепте құзіреттілік ... беру ... оқу ... ... ... ... (негізгі мектепте оқыту
сапасын мониторингілеу үшін өлшеуіштер жүйесін құрастыру), А.Е.Абуова ... ... ... ... ... ... жетістіктерін
мониторингілеу) және т.б. сипатталған. Алайда бұл ... ... беру ... ... емес ... ... ... беру
жетістіктері, олардың өзіндік бағалауларымен байланыстылығы жеткілікті
деңгейде ... ... жеке ... ... ... ... ... жүйе ретінде дамудың ең негізгі қайнар көзі болып табылады.
Ол дүниедегі ең ... ...... ... ... Адам мен ... ... байланысты ұғым ғана емес, ол тірі дүниенің, ғаламшардың дамытушы
тірегі. «Қоғам – ...... ... ... ... қоғам мен тұлға арасындағы құндылықтар мен қажеттіліктерді
қалыптастырушы, дамыту қызметтерін ... ... ... ... ... қалыптастырып, дамытушы орталық ретінде орын алады.
Жалпы қоғамның дамуы – бұл ... ... ... ... оның ... ... орын алуы ... негізгі
жемісі бала дамуымен байланысты. Әрине бала дамуына ең бірінші әсер ... ... ... отбасы жағдайын қарастырамыз. Сондықтан ... ... ... ... негізгі мәселелердің бірі ретінде қарастырып,
оның маңыздылығын көрсетеміз.
Тұлғаның қалыптасып, ... ... ... әсер ... сөзсіз,
сонымен қатар қоғамдық қарым-қатынас та адамның субъективті маңыздылығын
айқындаушы фактор болып табылады. ... ... ... ... ... арқылы көрінеді. Осыған сәйкес Д.С. Лихачов ... ... ... өз өмірінде саналы түрде алдына мақсат, міндет қоя ... ... баға ... Сол ... де адам не үшін өмір ... ... ... бағалауынан көруге болады». Өзіндік бағалау ... ... да бір ... әсер ... ... ... ... өзіндік бағалаудың білім беру жетістіктеріне әсерін қарастыруды жөн
көрдік. Соның ішінде толық емес отбасы жағдайы мен баланың өзіндік ... ... және ... ... мен білім беру жетістіктері
арасындағы байланыстарды қоғам үшін елеулі мәселе ... ... ... ... мақсаты: толық емес отбасында тәрбиеленген оқушылардың
өзіндік бағалауының білім беру жетістіктеріне әсерін ... ... ... ... беру процесі.
Зерттеу жұмысының пәні: толық емес отбасында тәрбиеленген оқушылардың
өзіндік бағалау ерекшеліктерінің білім беру ... ... ... егер ... емес ... ... өзіндік
бағалауы мен білім беру жетістіктерінің оптималды-оң үйлесімі табылса, онда
оларды оқыту табыстылығы қамтамасыз ... ... ... ... ... оның ... оқу ... саналылығы және тәрбиелілігі
тұрғысынан негізделеді.
Зерттеу жұмысының міндеттері:
1. Отандық және шет ... ... ... ... ... ... емес отбасындағы оқушылардың өзіндік бағалауы мен білім беру
жетістіктерінің өзара ... ... ... емес ... ... өзіндік бағалауы», «өзіндік
бағалаудың білім беру жетістігіне әсері» ұғымдарына анықтама беру.
3. Толық емес отбасындағы оқушылардың ... ... үшін ... мен ... беру жетістіктерінің оптималды оң үйлесімін анықтау және
тәжірибелік негізге алу.
Зерттеудің ... ... ... және ... ... ... ... әлеуметтік жүйеде орны бар, құбылыстар мен фактілердің мәні туралы
іргелі ... ... жеке ... ... ... ... ... мониторинг және диагностика ... ... ... ... Ж.У.Кобдикова, Ы.А.Нәби, Р.М.Салина
және т.б.), әдіснамалық тұғырлар мен ұстанымдар ... ... ... беру ... ... және нормативтік
құжаттар, зерттеу ... ... ... ... еңбектері.
Зерттеу әдістері: зерттеу мәселелері бойынша ... ... және ... ... ... ... нормативтік және оқу құжаттарын талдау; білім сапасы
диагностикасын жүргізуді жобалау, оқу ... ... ... ... ... ... отбасының жалпы
психологиялық-педагогикалық сипаттамасы, толық емес ... ... ... ... ... ... жағдайы, атап айтқанда өзіндік бағалау ерекшеліктері жан-
жақты талданады. Мемлекеттік ... ... ... ... оның ішінде 12 жылдық білім беру ... ... оқу ... ... ... ... білім сапасы, нәтижеге
бағытталған білім беру ережелері зерттелді.
Зерттеу жұмыстың құрылымы ... ... ... ... тізімінен тұрады.
1. ТОЛЫҚ ЕМЕС ОТБАСЫНДАҒЫ ОҚУШЫЛАРДЫҢ ӨЗІНДІК БАҒАЛАУЛАРЫ МЕН ... ... ... ... НЕГІЗІ
1.1 Отбасының жалпы сипаттамасы және педагогикалық-психологиялық
ерекшеліктері
Отбасы – нақты өмірлік құндылықтарды, түсініктерді, ... ... ... ... ... ... ... мәдени
бірлестік. Осы қызметтердің сипаты отбасының мазмұнын, формаларын ... ... ... Отбасы психологиялық ерекшеліктерден
тұратын шағын топ ретінде әлеуметік психологияның зерттеу ... ... ... ... ... ... анықтауда түрлі көз-
қарастарды ұстанды. Неке – отбасы қарым-қатынасының сипатын анықтауға ... бірі – ... грек ... ... Оның ... отбасы
дегеніміз - өзгермейтін бастапқы қоғамдық ұяшық: отбасылардың ... ... ... ... ... ... Ж.Ж. ... «Барлық қоғамдардың ішіндегі ең ежелгі
әрі жалғыз табиғи қоғам – бұл ... ... ... – бұл, керек болса,
саяси ... ... ... - әке ... ...... - деп жазды [2].
«Неке» және «отбасы» ұғымдары арасында тығыз байланыс бар. ... ... ... болсақ, ол орыс сөзі «брак» ежелгі орыстардың
«брачити» сөзінен шыққан. ... ... ... ... ... алу» ... береді, яғни жақсыны таңдап, керек еместі ... ... ... ... ... польшалық, чештік және кейбір славян тілдерінде бұл
екі құбылыс күрделі түсіндіріледі, себебі неке ... ... ... ... ... ал ... славян тілдерінде «сълюб» деп аталады. Біздің
тілде ол «сөз беру» ... ... ие. ... – ол ... арасындағы
қатынастың санкционалды формасы, яғни жыныс қатынасын реттеу тәсілі [3].
Өткен кезеңдердегі және ... ... ... ... ... ... ретінде қолданылады, алайда бұл ұғымдардың ортақ жалпы мәні
де, өздеріне ғана тән жеке ... бар. ... ... неке ... әр ... ... ... пайда болған.
Қазіргі психологтардың беретін анықтамасы бойынша, неке дегеніміз -
әйел мен ер адам ... ... ... отратын қарым-қатынастың
психологиялық нысаны. Осы ... ... ... ... ... ... келтіреді және оған рұқсат береді, олардың ... мен ... ... ... дегеніміз – некеге қарағанда күрделірек қарым-қатынас ... тек ... ғана ... ... қатар балаларды, туыстарды, жұбайларға
жақын адамдарды да біріктіреді. Отбасы – бұл әлеуметтік ... пен ... топ ... ... ... жүйе. Отбасы әлеуметтік
институт ретінде жұбайлардың, ата-аналардың, балалар мен ... ... ... ... ... нормалардың, санкциялардың және
жүріс-тұрыс үлгілерінің жиынтығымен сипатталады. Отбасы – некеге ... ... ... ... топ, оның мүшелері тұрмысымен
ортақтығымен, өзара ... ... және ... ... [5].
Отбасының әлеуметтік функциялары оның әлеуметтік институт ретінде
қоғамдық қажеттіліктері мен өмір сүру ... ... ... ... әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің әсерімен отбасының әлеуметтік
функциялары мен ... ... ... ... ... уақытта да
бала өсіру, тәрбиелеу отбасының маңызды функциясы болып қалады, басқа
жекелеген функциялардың ... ... ... – ер адам мен әйел ... ... рұқсат беретін
әлеуметтік нормалар жиынтығы, сондай-ақ олардың ... мен ... ... ... үшін ... ... ... мен міндеттерінің жүйесі түріндегі
әлеуметтік институт [6].
Кейбір ... ... мен ... ... ... болады және
заңмен реттеледі. Заңмен бекітілген нормаларға мүлікті иелену жөніндегі
мәселелер, некені бұзумен байланысты ... ... ... жатады.
Қазіргі таңдағы отбасылардың түрі, категорияларының және формаларының түрі
өте көп. Отбасы категорияларын әр түрлі сферада түрліше қарастырады.
Отбасы – бұл ... ... ... оны ... ... ... атап кетуге болады:
1. Отбасы – бұл қоғамның ұяшығы (шағын әлеуметтік ... ... – бұл жеке ... ұйымдастырудың негізгі формасы;
3. Отбасы – бұл ерлі-зайыптылар одағы;
4. Отбасы – бұл көпжақтылы қатынас [7]
Отбасы психологиясының ең көп таралған ... ... ... ... қарастырамыз:
Әділетті келісім шартқа негізделген некелік-отбасылық ... ... ... не ... екенін біледі және ... ... ... біліп отырады. Олардың маңызды мәселелерін
келісім шарттың өзі шешіп ... Бұл ... ... ... деп
айтуға қиын эмоционалдылық қатынасы ереже ... ... өте келе ... ... ... ... ... қатынас. Әйел
пен ер адам некеге өзінің жеке пайдасын ойлап, серігіне қиянат жасайды.
Мұнда ... ... ... ... ... ... қатынас. Ерлі-зайыптылардың біреуі
екіншісіне ықпал жасайды, ал екіншісі компромиске келуге ... ... ... ... ... айту қиын: басымдылық танытатын адам өзінің
жұбайын жеке-меншік ретінде ... ... ... ... неке ... болуы керек. Отбасыда компромиске келу қиынға соғады.
Әлеуметтік-нормативті бағдардағы ритуалды некелік-отбасылық ... ... ... адамдар айналасының барлығы үйленген немесе
тұрмыс құрғанын көріп, отбасы құру керек деген қорытындыға келеді. Бұл ... және ... ... ... тек отбасылық өмірі ұзаққа
созылмайды. Көбіне кездейсоқ құрылады және кездейсоқ ажырасады.
Махаббатпен құрылған некелік-отбасылық ... Екі адам өз ... ... бір-бірінсіз өмірлерін елестете алмайды. Махаббатпен
құрылған некедегі шектеу өз еріктерімен болады: олар бос ... ... ... және ... ... мүшелеріне жақсылық жасағанды
жақсы көреді. Бұл нұсқаудағы некелік-отбасылық қатынас бала туылғанда ... ... ... Бұл ... айта ... жайт, парадокс өзіне шектеуді өз
ерікімен қабылдайды. Мұндай қатынастар ... ... ... ... ... заманауи, өзінің халқын, халықаралық дәрежесін және
барлық әлеуметтік-мәдени институттарды сақтауға талпынатын мемлекеттің ең
құндысы болып табылады. Отбасының ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар мемлекеттегі жағдайды жақсартудағы, ең
маңыздысы нақты қоғамдағы перспективаның ең ... ... ... - ... ең ежелгі әлеуметтік форумының бірі. Ол кластан,
ұлттан және мемлекеттен бұрын пайда ... және ... ... ие. ... ... беру ... ... еңбек дағдыларын қалыптастырып, сонымен
қатар әлеуметтік және индивидуалды сана қалыптастырады.
Отбасы мен неке әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... таңға дейін өзекті мәселелерді ... тұр. Және бұл ... ... ... ... – адамның өмір бойы
қасында болатын феномен [8].
Сонымен, отбасы мәніне бұрынғы заманның ойшылдары ... ... И.В. ... Ю.А. ... К. ... және ... ойынша , отбасылық-некелік қарым-қатынастың мінезін анықтау
ежелгі грек философы Платоннан басталады. Ол мемлекет отбасының ... ... деп ... [9]. ... Платон отбасы көз-қарастарын
қарастырмады. «Мінсіз мемлекет» жобасында қоғамда бірлік ... үшін ... ... және ... ... ұсынды . Бұл идея жаңалық
болмады. Ежелгі грек тарихшысы Геродот өзінің атақты «Тарихында» тұтқындар
арасында ... ... ... қыр ... айтқан [10]. Мұндай пікірлер
барлық антикалық эпохаларда кездеседі.
Платонның жұмысында дені сау ұрпақ сақтау үшін нақты ... ... ... ең дені сау баланы 20 дан 40 қа дейінгі әйелдер 55 ... ... ... екен. Платон әр ер адам некеге 35 жасында тұру ... ... ... ... ... ... ... керек, себебі ұрпақтарын тепе-тең дәрежеде жасайды [10].
Аристотель «Мінсіз мемлекет» ... ... ала ... ... ... ... ... патриархалды отбасын «селения», ал
«селениялардың» бірігуін мемлекет деп атады. Отбасына ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... ... Руссо былай
деді: «Барлық қоғамның ең ежелгісі және жалғыз қарапайымы – ол отбасы...
сонымен, ... – бұл, ... ... ... басшы – әке, халқы –
балалары...».
Антикалық, ортағасырлық және жаңа дәуірдің философтары ... ... ... ... ... институт емес,
мемлекет үлгісі ретінде көруді жөн көрді. Белгілі бір ... бұл ... ... Кант пен ... ... Кант ... ... жүйеде көрсе, Гегель – абсалютті идеяда көрді [11]. Осыдан ... ... ... ... ... ... мен «отбасы» ұғымын
ұқсастырады; олардың арасындағы айырмашылық формалды ... ... ... мен ... ұғымдарында тығыз байланыс орнатылған. Кейбір
қазіргі және бұрынғы ... ... ... ... ... ... бұл ... ұқсастықтан басқа, өздеріне тән
ерекшеліктері де бар. Сонымен, ғалымдар неке мен ... екі ... ... пайда болғандарын дәлелдеп отыр: отбасы некеден кейін кешірек пайда
болған. Қазіргі ... ... ... ... былай қарастырады:
«әйел мен ер адам арасындағы қатынастың әлеуметтік ... ... ... ... ... өзгертеді және оларға ерлі-зайыптылық пен ата-
аналық құқық пен ... ... ... ... ... некеге
қарағанда, одан күрделі қатынас жүйесін құрайды. Себебі, мұнда тек ерлі-
зайыптыларды ғана ... ... ... ... басқа туыстарын
біріктіреді» [12].
Неке мен отбасының тарихи ... ... рет 1861 жылы ... И.Я. ... ... право» атты еңбегінде жарық көрді.
Кейінірек 1877 жылы эволюционды идеясымен ағылшын ғалымы Л.Г. ... ... атты ... жарыққа шықты [13].
Әлеуметтік ұйым ретінде, отбасы некеден тек ерлі-зайыптылардан басқа
адамдардың қосылуынан ғана ерекшеленбейді. ... ... мен ... ... ... шешетін кезде, ... тек ... ғана ... сапалық айырмашылығына көңіл бөлу керек.
Некелік-отбасылық институтқа тарихи шолуды қорытындылау барысында,
айта кететін жайт, жүздеген жылдар бойы ... ... бар ... ... ... ... Бұл дәуірді бүршік жару дәуірі деп атауға
болады. Оның шыңы ХІХ ... ... ... дарвинизм болды. Оның
айтуынша, отбасы, адам сияқты белгілі бір қарапайым эволюциядан өтті.
Отбасына ғылыми түрде ... ... ... «Происхождение
семьи, частной собственности и государства» атты ... ... ... Л. ... этнографиялық зерттеулеріне сүйене отырып, оның қате
сызбасын түзеп, жаңа білімдер мен қорытындылар ... Ол неке мен ... ... ... ... ... ... Бұл оған бұрын отбасы
мен некенің қалай өзгергенін ғана емес, ... ... бұл ... үнемі дамып, өзгеріп отыратындығын көрсетті [13].
Ф. Энгельс болашақтағы некеге нақты анықтама бермеді, себебі ... және ... ... әлеуметтік факторлардың өзгеретіндігін
білді. Оның заманауи некенің қалай болады деген сұрағына берген ... ... «Бұл ... ... ... анықталады: келешектегі ер
адамдар ешқашан ... ... ... ... әйел ала ... және
әйелдер махаббатпен өзіне жар таңдайды».
Батыста отбасыны жүйелік ... ХХ ... ... ... қатынас, сексология тақырыптарында еңбектер пайда болды. Сол уақытта
әлеуметтік психологияның негізі қаланды, ... ... ... жағынан бағыт қалыптасты.
ХХ ғасыр бойы әсіресе 50 жылдары ... ... мен ... ... ... жарық көрді. Алайда, соншалықты ... ... ... ... курстардың санына қарамастан ажырасу
саны төмендемеді. Бұл жағымсыз әлеуметтік ... ... ... ... Ол ... ... жұмыссыздық, адам құқығығының
бұзылуының әсерінен болады. Мұндай қоғамдық қатынасқа ... ... ... ... қалай жүргізу керек екендігі жайында, ерлі-
зайыптылардың, ата-ана мен балалардың қарым-қатынас туралы кеңестер жоғары
нәтиже бермейтіндігі бәрімізге ... ... ... және неке мәселесіне түрлі саладағы
мамандардың көп ... ... Ол ... ... медиктер, педагогтар, экономисттер, заңгерлер және тағы
басқалар. Қоғамда болып жатқан әлеуметтік, ... және ... ... ... әсер ... ... ... Осы
процесстердің қорытындысы дәстүрлі некенің ... жаңа ... ... ... ... некелік қатынастың өзгерісінен отбасы
өзгереді. Содан, ... ... ... қазіргі таңда түрлі жаңа
формадағы некеден басқа, жаңа ... ... да ... ... моногаммалардың ішінде отбасының келесідей типтері бар:
патриархалды ... ... ... отбасы немесе заманауи
отбасы, толық, ... және ... емес ... ... ... ... бір уақытта қызмет жасай отырып, кең модель жасайды. Сонымен ... ... ... ... ... емес ... ... жасады, оны
келесідей жіктеді: некесіз отбасы (толық емес және аналық ... ... үлгі [14]. Бұл ... ... ... ... ... институтында отбасының эволюциялық дамуы туралы айтуға
мүмкіндік береді. Сонымен, И.С. ... ... ХХ ... ... ... отбасылық қатынас облысында әлеуметтік өзгерістер өте көп.
Практикалық тұрғыдан олар ... ... ... ... ... ... құрылымынан ерлі-зайыптылардың рөлдерінің және ... ... мен ... ... ... [15]. Мұндай
шарттарда, отбасы мен неке мәселесімен ... ... ... , ... ... отбасылар өздерінің қызметтерін ... ... ... жатқан көптеген жағымсыз жағдайлардың себебі ... ... ... ... туу саны ... әйелдер мен ер адамдардың жалғыз
басты қалуы, бала тәрбиедеудегі ... және тағы ... орын ... Осы ... ... неке сапасының төмендігінен және отбасы мен
ерлі-зайыптылар қарым-қатынастарының тұрақсыздығынан болып жатыр деп ... ... ... неке ... мен ... ... қарамастан,
неке сапасын жоғарлату және отбасылық-неке қатынастарын нығайту ... ... ... аяғы мен 1970 жылдадың басында ғана көптеген
дисциплиналардың, соның ... ... ... ... пәні
отбасы мен неке бола бастады. ... ... ... ... оқу
орындарында оқытудағы негізгі міндет – ... ... ... ... жалпы түсінік беру, отбасының мінез-құлықтық
қырлары мен өмірлік циклінің ерекшеліктерін ... және ... ... ... ашу болып табылды. Оқу ... ... ... мазмұны студенттерде қазіргі кезеңдегі
отбасылық ... ... пәні және ... олардың
практикалық қолданыста мүмкін болатын негізгі ... ... ... ... [5].
Соның ішінде Қазақстандағы отбасы мәселелерімен зерттеген ғалымдарға
тоқталатын болсақ.
Қазақстанда неке және ... ... 1960 ... ... оқу ... ... ... «неке және отбасы
психологиясын» оқу процессіне алғаш рет Е.А. ... ... ... ... (1992) ... одан кейін әл-Фараби атындағы
Қазақ Ұлттық Университетінде оқытыла бастады (1999) [16].
Тағы айта кететін ... ... ... ... ... және ... психологиясы» оқулығы, сонымен қатар Қ.Б.Жарықбаевтың жоғары сынып
оқушыларының болашақ отбасы ... ... ... ... үлес ... ... қазақ психология ғылымында заманауи отбасы мәселелерін
шешу бағытында бірнеше эксперементтік зерттеулер жүргізілуде.
Отбасы және ерлі-зайыптылар өзара ... ... ... байланысты З.Ш. Қарақұлова, З.М. ... ... Қ.А. ... М.П. ... А.Б. ... Н.М. Садықова,
С.Қ. Құдайбергенованың жұмыстарын айтуға ... ... З.М. ... ... «ата-ана - бала» мәселесін
зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар ... рөлі ... ... ... ... ... мәдени-тұрмыстық және этникалық
ерекшеліктерін талдау негізінде баланың гендерлік әлеуметтенуінің негізгі
механизмдері этносқа тәуелді және үш ... ... ... ... және ұйғыр) жыныстық қате ... ... ... бар ... анықталды.
А.Д. Давлетова ата-ана отбасында психологиялық ... ... ... зерттеді. Зерттеу екі баласы бар ... ... ... ... ... жыл сайын ажырасу саны көбеюіне
байланысты бірлескен өмірлік ... ... ... ... ... мен ... анықтауға
бағытталды. Зерттеу бірігіп өмір сүру процесінде ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің нәтижесі болып табылатындығы анықталды.
Бірлескен өмірлік іс-әрекеттің негізінде жалпы ... ... ... және ... ... игеруі жатыр. Жалпы мағыналық қордың
қалыптасуының ... бұл ... ... ... ... ... сәйкес келу ... ... ... ... ... ... негізгі жүйені
құрушы факторы болып табылады.
А.Б. Валиеваның жұмысында ... ... ... ... бағдарының ерекшеліктері зерттелді.
Отбасында психологиялық потологиялары бар ата-аналар қарым-
қатынасының типтерін ... ... С.Қ. ... ... Бұл ... психикалық ауытқуы бар балалардың ата-аналармен
психологиялық жұмыс жүргізуге үлкен мән берілді.
Қазақстандық ... ... ... ... ұзақ ... З.Ж. Жаназарова жұмыс жасады. Оның ... ... ... ... көрсетілген.
Жүргізілген зерттеулердің көрсетуінше, қазіргі таңдағы қазақстандық
психологиялық ғылым эксперименталды ... ... ... көрсетеді.
Отбасы туралы ғылымда типология үлкен рөл ойнайды. Тек отбасы деген
болмайды, ал қаланың отбасылары, ... ... жас және ... ... ... ... топтарына жататын және т.б. отбасылар
болады. Әр отбасылардың ішкі ... ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты өздерінің спецификалары болады [18].
Ендігі кезекте қазіргі қоғамда орын алатын және ... ... ... ... ... емес ... ... психологиялық
ерекшеліктеріне тоқталғанды жөн көрдік.
Толық емес отбасының әлеуметтік-педагогикалық
ерекшеліктері
Отбасы – бұл ... ... ... формаларының бірі, ол таптан,
ұлттан және мемлекеттен бұрын пайда болды.
Отбасы ... бір ... және ... ... ... институты
болып табылады. А.Г. Харчевтің ойынша ... бұл ... ... ... ... ол тек ... ғана емес, сонымен
қатар балаларды, туыстарды, оларға жақын адамдарды да біріктіреді [19].
Отбасы - ... ... ... ... мен ... ... ол - ... феномен. Отбасы феноменінің бір жолы оның
құрылымын, тарихи уақыт талабына сай өзгеруін және бір ... ... ... ... ... (1998) ... отбасы
феноменінде құрылымдық өріс ерлі-зайыптылар және ата – ана мен ... деп ... ... – неке ... ... қан жағынан
туыстас шағын топ, олар өзара көмек ... ... алу ... ... ... ... ... В.В., 1990)
[19].
Э.Г. Эйдемиллер бойынша отбасының негізгі сипаты бұл оның функциясы
мен құрылымы болып табылады [20].
Қазіргі отбасының ... ... ... ... Бұл ... екі міндеті болады:
қоғамдық – халықтың биологиялық қайта жаңғыртуы, жеке – балаларға ... ... Оның ...... ... ... ... бірігуіне итермелейтін физиологиялық және
сексуалды қажеттіліктерді қанағаттандыру. Кез-келген ... ...... ... Бір ... ...... факторы болса,
екінші жағынан отбасында болған ... ... ... бірі. Көп
балалықтың төмендеуі эгоизм синдромынан, отбасында жаңа мәселе ... Онда ... ... ... ... Бұл ... ... элементтері де енеді, себебі отбасы халықты ... ғана ... ... жағынан да қайта жаңғыртуға қатысады.
Жеке тұлғаны әлеуметтендіру немесе жаңа ұрпаққа мәдени мұра беру.
Адамның ... оны ... және ... деген қажеттілігі
адамның өміріне мән береді. Жеке тұлғаны ... ... ... отбасының басымдығы табиғи-биологиялық себептерге байланысты екені
анық. Басқа топтарға ... ... ... ізгілікті-эмоционалды
психологиялық махаббат қамқорлық, құрметтеу, мейірімділік ... ... жеке ... ... үлкен басымдылығы бар.
Баланың өмірінде алғашқы бес жылдың ... зор, ... осы ... ... ... ... ... жеке тұлғаның келесідей негіздері қалыптаса
бастайды – ес, зият, сөйлеу, ойлау, эмоциялар, ... ... ... өміріндегі ең жауапты кезеңіндегі әлеуметтендіруді жүзеге
асырады, баланың дамуына жеке ... ... оның ... ... ... ... Әр отбасында өзіндік
атмосфера, өзіндік мәдени орта қалыптасады да, сол бала ғана ... ... ... ... ... экзистенциялды функция - өз
мүшелерін әлеуметтік және эмоционалды ... ... Кез ... мәні қатерлі жағдайда айқындалатын белгі. Қауіп төнген ... ... өз ... ... ... Бұл ... мәні –
адамның өзінің біреуге қажет екендігін, ол үшін біреу өмірін қиюға ... оны ... ... ... оның ішкі рухы пен ... ... ... маңызды функциясы экономикалық және шаруашылық-
тұрмыстық функция. Қоғамдық тұрғыдан алғанда бұл функцияның мәні ... ... және ... ... ... қолдау жасауда,
отбасының бір мүшелерінің басқа мүшелерінен материалдық қаражат ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік құрылымын қайта
жаңғыртумен байланысты, ... ... ... ... ... ... ... қалпына келтіру функциясы адамның еңбек күнінен
кейін дене күшін, психологиялық, ... және ... ... қалпына
келтіру. Бұл функция толық зерттелмеген, алайда ғалымдар отбасының жұбайлар
денсаулығына ... әсер ... ... ... ... ... ... келтірсек, бойдақтық гипертомия, неврастения, язва тәрізді
аурулардың өрбуіне әсер етеді.
Бос уақытты дұрыс ... ... ... ... ұйымдастыруды
және осы салада бақылау жасауды жүзеге асырады, сондай-ақ бұл функция
индивидтің бос ... ... ... белгілі бір қажеттіліктерді
қанағаттандырады. Бұл функцияның ... ... бос ... ... ... ... мүшелерінің қарым-қатынас жасу
қажеттілігін қанағаттандыруға, ... ... ... ... қалпына
келуге бағытталған.
Әлеуметтанушылар мен психологтар отбасының коммуникативті функциясына
көбірек мән берді. Бұл функцияның ... ... ... ... өз ... ... ... құралдарымен, әдебиетпен,
өнермен байланыс жасауға ... ... ... бірлестікті
ұйымдастыруы [20].
Отбасының әлеуметтік функциялары оның әлеуметтік институт ретінде
қоғамдық қажеттіліктері мен өмір сүру ... ... ... ... ... ... әсерімен отбасының әлеуметтік
функциялары мен иерархиясының сипаты өзгереді. Алайда барлық уақытта да
бала ... ... ... ... функциясы болып қалады, басқа
жекелеген функциялардың маңыздылығын өзгертіп отырады.
Психологияда отбасының құрылымын байланысты мынадай ... ... оның ... ... ... ... ... ізгіліктік қарым-қатынас жүйесі;
Туыстық құрылымы бойынша отбасы былайша бөлінеді:
1. нуклеарлы отбасы (балалары мен ... ... ... ... ... бар ... және отбасымен бірге күйеуінің
не әйелінің туысы тұрады).
Жұбайлар арасында ... бөлу ... ... ... ... ... эгалитарлы – тең құқықтылыққа негізделген;
2. авторитарлы – басты шешім күйеуі (әйелі) қабылдайды.
Балалар саны ... – көп ... бала саны ... аз ... жоқ ... ... ... міндеттерімен бөлу сипаты бойынша – дәстүрлі отбасы және ... ... ... ... ... ... бойынша – ашық отбасы (араласуға және
мәдениет индустриясына ... ... және ... ... (бос ... ... ... бағдаланған) болып бөлінеді.
Сонымен қатар отбасы ... ... ... ... ... ... және В.М. ... келесідей бөледі[22]:
1. нуклеарлы отбасы , бұл отбасының дәстүрлі және ең кең ... ... ... ... және олардың балаларынан құралады.
2. кеңінен таралған отбасы, мұнда отбасының бірнеше мұрагерлері бірігіп
тұратын отбасылар.
А.Е. ... ... А.Е., 1979) ... ... ... [23]:
Құрылымдық сипаты бойынша:
1. толық отбасы (ата-анасы бар);
2. толық емес отбасы (тек анасы немесе әкесі бар);
3. бұрмаланған немесе деформацияланған ... ... ... ... ... ... ... отбасы;
2. дисгармониялық отбасы.
Сонымен қатар отбасы ... ... ... ... ... ... отбасылық рөлдердің келесідей үш түрін көрсетті:
1. орталықтанған (немесе патриархалды басымдылықпен авторитарлы), яғни
билік ... ... ... тұрады (көп жағдайда әйелі);
2. автономды – ері мен әйелі өз ... ... ... ... демократиялық – отбасы қызметін ерлі-зайыптылар теңдей бөліседі [23].
Толық емес отбасы – ... ... ... ... ... ... емес ... дегеніміз дәстүрлі әке-ана-бала
жүйесінде құрылмаған, толық емес байланыстағы жүйесіндегі кіші топ. ... ... ... ... мәселесі болған, ал қазіргі таңда отбасы
құрылымы, атап айтқанда толық емес отбасы жағдайы маңызды ... ... ... ... ... емес ... жағдайының көбеюі отбасылық – ерлі-
зайыпты қатынас құрылымының дұрыс құрылмауымен тікелей байланысты:
1. некеге дейінгі байланыстардың көбеюі;
2. ер мен әйелдердің дәстүрлі ... ... ... ... ... жоғалтуы;
4. жастардың некеге дайындығының аздығы;
5. некедегі партнеріне деген жоғарғы талап қою;
6. маскүнемдік және ... ... емес ... қалыптасуы ең бірінші ерлі-зайыптылардың
ажырасуымен байланысты болады. ... 2002 ... ... ... ... қала ... ажырасу 82,2% құрады.
Әлеуметтанушылардың зерттеулері бойынша ... ең ... ... ... мінездердің сәйкессіздігі, некелік адалсыздық немесе
екінші отбасы құру. ... ... ... ... ... ... әйел ... отыр. Ал ерте құрылған отбасыға келетін болсақ, мұнда
жас ерлі-зайыптылардың отбасылық қатынасқа және ... ... ... емес ... ... тағы бір себеп ретінде соңғы
онжылдықта гендерлік кері пропорционалдылықты ... Әр ... ... ... ... ер ... ... көбейгендігін
әлеуметтанушы мамандар хабарлайды [25].
Сонымен қатар толық емес отбасының қалыптасуына ... ... ... ... ... алуы да себеп болып отыр.
Толық емес отбасының негізгі функциясы дәстүрлі отбасының атқаратын
функциясына альтернативті болып келеді:
1. тәрбиелік ... ... ...... ... ... ... рухани қарым-қатынас қызметі – өзара рухани нәрлену, бос уақытты
бірге өткізу.
Толық емес ... ең ... ... ... сипаттағы
проблемалар, жинақталған отбасы қаржысы индивидуалды еңбек ... ... ақы, ... ... жөргек пұл (льгота, алимент)
т.б. құралады, мәселен, ата-ананың біреуінің болмауы ... ... ... ... сәйкесінше қаржылық жетіспеушіліктер әр түрлі
мәселелердің туындауына ... ... ... емес ... ... ... ... яғни ата-
анасының тек анасының ғана бар ... ... ... – қиын ... ... баланың тұлғасының ... ... ... ... әсер етуін қамтамасыз етеді. Баланың тәрбиесіне әсер ететін
маңызды құрал – ... ... ... емес ... ... ...... жалғыз өзі балаға көңіл бөлуге ... ... ... бала үшін ... ... рөлін таныту қиынға соғады:
ол үлгі ретінде еліктейтін, жүріс-тұрыс ... таба ... ... ... өз ... ... ... бейсаналы түрде баласына ... ... ... итермелейді.
Ата-аналар балаларына өздерін және өз мүмкіндіктерін ... ... ... ... осыған негізделе отырып оның талаптану
деңгейі өседі.
Толық емес отбасы жағдайында ең ... ... өзі ... ... бөле ... ... ол ... қамтамассыз етуші жалғыз адам
болғандықтан бала ... ... ... шамасы жетпейді. Сондықтан
толық емес отбасындағы мәселелердің ... ең ...... баланы
тәрбиелеуші және әлеуметтендіруші қызметтегі институт ретіндегі әлсіздігі
болып отыр. Толық емес отбасында тәрбиеленген баланың ... ... ... ... ... ... екендігі жалғыз қамқоршымен
тәрбиеленген баланың тәрбиесінен көрінеді, яғни ... ... ... ... ... ... сезімінде тәрбиеленеді.
Сондықтан алдағы бөлімде толық емес отбасында ... ... ... ... тоқталамыз [26].
1.2 Нәтижеге бағытталған білім беру мектептегі оқытуды ... ... беру ... ... мен педагог іс-әрекетінің жиынтығы.
Білім беру адамның (оқушының) өмірлік тәжірибесі – ... ... ... ... іс-әрекет түрі – білім беру іс-әрекетімен жүзеге асырылады.
Осы оқушылардың білім беру іс-әрекетін жүзеге асыратын процесс – ... ... деп ... Білім беру іс-әрекеті өзіне төмендегілерді қосады:
- оқушылардың тәрбиелеу бойынша іс-әрекеті – тәрбиелеу іс-әрекеттері;
- оқушылардың оқыту іс-әрекеті бойынша – оқу іс-әрекеттері;
- ... ... ... ... іс-әрекеті бойынша – дамыту
жөніндегі іс-әрекеттері.
Оқушылардың білім беру іс-әрекеттері, білім беру процестері ... ... ... асуы ... ... тәжірибені өзіндік дамыту ретінде - өзіндік білім беру. Оның
ішінде өзіндік тәрбиелеу, өзіндік ... ... ... педагогтың жетекшілігімен бірлескен іс-әрекет.
Оқушылардың білім беру жетістіктері – бұл оқушылардың тұлғалық, ... ... ... ... ... беру ... ... білім беру жетістіктерінің көрсеткіштері:
- жеке пәндер бойынша оқығандығының интегралды көрсеткіштері (пән бойынша
міндетті және көтерілген деңгейінің жетістіктері)
- ... беру ... ... ... оқу ... қалыптасуы
- коммуникативті қабілеттіліктерінің қалыптасуы
- танымдық қызығушылықтарының қалыптасуы
- бағдарлар және ... ... ... өзіндік анықталу.
Білім беру жетістіктерінің динамикасы көрсеткіші – білім беру жетістіктерін
бағалаудағы бірден-бір ... ... ... ... ... ... ... анықтау негізінде оқу процесінің
эффективтілігін, білім беру ... ... ... ... ... ... беру жүйесінің эффективтілігін бағалауға
болады.
Оқушылардың тұлғалық жетістіктерінің көрсеткіштерін бағалау ... ... оқу ... қалыптасқандығы болып табылады. Ол
өзіне негізгі үш блокты қосады:
- өзін-өзі ...... ішкі ... ... – оқушының жаңа
әлеуметтік рөлін қабылдау және игеру; өзін-өзі құрметтеудің ... ... және өз ... ... баға ... ... өзінің
мықты және әлсіз тұстарын көре алу.
- білім беру мағыналылығы - оқушылардың ... және ... ... ... ... ... ... мағынаны (яғни «өзі
үшін мәнділік») іздеу және орнату; «мен нені ... және «мен ... ... ... ... «білмеушілікті» жоққа шығаруға ұмтылу;
- моральды-этикалық бағдар – негізгі моральдық нормаларды білу және олардың
әлеуметтік қажеттілігін түсіну ... оның ... ... ... қабілеттілік – моральдық дилемма келісімі бойынша
оның ... ... ... және ... алуға қабілеттілік; моральдық жүріс-тұрысты реттеуші ретінде
этикалық сезімдер – ұят, ... арды ... ... нәтижелерінің көрсеткіштері:
- оқушылардың білім беру мекемелеріне қатынасында эмоционалды-оң көрініс
табатын, олардың ішкі позицияларының қалыптасуы;
- білім беру процесінің ... ... ... – сабақтар,
жаңалықты тану, дағдылар мен жаңа құзіреттіліктерге ие ... және ... ... оқу ... – және еліктеу мысалы ретінде «жақсы оқушы» жүріс-тұрыс
үлгісіне бағыттылық;
- азаматтық идентивтілігі негізінің қалыптасуы - өз Отаны үшін ... ... үшін ... ... ... ... өз жеріне деген
махаббат, өзіндік ұлттық ... ... және әлем ... ... ... және ... ... қарау; басқа
адамдардың сезімдеріне көңіл білдірулерін, түсінуге ... ... ... ... өз ... ... оқудағы өз сәттілік немесе
сәтсіздіктерінің ... ... ... ... қоса
алғандағы өзіндік бағалауларының қалыптасуы; өз ... ... көре алу, өзін ... және ... ... ... ... және ішкі мотивтерді, жаңа мазмұндар және
мәселелерді шешу жолдарына қызығушылықтарды, жаңа ... ... ие ... жетістіктер нәтижелеріне мотивациясын, өз
қабілеттіліктерін жетілдіруге ұмтылуларын қоса ... оқу ... ... қалыптасуы;
- моральдық нормаларды білу, моральды-этикалық түсініктерінің,
децентрация негізінде ... ... ... ... ... шешудегі әр түрлі қөзқарастағы координициялар)
қалыптасуы; моральдық нормаларды сақтау немесе бұзу ... және ... ... әрекеттерін бағалауға қабіліттілік.
Оқушылардың метапәндік нәтижелерінің көрсеткіштері:
- оқушылардың оқудағы мақсаттары мен ... ... және ... практикалық міндеттерді өз бетінше танымдыққа айналдыру;
алға ... ... және оны ... ... шарттарына сәйкес өзіндік
іс-әрекетін жоспарлай алу қабілеті мен оны жүзеге асыратын жағдай ... өз ... ... және ... алу, оның баға беру және
қателер сипаттарының негізінде орындалуына ... ... ... ... және ... ... ... ізденісті, жинақтауды жүзеге асыра алу және әр түрлі
ақпараттық көздер арасынан ... ... ... ... ... объектілер мен процестер, оқу-танымдық және практикалық
міндеттерді шешу ... ... құру үшін ... ... алу;
- салыстыру, талдау, жалпылау, туыстық белгілері бойынша классификациялау,
ұқсастарын біріктіру, белгілі ұғымдарды білу ... ... ... ... қабілеттілік;
- оқу мәселелерін шешуде педагогпен және қатарластарымен бірлестік орната
алу, өз әрекеті нәтижесі үшін өзіне ... ... ... ... ... ... ... білімдердің қалыптасуы;
- пәндік икемділіктер және сол негізінде ... ... ... ... ... ие ... оны өмірлік тәжірибеде қолдана
алу.
Білім беру жетістіктерінің қазіргі кездегі түсінігі:
- пәндік білімдер мен қабілеттіліктерді қалыптастыру;
- осы ... ... ... ... ... ... қабілеттіліктерге ие болу:
1. коммуникативті қабілеттіліктер (өз ойын ауыз және жазбаша нақты
жеткізе алу, басқаларды тыңдау және ... ... ... және ... жасай алу)
2. әр түрлі формада ұсынылатын ақпараттармен жұмыс ... ... ... ... ... ... меңгеру (компьютер ... ... ... ... топпен бірлесе жұмыс жасай алу – оқу және өзін-өзі ... ... шеше ... ... беру ... әр ... ... ата-аналар білім беру сапасын балаларының ... ... ... ... үшін ... беру ... оқу материалдарымен қамтамасыз етілген
сапалы оқу жоспарының болуын білдіруі мүмкін;
- оқушылар үшін білім беру ... ... ... ... бизнес және өнеркәсіп үшін білім беру сапасы бітірушілердің білім, дағды
және қабілеттіліктерімен, оның ... ... ... ... үшін ... беру ... оқушылардың кәсіби іс-әрекеттерінің
технократиялық немесе гуманистік бағыттылығымен, азаматтық позицияларымен
сипатталатын ... ... ... беру ... өрлеуінің жетекші факторы және еліміздің дамуының
стратегиялық ресурсы ретінде жаңа миссияны орындауға ... ... ... ... ... беру ... ... буыны болып
табылатын орта білімнің құндылық мәні арта түседі. Білім құндылық, жүйе,
үдеріс және ... ... ... ... жинақталған әлеуметтік
тәжірибені беріп қана қоймай, сонымен қатар жасампаздық пен адами әлеуеттің
дамуына ... ... ... ... ... ... орта білімнің
құндылық мәні білім алушылардың қоғамдағы өз орнын ... өзін ... ... ... ... ... ... базалық құзыреттер түрінде берілген
ұлттық деңгейдегі мақсаттармен нақтыланады. Олар ... ... әр ... өмірін қалауға, қоғамдағы тіршілікке өзек ... ... ... ... ... ... ... болады.
Базалық құзыреттер тұлғаның дамуы мен қалыптасуындағы білім берудің
мәні мен ... ... және ... ... ... ... жалпы
мақсаттарының негізгі құраушысы болады. Базалық құзыреттер орта білім
берудің ... мен ... ... бағдар береді және ұзақ
мерзімді сипаттағы ... ... ... ... ... ... мақсаты:
– мейірімді адам;
– бауырмал отбасы мүшесі;
– шығармашыл дара тұлға;
– жауапкершілікті азамат;
– салауатты және ... ... ... ... ... ... түрде дамыту арқылы білім алушылардың үйлесімді
қалыптасып дамуына саналы түрде өз өмірін ... ... ... ... орта білім берудің мақсаты арқылы нақтыланады. Орта
білім берудің мақсаты ... және ... ... ... ... ... танымдық қабілеттерінің дамуына, алған білімін кез-келген оқу
және өмірлік жағдаяттарда шығармашылықпен пайдалануына, ... ... ... ... ... мүмкіндік беруді қамтамасыз ету. Түйінді
құзірет білім алушылардың адамгершілік және ... ... ... ... ... ... үшін ... және практикалық
біліктері мен дағдыларын кіріктіруге дайындығын байқататын ... ... ... ... ... ... құзыреттер адамның
адамгершілік құндылықтары мен ... ... ... және мінез-құлықтық әрекеттерінің дамуына, алғы шарт ... ... ... бойынша күтілетін нәтижелерді анықтауға қызмет етеді.
Түйінді құзыреттерге:
– ақпараттық құзырет;
– коммуникативтік құзырет;
– проблемалардың шешімін табу құзыреттері жатады.
Ақпараттық ... ... ... беру ... ... нәтижелерінде
көрініс табады. Ақпараттық құзырет келесі компоненттерді қамтиды:
- оқу іс- әрекетін іске асыру үшін ақпараттарды іздеу, талдау ... ... оқу ... ... мен ... ... ... алынған
оқу материалдарын жіктеу;
- оқу іс-әрекетінде пайдалану үшін алынған ақпараттарды ... ... ... ... оқу іс-әрекеті үдерісінде қолдану.
Коммуникативтік құзырет ... ... беру ... ... ... ... Коммуникативтік құзырет келесі компоненттерді
қамтиды:
- оқу және өмірлік ... шешу үшін ... және ... қарым-
қатынас жасаудың әртүрлі тілдік құралдарын пайдалану;
- коммуникативтік міндеттерді шешуге сәйкес келетін стильдер мен
жанрларды ... оқу және ... ... ... ... іске ... коммуникативтік іс-әрекетке қатысына өзіндік баға беру және ... ... ... шешімін табу құзыреті барлық білім беру салаларының
күтілетін нәтижелерінде ... ... ... шешімін табу
құзыреті келесі компоненттерді қамтиды:
- ... ... және ... ... ... шешімді жүзеге асыруға қажетті жағдайларды анықтау;
- оқу әрекетін және мәдени мінез-құлық нормаларын ... ... ... ... пен ... ... технологияларды таңдау
негізінде іс-әрекетті ұйымдастыру;
- ... ... пен оның ... ... ... іске ... ... білім беру салаларының мәні мен орнын ... ... ... және ... нәтижелерді анықтауда бағдар береді.
Пәндік құзыреттер білім ... кең ... ... ... ... ... қабілеттерін сипаттайды:
- қоғам қажеттілігіне сай ана ... және ... ... ... ... ынталы болуы;
- кең ауқымды мағынада математикалық сауаттылыққа ие болу сонымен
қатар жаңа ақпараттық және ... ... ... білуі;
- адамның табиғаттағы ролі мен орны тұрғысынан әлемнің ғылыми сипатын
түсінуі;
- өз халқының өткен тарихын білу, отбасында, ... ... ... қарым-қатынаста жалпыадамзаттық және әлеуметтік мәдени
құндылықтарға өз көзқарасын білдіре білуі;
- қазақ халқының ... ... ... және ... көптүрлілігін түсіну және бағалауы;
- өзінің бәсекелестік қабілетін арттыру үшін ... ... ... ... ... болуы;
- өзінің дене күш қуатын, ... ... және ... ... жоғары деңгейде ұстап тұру үшін салауатты өмір ... ... ... ... нәтижелері – бұл біріншіден, оқыту циклдары
бойынша тағайындалған қысқа мерзімді мақсаттар жүйесі, екіншіден, оқытудң
нақты ... ... ... «өнім» болып табылады. Әрқайсысының
ұзақтығы 2 жылды қамтитын 6 оқыту циклы белгіленген. Әрбір циклдың ... ... ... ... ... ... ... нәтижелер түйінді және пәндік құзыреттердің бірігіп, бірін-бірі
толықтырып біртұтас болуын көрсетеді. Олар ... ... ... ... ... ... ... білік, дағдыларын және ... ... ... сипаттайды. Күтілетін нәтижелер білім
алушылардың оқу жетістіктерінің ... ... ... және
өлшеуіштерді құруға негіз болады. Сонымен қатар олар білім берудің базалық
мазмұнын анықтау үшін, білім алушылардың ... ... ... оның ішінде арнайы білім беруді қажет ететін балаларға арналған оқу
бағдарламаларының нұсқаларын құруға негіз болады.
Оқыту циклдары жинақтала ... ... ... жеке ... ... және ... ... жетелеудің әртүрлі тәсілдері
мен жолдарын айқындауға мүмкіндік жасайтын көпдеңгейлі күтілетін нәтижелер
жүйесін құрайды. Күтілетін ... ... ... ... циклы
білім алушылардың оқу жетістіктерінің деңгейі ретінде белгіленгін. Бұл жүйе
білім алушылардың оқу ... бір цикл ... де, ... ... деңгейлері аясында бір циклдан екінші циклға дейінгі динамикасын
қадағалап отыруға мүмкіндік ... ... ... ... алушылардың оқу жетістіктері 6 деңгейде
қарастырылады:
Оқу ... 1-ші ... – 1-2 ... ... 2-ші ... – 3-4 ... жетістігінің 3-ші деңгейі – 5- 6 сыныптарды;
Оқу жетістігінің 4-ші деңгейі – 7-8 сыныптарды;
Оқу жетістігінің 5-ші деңгейі – 9-10 сыныптарды;
Оқу жетістігінің 6-ші ... – 11-12 ... ... беру ... ... ... мен күтілетін нәтижелер:
- білім алушылардың тұлғалық қалыптасуына, олардың рухани әлеуетін
дамытуға, өзіндік әлеуетін анықтауға, ... дара ... ... жеке
дамудың траекториясын нақтылауға ақпараттық-білім беру кеңістігін құру;
- оқушының негізгі іс-әрекеті ретінде ... ... ... оқу-
тәрбие үдерісін ұйымдастыруға қажетті ... кадр ... ... ... ... ... жасау;
- күтілетін нәтижелерге жетудің түрлі жолдары мен тәсілдерін
айқындауға бағытталған шығармашыл ... ... ... көрсету;
- білім беру субъектілерінің рухани-адамгершілік әлеуетін ... ... ... беру ... ... ... жүйесін
шығармашылықпен ұйымдастыруға мүмкіндік беру;
- мектептің қоғамдық жасампаз-мәдени орталық ... ... бірі ... ... ... ... ендіру;
- білім беру үдерісін ұйымдастыруда қабілет деңгейлері мен ... ... ... ... үшін ... ... беруді жетекшілікке алатын
инклюзивті ұстанымды дамыту;
- қол ... ... ... ... ары ... ... ... басқару жүйесін құру міндеттерін шешу арқылы жүзеге
асырылады.
Белгіленген мақсаттар мен күтілетін ... ... ... ... ... ... құндылықтарды ой елегінен өткізуді,
өмірдің мәнін және өзін-өзі қалыптастырудың маңызын қажеттіліктер ... ... ... ... негізін анықтайды.
Шартты түрде оқыту мен тәрбиелеу деп бөлінген ... беру ... ... тәжирибесінде біртұтас үдеріс болып табылады және
тұлғаның дүниетанымының дамуында, ... ... ... мінез-
құлқының адамгершілік негіздерінде көрініс табады.
Әлеуметтендіру оқу-тәрбие үдерісі барысында оқыту мен ... ... беру ... негізінде, сондай-ақ білім алушылардың
өздерін түсінуі мен өз ... ... ... ... ... мен ... өзіндік және жалпы адамзаттық
құндылықтарды түйсінуде; қоршаған ортамен жағымды қарым-қатынас ... пен ... ... өз ... орынды қолдануда жүзеге асырылады.
Мақсаттар мен күтілетін нәтижелер жүйесін негізге ала отырып, ... ... тыс ... ... ... ... алушылардың әлеуеттік
мүмкіндіктерін ашу үшін педагогикалық ұжым мен ... ... ... ... ... жетуіне жағдай ... ... беру ... ... ... беру (мұғалімнің іс-әрекеті)
мен білім алудың (оқушының іс-әрекеті) мақсаттарын ескере отырып, оқытудың
денсаулық сақтау ... ... ... ... ... ... беру салаларының мақсаттарын ескере отырып оқу ... ... ... және ... ... ... ... оқу
үдерісін құрастыру;
– білім алушылардың оқу материалын ... ... ... ... мен ... өз ... ... бағытталған іс-әрекетін реттеу;
– білім алушылардың дамуын ұйымдастыру үшін, олардың ... ... ... ... ... алушылардың қол жеткен нәтижелерінен, білім, білік және
дағдылардың ... ... ... алған жағымды эмоцияларын
ынталандыруға жағдай жасауды қамтамасыз ету;
– білім ... ... ... ... ... ... уақтылы түзетулер енгізу үшін ағымдық нәтижелерді
бағалау.
Оқудың мақсаттары:
– өзін-өзі оқытуға, ... және ... ... оқу ... ... ұйымдастыру және өздігінен басқару;
– оқу пәнінің білім, білік және дағдыларын меңгеру;
– түйінді және пәндік құзыреттерді игеру;
– өз ... ... жеке ... беру ... ... оқытудың ақпараттық құралдарының, оқулықтардың және оқу-әдістемелік
кешендер мен бағдарламалық құралдардың мүмкіндіктерін пайдалану;
– іс-әрекет нәтижелеріне ... баға беру және ... ... ... оқу жетістіктерін бағалау
12.1 Білім алушылардың оқу жетістіктерін бағалау сыртқы және ... ... ... Орта білім берудегі оқу жетістіктерін бағалау 6 ... ... ... іске ... ... ... оқу жетістіктерін бағалау баллдық жүйе және
білім алушылардың тұлғалық жетістіктерінің бағасы негізінде (портфолио)
жүргізіледі.
12.4 ... ... ішкі ... 1-2, 3-4, 5-6, 7-8, 9-10, 11-12 сыныптарда оқыту ... ... ... 2, 4, 6, 8, 10, 12 ... ... ... ... кейінгі
бағалауды (межелік, аралық бағалау);
3) 10 және 12 сыныптарда орта білім беру ... ... ... ... ... қамтиды.
12.5 Оқыту нәтижелерін сыртқы бағалау:
1) білім ... ... ... бақылау – 4 және ... ... оқу ... ... бойынша бағалауды;
2) ұлттық бірыңғай ...... ... нәтижелері
жетістіктерін 12 сыныптан кейін бағалауды қамтиды.
Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың «Қазақстанның әлеуметтік жаңғыртылуы: ... ... ... 20 ... атты ... ... ... үштен
бірі білім беру жүйесіне қатысты,бұл кездейсоқтық емес -  адами капиталдың
сапасы әр адамның білімділігі және ... ... ... ... ( 1 ... ... ... мемлекеттің әлеуметтік
экономикалық дамуы сол елдің білім жүйесі мен ... ... ... орайда Қазақстанды әлемдегі бәсекеге барынша
қабілетті елдердің қатарына енгізуде білім беру ісі ... ... ... үшін отандық білім жүйесін халықаралық білім кеңістігінде ... ... ... ... ... ... ... шарт.
Оқушының білім сапасы білім саласындағы мемлекеттік саясат негізінде
нормативті – құқықтық ... ... ... ... ... туралы» Заңында [2], Жалпы  орта білім мазмұны және
жүйесі ... ... ... ... ... ... ... азаматтарының  халықаралық
білім  кеңістігіндегі және ... ... ... қамтамасыз
ететін білімнің сапасына «білім беру ... ... ... жүйесі –
білім беру сапасының ... ... ... ... беру
стандарттарына, жеке адамның, қоғам мен ... ... ... институционалдық құрылымдары,   нысандары мен
әдістерінің жиынтығы»,-деп сипаттама берген [2].
Білім беру ...... ... ... ... т.б. ... еңбектерінің өзегі. Оқыту
сапасының өлшемдері Ж.А.Қараев, М.Ж.Жадрина, ... ... ... ... ... әр ... ... әдебиеттерде білім сапасы (білім берудің ... ... ... ... ... ... беретін оқу орындарының
жетістігі ), оқыту сапасы ... ... ... ... оқыту
технологиясын,әдістемесін,құралдарын қолдану арқылы жетеді), оқушының білім
сапасы және т.б. ұғымдар кездеседі. Біздің қарастыратынымыз оқушының білім
сапасы, яғни ... ... ... білім беру мазмұнының міндетті
минимумын ... ... ... ... ... ... ... жылдық, жылдық, қорытынды) нәтижесі. Бұл
анықтама ҚР Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру ... ... ... ... нәтижеге қол жетуімен анықталады деген көзқарасқа сай
келеді.
  Кез келген ... елде ... ... ... пен қоғамның қатаң
бақылауында тұрады.Қазақстанда ... ... ... бірыңғай ұлттық
жүйесі құрылды ( 2). Білім беру мониторингі білім ... ... және ... ... ... ... ... сыртқы бағалау лицензиялау,
аттестаттау, аккредиттеу, рейтинг, ұлттық бірыңғай тестілеу, ... ... ... ... ... және т.б. элементтерін
қамтиды.
Ел үкіметі 2011 жылы шілдеде ҚР  Білім және ғылым министрлігі Білім
және ғылым саласындағы ... ... ... органдарын құру жөнінде
қаулы қабылдады.Сөйтіп, барлық облыстар мен Астана, Алматы қалаларында
білім ... ... ... ... ... Көптеген
міндеттерінің ішінен білім сапасын арттыруға әсер ететіндерін атап ... ... ... ... ұлттық тестілеу барысын және оқу
жетістіктерін сырттай бағалау рәсімдерінің ... ... ... білім беру сапасын анықтау үшін 6 түрлі
халықаралық зерттеулер жүргізіледі. Қазақстандық мектеп оқушылары TIMSS ... ... ... ... ... 36 ... 4 сынып
оқушылары арасында математика бойынша 5- орынды және жаратылыстану ...... ... ... ... ... ... PISA – 2012
халықаралық  зерттеуі жүргізілді. Оның мақсаты – 15 ... ... және оқу мен ... ... ... ... табылады.Зерттеу жеткіншектердің оқыту барысында ... мен ... ... ... ... қабілетін
бағалайды. Оған еліміздің 218 білім беру ұйымынан 5000 астам оқушы қатысты.
Математика мұғалімдері TEDS – M ... ... орта ... ... және орта ... ... кәсіптік білім сапасын бағалауға қатысатын болады.
Көп жылғы практика ұлттық бірыңғай тестілеудің ... ... ... ... ... ... 2012 жылы оған мектеп
бітірушілердің жалпы санының тек қана 75 ... ... ... көріп
жүрміз,тестілеуге даярлығы бар мектеп бітірушілер ғана қатысып жүр.
Республика көлемінде орташа балл 70,9, ол ... ... ... ... ... оқу ... түсу үшін төменгі ... ... 43163 ... ( 36,8 % ) ... ... ... ... жетістіктерін
бағалаудың бірден-бір көрсеткіші мектеп түлектерінің «Алтын белгі» және
үздік аттестатқа бітірушілер ... ... ... ... жылы «Алтын белгіге» үміткер 238 түлектің 88-і, ... ... ... 107 ... 24-і ғана өз ... ... алды.Үздік
аттестат алушы түлектер үлесінің төмендеуі көптеген оқу ... ... ҰБТ ... ... ... туындайды. Бұдан, мектептерде
«үміткер» оқу озаттарына қойылатын талаптар ... ... ... ... бірыңғай тестілеудің нәтижесі ағымдағы жылы ... ... ... ... ... ... жөніндегі шаралар жүйесін
анықтауға мүмкіндік ... жылы ... ... ... ... ... ... бойынша 34 мектептің 9-шы сыныптарының 1594 оқушысы қатысты. ОЖСБ
қазақ тілі, Қазақстан тарихы, ... және ... ... ... ... ... орташа балл 51 немесе барлық мүмкін 80 балдың 63,7
пайыздық орындалу деңгейін көрсетті. Ең ... ... ... ... – 11,7 ... құрады.
Мектеп оқушысының бағдарламаға сай білім алуы ... ... ... ... ... ... ету ... түріне де тәуелді. Республикада 4225 шағын жинақты
мектеп бар. Онда 397538 оқушы оқиды. Батыс Қазақстан ... ... ... ... мектептердің 313-і ( 75,2%) шағын жинақты мектептер. Шағын
жинақты мектептер түгелге дерлік  ауылдық жерлерде ... ... ... ... ... ... мәселелері болып оқушылары аз
сыныптардың, ... ... аз ... мұғалімді даярлауда мамандандырудың тар
бейінділігі (бірпәнділік) алудың, толық оқу ... ... ... ... бұл ... жартысына жуығымен ыңғайластырылған үй-
жайларда орналасуы. Шағын жинақты мектептердің оқушыларының ... ... ... жұмыс жүргізілгенде ғана жүзеге асырылады.Қазақстан
Республикасында білім беруді ... ... ... ... бағдарламасында шағын жинақталған мектептер мәселесін шешу үшін
бірқатар іс-шаралар белгіленген. 2011 жылдан бері ... ... ... сапалы біліммен қамтуға арналған ресурстық орталықтар жұмыс
жасап келеді.
 Білім беру саласындағы реформалардың ... ... бірі ... ... және ... ... Өйткені, ұстаз – мектеп жүрегі.
Қазіргі заманғы білім беру жүйесі,оқытудың инновациялық нысандары мен
әдістерін ... ... ... ... және ... жоғары талаптар қоюда. Оқушылардың білім сапасының жоғары
деңгейде болмауының бір себебі – мұғалімдердің ... ... ... ... ... санынан тек қана 14,8% - ы жоғары
санатты,  30,7% - ... ... бір ...... ... ... ... төмендігі, өздігінен білім алуға және кәсіби
деңгейін өсіруге ұмтылудың жеткіліксіздігі. Мұғалімдердің педагогикалық
шеберлігін арттыру үшін ... ... ... жаңа ... ... Қазір
жалпы білім мектептері педагогтеріне арналған ... ... ... ... ... Бұл ... ... өтіп, сәйкес
деңгейін растайтын сертификат алған мұғалімнің жалақысы 30 пайызға өседі.
Егерде ... ... ... ... өтсе ... 50 пайызға,
ал Назарбаев Университеті деңгейінде өтсе ... 100 ... ... ... қаулысымен «Үздік педагог»  атағын 2012 жылдан бастап берудің
тәртібі бекітілді. Енді бұл атаққа ие болған мұғалімге республикалық ... 1000 ... ... ... ... ... ... істейтін әрбір бесінші мұғалім 50 жаста және
одан үлкен.Өкінішке орай, мектепке  жас мұғалімдердің келіп ... ... ... ... ... оқу жылында Батыс Қазақстан облысының
білім беру мекемелеріне ... ... ... жас мамандардың жалпы
педагогтар санына қарағандағы үлесі небәрі 1,94% ... ... ... ... (81, 3 % әйел ... байқалып отыр.
Төмен жалақы, педагог кәсібінің беделінің болмауы, әлеуметтік қолдаудың
жеткіліксіздігі  жоғары ... ... бұл ... ... ... таңда облыстағы білім беру мекемелеріне әсіресе, ауылдық
жерлердегі мектептерде 307 ... ... ... ... ... жерлерде кадрлардың тұрақтауы үшін жан-жақты жұмыстануды талап
етіп отыр.
      Оқушылардың білім сапасын жақсарту отбасының ... ... ... ... ... ақпарат береді : «Үстіміздегі
жылы баспасөз бетінде ЮНИСЕФ ұйымы ... ... ... ... ... 45,2 пайыз балалар өте кедей отбасынан екенін анықтады»
( 3).
     Орал қаласындағы бір орта ... 5 – ... ... ... 25 ... бар. Сол ... аналарының 16 –
сы,әкелерінің 14- сі ... ... жоқ. ... ... ... ... ... отбасына бару арқылы оқушылардың үйлерінде
80 пайызында ешқандай кітаптың, газеттің жоқтығы анықталды, бірақ есесіне
бәрінің ... 1-2 ... бар. Бос ... қарайтындары –
теледидар. Оқушылардың тең жартысының ... үйде ... ... ... ... ... пайызынан астамының   үлгірімі
орташа. Осыдан-ақ бала ... ... ... ... ... ... де, ... да көп екендігін байқауға болады.
      Оқушылардың бір бөлігінің сапалы білім ... ... мен ... ... даярлығы кесірін тигізуде. Елімізде
«Кәмелетке толмағандар ... ... ... профилактикасы мен
балалардың қадағалаусыз және панасыз қалуының алдын алу туралы» заңы жайдан
жай қабылданған жоқ. Ішкі ... ... ... ... түн ... көше ... ... салатын заң жобасын
әзірледі. Онда бұдан былай сағат 23.00-06.00-ға дейінгі түнгі ... ... тыс ... ... заңды өкілдері жоқ, өз ... ... ... ... ... ... ... айтылған.
      Құқық қорғау орындарының таратқан ... ... ... ... 18431 бала ішкі ... мекемелерінде  «әлсіз топтар
«(группа риска) есебінде тұр. Ал Денсаулық сақтау министрлігінің салауатты
өмір салтын қалыптастыру мәселері ... ... ... ... ... 11 мен 16 жас ... бозбала-бойжеткендердің
180000-нан астамы темекіге үйір екен. Аталмыш ұйым кәмелеттік жасқа
толмағандар ... ... ... ... құмарлардың қатарының
көз ілеспес жылдамдықпен кәбейіп бара жатқандығын айтып, дабыл қағып отыр.
       Егер жас ұрпақты дұрыс тәрбиелегіміз келсе,олар сүріп ... да ... ... ... ... ... ... сезінбейтін адамдарды заңмен
шектеу қажет.Ондай заң жоқ ... ... ... ... ... түн ... көше кезуіне тыйым салуын көздейтін ... ... ... мен практика оқушылардың білім сапасын
арттыру ... ... ... ғана ... асырылатынын көрсетіп
отыр.   
1.3 Психологиялық-педагогикалық әдебиеттердегі ... ... ... ... ... ... ... сұрақтардың бірі
өзіндік сананы қалыптастыру мәселесі. Өзіндік сананы құрайтын ... - ... ... ... ... ерекше сатыны құрайды. Тұлғаның
өзіне, өз қабілеттеріне, іс-әрекет нәтижесіне ... ... ... Осы ... ... ... сыни ... қарау, өз
мүмкіндіктерін іс-әрекет нәтижесімен арақатыстыру, қоршаған ортаның талабы
мен ғана емес, өзінің ... ... ... әрекет ете алу
қабілетіне ие болу ... да ... ... бірі [27].
Психологиялық зерттеулер көрсеткендей тұлғаның өзі туралы пікірі,
оның өз іс-әрекетін реттеудің маңызды ... ... ... ... ... ... өз жетістіктерін шынайы бағалауы негізінде өнегелік
жайлы сұрақтар теориялық-эмпирикалық деңгейде ... ... ... ... ... ... ... профессор
Ж.Ы.Намазбаеваның жетекшілігімен Р.Ш.Сабырова, С.Ж.Өмірбекова және
Л.С.Пилипчуктың ... ... ... ... ... ... зерттелінді.
Өзіндік бағалау – өзіндік сана сезімдердің бірлігі, тұлғаның
қасиеттеріне, сапасына ... ... ... ... ... адекваттылық (жағымды, теріс) сияқты сипаттамалар тән болады.
Өзіндік сана сезімдердің қалыптасуы жайлы шет ... ... ... ... мәнді. Өмірлік тәжірибелерде қалыптасқан «Мен» бейнесі
әлемді, ... ... ... ... ... әсер ... соның
негізінде адам өзінің мінез-құлқын өзіндік бағалайды. «Мен» концепциясы оң,
амбивалентті және теріс болуы мүмкін. «Мен» концепциясы оң ... ... ... ... ... бағалауы өзгеше болады. Оған
келісімге келмейтіндер адам санасынан ығыстырылады [29].
Психоанализдің негізін салушы З. ... ... ... ... ... туа ... болатын биологиялық инстинкттер мен
санасыз күштерді жатқызады. З. Фрейд санасыздықтың рөлін ... ... ... ... ... ... іс-әрекетін, қоғамдық
тарихи жағдайлардың мәнін терең бағалай алмады [30].
З. Фрейд идеяларын қарастыра келе неофрейдистер Э. Фромм, К. ... т.б. ... ... ... ... де ... өзіндік сананың өмір жағдайларындағы және өзара тұлға аралық
қатынастарға тәуелділігін мойындайды, алайда тұлғаның ... ... ... ... ... де, ... дамуындағы
ішкі психологиялық факторларға біршама тоқталып кетеді. Мысалы: ішкі
факторларға бастапқы ... және ... (К. ... ... қашуға» тырысу (Э. Фромм, 1941), және нәзіктілікті қажетсіну
(Т. Саливан, 1965) сияқты құбылыстарды жатқызады ... ... ... бойынша: адамзат іс-әрекетін мотивтендіретін күшке
- өктемділік пен жетекшілік жасауға тырысушылық жатады. Ол ... ... ... бастапқы құмарлықты жүзеге асыруды қамтамасыз
ететін мойындаумен байланысты ... ... А. ... ... дамыта отырып, бастапқы қажеттілік жақсы көру деп санайды.
Өзінің соңғы еңбектерінде А. Адлер өзін толық ... деп ... ... ... тән ... және ... ... [31].
Негізінде өзіндік бағалау жатқан өзіндік сананы көптеген терең
зерттеулерге А. Маслоу, К. ... және тағы ... ... ... ... Бұл ... ... психоаналитикаға қарама-қайшы
келеді, бастапқыда адамға тән шынайы өзара жеке тұлғалық қарым-қатынасқа,
сыйластыққа т.б. ... ... ... ... ... ... ... Көптеген шет елдік зерттеулерде жеке жоғарғы құнды
қабілеттілікті өзіндік бағалаумен ... ... ... ... ... және ... бағалауға
психотерапиялы әсер ету курсын ... Оның ... ... ең оңай ... ... ... ... дамыту болып
табылады, яғни өзіне деген адекватты қатынасты дамыту, бұл басқа адамдармен
қарым-қатынасты дұрыс қалыптастыруға, ... ... ... Адам үшін ... ... компоненттері адамның мінез-құлқын
реттеудің негізгі құралы болып ... ... ... өзін-өзі бағалау мәселесі теориялық деңгейде
терең зерттелінген (Б.Г. ... Л.И. ... С.Л. ... В.А. ... т.б.). ... ... эксперименттік зерттеулер өзін-өзі бағалауды
өз ... жеке ... ... адамның мінез-құлқын реттеуші деп
қарастырады (И.И. Чеснокова; Д.В. Демина; А.И. Липкина; М.И. Лисина; В.С.
Магун; В.Ф. ... және ... ... компоненті екі құрылымды білдіреді: когнитивті және
эмоциялық. Когнитивті құрылым тұлғаның өзін ... ... ... ... – бұл ... ... ... [33].
Тұлғаның психикалық өмірінде өзіндік бағалаудың негізгі функциясы
мінез-құлық және іс-әрекетті реттеудің қажетті ішкі жағдайы болып ... ... ... ... ... ... өз іс-әрекетін соған
қарай икемдейді.
Шетел психологы У. Джеймс ең ... ... ... ... ... ... ... талаптану дегейімен байланысты өзіндік
құрмет. Мұның мәні тұлғаның өзі туралы ... ... оның ... ... Ол ... ... үшке ... рухани «Мен», физикалық «Мен»
және әлеуметтік «Мен» [34].
Автордың бөлген «Мен» құрамы өзіндік бағалауда ... ... ... Және ... ... ... ... зерттеулерінде өзін-өзі бағалау формасы анықталды. ... ... ... жеткен жетістіктер ... ... Мұны ... ... ... = ... жету жағдайында талаптану деңгейі әдетте жоғарылайды,
тұлға күрделі тапсырмаларды орындауға дайын ... ... ... ұшырағанда қатысты жағдай төмендейді.
Мұндай жағдайлар тұлғаның өзіндік бағалауы қалыптасуында ... бірі ... ... ... ... ... ... бірақ
тұлғаның даралық психологиялық ерекшеліктері де белгілі бір ... ... ... ескеру керек [34].
М. Мид тұлғаны әлеуметтік өзара ... ... ... ... ... ... үшін ең негізгі бағдар өзге
адамның «Мені»болып табылады. Яғни, ... ... ... ... ... негізгі қайнары ретінде өзгелерден алатын ақпараттардан
туындайтын кері байланыстың субъективті ... ... ден ... ... ... Мен» теориясын ұсынды. Оның пікірінше, өзегелерді
бағалауы ... ... ... ... ... ... «Айна-Мен» тұлғаның өзі мүше болып табылатын алғашқы топтармен өзара
әрекеттесу негізінде ... ... ... ... ... дамуының 4 деңгейін көрсетеді [36]:
Бірінші деңгей – процессуалды ситуативті деңгей, ... ... ... ... ... бағалау тек іс-әрекеттің
сыртқы жанама нәтижелері негізінде жүзеге асады. Бұл деңгей ... ... және ... ... ... тән.
Екінші деңгей – сапалы ситуативті деңгей. Бұл кезеңде тұлғаның жеке
мінез-құлықтары мен сапаларының арасында байланыс ... Бұл ... ... жас ... сәйкес келеді.
Үшінші деңгей – сапалы консервативті деңгей – тұлғаның мінез-құлқы
мен қасиеттері арасындағы түзу ... ... ... ... қасиеттері шындық ретінде қабылданады. Өзіндік бағалаудың дамуының
бұл деңгейі жоғары жеткіншектер мен кіші ... ... ... ...... ... деңгей, бұл тікелей жасөспірімдік
кезеңге тән ... ... ... өзіндік бағалау ұғымына талдау
жасай отырып, бірқатар ерекшеліктерді көрсетуге болады. Өзіндік бағалаудың
адекватты ... ... ... ... бұл ұғым «өзі туралы ойы»
ұғымымен ... ... ... ... ... ... бағалау
баланың өзіне деген жалпы қатынасы ретінде қарастырылады. Біздің ойымызша
өзіндік ... ... ... ... ... ... өзі ... деген ұғымда пайдалануға болады.
И.С. Кон өзіндік бағалаудың негізгі механизмдерін көрсетеді:
... ... ... ... бағасын қабылдау;
– әлеуметтік салыстыру;
– өзіндік атрибуция, ... ... ... ... әр ... ... және бағалап отырып, өзі және өзінің ішкі
күйлері туралы талдау жасайды [37].
Кеңес ... ... ... екі ... ... сана ... ... және өзіндік реттелудің маңызды
механизмдері ретінде (Б.Г. Ананьев, С.Л. ... Л.И. ... ... В.В. ... және т.б.). ... ... бағалауын
өзіне қатынасы ретінде қарастыратын болсақ, онда біз оның жалпы ... мәні ... ... ... ... бағалау адамдармен өзара әрекеттесу мен өзара қатынас
сферасында жетістікке жету ... ... ... ... ... ... ... көрінуі және адам үшін құнды нәрселер
болып ... ... ... ... басқа адамдардың ішкі әлемдерінің
терең байлығына байланысты. ... ... ... ... ... ... өзін-өзі басқару нәтижесі жатады. Психологияда өзіндік
сананың формасына өзін-өзі бағалау, ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Өзіндік сананың компоненті
ретінде ең алдымен өзін-өзі бағалау қолданылады [38].
Өзіндік бағалау мен ... ... ... ... ... ... механизмдердің құрылуы тұлғада ішкі
толғаныстарға деген қабілеттілігінің ... ... ... ... ... және ... фунциясы дамып жетіледі (И.С. Кон). Тұлғаның
әрекетті өзі орындаушы ретінде бейімделуге негізделген рефлексивті ... ... де ... ... ... өзіндік реттелу ерекшелігін теориялық зерттеген
еңбектерінде бағалау механизмі тұлғаның болашақтағы міндеттерін, қоғамдық
белсенді субъект ... ... ... ... ... ... белсенділігін тарату факторы ретінде көрсетеді [39].
А.Г. Спиркиннің ... ... ... ... өз ... қиын және ... мүмкін емес [40]. В.Ф. Сафин өзіндік бағалауды
тұлғаның өзіндік анықталудағы екі ... бірі деп ... ... ... ... ... көптеген жағдайларды анықтады,
мәселен оның оқу іс-әрекетімен байланыстылығы (Т.Ю Андрущенко, ... Л.В. ... А.В. ... топ ... ... ... ... С.Д. Максименко, С.И. Будасси); мінез-құлықтағы (В.В.
Столин, И.И. Чеснокова) рөлі жайындағы ... ... ... ... ... адам танымында ең өзекті мәселелердің
қатарынан берік орын ... Ол ... ... талқыланып,бұнда
адамның өзіндік бағалау феноменін ашатын теориялық және ... көп ... ... ... психология бұл құрылымның толық
экспликациясынан алыс жатыр .Оның ... ... бар. ... және ... психологиялық ғылымда бұл феноменнің нақты түсінігі
мен анықтамасы жоқ. ... ... ... ... анық емес және
әлеуметтік әртүрлі түсіндіріліп жүр. Екіншіден, «Мен ... ... ... ... ... орны жөнінде қалыптасқан ортақ пікір
жоқ. Солай бола тұра, ... ... ... ... ... ... ... кумуляция жасап және белгілі бір
деңгейде бұл ... ... ... алады, адамның өзін бағалау феномені
туралы кейінгі зерттеулер үшін тұтастай ... олар ... ... ... ... ... алғашқы зерттеушілердің бірі Уильям
Джеймсті атауға болады. Ол өзіндік бағалаудың 2 ... атап ... ... ... пен риза ... E. ... пікірінше, бұл қарама-
қайшылықтағы сезімдер ... ... ... риза болу ... ... ... істерге арнайтындығымызға тәуелді болып келеді. Р.Бернс
Джеймсті ... ... ... ... ... деп ... атап
көрсетті. Өзіндік бағалау –онтогенезде қалыптасатын өзіндік ... ... 20 ... ... ... ... ... зерттеу нысанына айналды. ... ... ... ... ... ... бастады. Бұл бағытта Ч. Кули,
Д. Мид секілді зерттеушілер жатады. Олар ... ... ... ... қарастырды. Кули «Мен»-нен тарайтын кері байланыс бар
екенін алғаш болып көрсетті. «Мен-басқалар-қалай-көреді» және ... ... ... ... ... немесе «мен» жеке тұлғалық теорияның құрымдылық бөлігін ашатын
психоаналиттік бағыт жеке бағалауды зерттеуді арнайы айналыспады. Дегенмен
неофрейдист К. ... ... осы ... ... ... ... көрсетпелер бар. Біріншіден, ... ... ... мен ... оның ... өзін үнемі басқалармен салыстыру
қажеттігі болып табылады [44]. ... бір жағы ... ... ... мен ... ... ... екінші қыры. Екіншіден, идеалданған өзіндік бағалау жүйке шиеленісі
(невротический конфликт) ретінде талданады. Бұндай бағалау «Мен ... ... ... өзін ... ... мен ... мүмкіндік
бермейді. Невротик бетіне маска киіп, ішкі қарама-қайшылықтарын ... өзін ұлы ... ... ... айналасындағыларға жоғарыдан
қарайды. Бұндай кикілжіңнің себебін бала жастағы өзара ... ... ... ... ... ... ... жүйкесі әлсіз
тұлға (невротическая личность) ішкі дәрменсіздікпен сипатталады және
басқаларға бағынышты ретінде көрсетеді. ... тән ... ... болып
келеді: я өзін төмендету, я болмаса артық, айрықша көру [44].
А.В. Захаров бойынша, өзіндік бағалау ... ... ... ... ... процессуалды және құрлымды-нәтижелі. Бірінші аспект,
берілген білімнің шарттарын, оның дамуымен және ... ... ... ...... ... көрсеткіштерін тұлғалық білім
ретінде көрсетеді. Процессуалды анықтамасына мынаны жатқызуға болады:
өзіндік ... ... ... ... ... ... ... ішкі эталонға проекциялау арқылы жүреді. Құрылымды-
нәтиже былай анықталады: өзіндік бағалау- бұл ... ... ... немесе жағымсыз бағдар беру, индивидке өзін сыйлау қасиетін дамыту,
өзінің құндылығын ... ... ... ... ... қасиеттеріне және сыртқы келбетіне қарым-
қатынасы. ... ... ... ... тану ... ... мәні бар, өз ... және іс-әрекеті жұмысының шегін біліп
және ол іске саналы түрде ... бере ... ... бір ... жүйесі [45].
Өзіндік бағалау құрылымы екі компоненттен тұрады: 1) ... ... ... ... анықтайды; 2) эмоционалды - өз-өзіне қарым-
қатынасы [46].
Өзіндік бағалау ережелерін жалпылай келетін ... ... ... ... ... ... ... «Өзіндік бағалау - ... ... бір ... және ... сырт ... оны түсіну» [47].
Жоғарыда айтылып кеткен, көптеген анықтамалар бойынша, біз мынадай
түсінікке ... ... ... өзіне қатысты және ең бастысын анықтады,
ол өзіндік саналау құрылымы. Біз ... ... ... ... және ... ... жүріс-тұрысын, іс-әрекетін,
қарым-қатынасын анықтайтын фактор болып анықталады. Өзіндік бағалаудың
регулятивті функциясын мына бағыттар арқылы ... ... ... ... баға
беру, бақылау, стимул көрсету, блокты және қорғаныс. Өзіндік бағалауға
адаптация ... да ... ... ... ... ... баға ... кездесетін қиыншылықтар мен сәтсіздіктерден өтуге көмек ... ... ... ... және ... ... ... береді. Өзінек баға беруде тек адаптациялық функциялар
ғана орындалмай, сонымен ... ... ... ... ... дегеніміз - өзінің жасырынды мүмкіншіліктерінде, өз
күшімен творчествалық потенциал деңгейіне жүзеге асыру. Қазіргі ... ... ... ... ... ... танымдық процестер
котегориясына немесе ақпаратты өңдеу процестеріне жатқызуға ... ... ... ... көрсету білу керек [48].
Өзіндік бағалау - өзіндік ... ... ... ... ... көрсетеді: өз бейнесі және ... ... - ... ... ... екенін көрсетеді. Тағыда айта кететін болсақ,
ол өзіндік бағалауды және өзіндік қатынасты ... ... ... баға ... ... бір ... қатынасқа алып келеді: жағымды және
жағымсыз. Жоғарыда қарастырылып өткен факттар нәтижесінде мыныны көрсетеді:
өзіндік бағалау – ... ... ... өзіндік саналаудың дербес
компоненті. Өзіндік бағалау функциясы, бұл субъекттің жалпы ... ... оның ... қасиеттерімен анықталатын құнды шкалалар.
Осының ... ... келе ... ... жөн: ... ... ... де, практиктер де, психологияда өзіндік бағалаудың
мәні ерекше ... ... және ... дәлелдер көрсетеді
[49].
Жалпы тұлғаның өзіндік ... ... ... ... және ... ... өз орнын табуға ұмтылудың көзі ... ... ... ойынша отбасындағы қарым-қатынастың
эмоционалды сипаттары жасөспірімнің өзін-өзі бағалауының жоғары ... ... ... өзін ... ... білімділігіне,
қарым-қатынас жасау сипатына, біріккен іс-әрекетке қанағаттануына, ... ... ... ... ... тұлғаның даму процестерінің негізгі бір жағы сана-
сезімдер мәселесіне көп ... ... ... ... коммуникативті
тәрбиелеу тәжірибесі барысында жеткіншектердің өзіне деген ... ... ... ... ... жақтарын, мінез-
құлық мотивтерін, әсер етуші ықпалдарды, өзіндік реттелуді кешенді зерттеу
әрқашанда маңызды психологиялық зерттеулердің бірі ... ... ... ең күрделі кезеңнің бірі – жеткіншек жас ... Бұл ... ... ... ... құрылымдардың қайта
құрылуы ғана жүріп қоймай, сонымен бірге жаңа білімдер қалыптасып, саналық
көзқарастар мен ... ішкі ... ... ... ... ... ... өзіне тән ерекшелігі оқу үлгерімінің
төмендеуі, жұмыс қабілетінің түсуі ... ішкі ... ... ... ... ... бұл жас сатысын ішкі және
сыртқы қатынастардағы бағдарлануды жоғалтқан, «Мен» және ... ... деп ... ... дамуындағы психологиялық күшіне абстрактілі логикалық
ойлау формасының күрделенуі, эмоциялық сферасының дифференциалдануы, ерік
белсенділігінің ұлғаюы жатады. Жеткіншек кезеңінде өзіндік сана ... ... ... ... қана ... ... қатар өзін-өзі
саналы ұғыну өзбеттілік процесіне айналады. Әдетте бұл жастағы балаға ... ... ... ... байланысын саналы ұғыну тән.
Психологиялық қасиеттер мен сапалардың бірлігі тұтастай модель ретінде
қарастырылады. Осының негізінде ... ... ... ... ... ... ... Жеткіншек кезеңіндегі өзіндік
сананың дамуының бір негізгі тенденциясы – бұл құбылыстармен, ... ... және оқу ... ... интеграциялау
кезінде қалыптасқан толымды немесе аффективті тәжірибелерді интеграциялау
болып ... ... ... ... ... ... ... өзін-өзі қабылдауы мен бағалауы шындықта жүзеге асыру
болып табылады.
А.Н. Соловьева өзіндік бағалаудың дамуының 4 деңгейін көрсетеді ... ...... ... ... ... мінез-құлықтарын
өзінің қасиеттерімен байланыстырмайды. Өзіндік бағалау тек ... ... ... ... жүзеге асады. Өзіндік сананың бұл даму
деңгейі мектеп жасына дейінгі және бастауыш ... ... ... ...... ситуативті деңгей. Бұл тұлғаның өз құлықтары
мен спаларының арасында байланыс құрылады, бірақ бұл байланыс ... ... ... Бұл ... кіші ... жас ... тән. Үшінші
деңгей – сапалы консервативті деңгей – тұлғаның ... ... ... түзу ... (тікелей) байланыс жойылады,, тұлғаның
қасиеті шындық ретінде қабылданады. Өзіндік дамудың бұл ... ... мен кіші ... тән. ... ...... ... Бұл тікелей жасөспірім кезеңіне тән.
И.С. Кон өзіндік бағалаудың негізгі механизмдерін көрсетеді:- ... ... ... ... ... - ... ... өзіндік
атрибуция – мұнда индивид өзінің құлықтарын әртүрлі ситуацияларда ... ... ... өзі ... және ... ішкі күйлері туралы мәселені
қамтиды. Әлеуметтік жағдайлардың ... ... ... ... ... ... сана ... көрсеткіштері болып табылады [2].
Батыс психологтары жалпы теориялық ... ... ... ... механизмдердің біріне баса көңіл ... ... ... ... ... ... өзіндік атрибуция
механизмдеріне негізделетін модельдің орнын ерекше атап өту қажет. Көптеген
маңызды эксперименттік зерттеулерде индивидтің ... ... ... ... ... ... отырып бағаланатынын дәлелдейді.
Жеткіншектер бірінші кезекте қарым-қатынас сферасындағы ... ... ... қасиеттерді саналы ұғынады. Бұл әрине
өзіндік бағалау ... ... сөз ... оның ... ... байланысты жоғары өзіндік бағалау тұрақты болса, ал төмен және
орташа өзіндік бағалау біршама динамикалы ... ... ... ... ... тұлғамен арнайы педагогикалық жұмыс жүргізуі  жағдайында
едәуір динамикалы болуы мүмкін. Психологиялық зерттеулерде ... ... ... ... ... ... ... Рубинштейн тек жас жеткіншек емес немесе жасөспірім жас кезеңінде
ғана сыни ой-көзқарастар қалыптасады, өз беттілік өмірге ... ... ... ... неге ... неге ... ... ойлай бастайды  [3]. Бұл жас кезеңінде ең өзекті мәселе өмір жолын
таңдау болып табылады. Л.И. ... ... ... ... ... ... ұғымын білдіретін жеке тұлғалық құрылымының пайда
болуымен     ұласатындығын ... ... ... ... ... ... ... ие.
Психологтардың айтуы бойынша адам кез-келген жас кезеңінде басқа
адамдарды өзіне қарағанда ... ... ... өзінің мінез –
құлықтарын басқа адамдардың әрекеттерін салыстыруынан бастап өзіне баға қою
басталады. Біз ... ... ... мүмкіндік берген сайын олар ... ... көре ... ... ... үшін өзін-өзі тануға
үйретуіміз қажет. Әдетте өзінің «Менділігіне», өзінің психикалық ... ... ... жас кезеңінде пайда болады.
Осы кезде өзінің ішкі жан дүниесінемұқият талдау жасау және ... ... ... ... жас ... өзіндік танымның
пайда болуы тән, осыдан өз беттілікке, өзіне-өзі ... ... ... ары жасөспірімділікке қарай өзі-өзіне талдау жасай алады
және өзінің өмірлік жоспарын құра алады.
Л.И. Божович және Л.С. ... ... ... бағалау және тартымдылық
қандай да бір іс-әрекеттің шындық жетістігі негізінде қалыптаспайды, оған
айналасындағылардың берген қате, ... ... ... ... ... 106 б.]. ... кезеңдегі негізгі психологиялық өзгерістер
баланың өзіндік ішкі әлемінің ашылуымен, оның күрделілігімен ... ... және ... бейнесінің қалыптасуы жеткіншектік кезеңнің
негізгі психологиялық ... және оның ... ... ... тұлғасының дамуындағы маңызды сәттердің бірі – оның өзіндік
санасының, өзіндік бағалауының, өзін тұлға ... тану ... ... кезеңде балада өзіне, өзінің ішкі жан-дүниесіне,
дербес тұлғалық сапаларына және басқа құрбыларымен өзін салыстыруға ... ... Ол ... мән ... ... ... және ... жақтарын
анықтауға тырысады. Өзіндік санаға деген қажеттілік өмірден, тәжірибелік іс-
әрекеттен туындап, ... ... ... ... ... ... бағалау қажеттілігі оның ұжымда өз орнын ... ... ... ... кезеңнің алғашқы сатыларында (12-13 жас аралығында)
баланың өзіне деген ситуативті-жағымсыз қатынасы сақталады. Бұл ... ... ... ... ... ... Жеткіншектің
өзіне деген сыни көзқарасы, өзіне көңілінің толмауы өзін-өзі құрметтеу,
өзіне тұлға ретінде ... ... ... қажеттілігімен қатар жүреді. Осы
кезеңде баланың өзіне деген қатынасы қалыптасады. Осы ... ... ... «Менге» жататын өзіндік бейненің қатынасын қамтиды.
Жеткіншектік кезеңнің екінші сатысында (14-15 жас ... ... ... ... Ол ... ... ... деген қатынасын анықтайды. Бұл өзіндік бағалау жеткіншектің тұлғалық
ерекшеліктерін, ... ... ... ... ... ... бір нормаларға сәйкестендіру әрекетіне негізделеді. Жеткіншекті
сыртқы келбеті көп толғандырады. ... ... ... ... қанағаттанбау сезімі оның сыртқы келбетіне тәуелді және белгілі бір
деңгейде өзіндік бағалауға әсер етеді.
Жеткіншектің өзіндік санасының ең ... ... ... ... ... ... ... ой-пікірлер құрайды. Жеткіншек
алғашында өзіне басқа адамдар тарапынан қарауға бейім келеді. Біртіндеп ол
өзіндік ... ... ... және ... ... ... ... тұлғалық ерекшеліктерін дұрыс талдауға жеткілікті түрде ... ... өз ... мен ... ... ... берілетін
бағалаудың арасында туындайтын қарама-қайшылықтың негізінде кикілжің ... ... ... ... танымдық қабілеттердің дамуына,
өзіне деген қызығушылықтың артуына негізделген. Осы ... ... ... күрделенеді, жеткіншектің өзіне деген сыни көзқарасы
арта түседі. Себебі, жеткіншектің өзіндік ... ... ... салыстырғанда анағұрлым обьективті және шынайы болып келеді.
Қазіргі ғылыми зерттеулер бойынша, баланың өзіндік бағалауы мен ... ... ... ... ... Мектептегі жетістіктің
бағасына бағдарланған жеткіншектің өзі ... ... ... ... ... оның ... ... төменгі деңгейде және тек оқу іс-
әрекетінің жетістіктеріне бағытталған. Сонымен қатар, ... ... ... талаптану механизімдері арқылы оқу ... ... ... ... ... ... туралы ойламайтын
жеткіншек осы ойын жүзеге асырады және нашар оқиды. ... ... ... ... ұстанатын және өзінің оқудағы қабілеттері
туралы жағымды ... ... ... ... ... Жеткіншектің
дамуы үшін тек өзіндік бағалаудың ғана болуы жеткіліксіз. Ол үшін ... ... орта ... ата-анасы, мұғалімдері) тарапынан
болатын бағалауға сәйкес келуі ... рөл ... ... ... ... орай оның өзіне деген сенімділігі, құрбыларымен қарым-
қатынасы, ұжымдағы жағдайы, алынған нәтижені жетістік немесе ... ... ... ... қатынасы қалыптасады.
В. Кваде, В.П. Трусов жеткіншектердің өзіндік бағалау ерекшеліктерін
өз тараптарынан сипаттауға тырысты. Олардың ... ... ...... ... ... деген бағыттылығымен байланысты.
Жоғарғы бағалау - жеткіншектің құрбыларымен өзін  салыстырғанда өз ... ... ... ... ... болса, өзіндік бағалаудың
төменгі деңгейін төменгі деңгейдегі психологиялық тұрақтылық ... ... ... ... ... ... кезеңде арта түседі. Е.Р. Берне «бұл ... үшін өте ... ... ... ... ... өзін
төменгі деңгейде бағалаумен байланысты» деп түсіндіреді.
Ғылыми ... ... ... мен ... ... адекватты
бағалауының айтарлықтай айырмашылығы жоқ. Алайда, басқа адамдарды адекватты
бағалау қабілеті ұлдармен ... ... ... бұл ... ... ... ... қызығушылықтарымен түсіндіріледі. Жеткіншектік
кезеңнен бастап қыздардың өзін-өзі бағалауы төмендей түседі. Бұл ... ... ... ... ... ... тән сұлулығы қыздар үшін ерекше мәнге ие. Ал, ұлдарда ... ... ... бірі ... ... әйел мен ... әлеуметтік-рөлдік қызметтерімен
байланыстырылады. 
Жеткіншектік кезеңде өзін-өзі бағалаудың мазмұндық жағы айтарлықтай
өзгерістерге ... Бұл ... ... ... ... толыға
түсуімен байланысты. Жеткіншектің бұл кезеңде игерген сапалары кіші ... ... ... көп. ... ... ... ... кезінде өзіндік тұлғасының барлық қырын қамтуға тырысады. Сонымен
қатар, өз кемшіліктері туралы да ... ... ... Өзі
туралы жеткіншектің өзіндік пірікі оның көңіл-күйін, тұрмыстың ... ... ... өзін оның оқу ... қызығушылықтарын сипаттайтын категориялардың негізінде ашады. Олар
шынайы өзіндік бағалауға бағытталады. Көптеген зерттеулерде көрсетілгендей,
жеткіншектің өзін-өзі ... ... ... ... ... ... ... басымдылық етеді. Жеткіншектердің өзін жоғары
деңгейде сынай ... ... ... ... ... ... тануға және
олардан құтылуға мүмкіндік жасайды.
Жеткіншектік кезеңде бала өзінің ішкі жан-дүниесіне ... ... оның ... ... бастайды. Осы кезеңде өзіндік танымның
пайда ... ... ... ... бала дербестілікке, сенімділікке
ұмтылады. Бұдан ары жасөспірімдік кезеңге қарай жеткіншек өзінің ... ... ... тиісті мақсаты мен міндеттерін нақтылай бастайды.
Қазіргі психология ғылымында жеткіншектердің өзіндік бағалауы 2 бағыт
аясында қарастырылады:
1.                 Өзіндік бағалауды, оның ... ... ... ... ... және олардың өзара
байланысын қарастыратын бағыт;
Жеткіншектердің ... ... ... ... ... болады, яғни баланың басқаларға деген қатынасы, қызығушылықтары,
идеалдары өзгеріске ұшырайды. Ерте ... ... (10-11 жас) ... ... ... ... жүзеге асады. Екінші кезеңде (12-13
жас) өзіне және басқаларға деген теріс қатынас ... ... ... ... ... Осы ... соңғы кезеңінде (14-15) «оперативтік
өзін-өзі бағалау» жүзеге ... ... ... ... ішкі жаңа құрылымдардың бірі
болып табылады және агрессиялық ... ... Осы ... ... ... құрылымдық компоненттерден тұрады:
•                   Өзін құрметтеу;
•                   Өзіне деген эмоциялық қатынас;
•                   Өз жетістіктерін сезіну;
•                   Өзін оперативті бағалау;
Жеткіншектік кезеңдегі өзіндік бағалаудың ... ... ғана ... осы іс-әрекетті орындау механизмдерімен ... ... ... ... ... ... өзіндік сана дамуында өзіндік бағалауының қалыптасуындағы сапалы
өзгерістер өтеді: ... ... ... норманы меңгеру
қабылдағыштығы, қарым-қатынасқа тырысу, достық қарым-қатынасқа қажеттілік,
досқа және дос ... ... ... және ... ... ... ... және сәтсіздіктерге жоғары ... ... ... ... ... қарқынды мінез-құлықтылық сана
қалыптасады, моральды-этикалық мінез-құлық нормаларын ... ... ол ... ... ... болған бағалық пайымдау жүйесіне
жетекшілік ете бастайды.
      Мінез-құлықтылық тәсілі процесінде қандай өзіндік бағалау ... және ... ... ... ... ... сияқты мәселелер оның тұлғалық құрылымынан тәуелді болады.
Жеткіншек тұлғасы өмір барысында пайда болатын және ... ... ... ... бір ... атқаратын тұтас психологиялық құрылымға ие
болады [5]. Жеткіншектің тұлғалық ... ... ... мен мотивтер болып табылады. ... тек ... ... ... қана ... ... қатар мінез-құлықтың да себебі
болып табылады. Адам қабілеттілігінің сипатына тұлғаның маңызын құрайтын
қоғамдық ... ... ... ... мен ... жаңа ... құрылымдардың пайда болуына байланысты
өзінің қанағаттану жолында көптеген кедергілерге кездеседі. Мұндай дағдарыс
кезеңде жеткіншектердің қажеттіліктерінің өзгеруі сыртқы ... ... ... ... ... емес ... жағдайының балалардың өзіндік бағалауына әсерін
әлеуметтік-педагогикалық талдау
Толық емес отбасы ... - ... ... жүйесінде
құрылмаған, толық емес байланыстағы жүйесіндегі кіші топ. Отбасы барлық
кезеңдерде қоғамның ... ... ... ал ... ... отбасы
құрылымы, атап айтқанда толық емес отбасы жағдайы маңызды мәселелердің бірі
болып табылады.
Толық емес отбасы басым көп жағдайда аналық ... ... ... тек ... ғана бар ... емес ... ... ең қамқор ананың өзі баласына толыққанды
көңіл бөле алмайды, себебі ол ... ... ... ... ... бала ... физикалық тұрғыдан шамасы жетпейді. Сондықтан
толық емес отбасындағы мәселелердің ішіндегі ең бастысы – отбасының баланы
тәрбиелеуші және ... ... ... ... кемшілігі
болып отыр. Толық емес отбасында тәрбиеленген баланың жалпы ... ... ... ... ... Жалғыз қамқоршымен тәрбиеленген
баланың тәрбиесінен, балалар өздеріне ... ... ... ... ... емес ... ұл ... ер адам үлгісін көрмегендіктен
әлеуметтену процесінде ердің, күйудің және әкенің отбасындағы рөлі туралы
адекватты емес ойлар қалыптасады. Ал ... ... ... ... үшін анасының жұбайысыз өмірі әлеуметтену процесінде ана, әйел, жұбайы
туралы ... ... ... ... Моноата-аналық
отбасында тәрбиеленген балалар ... ... ... ... ... ... ... орай олардың әлеуметтенуіне толықтай
кері әсерін тигізеді.
Тәрбие аймағына келетін болсақ, жалғыз камқоршы ана немесе әке балаға
толықтай ... ... ... Тәрбиенің тиімділігіне келесі объетивті
себептер әсер етеді: отбасындағы алғашқы триада «әке-ана-бала» ... ... ... ... ... ... ... тыс босамау
[51].
Толық емес отбасында баланы тәрбиелеу ... ... ... ... жоқ болғандығына орай, ... адам ... ... ... және ... ... өз мойнына алады.
Сонымен қатар жалғыз ата-ана тәрбиеде жетіспейтін ... ... ... емес ... ... бір ... ... байланысты
жағымсыз бастан кешіруге толы болады. Көптеген ... емес ... ... ... ... ... ... Осыған орай анасы көптеген
жағдайда күйгелектік танытып, ... ... ... ... ... ... ... балаларына көрсетеді. Осындай жағдайлардың нәтижесінде
балалардың қарым-қатынасындағы толымсыздық олардың ... ... әсер ... ... ... ... алғы шарт болады.
Отбасында орын алатын әр түрлі жағымсыз жағдайлар баланың тұлғалық
қалыптасуына кері ... ... ... біреуінің болмауы
балалардың отбасылық және жыныстық рөл таптаурындарының ... ... ... ... жоқ ... ... ... даму зонасында әке мысалы
болмайды, сәйкесінше ол әйел қырларын ... ... ... Ал қыздар
анасының әйелдік рөлі мен әкелік рөлін қатар алып жүруін көру нәтижесінде
психосексуалды даму ... ... ... ... зерттеулердің көрсеткіштері бойынша толық ... ... ... өз ... ... оқу ... невротикалық бұзылыстарға бейім және заңбұзушылық мінез-құлықтарға
жақын болатындығы анықталды. ... ... ... мінез-құлығын әр түрлі
статистикалық мәндерді талдай келе, өзіндік бағалауы төмен ... ... ... өзіндік бағалау жаңа мазмұндармен байып
отырады, өзінің мазмұнын жетекші іс-әрекет типіне байланысты ... пен ... ... тәжірибелердің негізінде
жеткіншектер мен ... ... ... ... . ... ... ... мына компоненттер кіргізіледі:
өзін сыйлау, өзіне деген эмоциялық қатынас, өз ... ... ... ... ... ... ... мазмұны іс-
әрекетте жеткен жетістіктерімен ғана ... оны ... ... ... механизмдерімен байланысты болады.
А. В. Захарова пікірінше, өзіндік бағалау өз ... ... ... ... құрылымдар болып табылады. Өзіндік
бағалау дамуының ... ... ... ... ... ... жеке іс-әрекеті. Өзіндік бағалаудың қалыптасуы тұлға дамуының
әлеуметтік жағдаятының өзгеруімен байланысты, яғни ... ... ... ... ... ... және өзін жаңа ... көру
[53]. Автор тұлғаның өзін-өзі бағалауы қалыптасуына мақсатқа ... ... ... ең ... тұлғаның қандай қасиеттерді таныту керектігіне мән
беру қажет деген тұжырымды ұсынады. Сондай-ақ, ол жоғары ... ... ... ... ... ... сыни ... бағалауды
біржақты көрсетуге болмайтындығын атап өтті.
Ю.Г. Юркеевич: «Отбасындағы эмоциялық жағдайлар, ... ... ... тұрақтылығына отбасының тұрақтылық жағдайы және отбасы
мүшелері ... ... ... ... ықпал етеді»,- дейді. ... ... ... ... ... ... айтылғаннан белгілі
болғандай, отбасының тұрақсыздығы мен қысымның ... ... бір ғана ... ... ата-анасының жұбайына деген
ренішінің бейсаналы түрде балаларына шығаруы).
Р.С. Пантилеевтің пікірінше, өзіндік бағалау ... ... ... тәжірибесінің әсерінен дамиды. Осыған орай, өзіндік
бағалау – даму ... ... ... және
психоәлеуметтіктің өзара әрекеттестігінің нәтижесі болып табылады. Өзін-өзі
бағалау тұлға мінез-құлқының дамуында қоғамдағы өз ... ... ... ... ие. ... ... сайын өзіндік бағалау ... ... ... ... ... ... емес ... жағдайы әсер
ететіні сөзсіз. Ендігі кезекте осы жағдайдың тұлғаның өзіндік ... ... ... ... ... ... бөлім тұжырымдамасы
Отбасы қоғамның жеке жүйесі ... ... ... жүйе ... ... ең ... қайнар көзі болып табылады.
Ол дүниедегі ең құнды байлықты – адамды дүниеге әкеледі. Адам мен ... ... ... ұғым ғана емес, ол тірі дүниенің, ғаламшардың дамытушы
тірегі. «Қоғам – отбасы – ... ... ... ... жалпы
қоғам мен тұлға арасындағы құндылықтар мен қажеттіліктерді қалыптастырушы,
дамыту қызметтерін тізуші көпір секілді. ... ... ... ... орталық ретінде орын алады. Жалпы қоғамның дамуы –
бұл отбасының сәттілігімен байланысты.
Отбасы – нақты өмірлік құндылықтарды, ... ... ... ... бірлігін білдіретін адамдар бірлестігі, мәдени
бірлестік. Осы ... ... ... мазмұнын, формаларын және
тұрақтылық критерийлерін болжайды. ... ... ... ... топ ... ... ... зерттеу нысаны болып
табылады.
Отбасы – бұл күрделі көпаспектілі түсінік, оны анықтайтын ... ... атап ... ... ... – бұл ... ұяшығы (шағын әлеуметтік топ);
2. Отбасы – бұл жеке ... ... ... ... ... – бұл ерлі-зайыптылар одағы;
4. Отбасы – бұл көпжақтылы қатынас.
Қазақстанда ... және ... ... әрекетінің
аспектілеріне, отбасы әлеуметтенуіне ... З.Ш. ... ... А.Ж. Давлетова, Қ.А. Айдарбекова, М.П. Кабакова, А.Б. Валиева,
Н.М. Садықова, С.Қ. Құдайбергенованың жұмыстарын ... ... З.М. ... ... ... - ... мәселесін
зерттеуге бағытталған. Сонымен қатар отбасы рөлі этностың психологиялық
бірлігі ретінде ... ... ... және ... талдау негізінде баланың гендерлік әлеуметтенуінің негізгі
механизмдері этносқа ... және үш ... ... ... ... және ұйғыр) жыныстық қате түсінудің мазмұнында ... бар ... ... ... ... ... ... кеңістіктегі тұлға
бағдарының ерекшеліктерін зерттеді. Зерттеу екі ... бар ... ... ... ... ... жыл ... ажырасу саны көбеюіне
байланысты бірлескен өмірлік іс-әрекеттегі ... ... ... механизмдері мен факторларын ... ... ... өмір сүру ... ... ... ... қатынасты тұрақтандыру, ерлі-зайыптылардың
бірлескен өмірлік іс-әрекеттің нәтижесі ... ... ... ... ... ... ... мағыналық қордың қалыптасу
процесі және отбасы мүшелерінің ... ... ... ... ... ... бұл отбасылық құндылықтардың, бағдардың,
көзқарасатардың, ... ... ... келу ... Бірлескен өмірлік іс-әрекет отбасы жүйесінің негізгі жүйені
құрушы факторы ... ... ... ... ... әйелдердің эмоциялық жағдайы,
құндылық бағдарының ерекшеліктері зерттелді.
Отбасында психологиялық потологиялары бар ... ... ... анықтау бағытында С.Қ. Құдайбергенованың ... Бұл ... ... ... бар ... ... ... жүргізуге үлкен мән берілді.
Қазақстандық әлеуметтанушылардың ішінде отбасы мәселесімен ұзақ уақыт
бойы З.Ж. Жаназарова жұмыс жасады. Оның ... ... ... ... көрсетілген.
Жүргізілген зерттеулердің көрсетуінше, қазіргі таңдағы қазақстандық
психологиялық ... ... ... ... ... ... отбасының құрылымын байланысты мынадай түрге бөлінеді:
1. оның мүшелері ... ... ... рухани, ізгіліктік қарым-қатынас жүйесі.
Туыстық құрылымы бойынша отбасы ... ... ... отбасы (балалары мен ерлі-зайыпты жұп);
2. кеңейтілген отбасы (балалары бар отбасы және отбасымен бірге ... ... ... тұрады).
Жұбайлар арасында билікті бөлу құрылымы бойынша келесі отбасылаға
бөлуге болады:
1. эгалитарлы – тең құқықтылыққа негізделген;
2. авторитарлы – ... ... ... ... қабылдайды.
Балалар саны бойынша – көп балалы, бола саны орташа, аз ... жоқ ... ... ... ... бөлу ... бойынша – дәстүрлі отбасы және ұжымдық
отбасы болып бөлінеді.
Бос уақытты ... ... ... – ашық ... ... ... индустриясына бағдар алған) және жабық отбасы (бос уақытты үй
ішінде өткізуге бағдаланған) болып ... ... ... ... ... ... түрлері, атап
айтқанда:
А.И. Антонов және В.М. Медков келесідей бөледі:
1. нуклеарлы отбасы , бұл ... ... және ең кең ... ... ... ... және ... балаларынан құралады.
2. кеңінен таралған отбасы, мұнда отбасының бірнеше мұрагерлері бірігіп
тұратын отбасылар.
А.Е. Личко (Личко А.Е., 1979) отбасының ... ... ... бойынша:
1. толық отбасы (ата-анасы бар);
2. толық емес отбасы (тек анасы немесе әкесі бар);
3. бұрмаланған немесе деформацияланған отбасы ... ... ... ... ... ... отбасы;
2. дисгармониялық отбасы.
Сонымен қатар отбасы ... ... ... ... ... Гребенников отбасылық рөлдердің келесідей үш түрін көрсетті:
1. орталықтанған (немесе патриархалды ... яғни ... ... ... ... ... (көп
жағдайда әйелі);
2. автономды – ері мен әйелі өз қызметтерін бөліп алып, ... ...... ... ерлі-зайыптылар теңдей бөліседі.
Толық емес отбасы – қазіргі ... ... ... ... ... емес ... дегеніміз - дәстүрлі әке-ана-бала
жүйесінде құрылмаған, толық емес байланыстағы жүйесіндегі кіші топ. ... ... ... ... ... болған, ал қазіргі таңда отбасы
құрылымы, атап айтқанда толық емес отбасы жағдайы маңызды мәселелердің бірі
болып табылады.
Толық емес отбасындағы ең ... ... ... ... ... ... ... индивидуалды еңбек табысынан
құралады, жәрдем ақы, зейнетақы, мемлекеттік жөргек пұл (льгота, алимент)
т.б. құралады, ... ... ... ... отбасындағы еңбек
күшінің аздығын көрсетеді, сәйкесінше қаржылық жетіспеушіліктер әр түрлі
мәселелердің туындауына себепші болады.
Көбінесе толық емес ... ... ... ... яғни ... тек анасының ғана бар болуы.
Психологиялық зерттеулер көрсеткендей тұлғаның өзі ... ... өз ... ... ... тірегі болады. Өзіндік бағалау –
өзіндік сана сезімдердің бірлігі, тұлғаның қасиеттеріне, ... ... ... ... ... орнықтылық, адекваттылық (жағымды,
теріс) сияқты сипаттамалар тән болады.
А.Н. Соловьева өзіндік бағалаудың дамуының 4 деңгейін көрсетеді [32]:
Бірінші деңгей – ... ... ... ... ... ... байланыстырмайды. Өзіндік бағалау тек іс-әрекеттің
сыртқы ... ... ... ... ... Бұл деңгей мектеп жасына
дейінгі және бастауыш сынып оқушыларына тән.
Екінші деңгей – сапалы ситуативті деңгей. Бұл кезеңде ... ... мен ... ... ... құрылады. Бұл деңгей кіші
жеткіншектік жас кезеңіне сәйкес келеді.
Үшінші деңгей – сапалы консервативті деңгей – ... ... ... арасындағы түзу сызықты (тікелей) байланыс ... ... ... ... ... ... ... дамуының
бұл деңгейі жоғары жеткіншектер мен кіші жасөспірімдерге сәйкес ... ...... динамикалық деңгей, бұл тікелей ... ... Кон ... ... ... механизмдерін көрсетеді:
– басқа адамның субъектіге берген бағасын ... ... ... ... ... ... индивид өзінің әрекетін әр ... ... және ... ... өзі және өзінің ішкі
күйлері туралы ... ... ... пікірінше өзіндік бағалаусыз өмірде өз орныңды
анықтау қиын және тіпті ... ... В.Ф. ... ... ... ... ... екі механизмның бірі деп көрсетеді.
Өзіндік бағалау құрылымы екі компоненттен тұрады: 1) ... ... ... ... анықтайды; 2) эмоционалды өз-өзіне қарым-
қатынасы.
Өзіндік бағалау ережелерін жалпылай ... ... ... ... ... ... ... береді: «Өзіндік бағалау - бұл
субъектінің белгілі бір құндылықтарымен және эталондарының сырт ... оны ... ... психологияда теоретиктер де, практиктер де,
психологияда ... ... мәні ... екеніне феноменологиялық және
статистикалық дәлелдер көрсетеді.
1.4 Өзіндік бағалаудың оқушылардың білім беру ... ... ...... ... мен ... ... қатысатын маңызды ... ... ... ... ... қабылданған құндылықтар өзіндік бағалау ядросы
болып ... оның ... ... ... және ... ... ... қалыптасуының спецификасын анықтайды.
Адамның өзіндік бағалауы – ол өзіндік сезінулері және өзі жайлы
ұғым қалыптастырып, өзіне қатынаста болуы. ... ... ... ... шыншылдық, жауапкершіліктік, біреудің сезімін түсінушілік,
махаббат атмосферасын құрады. Мұндай адам өзін ... әрі ... ... ... сол әлемде өзінің бары үшін бүкіл әлем жақсарғандай ... тек ... ... ... ... ... ... адамдарды көруге,
қабылдауға, құрметтеуге және оның ... ... ... қабілетті
болады.
Оқушылардың білім беру жетістіктері – бұл оқушылардың тұлғалық,
метапәндік және ... ... ... ... беру процесінің
нәтижелері.
Оқушылардың білім беру жетістіктерінің көрсеткіштері:
- жеке пәндер ... ... ... көрсеткіштері (пән бойынша
міндетті және көтерілген деңгейінің жетістіктері)
- білім беру жетістіктерінің ... ... оқу ... ... ... ... қалыптасуы
- танымдық қызығушылықтарының қалыптасуы
- бағдарлар және құндылықты ... ... ... ... индивидуалды білім беру жетістіктері ретінде тек ... ... және ... ... ... ... ... емес, сондай-ақ ойлау және ... ... ... ... ... емес ... ... бүгінгі күннің ең аянышты мәселелерінің бірі.
Себебі ондай отбасыларда тәрбиеленіп жатқан қаншама ... ... ... ... ... ... Ол ең біріншіден, балалардың
өзіндік бағалауларынан көрініс ... ... да ... ... бөліктеріне орасан әсерін тигізуі мүмкін. Зерттеу тақырыбы
бойынша мектеп оқушыларының ... беру ... ... ... ... қарастыру алға қойылған. Жоғарыда айтып кеткендей
білім беру жетістіктері ... ... ... құрайтын, тәрбиелеу
процесін де қамтып алатын ... ... ... ... ынтасыз,
өзіне сенімсіз, өзіне деген бағасы адекватты емес оқушылардың қол жеткізе
бермейтіні ... ... ... беру ... ие оқушылардың өзіндік
бағалаулары оптималды болып келеді. Ал толық емес ... ... ... ... да жоғары бола беретіні күмән тудырады. Десек
те толық емес отбасындағы оқушылар білім беру ... ... ... ... Осы тұста толық емес ... ... ... ... ие ... үшін мінддетті түрде дәстүрлі отбасында
тәрбиеленген болуы шарт па немесе білім беру ... ... ... ... емес ... тәрбиеленген бе деген ... ... ... ... ... – толық емес ... ... беру ... ... ерекшеліктерін ажыратамыз. Олар
– балалардың өздеріне адекватты емес ... және ... ...... ... жоғары деңгейі.
Сурет 1 – толык емес отбасындағы балалардың өзіндік ... мен ... ... ... әсерінің сызбасы
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеу жұмысында толық емес ... ... ... ... ... білім беру жетістіктері зерттелді.
Өзіндік бағалау тұлға дамуы барысында құрылады. Біртіндеп әлеуметтік
тәжірибені ... ... ... ... тұлғаның өзіндік санасын
қалыптастыра отырып, оның құрамына кіреді. Өзіндік ... ... ... өз ... баға беруі. Өзіне адекватты баға беру
арқылы тұлғаның өзіне сенімділігі арта түседі. ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты зерттеу
жұмысына сәйкес толық емес отбасында тәрбиеленген ... ... ... ... ... осы тұрғыдағы маңызды мәселелерге жете
назар аударылды. Аталған мәселеге қатысты ... және шет ... ... еңбектері жан-жақты талданып, кейбір тұжырымдамалар біздің
экспериментімізде де ... ... ... оның ... әсер ететін бірден-бір фактор бұл отбасылық климат. Отбасындағы
толымсыздықтар, соған байланысты туындайтын экономикалық, ... ... ... ... ... ... ... бағалауға
тікелей әсер етеді.
Оқушылардың білім беру ... – бұл ... ... және ... ... ... білім беру процесінің
нәтижелері.
Оқушылардың индивидуалды білім беру жетістіктері ретінде тек жалпы ... және ... ... қабілеттіліктер, дағдылар, құзіреттіліктер
ғана емес, сондай-ақ ойлау және ... ... ... ... ... ... қазіргі таңда жүріп жатқан әлеуметтік,
экономикалық, мәдени өзгерістер жас ұрпақ ... ... ... ... ... етеді. Бұл мәселеге байланысты елбасымыз
Н.Назарбаев: «...жаңа жағдайларға сай ... ... ... ... ... кәсіби даярлығы бар адам тәрбиелеу ғана емес, қоғамдық өмірдің
барлық саласында ұлттық және ... ... ... ... және ... ... мол тұлғаны
қалыптастыру болып табылады» - деп атап көрсетті.
Қазіргі заман талабына сай қоғам ... ... ... ... ... дамыған жеке тұлғаны қалыптастыру. Яғни, ... даму ... сай ... ... ... ... ... өзіндік сана, өзіндік реттелу
механизмдерін дұрыс қалыптастыру.
Аталмыш жағдайларға ... біз өз ... ... үшін ... ... ... беру жетістіктерінің жоғарғы деңгейіне толық емес
отбасындағы өзіндік ... ... ... жағдайлардағы оқушыларды
әлеуметтік-педагогикалық, психологиялық кеңес беру, түзету, қалпына келтіру
орталықтарында ... ... ... ... қызмет түрлерінің
барлық білім беру мекемелеріне қол жетімді етіп жасауды қарастыру туралы
ұсыныс жасағымыз ... ... ... ... Т.В. ... психология. Учебное пособие. - СПб.: Речь, 2004.
- С. 27-45 .
2. ... Д.Б. ... ... отношений. - М.: Мир, 2000. – 512 с.
3. Антонов А.И. Социология семьи. – М.: ИНФРА-Москва, 2007. - 296 ... ... М.С. ... ... ... ... методологии и
методики. – М.: «Наука» ... ... Л.Б. ... ... ... ... для вузов. -
Екатеринбург: Деловая книга, 2006.-768с.
6. Лидерс А.Г. Семья как ... ... ... ... семьй.
– М.: «ИГ-СОЦИН», 2004.- 296с.
7. Дружинин В.Н. Психология семьи. - Екатеринбург: Деловая книга, 2000. -
С. 50-55.
8. Голод С.И. ... ... ... и ... - СПб.: ... ... 723 ... Дмитренко А.К. Социально-психологические факторы стабильности брака в
первые годы супружеской жизни. – Киев: Пресс, 1989.- 336 ... ... С.В. ... ... ... – М.: ... 1988. –
452 с.
11. Меньшутин В.Н. ... ... ... ... ... – М.: Мысль,
1987. – 934 с.
12. Мацковский М.С. Социология семьи. Прблеммы, теории ... ... / под ред. Г.Б. ... – М.: наука, 1989. – 436 с.
13. Кочетов А.И. ... ... ... Мн.: ... 1987. – 265 с
14. Голод С.И. Стабильность семьи: социальный и демографический аспекты. -
Л.,1984. - С. 58-60.
15. Карабанова О.А. ... ... ... М.: ... 2004. – ... Баймұқанова М.Т. Отбасымен әлеуметтік-педагогикалық жұмыс. - Астана.
2005. - С. ... ... З.Ж. ... семьи: Учебное пособие, Алматы: Қазақ
университеті, 2006.-192б.
18. Балгимбаева З.М. Роль семьи в ... ... ... у ... ...... 2001. - С. 27.
19. Ковалёв С.В. Психология семейных отношений. – М.: Педагогика, 1987. -
С. 5-90.
20. Эйдемиллер Э.Г., ... В.В. ... и ... ... ... – 614 ... Титаренко А.Я. Семья и формирование личности. - М.: Мысль, 1987. – 217
с.
22. ... Р. Один к ... ... с создателями семейной терапии). ... 1996. – 324 ... ... Г.П. ... и ... ... ... М.: Просвещение,
1986. – 452 с.
24. Елизаров А.Н. Неблагополученная семья в рамках структурного ... ... ... и ... ... ...... Ананьев Б. Г. О проблемах современного человекознания. – М.: «Наука»,
1977. – 380 с.
26. Меньшутин В.Н. ... ... ... ... ... – М.: ... – 364 с.
27. Божович Л. И. Проблемы формирования личности: избранные психологические
труды / Под ред. Д. И. ... — М.: ... Ин-т ... 1995. – 479 ... ... А. И. Самооценка школьника. –M.: Знание, 1976. – С. 64.
29. Роджерс К. Несколько важных открытий // Вестн. ... ... М., 1990. №2. – С. ... ... И. И. ... ... в психологии. – М.: Наука,1977. –
С. 143.
31. Савонько Е. И. ... ... ... ... ... и на оценку другими людьми // В кн.: ... ... ... и ... – М., 1978. – С. 81-111.
32. Роджерс К. К ... о ... // ... ... ... Тексты.-
М., 1986. – С. 200-230.
33. Капица С. Общая теория роста человечества. М.: Наука, 1999, - 153 с.
34. ... А. Н. ... ... ... на ... ... ... способностей и профессиональных намерении учащихся старших
классов // Социально-психологические и лингвистические ... ... и ... контактов между людьми: ... ... – Л., 1970. – C. ... Бобнева М.И. Социальные нормы и регуляция поведения. - М.:Педагогика,
1978. -162 с.
36. Абеуова И. А., ... И. С. ... и ее ... на ... ... ... ... конференция. – Алматы: Казак
Университет, 2003. - 423 с.
37. Кон И. С. Психология юношеского возраста. – М.: Пресс, 1982. -207 ... ... Е. А. ... в себе и ... ее ... ... // Вестн. Ленинг. ун-та.- Л., 1981. – №3 – С. 15-24.)
39. Сарджвеладзе. Н. И. ... и ее ... с ... средой. –
Тблиси: Аракс, 1989. – 475 с.
40. Кондратьева С.В. Межличностные ... и его роль в ... дис. ... ... ... ... - Л., 1979. – 36 с.
41. Сафин В.Ф. Устойчивость самооценки и механизм ее ... // ... 1975, ... ... В.Ф. Динамика оценочных эталонов в ... и ... // ... ... 1. С ... ... Л.И., ... Л.С. Психическое развитие школьника и его
воспитание. М.: ... 1979. – 409 ... ... Л.В. ... ... и самооценка // Вестник МГУ,серия
14, 3,1986.
45. Захарова А. В., Андрущенко Т. Ю. ... ... ... в ... деятельности // Вопросы психологии. – М., 1980. –
№4. – С. 90-100.
46. В. Г. Асеев. «Критерии социальной оценки личности в ... ... ... - М.: РАГС, 2001. - 18с.
47. Демина Т. В. Соотношение самооценки и ... ... ... ... ... ... Автореф. дис ... канд. психол.
наук. – Ярославль, 1974. – 24 с.
48. Савонько Е. И. ... ... ... ... на
самооценку и на оценку другими людьми // В кн.: ... ... ... и ... – М., 1978. – С. ... ... Г.А. ... основы деятельности практического
психолога: Учебное пособие. – М.: ... ... 2003. - 208 ... ... Т.М. Этика и псхология семейных отношений.-Л.: ЛГУ, 1988.-
80 с.
51. Карабанова О.А. Психология ... ... и ... М.: ... 2006.- 320 с.
52. Головаха Е.И., Панина Н.В. Психология человеческого взаимопонимания. –
Киев: Феникс, 1989. - С. 56.
53. ... Н.Н. ... ... ... - К.: ... Киев:
Университет, 1990. - С. 5-48.
54. Пантилеев С. Р. Самоотношение как ... ... ... МГУ, 1991. C. ... Түңлікбаева Э.М. Психологиялық зерттеулерге қолданылатын ... ...... Қазақ Университеті, 1999. -
С.12-33.
56. Аммарин И.П., ... Н.Н., ... Б.А. ... ... обработки и планирование экспериментов. - Л.: ... - ... ... С.М., ... С.К. ... зерттеу нәтижелерін
статистикалық өңдеу тәсілдері. – Алматы: АлМУ, 1998. – 53 б.
58. Артемьева Е.Ю. ... ... в ... - М.: ... 1975. –
427 с.
59. Вольф В.Г. Статистическая обработка ... ... - М.: ... ... 376 с.
60. Мельников В.М., Ямпольский Л.Т. Введение в экспериментальную психологию
личности. – М.: ... 1985. – 384 ... ... ... / Под. ред. А.А. ... В.В. ... – М.:
Мир, 1987. – 498 с.
62. Немов Р.С. Психология: Учеб. для студентов высш. пед. учеб. заведений:
В 3 кн. // Кн.3: ... ... ... ... – М.: ... 1995. – 688 с.
63. Грабарь М.И., Краспанская К.А. ... ... ... в
педагогических исследованиях. - М.: Нарцисс, 1977. – 134 ... ... Ж.Ж. ... ... ... ... ... /Оқу құралы/. – Алматы: Қазақ Университеті, 2002. – 136 б.
65. Сидеренко Е.В. ... ... ... в психологии. – СПб.:
Питер, 1996. – 340 ... ... И.Г. ... самооценки подростка от
отношения к нему ... . - ... ... 1986, № 2, ... И.С. ... «Я». – М., 1978
68.   Рубинштейн С.Л. Самосознание личности и ее ... ... В ... ... ... Т.2. – М., 1989
69.   Божович Л. И. Проблемы формирования личности. Под ред. Д. ... – М.: ... ... ... ... - Воронеж,
1995г.С. 352.
70.   Столин В.В. Самосознания личности. – М., ... емес ... ... ... ... білім беру
жетістіктеріне әсері
Т.е.о оқушылардың өз.бағ. жобалау
Т.е.о оқушылардың б.б.ж жобалау
Өзіндік бағалауды анықтау
Білім беру ... ... ... дұрыс әлеум. үшін тұлғалық толеранттылықты қалып.
Нәтижелердің өзіндік бағалауға әсерін анықтау
Білім беру жетістіктерінің нәтижесінде оған әсер ... ... ... ... беру жетістіктеріне әсерін анықтау
Өзіндік бағалау нәтижесінде оған әсер ететін басқа ... ...

Пән: Педагогика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 52 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Өзін-өзі тану» курсын оқыту барысында оқушылардың рухани-адамгершілік құндылықтарын қалыптастырудың ғылыми-педагогикалық негіздері110 бет
Жоғары мектеп жасындағы оқушылардың оқу жетістіктерін бағалауда компьютерлік оқыту және бақылау бағдарламаларының рөлін анықтау50 бет
75 орындық толық циклмен жұмыс істейтін асхана19 бет
«Табыс - шығыс» тепе-теңдіктегі толық үлгі. Инвестициялық сұраныс және тауарлы нарықтағы бағалар теңдігі25 бет
«Қазақ халқының идеалындағы «жетілген адам», «толық адам» ұғымдары»6 бет
Істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу принципі76 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь