Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы

XV ғасырдың ортасында тарих сахнасына көтерілген Қазақ хандығы -Қазақстан аумағында ежелден бері жалғасып келе жатқан этникалық процестердің, мәдени–рухани даму процестерінің, мемлекеттіліктің дамуының және XІV-XV ғасырлардағы саяси процестердің заңды қортындысы болып табылады. Сондай-ақ,Қазақ хандығы құрылуының Евразия халықтарының тарихында алатын тарихи маңызы да ерекше.Сондықтанда Қазақ хандығының құрылуының қазіргі күн талаптар тұрғысынан, таптық емес жаңаша көзқарастармен зерттеу кезек күттірмейтін маңызды мәселеге жатады.Күн сайын еліміздің мемлекеттік тұғырының нығаюы, бүкіл әлем алдында саяси және экономикалық беделінің өсуі, Республикамыздың халықаралық аренадағы ролін айқындап отыр.Бүкіл дүние жүзі алдында қазақ мемлекеті өзінің дербестігімен және әртүрлі халықаралық саясаттағы ролімен көзге түсуде.Міне сол себепті де, қазіргі мемлекетіміздің XV ғасырдағы тарихи бір белесі болып табылатын Қазақ хандығының тарихы, оның ішінде хандықтың құрылуы кімді болса да қызықтырары анық. Дей тұрсақ та, Қазақ хандығының құрылу мәселесі әлі күнге дейін Отандық тарих ғылымында толық шешілген мәселелер қатарына жатпайды.Тіпті бұл ауқымды мәселенің жекелеген мәселелері мен сұрақтары жөнінде қарама-қайшылықты, дау-дамайлы әр түрлі пікірлер болса, ал кейбір мәселелері әлі күнге дейін тарихшылардың назарына ілінбей, күн тәртібіне қойылмай отыр. Міне,осыған орай біз осы жұмысымызда Қазақ хандығының құрылуының жалпы мәселелеріне көңіл аударып,оған зерттеушілердің назарын аударуға тырысамыз. Біз қарастырып отырған мәселе XІX ғасырдың 60 жылдарынан бері В.В.Вельяминов-Зерновтың “Исследование о Касимовских царях и царевичах” атты еңбегі жарыққа шыққаннан бері тарихшылардың назарында келе жатыр.(1) Мәселенің әр түрлі аспектілерін зерттеуде әр жылдары Ш.Құдайбердіұлы,(2) А.П.Чулошников, (3) М.Тынышпаев,(4) К.А.Пищулина,(5) Т.И.Султанов (6) және тағы басқа тарихшылар айтарлықтай үлес қосты.Осы тарихшылардың зерттеулері негізінде Қазақ хандығы құрылуының мынандай мәселелері қарастырылып, көпшілік назарына ұсынылды: 1.Қазақ хандығының құрылуына Керей мен Жәнібек сұлтандардың Дешті Қыпшақтағы Әбілхайыр хандығынан бөлініп, Моғолстанның батысындағы Шу бойына қоныстануы негіз болған;
1.Вельяминов-Зернов В.В. “Исследование о Касимовских царях и царевичах” СПб.,ч.2. 1864.
2. Құдайбердіұлы Ш. Түрік, қырғыз-қазақ және хандар шежіресі. А., 1992.
3. Чулошников А.П. -“Очерки по истории киргиз-казахского народа в связи с общими историческими судьбами других тюркских племен.”Оренбург,1924 .
4. Тынышпаев М. История казахского народа. А.,1993.
5. Пищулина К.А.- «Юго-восточный Казахстан в середине XІV начале XVІвв. Алматы, 1977.
6. Султанов Т.И. – «Кочевые племена Приаралья в XV-XVІІ1 вв.(вопросы этнической и социольной историй).Москва. 1982 .
7. Әбілғазы “Түрік шежіресі” “Қадірғали Жалайри. Жылнамалар жинағы Алматы, 1998.
8.Мұхамед Хайдар Дулати. Тарихи Рашиди. Ташкент, 1996.
9.Утемиш- хаджи.Чингис-наме. Алматы, 1992.
10.Мырза Мұхамед-Хайдар. Тарихи Рашиди. Ташкент, 1996 .
11.Мұхамед –Хайдар Мырза Дулати. Алматы, 2003. (Қазақ тілінде).
        
        Қазақ хандығы  құрылуы  мен нығаюы.
XV ғасырдың ортасында тарих сахнасына көтерілген ... ... ... ... бері жалғасып келе ... ... ... даму ... ... дамуының
және XІV-XV ғасырлардағы саяси процестердің заңды қортындысы болып
табылады. Сондай-ақ,Қазақ ... ... ... халықтарының тарихында
алатын тарихи маңызы да ерекше.Сондықтанда Қазақ ... ... күн ... ... ... емес ... көзқарастармен зерттеу
кезек күттірмейтін маңызды мәселеге ... ... ... ... нығаюы, бүкіл әлем алдында саяси және ... ... ... ... ... ... айқындап отыр.Бүкіл
дүние жүзі алдында қазақ мемлекеті өзінің дербестігімен және әртүрлі
халықаралық ... ... ... түсуде.Міне сол себепті де, ... XV ... ... бір белесі болып табылатын Қазақ
хандығының тарихы, оның ішінде хандықтың құрылуы кімді болса да қызықтырары
анық. Дей ... та, ... ... ... ... әлі ... дейін
Отандық тарих ғылымында толық шешілген мәселелер қатарына жатпайды.Тіпті
бұл ... ... ... ... мен ... ... ... дау-дамайлы әр түрлі пікірлер болса, ал кейбір ... ... ... ... назарына ілінбей, күн тәртібіне қойылмай отыр.
Міне,осыған орай біз осы жұмысымызда Қазақ ... ... ... ... ... зерттеушілердің назарын аударуға тырысамыз.
Біз қарастырып отырған мәселе XІX ... 60 ... ... ... о ... царях и царевичах”
атты еңбегі жарыққа шыққаннан бері тарихшылардың назарында келе жатыр.(1)
Мәселенің әр ... ... ... әр ... ... (3) ... ... Т.И.Султанов (6) және
тағы басқа тарихшылар ... үлес ... ... ... Қазақ хандығы құрылуының мынандай мәселелері қарастырылып,
көпшілік назарына ұсынылды: ... ... ... Керей мен Жәнібек
сұлтандардың Дешті Қыпшақтағы Әбілхайыр ... ... ... Шу ... қоныстануы негіз болған;
Қазақ хандығының құрылуы Алтын Орданың саяси ... ... ... ... мен Жәнібек сұлтандардың көшуіне Дешті Қыпшақтағы ру-тайпалық
қайшылықтар мен шиеленістер себеп ... ... мен ... көшуі XV ғасырдың ортасында Дешті Қыпшақтағы таптық
күрестің нәтижесінде болған;
5. Қазақ ... ... бір ... ... ... аспай,, бірнеше
жылдар ішінде болған тарихи оқиғалар мен дамудың заңды қорытындысы ретінде
жүзеге асқан.
Жалпы алғанда, бұл атап ... ... ... хандығының құрылуы
мәселесін түсінуге жәрдемдеседі, бірақ мәселені толық ашып көрсете ... ... ... біздің пікірімізше, Қазақ хандығының құрылуы жоғарыда
айтып өткеніміздей, ұзаққа созылған этно-мәдени, ... ... ... асқан. Бұл көрсетілген факторлар Қазақ хандығының
құрылуына қажетті фактор ... ... атап ... ... қарастырылмаған. Міне, сол себепті де біз осы жағдайларды
ескере отырып, төменде Қазақ хандығының ... ... ... ... ашып
көрсететін мәселелерді көрсетуге тырысамыз.
Қазақстан Республикасының тәуелсіздік ... ... ... тарих
ғылымы да идеологиялық шырмаудан құтылып, үстем идеологияға емес, тарихты
жасаған халықтың өзіне қызмет ... бет ... ... алған жылдары
тарих ғылымы барлық салалар бойынша даму ... ... ... ... бірі-
тарих ғылымының деректану саласы. XX ғасырдың 90 ... мен XXІ ... ... ... ... ... ... жан-жақты
көрсететін көптеген деректер араб, парсы тілдерінен ... орыс ... ... ... ... "Түрік шежіресі",Бабырдың
"Бабырнамасы",Қ.Жалайырдың ... ... ... ... Рашидиін" жатқызамыз.(7) Әсіресе,
М.Х.Дулатидің "Тарихи Рашид-и"еңбегінің орыс тілінде екі рет ... ... ... ... аударылып жарыққа шығуы деректану ғылымының
жетістігін көрсетті.(8)Сондай-ақ бұл еңбек – біздің қарастырып отырған
мәселеміздің ... одан әрі ... мол ... ... деректердің негізінде Қазақ хандығы құрылуының кейбір мәселелері
алғаш рет тарихшылардың ... ... ... 1990 ... ... ... дейінгі осы мәселелер бойынша тарих ғылымында қол жеткен
жетістіктерді талдай,саралай келе, біз, ... ... ... ... ... ... біз Қазақ хандығының құрылуының
деректері мен тарихнамасының мәселелерін бұл жұмысымызда қарастырмаймыз.Бұл
мәселелер өте ... ... ... ... жеке ... ... ... тарихи процестерге қатысты мәселелер.
Қазақ хандығының ... ... ... ... ... оның ... алғы ... болады. Тарихи алғы шарттардың өзін
іштей жіктейтін болсақ,ол мынадай факторлардан тұрады:
1.Қазақ хандығының құрылуының ... алғы ... ... ... ... алғы ... ... құрылуына “моңғолдық“ фактордың немесе мемлекеттіліктің
дамуының әсері;
4.Қазақ ... ... ... әсер ... ... ... көрсетілген факторларды ғылыми тұрғыдан терең зерттеу бізге
Қазақ хандығы құрылуының алғышарттарын түсінуге ... ... ... ... осы ... назар аударсақ. Алдыменен, Қазақ хандығы
құрылуының этникалық алғышарттары туралы сөз ... ... ... бір ... ... - ... ұйымы және қоғамның ішкі
және сыртқы қатынастарын реттейтін басқару жүйесі болғандықтан, “этнос пен
мемлекет“ бір-біріне етене ... ұғым ... ... Қарапайым тілмен
айтсақ, мемлекетті этностар ... Ал ... ... дамуына,
өркендеуіне жағдайлар жасайды. Осы қағиданы қазақ ... мен ... ... көрсек, онда Қазақ хандығын дүниеге әкелген қазақ этносы ... Ал ... ... ... ... ... ... құрылғаннан кейін
жүзеге асқан деп ... ... ... ... орта ... ... олар ... процестің алғышарттарына терең бойламай,
тек тарихи болмысты немесе обьектіні баяндайды. Этнос-мемлекет ... біз ... ... ... ... Қазақстан аумағындағы
этникалық процестің ... деп ... ... бұл ... ... ... өз дамуының белгілі бір сатысында жаңа мемлекеттік
жүйені ... ... Ол- ... ... ... ... ... хандығы
құрылуының этникалық алғышарты деп аталатын бұл мәселе тағы да ... ... ... қажет етеді. Біз тек бұл жерде проблеманың өзін
ғана атап көрсетіп отырмыз.
Қазақ хандығы құрылуының ... бір ... ... жатады. Кез-келген этнос немесе этносты құраған ру-тайпалар
бірлестігінің мүшелері өздерін нақты бір ... ... және ... ... ... ... ... жоғары тұрған
халықтың санасы жатады. Ал халықтық сананың пайда болуында діни фактор ... ... ... роль ... ... ... ... болған діни-рухани дамуларда
ислам дінінің Алтын Орда мен Ақ Орда мемлекетінде ресми ... ... роль ... ... ... ... тайпалардың толығымен және
түпкілікті түрде мұсылманданып, ортақ бір дінге сенуі, ... ... ... ... , ... ... Пайғамбар деуі, Құранды -исламның қасиетті
кітабы деп білуі ,сондай-ақ шариғат жолының бүкіл ... ... ... ... ортақ діни кеңістікпен қатар, ортақ рухани кеңістікке енгізеді.
Осылардың нәтежесінде ру-тайпаларда ру-тайпалық санадан жоғары ... сана ... ... сана ... ... жаңа ... көтеріп, соған сай
мемлекетті қалыптастырады. Яғни, Қазақ ... ... ... ... бұл ... де ... терең зерттеуді қажет етеді. ... ... ... ... хандығының құылуын жан-жақты меңгердік деп
айта алмаймыз.
Қазақ хандығының құрылуындағы келесі ... ... ... ... ... ... ... тікелей әсері жатады.
XІІІ ғасырдың басында монғол жаулаушылығы нәтежесінде Дешті Қыпшақта
саяси және ... ... ... мемлекеттік жүйе ... ... ... ... Қыпшақтағы қыпшақ мемлекеттігі
ерте ортағасырлық феодалдық ... ... ... ... бір-біріне қарым-қатынасы бір-біріне тәуелді болды.Ал
Шыңғысхан енгізген мемлекеттік ... бұл ... ... ... ... ... ... хандық билік- биліктің басқа түрлерінен
жоғары тұрды.Биліктің басқа түрлерін ... ... етті ... атқарушы
билік биліктің басқа ... ... өз ... ... XІІІ-XV ғасырларда мемлекеттің нығайтылған түрі өмірге ... ... жүйе ... ... ... бастаған ру-тайпаларды
басқаруда тиімділік көрсетті.Яғни, ... ... ... бастаған
этникалық процеске сай болуы үшін осындай нығайтылған мемлекеттік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік жүйе әсер
етеді.Сондықтан мұндай жүйені моңғолдық фактордың тікелей ... ... ... ... хандығының құрылуы тарихында алғаш рет
автордың ... ... ... мәселені де ғылыми тұрғыдан терең
зерттеу Қазақ хандығы құрылуының ... ... ... ... біз ... үш ... ... хандығы құрылуының
алғышарттары мәселесіне жатады. Жалпы осы алғышарттарды ... ... ... ... құрылуы туралы ой-пікір айту -мәселені
толық шешпейді.Сондықтан да Қазақ хандығының құрылу процесі ... ... оның ... да ... ... деп ... хандығы құрылуындағы келесі бір маңызды мәселелердің қатарына-
хандықтың құрылуына ... ... ... ... оқиғалар барысы
жатады.Алдыңғы бетте атап өткеніміздей, бұл мәселелер біршама түрде
зерттеушілер ... ... мен ... көшуі, олардың
Моғолстанда орналасуы, сондай-ақ, хандықтың құрылуының қай жылы ... ... ... Бұл ... тереңірек қарастыра келе, біз
мынандай тұжырымдар жасаймыз:
1.Керей мен Жәнібектің көшуі М.Х.Дулатидің ... ... ... ... рет баяндалады да, барлық зерттеушілер осы тарихи оқиғаны
хандықтың қүрылуымен байланыстырады;
2.Хандықтың құрылған жылын әр ... ... деп ... ... осы ... ... ... тарихшы өз
дәлелдеуіне сүйеніп, немесе еш дәлелдеусіз осы жоғарыдағы даталардың
біреуін ... ... бұл ... де әлі ... ... ... төменде осы мәселелер бойынша бірнеше жылдан бері ... ... ... жеке ... ... ... ... көрелік.
1.Қазақ хандығының құрылуы бір саяси оқиғамен жүзеге асқан процесс
емес. Керей мен Жәнібектің ... ... ... ... көшуі
тарихи процестегі маңызды оқиғаның бірі және ... ... осы ... ... бастау алатындықтан кейбір зерттеушілер
хандықтың құрылу процесіндегі басқа оқиғаларды ... ... осы ... ... ... мен Жәнібектің көшуі басты рөл
атқарса,одан ... ... ... оқиғалар, сондай-ақ Әбілхайыр
хандығы күйрегеннен кейін Дешті Қыпшақтың ... ... ... хандығы
билігінің үстемдікке жетуі -осы тарихи процесті аяқтаған ... ... ... ... ... шамамен 13-14 жылға созылған тарихи
процесстерден тұрады.
2.Осы ... ... және ең ... ... ... ... жылы құрылғандығы туралы таластар жатады.Бұл жөнінде осы ... ... ... басылымдарда бірнеше рет өз тұжырымдарын ... Біз ... ... ... ... бірнеше пікірлерді талдап,оны
түсіндіріп көрелік.
а) Қазақ хандығы 1456 жылы құрылды ... ... ... пікірді XX
ғасырдың басында Ш.Құдайбердиев, А.П.Чулошников өз ... ... Осы екі ... ... бұл ... қазіргі күнде қолдаушылар бар.
Бұл ... 1864 жылы ... ... ... « ... ... ... туралы сөйлемдерді орыс тіліне аудара келе, оқырмандарға
түсінікті болуы үшін бұл ... ... ... ... ... ... « ... бұл дата кездеспейді.Сол себепті де 1456 жыл- Қазақ
хандығының құрылған жылы деген ... ... ... деп ... ... ... жылы ... деп көрсетілетін пікір
туралы.Бұл пікірдің қате екендігін алғаш рет өз ... ... ... ... түрде айтсақ, сол жылдардағы Моғолстан ханы
Есен Бұғаның нақты 1461-1462 жылы ... ... ... ... ... етіп ... Олаң ... 1465-1466 жылы Есен Бұғаның
Керей мен Жәнібекті Моғолстанға қабылдауы қисынға келмейді.
3.Қазақ хандығының ... ... жылы ... ... ... Осы ... бұл даталардың дұрыстығын дәлелдеп бірнеше рет мақала жазған
болатын. ... оны ... мен ... ... ... 1457 ... ... болған оқиға деп, ал Керейдің хан сайлануы 1458
жылдың көктемінде жүзеге асқан деп есептейміз.
Хан- барлық билікті бір ... ... ... ең ... ... ... ... ханның сайлануы- хандықты,яғни
мемлекетті дүниеге әкеледі деп санаймыз.
Жаңа хандық пен ... ... ... ... әлі ... тарихшылар назарына ілінген емес. Біздің ... ... ... ... ... ... Моғолстан құрамында автономиялы статуста
болған секілді. 1461-1462 жылы ... ... ... ұлы ... ... ... билікті әлсіретуі, Әбілхайыр ханға наразы
болғандардың Қазақ хандығына келіп қосылуы - ... ... ... ... 1469 жылы ... ... ... ханның, және
Мауереннахр билеушісі Әбусайд мырзаның қайтыс болуы,осы жағдайлардан кейін
өрбіген оқиғалар Қазақ ... ... ... ... дербестенуіне
мүмкіндіктер береді. 1470-1471 жылдары Дешті Қыпшақтағы ... ... ... ... жаңа ... -қазақ хандары әулетінің
келуі-Қазақ хандығының құрылу процесін түпкілікті түрде аяқтаған процес деп
санаймыз.
Жалпы қорыта келе тағы да қайталап ... ... ... ... әлі де ... арнайы түрде зерттеуді қажет ететін мәселелер
қатарына жатады. Біз тек бұл мақалада осы ... ... ... ... ой ... оны ... ... жәрдем тигізетін жеке
мәселелерді атап көрсеттік. Ал ... ... ... ... ... қатарына жатады.
Әдебиттер:
1.Вельяминов-Зернов В.В. “Исследование о Касимовских царях и царевичах”
СПб.,ч.2. 1864.
2. Құдайбердіұлы Ш. ... ... және ... шежіресі. А., 1992.
3. Чулошников А.П. -“Очерки по истории ... ... в ... ... историческими судьбами других тюркских племен.”Оренбург,1924 .
4. Тынышпаев М. История казахского народа. А.,1993.
5. Пищулина К.А.- «Юго-восточный ... в ... XІV ... ... 1977.
6. Султанов Т.И. – «Кочевые ... ... в ... ... и ... ... 1982 .
7. ... “Түрік шежіресі” “Қадірғали Жалайри. Жылнамалар жинағы Алматы,
1998.
8.Мұхамед Хайдар Дулати. Тарихи Рашиди. Ташкент, 1996.
9.Утемиш- хаджи.Чингис-наме. ... ... ... ... ... ... 1996 ... –Хайдар Мырза Дулати. Алматы, 2003. (Қазақ тілінде).

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы."14 бет
Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы7 бет
Хандық дәуір әдебиетінің құрылуы қарсаңындағы қоғамдық - әлеуметтік, саяси жағдай4 бет
Қазақ халқының қалыптасуы мен Қазақ хандығының құрылуы8 бет
Қазақ хандығы14 бет
Қазақ хандығы — шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі7 бет
XV – XVI ғасырлардағы қазақ хандығының құрылуындағы керей – Жәнібектің, Хақназар және Тәуекел хандардың тарихи рөлі және оны нығайту жолындағы ішкі және сыртқы саясаты78 бет
1837-1847 жж. кенесары ханның басшылығымен болған көтеріліс10 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
Xvi ғасыдағы қазақ хандығының саяи әлеуметтік және экономикалық дамуы16 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь