Пайымдаудың коммуникативтік- мағыналық статусы

Пайымдаудың коммуникативтік. мағыналық статусы
1. Коммуникация теориясындағы пайымдау статусы.
1.1 Коммуникациялық единицалардың түрлі жүйелеріндегі пайымдау орны
1.2 Пайымдаудың коммуникативтік ұйымдастырылуы.
2. Көркем мәтінде пайымдауды ұйымдастырудың логикалық мағыналық және коммуникативтік ерекшеліктері
2.1. Лингвистикадағы пайымдаудың логикалық құрылымы
2.2. Көркем мәтіндегі пайымдаудың логикалық құрылым ерекшеліктері.
2.3 Пайымдаудың логикалық және коммуникативтік құрылымдарының арақатынасы.
Қорытындылар
Коммуникативті бағытталған лингвистикада «пайымдау» ұғымымен бірге оның статусы да айқын болмай отыр: пайымдауды сөйлеу, мәтін айқын болмай отыр: пайымдауды сөйлеу, мәтін типі (Н.Д. Зарубина, О.А. Кострова, О.А. Нечаева), коммуникация формасы (Э.Виттмерс), композициялық- коммуникативтік бірлік (А.Б. Мордвинов), композициялық сөйлеу формасы (М.П. Брандес, Л.Д. Романенко) деп атайды. Сонымен бірге, пайымдау ақпаратты мазмұндың бір тәсілі немесе ақпараттылық категориясының формасы (А.Ф.Зиновьева) ретінде де түсіндірілді.
Неміс лингвистикасында пайымдау статусы қалыпқа түскен жоқ. Оны атауда түрлі терминдер қолданылады: Darstellungsart, Textart (-typ, -sorte), Коmmиnikationsverfahren.
Отандық лингвистикада дәстүрлі түрде пайымдауды, бір жағынан, қандай да бір теориялық немесе практикалық шындықты толық мазмұндайтын көркем шығарма нәтижесі болып табылатын шығармашылық іс-әрекет түрі ретінде түсіндірілсе (Филонов, 1900: 161), екінші жағынан, «ой қорытындысы» логикалық категориясының тілдік көрінісі ретінде түсіндіріледі (А.Krivonosov, О.А. Нечаева, В.В. Одинцов).
Қазіргі дефиниция талдаулары көрсетіп отырғандай, пайымдауға анықтама бергенде, әдетте, қандай да бір аспектісі ескеріледі, мысалы, оның мағыналық мазмұнының ерекшелігі (Брандес, 1983:69), пайымдауды тілдік ұйымдастыру тәсілдері (Зарубина, 1981:43), бұл сөйлеу формаларының коммуникативтік функциялары (Мордвинов, 1979:49; Виттмерс, 1978:181), және де пайымдаудың функциональды-коммуникативтік мүмкіндіктер диапазонын айқындау шектеулі деңгейінен –элементарлы аргументация актынан (А.Б. Мордвинов), өте кең деңгейіне –қоғамдық процестерді рационализациялауға дейін ауытқып отырады (Э. Виттмерс).
Кейбір авторлар пайымдаудың адамның әр түрлі коммуникативтік іс-әрекеті алсында қызмет атқару қабілеті бар деп есептейді (Э. Виттмерс, О.А. Кострова), басқалары оның мүмкіндіктері авторлық монолог сөз (А.Б. Мордвинов, О.А. Нечаева) немесе жазба мәтін (А.Г. Филимонов) шеңберімен шектейді.
        
        Коммуникативті бағытталған лингвистикада «пайымдау» ұғымымен бірге
оның статусы да ... ... ... ... ... ... айқын болмай
отыр: пайымдауды сөйлеу, мәтін типі (Н.Д. Зарубина, О.А. Кострова, О.А.
Нечаева), коммуникация ... ... ... ... (А.Б. Мордвинов), композициялық сөйлеу формасы (М.П. Брандес, Л.Д.
Романенко) деп атайды. Сонымен бірге, пайымдау ақпаратты мазмұндың бір
тәсілі немесе ақпараттылық ... ... ... ... ... ... пайымдау статусы қалыпқа түскен жоқ. Оны
атауда түрлі ... ... ... Textart ... Коmmиnikationsverfahren.
Отандық лингвистикада дәстүрлі түрде пайымдауды, бір жағынан, қандай
да бір ... ... ... ... ... ... көркем
шығарма нәтижесі болып табылатын шығармашылық іс-әрекет түрі ретінде
түсіндірілсе (Филонов, 1900: 161), екінші жағынан, «ой қорытындысы»
логикалық категориясының тілдік ... ... ... О.А. ... В.В. ... дефиниция талдаулары көрсетіп отырғандай, пайымдауға анықтама
бергенде, әдетте, қандай да бір аспектісі ескеріледі, мысалы, оның
мағыналық ... ... ... ... ... ... ... (Зарубина, 1981:43), бұл сөйлеу формаларының
коммуникативтік функциялары (Мордвинов, 1979:49; Виттмерс, ... ... ... функциональды-коммуникативтік мүмкіндіктер диапазонын
айқындау шектеулі деңгейінен –элементарлы аргументация актынан ... өте кең ... ... ... ... ... отырады (Э. Виттмерс).
Кейбір авторлар пайымдаудың адамның әр түрлі коммуникативтік іс-
әрекеті алсында ... ... ... бар деп ... (Э. ... ... ... оның мүмкіндіктері авторлық монолог сөз (А.Б.
Мордвинов, О.А. Нечаева) немесе жазба мәтін (А.Г. Филимонов) шеңберімен
шектейді.
Соңғы ... ... ... ... құбылыс ретінде
түсіндіріліп те жүр: оны кешенді композициялық сөйлеу формасы ... Л.Д. ... ... таныстыруды, оның шешімімен
қызықтыруды, ой талқыға шақырып, жаңа білімдердің ... мен ... ... мақсат ететін, мәселе немесе мақсаттың шешілу жолын ... ... деп те ... ... ... оның ... құрылысында рациональдық
элементтің болуына баса назар аударылады (Fleischer, Michel, ... де ... ... ... ... оның ... пен
әлеуметтік ортамен өзара арақатынастағы белсенді ролі ескерілмейді. Ал
«адам тек қана сәулелендірмейді, ... ... ... ... ... іске асырады. Тіпті, ол сәулелендірумен бір мезгілде, өзінің
субъективті, жеке сәтін сәулелендіруге енгізбей, шағылыстыра ... ... ... ... ... зерттемеудің бір себебі –
сөйлеу формаларын кешенді түрде зерттеудің жоқ екендігі сияқты. Мәселен,
КСФ тек қана синтаксистік немесе басқа формальды критерийлер негізінде
ажыратуға ... (Н.Д. ... Ю.А. ... О.А. Нечаева) сынға
түсті, өйткені «оған мазмұн сыятын ... ... ... ... ... ... (Одинцов, 1979:94), ал композициялық сөйлеу
формаларының мазмұндық көрсеткіштерін не біріктіруге болмайды, не
синтаксистік құрылысқа жатқызуға болмайды, себебі, бір типтегі ... ... да ... ... ... табуға болады (Девкин,
1984:7).
Алайда, Е.М.Верещагиннің ойынша (Верещагин, 1980:88), КСФ-на
грамматикалық көзқарастың орнына ... ... ... ... (А.П. ... В.В. ... ... және тіпті еркін
пікірлерге көп орын қалдырады.
Пайымдау, басқа да КСФ-ы сияқты мазмұндық-логикалық, құрылымдық және
функциональдық деген үш мәнге ие болумен қатар ... ... ... ... оны ... көп аспектілі зерттеу қажет. Бұл зерттеуде
логикалық- мағыналық және құрылымдық талдаумен бірге пайымдаудың
функциональды- коммуникативтік ... қоса ... ... ... жоғарыда аталған жақтармен жан-жақты, терең зерттеу
мүмкіндігі жаңа қалыптасып келе жатқан ... ... ... Бұл ... ... ... коммуникативтік тәсілдер теориясы
мен сөйлеу актілері теориясы қалады. Коммуникативтік тәсілдер теориясында
ғылыми және басқа сөйлеу стильдері материалы негізінде / коммуникативтік
тәсіл/ ... ... ... әртүрлі коммуникативтік
тәсілдердің бірге жұмсалуы, авторлық интенцияның жүзеге асуы үшін
комбинаторика және өзара кірігу механизмдері зерттеледі (H.Isenberg, G.
Michel, V. Pfutze, W. Schmidt, E. Wittmers и ... ... ... ... ... кеңес
лингвистеріне (Н.Б.Бессмертная, М.П. Бриндес, А.Ф. Зиновьева, Л.С.
Крохалева, Т.И. Любашина, Н.Н.Пелевина, З.М. ... П.В. ... және т.б.) ... ... ... типтегі коммуникативті
–мағыналық және композициялық конспиетуент ретінде түсіну тән. Мұнда ... ... ... емес ... ... ... ... ал
кейбір көркем мәтіндегі сөйлеу формаларын зерттеулер баяндауға (Н.Н.
Пелевина, З.М. Рымжанова) және суреттеуге (Л.С. Крохалева) арналған.
Коммуникативтік мағыналық көзқарас негізінде ... ... ... жеткіліксіздігі, осы уақытқа дейін көркем мәтін
баяндау құрылысына негізделген (Мегентесов, 1981:17), мұнда көбіне
сөйлеудің суреттеу типі қолданылады (Золотова, 1982:355), ал ... ... ... көп ... да, көркем сөзге тін емес деген
көзқараспен түсіндіріледі. ... ... ... және ... тек ... ... бар (Одинцов, 1979: 106-107; Лосева,
1980:80).
Бұл тоқтамды-пайымдауға универсалдық белгі тән, ол ... ... ... саяси (Т.И. Любашина, Л.Д.Романенко), публицистикалық
(А.П. Девкин), ауызекі сөйлеу (И.П.Амзаракова) және көркем сөйлеуде
қолданылатынын, көркем мәтінге тән арнайы бірқатар ерекшеліктермен
сипатталатынын ... ... ... ... нәтижесі жоққа
шығарады.
Коммуникативті-семантикалық көзқарас позициялары негізінде пайымдауды
зерттеудің негізгі міндеттерінің бірі- ... ... оның ... ... ... ... тілдік ұйымдастыру тәсілдерін
айқындау, оларды жүйелеу (Pfutze, Wittmers, 1981:215); өйткені пайымдаудың
тілдік құрылымы өте аз ... ... ... оның ... ... және ... құрылымы (Т.И. Любашина,
М.Pfutze, E. Wittmers), бөлшектеріне сәйкес ұйымдастырудың ... ... ... Пайымдау және сөйлем түрлері арасында
корреляция жасалған ... 1980: 71-72), ... ... сөйлемнің
функциональды жүктелуінің өзгешіліктері зерттелген (Нечаева, 1974:205).
Пайымдаудың тілдік құрылымын құрастыруда лексикалық ... ... ... ... ролі өте аз ... коммуникативті бағытталған лингвистика аясында зерттеу
міндеттеріне- сөйлеу ... ... ... ... ... ... зерттеу жатады.
Және де бұл берілген аспектідегі зерттеулерде мынадай тенденциялардың
байқалатынын атап айтқан жөн: КСФ әдетте көлемі шағын ... ... және с.с. ... ... ... ... ... немесе қандай да бір автордың бір немесе ... ... ... (Л.А.Будниченко, Т.Д.Похилевич, Г.С. Юдина),
өйткені бұл талдау жасауға қолайлы.
Қысқа шағын мәтіндер мен бір ... ... ... ... ... ... мен басқа автор шығармаларына лайық келмеуі
ықтимал. Мәселен, осылайша, сюжеттік динамиканы қамтамасыз ететін ... ... ... ... бірлігі ретінде суреттеумен бірге
шығарманың кеңістік-уақыттық континумын қалыптастыратын.
Қазіргі кезеңге тән психологиялық прозада, импрессионизм
шығармаларында, сонымен қатар қазіргі ... ... мен ... ... мен көркем шығарманың мағынасын берудегі ролі зерттелмеген
пайымдаудың негізгі бөлікті құрап отырғанын зерттеушілер көлемі ... ... ... шығармаларды зерттеу кезінде анықтады (А.Ф. Бородина, Г.Р.
Перташ, З.М. Рымжанова).
Коммуникативті-семантикалық көзқарас негізінде көркем мәтіндегі
пайымдауды зерттеудің жоқтығы, сонымен ... ... ... тыс ... ... осы зерттеудің тақырыбына арқау болды,
жұмыста зерттелініп отырған мәселелер шеңберін айқындады. Диссертация
қазіргі неміс прозасының материалдары негізінде «пайымдау» композициялық
сөйлеу формасын жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... материалдарға
жасаған өзіндік талдауларымыз жұмысшы гипотезаны ұсынуға мүмкіндік беріп
отыр:
- өзара байланыстылық ... ... , ... ... және тілдік құрылымдарға ие кешенді композициялық сөйлеу
формасы ... ... ... ... ... ... бірі болып
есептеледі;
Осы гипотезаға сәйкес жұмысқа мынадай мақсаттар қойылды:
- ... ... ... анықтау;
- пайымдаудың логикалық, коммуникативтік және тілдік құрылымдарын
зерттеу және олардың өзара байланысын ажырату;
- пайымдаудың мәтіндік функцияларын зерттеу.
Зерттеудің методогиялық негізі ... ... тіл ... ... тіл мен ойлаудың, тіл мен сөйлеудің диалектикалық бірлігі туралы;
- ойлаудың іс-әрекеттік сипаты, оның тілге қатысты даралаушылық қызметі
туралы;
- құбылыстың қасиеттер мен өмір ... ... ... ... ... қажеттілігі туралы.
Зерттеу логикалық-мағыналық және композициялық – мәтіндік талдау
элементтері қатынастырыла отырып кешенді құрылымдық-функциональды талдау
әдісімен жүргізілді. Жұмыста сонымен бірге ... әдіс ... ... ...... композициялық сөйлеу формасы
ретінде бірінші рет қазіргі неміс әдебиеті материалдары ... ... ... ... ... ... ... коммуникативтік және тілдік ерекшеліктер
негізінде кешенді түрде зерттеуге мүмкіндік туды.
Алғаш рет ... тілі ... ... ... ... шығармашылық позициясын ескере отырып пайымдауды құрайтын тілдік
тәсілдер жүйесіне сипаттама берілді және талдау жасалды. Мұнда
субъектінің объектілер мен қоршаған ортаның реальды және ... ... ... ... ... ... сәулеленеді.
Диссертацияның практикалық маңызы- мынада, зерттеу нәтижелері
оқушыларды пайымдауды құру ... мен ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге стилистика, үйде оқу,
курстарында, көркем мәтінді ... ... ... осы ... ... мен ДКФ ... ... курстар мен оқу
құралдарын дайындауда, студенттердің ғылыми зерттеу ... ... мен ФРГ ... ... ... неміс автоларының жалпы көлемі 10
мың бет (оның ішінде 27 роман, 3 ... Және әр ... ... ... әзіл- сатиралық, детектив, ғылыми-фантастикалық
және әлеуметтік- тұрмыстық 156 әңгіме) ... ... ... ... Мұнда 6237 бет жалпы таңдау әдісімен, 4180 бет талғап
алу арқылы талданды. Көп ... жан ... ... үшін ... ... ... ... мәтіндік фрагменттердің 534-і іріктеп
алынды.
Диссертация тақырыбы бойынша зерттеу нәтижелері Хо Ши Мин атындағы
Иркутск мемлекеттік шет ел тілдері педагогтік институтының ғылыми-
теориялық ... ... ... аралығында баяндамалар
жасалды. Олар жоғарыда аталған институттың неміс тілі ... ... ... ... ... ... ... курсында қолданылды
және үш публикациялық еңбекте көрініс тапты.
Диссертация кіріспеден, үш тараудан, ... ... ... ... ... тарау
Пайымдаудың коммуникативтік- мағыналық статусы
Бұл тараудың мақсаттары төмендегідей:
- пайымдаудың коммуникативтік статусын белгілеу;
- адресаттың белгісіне қарай көркем тестегі пайымдау түрлерін сипаттау;
- ... ... ... логикалық және коммуникативттік
құрылысының ерекшеліктерін анықтау.
1. Коммуникация теориясындағы пайымдау статусы.
1. ... ... ... ... ... орны
Кіріспеде көрсетілгендей, тіл білімінде пайымдауға түрлі сипаттама
берілумен қатар, оның статусы бір жақты анықтамаға ие бола алмай отыр.
«Пайымдау» ұғымына әртүрлі ... ... оны ... әр ... ... ... қатарға қоюдың қиындығы, оны тілдік құбылыс
ретінде танудың күрделігі қиыншылық келтіреді. Пайымдауға берілген
анықтамалардың басым көпшілігі шешендік ... ... ... пайымдау
туралы дәстүрлі көзқарастардан бастау алып отыр. Негізгі мақсаттарының
бірі дұрыс, әрі ... ... ... ... өнер ... ... ... мен саяси сөздер мате,риалы тұрғысынан
қарастырылды. Пайымдауды қазіргі кезең зерттеушілерінің көпшілігі
ғылыми және саяси мәтіндер материалы негізінде зерттеу еңбектерінің
мол болуы осыны ... (Т.М. ... Т.И. ... ... А.П. ... және т.б.)
Стилистикаға арналған зерттеулерде пайымдауды әртүрлі
функциональды стильдер аясыедағы ... ... ... ... ... ... мәтін негізінде қарастырады. Сондықтан
пайымдауды стилистикалық тұрғыдан қарастыру оны кеңірек түсінуге
әкеледі. Ойластырылған және логикалық рәсімделген оймен сипатталатын
пайымдаумен қатар, ойлау ... ... ... ... ... ... (әр ... пайымдаулар, құдайға құлшылық ету, ішкі
монологтар, аутодиалогтар және с.с.) ажыратылды (Брандес, 1983: 70-
71).
Мәтін лингвистикасында пайымдау және ... да ... ... ... айқындау мәтін классификациясы
мәселесінің шешілуіне қарай жүзеге асырылады. КСФ-на деген екі түрлі:
логикалық-мағыналық және коммуникативті- семантикалық көзқарастар
пайымдаудың психологиялық статусын әр ... ...... ... ... ... басқа КСФ-
мен қатар мәтін типі деп есептейді. Алайда, әр түрлі мәтіндерді
бақылау барысында зерттеушілер «коммуникацияда мәтіндер әр түрлі
контаминацияларды құрайды, ... пен ... ... мен
аргументация, әңгіме мен сипаттау мінездемелерін ажырату мүмкін ... қана осы ... ... ... ... ... бір ... (сөйлем немесе сөйлемдер тізбегін) бөлшектеп
алуға болады» (Шендельс, 1985:52-53) деген шешімге әкелеп отыр.
Осыған байланысты коммуникативтік –семантикалық көзқарастағы
зерттеушілер сөйлеу единициларын аяқталған сөйлеу ... ... ... ретінде қарастырады.
Пайымдау статусын айқындау үшін коммуникация теориясының жалпы
проблемаларына тоқталу керек.
Коммуникативтік –семантикалық көзқарастың ... ... ... ... ... тәсілдер теориясында, мәтін
«біршама аяқталған мағыналық бірлік тұрғында шындық объектіні
білдіретін жазба немесе ауызша сөйлеу ... ... 1979: ... ... ... ... ... мақсат (Коmmиnі
Kationsabaicht= мәтіннің жалпы интециясы, коммуникативтік тапсырма)
мәтін функциясына сәйкес келеді. Үш ... ... ... ... ... ажыратады: ақпарат беру, активтендіру,
түсіндіру (Informieren, Aktivieren, Klazen). Мәтіндік функцияларға
байланысты, мәтіннің үш класын ажыратады ... ... ... ... Мәтін кластары мәтін типтеріне
бөлінеді (Texttypen), типтер жетекші коммуникативтік тәсілге
байланысты мәтіндік түрлерге (Textarten), ал мәтіндік түрлер- мәтін
сорттарына ... ... ... ... ... ... жүзеге асыратын коммуникативтік тәсілдер
коммуникативтік жоспардың құрылымдық элементтері болып табылады.
Оларды қатаң түрде жүйелеу ... емес деп ... ... ... ... ашық деп ... Осыған байланысты
коммуникативтік тәсілдер құрамына кейде мәтіндік функцияларға
жатпайтын барлық үш ... ... ... ... ... ... яғни классификациялау
жүйелеріне қойылатын талаптарға сәйкес келмейтін саны мен сапасы әр
түрлі элементтер де кіреді.
Мәтіндік функцияларға сәйкес ... ... ... ... көптеген классификацияға талдау жасаумен шектелейік.
В.Шмидт классификациясы2
Texttypen
Informieren ... ... ... Informieren
Mobilisieren,Interessieren,
Emotionales Bewegen
Subtypen ... ... ... ... ... ... Errahlen, Beurteilen, Schildern,
Reterieren.
3. Explizieren, Vergleichen, Zusammenfassen, Verallgemeinern.
Schlibtolgern.
4. Begrunder, Beweisen, Entlarven.
5. Erortern, Argumentieren.
6. Anregen, Bitten, ... ... Fordern, ... ... ... ... ... классификациясы коммуникативті тәсілдер мен
сөйлеу актілері типологиясының конституеттерін қамтығанмен,
мақұлдау, хабарлау, растау, келісу, қарсы болу, қарсы аргументтер
келтіру, негіздеу, құптамау, ант беру ... ... ... ... ... ... тәсілдері
қоспайды.
2. Мына мақаланы қараныз: Prutze M., Blei Д., 1977:193.
Бұл классификация ақпарат беру және активтендіру деген екі мәтіндік
функцияны жүзеге асыратын ... ... ... ... және ... (Argumentieren) «ақпарат
беру» мәтіндік типінің элементарлық коммуникативтік тәсілі болып
табылады.
Харнши классификациясы ГДР ғалымдарының ұжымдық еңбегінің нәтижесі
«Funktional- Kommиnіkative Sprachbeshreibung» ... ... мен ... іс-әрекеті процесінің сәйкесінше үш жағымен тығыз
байланысты ақпараттандыру, активтендіру, түсіндіру деген ... ... ... ... монография авторлары мәтін тууы
және мәтін рецепциясы процесінде ең маңызды екі аспектіге баса назар
аударады: интенциональды (не айтылу керек) және ... ... ... ... ... үш интенция сәйкесінше дескриптивтік
(Deskriptiv-суреттеуші), инцитативтік ( Inzitativ- іс -әрекетке
бағыттаушы, бастаушы) және инвентивтік (Inventiv= problemklarend-das
Sichtbarmachen des Erkenntnisproresses- түсіндіруші) коммуникативтік
тәсілдерде ... ... ... ... ... жатады:1
Mitteilen, Berishten, Berchreiben, referieren, Zitieren, Feststellen,
Behaupten, Errahlen, Schildern.
Инцитативтік қатарды: Angen, Bitten, Auffuren, Appellieren, Fordern,
Anweisen, Befehlen, Fragen, Loven, Tadern, ... ... ... ... тілінде беріліп отыр. Өйткені аударма кезінде құрам
қатарының ... ... ... ... ... жоқ, ал ... астарындағы мағыналық нюанстары жоғалады.
Инвентивті қатар тобына : Vergluchen, Begrunden, ... ... ... ... ... ... ... Widerlegen, Beurteilen, Entlarven
(Harnisch, 1981:37) кіреді.
Бірінші классификацияға қарағанда бұл классификациялық жүйеде
пайымдау мен ... жоқ. ... бұл ... ... деп ... ... ... әр топтың коммуникативтік тәсілдері
енеді, және көпшілігі инвентивті қатардан орын алған (Harnisch, 1981:37).
Пайымдауды кешенді түрде айқындаудың алғашқы үлгісі М.Н. ... 1981, : 328) ... ... Ол ... тәсілдің
тоғыз негізгі түрін бөліп қарастырған, оның бесеуі ақпараттандырушылық
сипатқа ие (Berichten, ... ... ... ... біреуі
жауап беруге шақырады, бағыттайды (Fragen) және үшеуі іс-әрекет ... (Bitten, ... ... ... басқа коммуникативтік
тәсілдерден кешенділігімен айрықшаланады және екінші қатарлы және
элементарлық тәсілдерден құралады. Оны М.Н. ... екі ... ... ... ... классификацияны салыстыра отырып, мұнда пайымдау әр түрлі
қарастырылғанын көреміз: В.Шмидт классификациясында элементарлы
коммуникативтік тәсіл ретінде, Х.Харнши пен М.Н.Стефанова
классификациясында ... ... ... ... көрсетілген.
Алайда, егер Х. Харнши классификациясында пайымдаудың кешенді ... М.Н. ... ... ... Шмидт
классификациясының І класының (Feststellen), 3 класының (Verallgemeinern,
Vergleichen), 4 класының (Beweisen) және 5 класының (Argumentieren)
коммуникативтік тәсілдеріне, ал ... ... және ... тәсіл топтарына сәйкес кешен ретінде көрсетіледі.
М.Н. Стефанова классификациясының көзге ... ... ... ... ... пайымдаудың коммуникативтік
функциясын «ақпараттандыру» шегімен тар мағынада түсіндіруіне байланысты
деп ойлаймыз.
Біз М.Пфютце мен Э. ... ... ... ... ... ... (Uberreugen), «жинақтау»
(Mobilisieren) және «түсіндіру» (Klaren) коммуникативтік жоспарының жетекші
құрылымдың элементі болып табылатын кешенді коммуникативтік ... де ... ... ойын ... (Pfutze, Wittmers, 1981: 204).
Соңғы фактіні мойындаудан, пайымдау иерархиясына кіретін
коммуникативтік тәсілдер ... ... ... ... мүмкін деген
қорытынды шығады. Осылайша, пайымдауға «ақпараттандыру» коммуникативтік
функциясын жүзеге асыру үшін «inventiv»1 тобынан ... ... ... ... ал ... комуникативтік функциясын жүзеге асыруға
«inzitativ» коммуникативтік тәсілдер тобының бірге жұмсалатынынын ... ... ... ... ... осы топтың коммуникативтік тәсілдерінің құрылымдық
күрделілігін, жан жақтылық пен полуфункциональдылығымен атай отырып, осы
топ тәсілдері конституэнттерінің жеке әр ... ... ... Бұл ... ... түрлі классификацияларда «пайымдау» кешеніне ететін көп түрлі
ткоммуникативтік тәсілдерді жүйелеу және ... ... ... ... ... ... ... есепке ала
отырып, пайымдаудың неғұрлым толық иерархиясын құруға тырыстық.
2. Пайымдаудың коммуникативтік ұйымдастырылуы.
Пайымдауды ұйымдастыратын барлық коммуникативтік тәсілдерді біз ... өзін ... ... және ... ... тип ақпарат беру сипатына ие, аргументативті-
түсіндіруші, ал активтендіруші тип ниетті жүзеге ... ... ... ... ажыратылады: өзін таныстырушы тип екі
түрге – «хабарлау» және «мінездеу», аргументативті тип- ... және ... және ... тип- ... жауап
беруге және іс-әрекетті орындауға – «шақыру», «өтініш», «тыйым салу».
Үшінші сатыда түрлер көрініске (подвид) бөлінеді: хабарлау- «бекіту»,
«констатация», «болжау», «цитата келтіру»; ... ... ... ... «негіздеу»,
«түсіндіру», «жалпылау», «теріске шығару»; бағалау –«салыстыру»,
«теңестіру».
«Теріске шығару» аргументативті типтің көрінісі ретінде иерархияның
төртінші сатысында – «кінәлау», «айыбын ашу», және ... ... Г. Кох, Г. ... ... Г. ... ... В.Киндт,
Г.Хинделанг, П.-Л. Фулцинг, Б.Штекер, К.Бергман, Г.Бертхольд, Г.Штарке
еңбектерін қараныз.
1. ... №2 ... ... ұйымдастыратын коммуникативтік тәсілдерді типтерге,
түрлерге, көріністерге бөлу шартты нәрсе, өйткені кейбір түрлер белгілі
бір типке жататынына қарамастан, ... ... ... ... те ... ... атап айту ... Мысалы, қарсы қою
аргументативті типтің 4-нші. Сатылы көрініс ретінде өзін ... ... ... ... мінездеуде көмекші тәсіл қызметін
атқаруы мүмкін. Ал цитат келтіру (өзін таныстырушы тип) –аргументацияда,
бағалау (аргументативті тип) – ... ... ... ... ... ... ... тип)- өтініш айтуда т.с.с.
көмекші тәсілдер болуы мүмкін.
Осылайша, пайымдау иерархиясы диффузды ... ... және ... ... ... және ... ұғымдарына
сәйкес келмейді, өйткені ІІ сатының кейбір түрлері- мысалы, сұрақ, өтініш
қарапайым болса, терістеу ІІІ саты ... ... ... сипатқа ие
және ІV сатыда тұрған көріністерге жіктеледі.
Пайымдау реальды (модельдеуші) шындық фактісіне байланысты
жүргізілетін болғандықтан, оның құрамында баяндау мен суреттеудің ... ... ... ... мен көріністерінің болуы) заңды.
Пайымдаудың коммуникативтік құрылымындағы «өзін таныстыру»
коммуникативтік тәсіл типінің басым болуы оған ... ... ... ал ... типтегі пайымдау
элементерінің басым болуы аргументті сипатқа ие етеді, және де
активтендіруші типтегі коммуникативтік тәсілдердің басым ... оған ... ... тән ... ... аталған барлық коммуникативтік тәсілдер біріге
келіп пайымдаудың коммуникативтік құрылымын құрайды, ал олардың
классификациясы коммуникативтік функцияға сәйкес пайымдаудың ... және ... ... және ... ... көркем
мәтінде көріну ерекшілігін зерттеуге негіз болады.
Пайымдаудың типологиялық статусы туралы мәселені ойластыру, сонымен
қатар көркем мәтіндерді талдау кезінде, ... ... типі ме, ... ... пе?» ... ... бір жақты жауап беруге болмайтынына
көзіміз жетті. Пайымдау кешенді коммуникативтік бірлік (ойлау- сөйлеу
актілерінің ... бола ... ... типі де, ... ... те
болса алады, макро- және микромәтіндік сипаттарды өз бойына сыйыстыра
отырып өте кең ... ... ... ... ... түсіндіру бірқатар даулы мәселелерді шешуге
мүмкіндік береді.
Себеп – салдарлық немесе түсіндіруші мағынасы бар пайымдауды мәтіндік
бірлік ретінде тар ... ... ... ... сирек кездесетін
композициялық сөйлеу бірліктерінің контаминациясы, қосылу тенденциясы
туралы көзқарастың пайда болуына ... ... 1983: 72-73). ... ... ... ... берілген бірліктердің дифференциациясы
мен идентификациясы қалайша жүзеге асады? Оның үстіне «контаминация»
термині де ... ... ... ... ... М.П. ... ... өте қиынға түсетін әр түрлі аралас және ... ... ... деп атай ... ... ... белгілейді:
1) бір композициялық- сөйлеу формасын басқасымен бөліп- жару (мәселен,
экспозиция пайымдау болса, ал ортасы мен ... ... ... ... ... бөлу ... ұғындырумен);
3) басып кіру (экспозиция және аяқтама- бір сөйлеу ... ал ... ... ... 1983: ... жағдайда сөз контаминация туралы болып отырған жоқ, өйткені
олардың аралаы жүзеге аспады, мәселе сөйлеу формаларының
комбинаторикасында болып отыр. Бұл жердегі мәселе мынада, ... ... ... ... сызықтық ұзындығы, оларды мәтіннен бөліп
алу тәсілдері туралы зерттеулер жоқ.
Біздің ойымызша, бір элементтер типіндегі ... ... ... ... типтің пайда болуы. Мысалы, суреттеуде баяндаудың,
баяндауда- суреттеудің және баяндау мен ... ... ... ... мысалы ретінде «монтажды» формаларды
алуға болады. Олар, әдетте, екі немесе үш КСФ элементтері орын алған
макросөйлем болып табылатын фрагменттер. Мысалы, келесі фрагментте
пайымдау, ... және ... ... ... жүзеге
асырылған, олар сәйкесінше түзу, үздік және қосарланған сызықтармен
сызылған.
Пайымдау аргументация, ниеттену, баяндау мен суреттерді өз құрылымына
кіріктіретін келгенді бірлік болғандықтан, контаминация оның ... ... ... ... ... емес,
көбінесе сөйлеу бірліктерінің комбинаторикасы жүзеге асады. Ал,
пайымдауды контаминациялған сөйлеу формасы ретінде түсіну, КСФ-ның
контаминация ... ... ... көрсетпейді, ол қазіргі
лирикалық – психололгиялық сипаттағы романдар мен повестердің құрылымында
басқа сөйлеу формаларына ... ... ... ... ... ... ... етеді.
КСФ-ын ажыратуда нақты мағыналық және тілдік белгілердің ... ... ... типтерге жатпайтын тілдік құбылыстардың болуы
классификациялық жүйелерде аралық формалардың пайда ... ... ... КСФ-ның субъективті варианттары ажыратылды: Bericht-
Erzahlung, Beschzuibung- Schilderung, ... ... ... N. ... G. Michel, M.N. ... ... ... субъективтентедірілген баяндау, динамикалық
суреттерге сәйкес келеді (М.П. Брандес, Т.Д. Похилевич).
Пайымдауды кең мағынада алғанда, ... ... ... ажырату, біздің ойымызша, орынсыз. Өйткені,
субъективтендірілген баяндау мен суреттеу пайымдаудың бір түрі ретінде
қарастырылуы мүмкін.
Тілдік материалды талдаулар көрсеткендей, пайымдауды кең мағынада
ажыратудың мағыналық ... ... ... предметіне деген
айрықша қатынасы жатады. Бұл объективті дүниені бейнелейтін субъектінің
позиция белсенділігі теориясына ... 1968) ... ... ... ... ... 1987: 3-11) оның ... құндылық
бағытын, эмоциялық- ерік және танымдық қондырғысын қамьтиды.
Пайымдаудың коммуникативті- ... ... ... жеке ... жеке ойлардың- сұрақ , терістеу, қорқу немесе
қуануды білдіру, өкіну, түсінбеу, тыйым салу, бағалау, пікір айту,
талқылау, ерік, әр түрлі дәрежедегі сенімділік/ ... және ... ... ... үшін екі ... ... екі фрагменттің бір-бірінен айырмасы бар: біріншісі эмоцианальды-
бағалау маркерлерінің (салыстыру, сөз ретінің бұзылуы және т.с.с.) ... ... ... ... ... суреттеу болып табылады. Екінші
фрагмент пейзаж сияқты суреттеу түріне ұқсас болғанмен, оны суреттеу деп
атауға болмайды. Ол айтушы субъекті семантикалық жеке ... ... ... ... ... ... коммуникативтік тәсілдерінің
көмегімен құрылған пайымдау болып табылады.
Алдыңғы еңбектерді тұжырымдау және өзіміздің материалымызды ... ... ... ... айқындауға мүмкіндік
береді: пайымдау кешенді коммуникативтік бірлік болып ... ... ... ... жеке ... ... ... ретінде
таныла алады және мәтіннің құрамды бірлігі болып ... ... ... ... ... ... ретінде
«Композиция» ұғымы әдебиеттанудан ауысып келген және ең алдымен көркем
мәтінде қолданыла отырып, ол лингвистикада әр түрлі түсіндіріледі1.
Мысалы, композиция деп ... ... ... ауыстыратын әр
түрлі КСФ-ның шектелуі, жапсарлас болуы және бірігуі (Е.А. Иванчикова,
Н.О. Гучинская). Алайда, композициясына ... ... ... ... мен формаларын ауыстыру деу тар мағыналы түсіну,
өйткені композиция- ... ... және тек кей ... ... ... 1986: 139) ... ... көп деңгейлі
құбылыс.
Композициясының ішкі (тақырыптық- мағыналық), сыртқы
(архитектоникалық) және композициялық сөйлеу (мазмұндау тәсілдері)
(Riesel, 1974:36); заттық- логикалық, формальды- ... ... ... деңгейлерін ажыратады (Хведелидзе, 1982: 25-27).
Мұнда КСФ-нан басқа, композиция бірліктері ретінде (Н.В. ... ... ... А.Ф. ... С.Г. ... О.Н. ... т.б.) сөйлем, период, жалғастырғыш конструкция, эпилог, абзац,
тарау, бөлім, интродукция, синтагманы (Протченко, Черемисина, 1986: 143-
144) атайды. Мәтіннің идеялық ... ... ... интрадукция т.б
арқылы беріледі, композицияның архитектоникалық компоненті мәтінді
бөлім, тарау, тараушы, абзацтарға бөледі; ал КСФ-ның комбинаторикасы,
мазмұндау тәсілдерінің ауысуы ... оның ... ... ... ... тегі автор позициясы, айтылған мазмұнға деген авторлық
қатынастың берілу, айтылу формасы, монологтық сөзді диалог және өзіндік
емес тура ... ... ... және ... ... ... ... баяндауда берілу мөлшері және т.б. композицияның субъектілі
сөйлеу деңгейін құрайды.
Пайымдау көркем мәтіннің композициялық бірлігі ретінде басқа
функциональды стильдер ... ... мен, ... ... ... оны ... бірқатар ерекшеліктерге не. Бұл оның өмір
сүруінің арнайы жағдайларына байланысты: көркем мәтін жазушы қиялы
жасаған көркем әлем ретінде полифункцинальды, ... оны ... ... тән, ... қатысты екінші модельдеуші жүйе
болып табылады.1
1. Адресанттық қатысына қарай пайымдау классификациясы.
«Пайымдау» типіндегі мәтіндік ... ... ... ... ажырату үшін адресанттық қатыс факторы маңызды роль
атқаратынын көрсетті. Бұған байланысты барлық пайымдауларды үш топқа
бөлеміз: а) автор сөзі ... ... ә) ... (кейіпкерлер)
сөзімен;
1. Бұл туралы нақтырақ З.Я. Тураева, 1975, 1986; И.Я. Чернухина, 1984
еңбектерін қараныз.
б) автор мен кейіпкер ... ... ... ... Осыған
байланысты пайымдаудың берілген түрлері мына атауларға ие ... ... ... және ... ... Авторлық пайымдауға
шығарма авторының немесе баяндаушысының І немесе 3 жақта, сонымен ... ... ... ... әрекет етуші баяндаушыға тән пайымдаулар
жатады.2
Мысалы:
4.
Біздің теруіміздегі авторлық пайымдаулар барлық жағдайдың 35,7 %- ... ... ... ... және ... мүмкін, кейіпкердің
ішкі сөзі ішкі монолог, аутодиалог, сана ағыны т.б. түрінде беріледі:
5.
Лингвистикалық әдебиеттерде ... тек ... ... ... деген пікір бар (О.А. Нечаева, В.В. Одинцов және т.б.). ... ... ... ... ішкі ... принцип бойынша
монологтық сөз (яғни, баяндау, суреттеу, пайымдау) сияқты композициялық
сөйлеу ... не ... ... ... ... 1983: 90).
Осыған байланысты кейіпкердің айтқан пайымдау- монолог және пайымдау
диалогқа бөлдік. Өз кезегінде, үш ... ... ... диалогтық
пайымдаулар үшке бөлінді:
__________________________________________________________________
1. Бұл пайымдауларды шартты түрде авторлық пайымдауларға біріктірдік. Автор
бейнесін күрделендіру, авторлық «меннің» кейіпкерге, кейіпкер туралы
әңгімелеушіге, ... ... ... баяндаушыға т.б. жіктелуі (Степанов,
1985:218), сонымен бірге тұрақсыз баяндалатын перспективалы мәтіндердің
көбеюі (Гончарова, 1984: 18) терминологияда өз ... таба ... ... ... қатысушылар арасында бір мәселеге байланысты (пайымдау
объектісіне) әр түрлі ойлар, пайымдаулар айтылатын сөз ... ... ... ... ... мәселе қояды, екіншісі аргумент пен
контраргумент келтіреді, ал шешімді оның ... ... олар ... ... диалог- пайымдаулар; 3) пайымдау болып табылмайтын
диалогқа қатысушының сөзіне бір әріптестің жауап қайтаруы болып табылатын
диалог1.
1) Қарулы ... ... және ... ... ... ... пайымдаудын қарастырайық:
6
Сөз жарысына қатысушының бірі (ІІ) қарулы көтеріс ұйымдастырғысы
келеді, әрі өз көзқарасын дәлелдеуге тырысады. Диалогтың екінші қатысушысы
(І) бұл көзқарасты ... және ... ... ... ... түрде негіздейді.
2) Пайымдаудың екінші тобына жататын келесі диалог былайша құрылған:
бірінші әріптес пайымдау тезисін қалыптастырған, екінші диалогқа қатысушы
пайымдауға ... ... ... оған ... ... ... ... мұны құптайды:
7
3) Диалогтық пайымдаудың үшінші тобына жататын фрагмент
коммуникативтік ситуацияны, жағдайды сипаттайтын авторлық мәтінмен
кірістіріледі және әріптес сөзіне пайымдау- реакция болып табылады.
Кейіпкердің ... ... 30,2 %, оның ... 5,6 %-ы пайымдау-
диалогтар, айтылмаған пайымдаулар 19,6 %-ды ... ... ... ... ... орында жауап беруші- пайымдаулар-
52,7%, сөз жарыстыру мен дауласу 31,6%, ал екінші топтағы пайымдау
диалогтары азырақ кездеседі- ... ... 15,7 ... ... кейіпкердің айтылған және айтылмаған сөзін
қамтитын, автор сөзі мен кейіпкер сөзінің (өзіндік емес – авторлық ... ... тура сөз) ... дәрежесіне қарай орналасқан өзіндік емес-
тура сөздің барлық түрімен айтылған мәтіндік фрагменттермен ... емес – тура ... (НПР) ... ... ... келтірейік:1
9
Екінші фрагментте кейіпкердің ішкі монологияның өзіндік емес-тура
сөзге ауысуынан полифония пайда болды (ВМ ... ... ... тура ... және автор сөзінің қорытынды
ретінде үйлесуі үшінші фрагменттің полифониялық негізін құрайды (НПР+РА=
қорытынды);
11
Бір сөйлеушінің айтылған сөзі ішкі сөзге ... және ... ... ... ... ... екі ... сөзінен құралған
келесі пайымдау полифониялық күрделі сипатқа ие (РП1
ВМ+РП2+РА=қорытынды);
12
Полифониялық пайымдауларды талдай отырып, келесі құрылым типтерін
айқындадық:
НПР ВМ; ... ВМ ... S РП= ... АуД; РА НПР; ВМ РА НПР ... РА (І ... НПР ВМ; НПР ... РП1+РП+РП2; РП1+РП2=цитата +РП1; РП1 ... ... ... ... ... ... ... НПР-өзіндік емес
тура сөз, ВМ- ішкі монолог, АуД-аутодиалог, Д-диалог, +қосу,
ауысу, ... ... S- ... келтірілген полифониялық құрылым көркем мәтінде сөздің бірілетін
түрлі тәсілдерінің барлық мүмкін комбинацияларын түгел ... ... ... теруіміздің 14,5%-н полифониялық құрылым алды.
3. Көркем мәтінде пайымдауды ұйымдастырудың логикалық мағыналық және
коммуникативтік ерекшеліктері
Лингвистикада пайымдауды логикалық ... ... ... ... ой формалары мен логикалық қатынас типтерін зерттеу
және пайымдаудың логикалық құрылымын талдау кіреді.
1. Лингвистикадағы ... ... ... негізінде жататын логикалық қатынас типі ретінде себеп –
салдарлық қатынас дәстүрлі түрде есептелетін (О.А. Нечаева,
А.Krivonosov, Л.М. Лосева).
Алайда барлық ... ... ... бола ... байланыстар, белгілі болып отырғандай, шындық өмірдегі
құбылыстар негізінде себеп-саладрлық қатынас орнаған жағдайда
материалды каузация байланыстарына бөлінеді, және ... ... ... репрезентациялаушы когнитивтік
каузация байланысына бөлінеді. Тек ойлаудың даму логикасына
негізделген кайзальды байланыстар ғана пайымдауды репрезентациялайды.
Одан басқа, ... ... ... ... ... ... контрастылы (салыстыру, қарсы қою, жол берушілік),
түсіндіруші (нақтылау, жалпылау), тізбекті бағыну, біртекті сабақтасу,
санамалау типіндегі логикалық- мағыналық қанынастар болуы мүмкін.1
Пайымдау ... ... ... ... бар, ... ... құрылым
мен ой формасы арасындағы байланыс тәулсіз сипатқа ие. Ойлау мен
пайымдау бір емес: пайымдау ойлаудың күрделенген ... ... ... ... қима ... ... ... (А.Т.
Кривоносов, О.А. Нечаева, А.И. Островская, В.В. Одинцов).
Пайымдау бірінен бірі шығатын бірқатар пікірден тұрады деп те
көрсетіледі (Брандес, 1983:68). ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекетке бағыттау, өтініш, бұйрық-
ішінен тек ойлау мен талқылау ғана пайымдаудың логикалық негіздері
болып саналады, ал сұрақ, іс-әрекетке шақыру, екі немесе бірнеше
талқылауды ... ... және ... ... мағыналық бұрылыс
белгісі болып табылатын терістеу зерттеушілер назарынан тыс қалған.
Пайымдаудың логикалық негізін сипаттаудағы қиындық сана іс-
әрекеті формаларының жеткіліксіз зерттелгендігінен, сонымен, ... ... ... ... ... нақты қатынаспайды.
(Любашина, 1984:28- астын сызған біз-И.П.).
Пайымдаудың логикалық негізін тар ... ... ... ... ... ойлауды білдіретін мәтін қалай ұйымдастырылуы керек?
Деген сұрақтан бас тарту керек. Сұрақты былай қоюға тура келеді:
аргументацияны (кез ... ... ... ойлауға негізделген де)
айтуға жарамды мәтінді қалай ұйымдастыру керек?» (Мордвинов, 1978:
28).
Соңғы онжылдықта осы бағытта бірқатар қадамдар жасалды.
Лингвистикалық аспектіде пайымдауды қарастырғанда, оның ... ... әр ... түсініктер пайда бола бастайды.
Пайымдауды дәстүрлі үш бөліктен ... ... ... ... деп түсінуден басқа, оның логикалық құрылысын берудің
тағы екі ... бар: 1) ол ... ұйым ... (Т.И. ... ... О.Н. ... төрт ... ұйым ретінде түсініледі
(Л.А. Будниченко, А.Б. Мордвинов, Т.А. ван ... ... Бұл ... ... Т.И. ... Т.М. Цветкова, О.Н. Черемисина
еңбектерін қараныз.
Соңғы жылдар зерттеулеріне пайымдауды екі сатылы құбылыс деп
түсіну тән. Мұнда құрылым компоненттері әр ... ... ... ... негізгі бөлім- түсіндіруші бөлім (Т.Н.
Цветкова), бастапқы бөлім- мотивтік бөлім (Г.С. Юдина), тема –рема
(Ц.Д. ... ... ... ... ... ... тәсіліне байланысты: ой жалқыдан жалпыға бағытталса-аргументтер
тізбегінен қорытынды шығады (аргумент ... ал ... ... ... ... кері ... ... мынадай
болады: тезис ... ... ... ... ... типі деп ... төртсатылы құрылымы блоктардың іліктесуінен
құралады: сұрақ негізі (А)- сұрақ (Х)- жауапе (В)-жауап негізі (М)3.
Мұнда барлық коммуникациялық құрылымдар осы стандартты түрге ... ... ... ... ... екі ... ... деп түсінуге мына схема мысал бола
алады:
Фактіні констанциялау-оның аргументациясы
жіберілгендер ... ... ... индуктивті, дедуктивті типіның логикалық ұйымдастырылуы
туралы Л.Д. Романенко, Г.И. Любашина, Т.М. Цветкова еңбектерін
қараныз.
3. Пайымдаудың логикалық ... ... ... Э. ... Т.А. ван
Дейк еңбектерімен салыстырыныз.
А.А. Будниченко аралық позицияны ұстана отырып, төрт ... ... ... ... ... ... ... қатынас –пайымдаудың
беткі құрылымы болса, композициялық іліктескен блоктар (Мордвинов
бойынша)- пайымдаудың терең семантикалық құрылым дейді (Будниченко, 1982:
18).
Көптеген авторлар пайымдаудың ... пен ... ... және ... ... ... байланыстылығына қарап, оның құрылымдық
ұйымының жабық сипатын көрсетеді (А.А. ... С.Г. ... ... В.В. Одинцов).
Арнайы жұмыстарды зерттеу –пайымдаудың логикалық құрылымын талдау
негізінен ғылыми (Т.М. ... Т.А. ван ... Е. ... саяси (Т.И.
Любашина, Л.Д. Романенко, М.Прютце, Э.Виттмерс) және публистикалық (А.П.
Девкин) мәтін материалдары негізінде жүргізілгенін көрсетті.
Көркем ... ... ... ... ... ... және классификациясын құру қиындыққа түсетін пайымдаудың
логикалық ұйымдастырылуы күрделі болуы мүмкін ... ... және де бір, ... тіпті екі құрылым мүшесі жоқ, толық емес
логикалық құрылымды болуы ... ... ... ... ... ... құрылымы негізінен орыс тілінің көркем
мәтіндері материалдары негізінде (Л.М. Лосева, А.Б.Мордвинов, О.А.
Нечаева), және ... тілі (Ц.Д. ... О.Н. ... ... талданды. Біздің білуімізше, неміс тілі материалы
негізінде жүргізілген ... жоқ. ... осы ... өте ... деп ... Көркем мәтіндегі пайымдаудың логикалық құрылым ерекшеліктері.
«Пайымдау» типіндегі ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырылуы әрқайсысы үш сатыдан
тұратын екі бөліктен құралған.
Бірінші бөлім (І) сұрақпен берілген, мәселені қалыптастыратын тезистен
(Т1), талдау мен критикалық сипатқа не ... (А1), ... ... ... (В1) ... бөлімі бірнешеге ұқсас құрылған: екі тезисте күмәндануды
білдіреді. Бірінші бөлімде күмән толық расталады, ал қорытынды жұбайлық
өмірдің тұрашыл өзін ... ... ... неке сәтсіз болды деген
тоқтамы. Екінші өзінің сұрағына (Т2) жауап бере отырып, кейіпкер өзіне
балаларының әкесі ретінде оң баға бергісі ... де, мұны ... ... ... ... (А2), және ... ... әкенің өзі де
шыли жақсы болмағаны имплицитті айтылған.
Бұл логикалық құрылымның екі бөлігі де үш ... ... ... көп ... ... ... ... еместігін көрсеткендей
және бұған бір (бірнеше) бөлім тіркеуге болатын ... ... әр ... ... (қалыпты Т-А-В) құрылымына
жақындығына қарамастан, күрделенген элементтердің болуымен ерекшеленеді:
14
Күрес қажет пе, оның мағынасы бар ма? Деген сұрақпен берілген ... үш ... ... кірістіреді және қалыптастырады. Аргументте
айтылған тезис терістеледі (күмәнданудың қажеті жоқ, іске көшу ... ... ... ... ... ... ... табылатын
қорытынды ерекше жағдайлармен күрделенген.
Логикалық құрылымның күрделі көп сатылы сипатына ие мына пайымдауда
автор бақытсыз жағдайдың ... ... ... ... бөлімінде (І) бір гипотеза ұсынылады және
негізділеді (Т-А+В), ал екінші бөлімінде (ІІ) бұл гипотеза аргументті
түрде жоққа ... ... ... ... бөлім (ІІІ) автор
көзқарасы бойынша дұрыс жаңа гипотеза ұсынады.
Соңғы ... ... ... емес ... ... ... қарастырылуы мүмкін (конъюктив пен нүкте осыған дәлел).
Көркем мәтіндерде қорытындысы жоқ, ... ... ... бірге шартты қорытындысы бар пайымдау конструкциялары кездесіп
отырады. Мысалы:
16
Бұл пайымдаудың тезисі күрделі: ол мақалмен берілген ... пен ... деп ... контртезистен құралған. Аргумент шындық өмір
фактілеріне мақалды қарсы қоя отырып ... ... ... құптайды.
Құрылымда нақты қорытынды жоқ: кейіпкер өз пайымдауының соңында
алдыңғымен жанама байланысты тұрған талқылау айтады, ... ... ... ... ... ... немесе оған жақын құрылымды, сондай ақ нақты мәжеленген
бөлімдері бар пайымдаулар сирек кездеседі, және олар әдетте автордың және
кейіпкердің ... ... ... айтылмаған монологтарында (аутодиалогта т.с.с.) және
полифонды пайымдауларда логикалық құрылымның нақты болмауы, оның құрамдас
бөліктерінің тек «контурлары» ғана айқын болуы- ... ... ... ... ... кезінде, логикалық құрылымы
толық емес пайымдаудың көп екенін байқадық. Және де бұл барлық
адресанттық тараптар пайымдауларына тән. Толық емес құрылымдар
кейіпкерлік және полифонды ... жиі ... ... ... ... ... ... емес құрылымдар қатарында қорытындысыз (Т-А...), аргументсіз (Т-
...-.....) және тезис пен аргументсіз (...-....-В) ... ... ... жоқ ... микропайымдау деп аталды.
Екі бөлігі жоқ құрылымдар микропайымдау деп аталды.
Микропайымдаулар екі түрге бөлінеді. Қорытынды мен берілген құрылымда
«конденсат» деп аталды, ... онда ... ... ... ... ... ... сығымдалған күйі біріледі. Тек мәселені
қалыптастыратын тезистен тұратын микропайымдаулар «диффуз» деп ... олар әр ... ... ... ... болады.1 Микропайымдаулар
сентенциялар (мақалдар, мәтелдер, қанатты сөздер) және автор немесе
кейіпкердің өмірлік тәжірибесі негізінде ... ... ... ... ойталқы немесе сұрақ жатады:2
18
Микропайымдауға кішірейтілген логикалық ұйымдастыру типі құрылымен да
жатқызамыз.
19
Берілген пайымдаудың ... мен ... ... ... ғана ... ... Бұлар конденсатты
микропайымдауларға жатады.
Толық емес құрылымдар ішінде ең көп тарағаны қорытындысы жоқтар,3
мұнда қорытынды көбіне автор пайымдауда болмайды.
Егер ... ... ... ... ... жоқ ... ол мәселенің әлі де болса шешілмегені, кейіпкер ойының аяқталмағаны
болар еді. Ал авторлық пайымдауда қорытындының болмауы- алдыңғы ... ... ... ... ... ... формалары туралы басқа
түсінікті қара (Клигерман, 1986: 142-146).
2. Микропайымдауды синтаксистік талдауды ІІ ... ... ... тек жоқ емес, ол аргументпен бірігуі, имплицитті
болуы ... ... ... мәтіндердегі пайымдаудың логикалық құрылымын талдау,
берілген КСФ-ы қарапайым, аяқталған бір пікірге тең логикалық құрылым,
нормативті немесе оған ... ... ... ... ... ... ... күрделі көп адресанттық
тәуелділігіне байланысты күрделі көп адресанттық тәуелділігіне
байланысты. Күрделі көп сатылы логикалық құрылымды болуы мүмкін.
Көркем шығармалардағы пайымдаудың логикалық құрылым ... ... ... ... бөлшектер (Т-А-В) бір-бірімен бірігуі мүмкін, тезис
аргументациямен бірігуі ... ... ... қорытындыны
кірістіруі мүмкін;
- Барлық үш бөлшегі де күрделенген сипатқа ие ... ... ... кезінде расталатын немесе терістелетін алғышартпен,
тезис+контртезис; аргумент негіз, түсіндіру, мінездеме беру, қарсы
қою, бағалау және с.с. дәлелдемелер ... ... ... ал
мәселе шешімінің мүмкіндік варианттарын есептеген кезде қорытынды
контртезис болуы мүмкін; қорытынды мен ... ... ... ... ... ... бір ... екі бөлім болмауы мүмкін, мұнда екі
бөлімі жоқ пайымдау- микропайымдау деп аталды да, қалғандары –
микропайымдау деп аталды.
Осыған байланысты пайымдаудың логикалық ... ... ... ... расталмады; тек толық логикалық құрылымды пайымдаулар ғана
жабық сипатқа ие, ал толық емес құрымдарда ... ... ... ... пен ... бұл заңдылық байқалмайды.
Пайымдаудың логикалық ұйымдастыру формаларының көптігі оларды
қандай да бір белгілі типке жатқызуға мүмкіндік бермейді.1
1.А.Б.Мордвинов барлық варианттарда төртблокты схемаға сыйғызуға
болатынын ... ... ... ... ... және ... ... тәуелділігі, логикалық құрылымының толықтылығы факторларын
ескере отырып, пайымдаудың логикалық және коммуникативтік
құрылымдарының арақатынасын талдауға мән ... ... ... ... ... ... ... құрылымға ие:
Мысалы:
20
Берілген микропайымдау «растау» және «түсіндіру» коммуникативтік
тәсілдері арқылы құрылып, логикалық жағынан қорытынды- конденсат болып
табылады.
Макропайымдау мысалы арқылы логикалық және коммуникативтік құрылым
арақатынасын ... ... ... ... (қос ... дейінгі сөйлем
бөлігі) «бекіту» және «салыстыру» коммуникативтік тәсілдермен,
аргументі мен қорытындысы біріккен (макросөйлемнің қалған бөлігі),
«түсіндіру», ... және «дәл ... ... берілген.
Келесі фрагмент те бірінші жақта айтылған авторлық пайымдау:
22
«Бекіту-дефиниция» коммуникативтік ... ... ... ... қолданған аргумент «жалпылау» коммуникативтік тәсілмен
берілген. Қорытынды жалпылау мәндегі «бекітумен» ... ... ... ... беруге шақырады).
Кейіпкерлік айтылған пайымдаулар авторлық пайымдауларға ұқсас
логикалық және коммуникативтік құрылымдардың арақатынасымен
сипатталады:
23
Берілген ... ... ... сипатқа ие: «Констанция-
жалпылау» нақтыланады, күшейтіледі, сонан соң «бағалуды» қамтитын
«бекітуге» қарсы қойылады. Аргумент пен ... ... ... ... ... «бекіту-жалпылау» арқылы жүзеге
асырылады.
Кейіпкерлік айтылған және полифониялық пайымдаулар, әдетте,
күрделі логикалық құрылымға ие және оның ... ... ... ... ... ... ... ішкі монологында нақты межеленген логикалық
құрылым көрінбейді. Шартты түрде оны ... ... ... ... ... (І) тезисі берілген ойлаудың мотивті айтылатын
алғашқы үш сөйлем. Алғашқы ойды құптамау және қарсы қою негізінде
тезис құрылған. Құптамау расталатын аргумент ... ... көп ... сипатталады (кейіпкер өзінің әйелі,
достары, олардың бұның өмірінде алатын орны туралы толғанады).
Екінші бөлім (ІІ) (көп нүктеден абзац соңына дейін) тезис-
мәселеден және ... ... ... ... ... ... тұрады.
Үшінші бөлімде (ІІІ) кейіпкер нақты тақырыптардан жалпы, тіпті
философиялық мәселелерге ауысады. Үшінші бөлімнің тезисі бекіту –
констанция арқылы, ал ... пен ... ... ... ... ... сұраумен берілген.
Төртінші бөлім бір-біріне қарсы қойылған проблемалық сұрақ
қойылатын кешенді сипаттағы күрделі тезис болып табылады.
Соңғы ... ... (V) ... ... ... ... ... мүмкін (қорытындыны кейіпкер емес, автордың
өзі жасап отыруы мүмкін). ... ... ... ... білдіреді.
Әр түрлі адресанттық тәуелділіктегі 534 мәтіндік фрагменттегі
пайымдаудың логикалық және коммуникативтік құрылымының арақатынасын
жалпы ... ... өзін ... ... коммуникативтік
тәсілдер тезисті, әдетте, репрезентациялайды және қорытынды мен
аргументтің факультативті элементтері ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастырады. Мұнда аргументтің иманненті коммуникативтік
тәсілдері: «аргументация», «негіздеу», «жалпылау», «дәлелдеу», ал
факультативті: «мінездемелеу», «қарсы қою», «терістеу», «жол беру»,
«салыстыру», «нақтылау», «иллюстрациялау», ... ... ... ... ... ... ... «қатал бағалау»
коммуникативтік тәсілдері, әдетте, қатал қорытындыны құрайды. Қатал
емес қорытынды «болжам», ... емес ... ... ... ... ... құрылымындағы коммуникативтік тәсілдер жай ғана бірінен
соң бірі кезектесіп айтыла салмайды, олар күрделі комбинациялар ... ... ... және ... ... және коммуникативтік құрылымдардың арақатынасы
принципі микропайымдаумен бірге макропайымдауға да тән. Алайда
макропайымдауларда арақатынас күрделірек сипатқа ие. Пайымдаудың
логикалық және коммуникативтік құрылымдарының арақатынасы ... №4 ... ... ал ... ... ерешеліктері №5
таблицада көрсетілді.
Қорытындылар
Жұмыста пайымдау деп мәтін типі және мәтіннің композициялық-
сөйлеу бірлігі ретінде жұмсала ... ... ... ... ... ... таныстырушы, аргументативті
және активтендіруші типтегі коммуникативтік тәсілдерді біріктіретін
төртдеңгейлі иерархия түрінде ұйымдасқан.
Пайымдау белгілі ойлау формаларының ... ... ... ... ... ... ... Пайымдаумен әлсіз
байланыстағы ойталқы, сұрақ, талқылау, үндеу- пайымдаудың негізінде
жатады, себеп-салдарлық қатынастан басқа ... ... ... ... ... логикалық-мағыналық қатынастардың бөлуші,
қарсылықты, контрастілі, санамалы және түсіндіруші типтері берілген.
Логикалық және коммуникативтік құрылым арақатынастарын талдау
көрсеткендей, пайымдау стандартты (немесе оған жақын ... ... ... бір ... ... ... ... құрылым
болып табылады.
Сонда пайымдауда:
1) таныстырушы немесе активтендіруші типтегі коммуникативтік тәсілдер
арқылы тек қана ... ... ... ... ... және оның ... ... дәлелдеу, негіздеу,
талдап қорыту имманентті және мінездеме беру, ... қою, ... т.с.с ... ... ... ... беріледі;
3) Мәселе қойылады, оның шешімі беріледі және (талапты немесе талапты
емес) қорытынды шығарылады,
4) Талдап қорыту, бекіту, түйіндеу, қатал немесе қатал емес ... ... ... ішкі ... ... тек қана ... ретінде беріледі.
Көркем мәтін бірлігі ретінде пайымдау да кең мағынада түсіндіріледі:
монолог немесе ... ... ... немесе ішкі (айтылмаған),
сонымен бірге автор мен кеіпкер сөздерін біріктіретін полифониялық
құрылымдармен берілген автор сөзі, кейіпкер сөзі ... ... ... ... ... өте ... орын ... пайымдаушы субъектінің жеке әуестігі деп аталған, жеке
мағыналары (сұрақ, терістеу, өкіну, сенімділік/ сенімсіздік, болжам,
сақтандыру және т.с.с.) бар ... ... ... ... ... субъектісінің пайымдау объектісіне деген
айрықша қатынасы.
Мәтін лингвистикасы - тіл білімінің бір саласы. Мәтін лингвистикасы (лат.
textum - ... ... + фр. ... мәтіннің өзіне тән мәні мен
болмысы, басқалардан ... ... ... ... ... объективті болмыстың мәтінде бейнеленуі, мәтіннің тілдік
түзілу ерекшелігі, оны қабылдаудың сипаты, мәтіннің тұлға-бірлігі және ... ... ... ... ғ. ... ... Тіл білімінің бұл саласының ... ... ... ... ... ... З. ... т.б. еңбектерінде қаланды. Ал мәтін лингвистикасы жоқ
дейтін ... ... ... ... ... ... бар. Олар ... теориясын қалыптастырудың қажеттілігі жоқ, сөйлем
грамматикасы неғұрлым-толық жасалса, мәтін құбылысын да айқындауға ... ... ... ... ... ... ... пікір. Ол туралы
академик В.Виноградов былай дейді: Над всеми этими ... и ... ... о слове, словосочетании, предложении) - воздвигается
совсем неисследованная область стилистического синтаксиса, в центре ... ... ... ... ... ... ..." /1, ... түрліше атаулармен зерттеліп ... ... ... ... құрылымы, Мәтін ... ... ... ... Бұларды тұтас күйінде алып ... ... ... ... ... ... ... көзқарастың тубегейлі
өзгеруімен, структуралық ... ... ... ... бет ... ... байланысты қалыптасып дамыды. Қазіргі таңда мәтін
туралы ілім ... ... әрі ... ... ... тіл білімінің іргелі саласына айналды. Көптеген тілші-
ғалымдар ... ... ... кез ... мәтіннің құрылымындағы
лингвистикалық зандылықтарды ашуға мүмкіндік туатынын атап көрсетеді.
Мәтінді "зерттеу ... ... ... кең ... ... ... үшін
де, қарым-қатынас жасаудың бірден-бір тұтас құралы ретінде ұғыну үшін ... ... ... әр түрлі жақтарымен байланысын терең білу ... ... ... ... ... тілдің өмір сүруін, оның заңдылықтарын
тануға болады" /2, 270/.
Мәтінді зерттеу арқылы сөйлеу мен тілдің арақатынасы айқындалып, ... да ... ... ... ... ... ... дүниеге
келеді, сондықтан "әрбір мәтіннің сыртында ... ... ... ... лингвистикасында тіл мен сөйлеу тығыз ... ... ... ретінде аяқталған біртұтас көлемді
немесе шағын мәтіндер және мәтіннің тұлға-бірлігі ретінде танылатын күрделі
фразалық тұтасымдар, яғни ... ... ... ... ... ... ... журнал мақалалары, монография, оқулық, ресми-
іс қағаздары, роман, повесть, поэма т.с.с жатады.
Мәтін лингвистикасында дискурс деген түсінік те ... ... ... (1998) ... (фр. discours -сөйлеу)
- экстралингвистикалық, яғни ... ... ... ... ... болатын мәтін. Белгілі бір оқиғаны
баяндайтын мәтін;
«Социолингвистикалық терминдер сөздігінде» (2002) дискурс ... ... ... жүзеге асуын қамтамасыз ететін тілден тысқары
(әлеуметтік, мәдени, психологиялық) ... ... ... жан-жақты,
толықтай қарастырылатын сөйлеу, нақты мәтін 2. ... ... және т.б. ... ... ұйымдасуы - деп анықталған.
Мәтін лингвистикасының мақсаты - өзара байланысты сөйлеудің тұтасымға
ұйымдасу ... және ... ... ... ... ... ... оны зерттеудің төмендегідей міндеттері
айқындалады:
- басты белгілері ... және ... ... ... ... тұтасқан жүйе ретінде қарастыру;
- мәтінді құраушы тұлға-бірліктерді айқындау;
- мәтіннің негізгі категорияларын сипаттау;
- әр ... ... ... мәтіндегі қолданымдық сипатын, қызметін
анықтау;
- мәтін бөліктері арасындағы байласымды ... ... ... ... ... ... саралау;
- мәтін түрлерін және олардың ерекшеліктерін анықтау.
Мәтін лингвистикасында жүргізілетін зерттеулер арқылы мэтіннің сипаты
жан-жақты ашыла түседі. ... ... ... ... ... ... ... құбылыс деп түсіндіреді және оның ... ... ... ... қандай теориялық қағиданы
ұстанатынан емес, оның қандай нәтижеге жететінінен көрінеді дегенді айтады
/3, ... ... ... өте күрделі, жүйелі құрылған құбылыс екенін
түсінеміз. Осы күрделі ... ... ... ... ... ... жуық ... бола тұра, ол үздіксіз даму
үстінде. Бұл ... әр ... ... ... тіл ... жаңа ... екендігімен түсіндіріледі. Сонымен ... ... ... мен ... ... қай қырынан алып
қарастыратынына да байланысты. Мәтін мәселесіне қатысты ... ... ... ... ... ... - мәтін
лингвистикасының толық қалыптасуына, тіл ... ... өз ... тіл ... Р.Сыздық, Т.Қордабаев, Б.Шалабай, М.Серғалиев,
Б.Мүсрепова, С.Құнанбаева, Ж.Жакупов, О.Бүркіт, А.Жұбанов, Г.Смағұлова,
З.Ерназарова, ... ... ... ... Б.Райымбекова, Ф.Жақсыбаева, Ж.Қайшығұлова, М.Ахметова т.б.
мәтін лингвистикасы мәселесіне бірнеше ғылыми ... ... ... оқу құралдарын арнады.
Мәтін лингвистикасы саласының зерттеу нысаны – мәтін. ... де ... ... ... деп нені тану керектігі толық айқындалмай, мәтінге әр
түрлі анықтамалар беріліп жүр. Бұл ... оның өте ... ... ... және ... ... ... байланысты
түсіндіріледі. Мәселен, З.Я.Тураева: "Мәтін - әр ... ... ... ... тұратын құрылымдық-мағыналық бірлік
ретінде қызмет ететін күрделі тұтастық", - деп анықтаса /4, ... ... ... ... ... тіл, ... ... бір-бірімен өзара байланысқан біртұтас кешені деп
қарастырып, мәтіннің басты белгісіне сыртқы және ішкі формалардың бірлігін
жатқызады. Бұл ... ... ... - ... ... ... тілдік
құралдардың жиынтығы мен автордың түпкі ойын жүзеге ... ... жағы ... ал ... ... оның ішкі ... құрайды. Ішкі
форма - берілген барлық ... ... ... ... ... ... ... жүзеге асатын ойлаудың түзілісі /3, 4-5/.
Ғалым М.М.Бахтин ... ... ... ... ... ... және кең мағынасында екі сананың қарым-қатынасқа түсуінің бір жолы ... /5, ... ... ... - ... тәртіпсіз жай ғана
тізбегі емес, ол - қарым-қатынастың тұлғалық және мағыналық бірлігі /6,
65/.
И.П.Сусов: ... - өз ... екі ... Бір жағынан, ол тілдік
жүйенің негізгі ... яғни тар ... ... жатады, ал екінші
жағынан, қарым-қатынас әрекетіне ... ... ... ... ... ... ... ... орын алатын жай ғана нысан емес: ол тең ... ... осы екі ... да ... ... ... /7, 90-91/.
И.Р.Гальперин: "Мәтін - бұл жазба құжат түрінде объектіленген және сол
құжатқа сәйкес әдеби ... ... ... бар, лексикалық,
грамматикалық, логикалық, стилистикалық амал-тәсілдердің әр түрлерімен
байланысып жататын, айқын ... пен ... ... ... ... ... фразалық тұтасым) тұратын ... ... ... - деп ... /8, 18/.
Түркологиядағы тілші-ғалымдардың мәтінге ... ... ... ... ... мәтінінің қатысымдық құрылымын зерттеген
С.Ж.Мусаев мәтінді "қимыл-әрекеттегі тіл" ... ... ... ... ... ... қатынасты жүзеге асыратын тұлғаларды сөз
ете келіп, мәтінді "... ойлау, хабарлау, баяндау, қабылдау, ... ... ... ... ... ... іске ... болатын қатысымдық жүйелі тұлға" ретінде анықтап, ... ... ... ... ... ... ... деп таниды /9,
25-26/. Сөйлеу тілін прагмалингвистикалық тұрғыда қарастырған ... деп ... ... сай ... ойды ... бір немесе
бірнеше сөйлемдер тізбегін айтады. Тілдің иерархиялық ... ... ... ... ... ... ... есептеледі. Ал
сөйлеу бірлігі ретінде мәтін сөйлесіммен салыстырғанда бүтіндік сипатқа ие.
Ол ортақ ... ... ... тізбегі болуы мүмкін", - деп ой түйеді
/10, 158/. А.Жүбанов өз еңбегінде мәтінді тілдің негізгі ... ... ... сөз ... ... қамтитын күрделі бірлік дептаниды
/11, 5/.
Ал жоғарыдағы еңбектерден бірнеше жыл бұрын М.Балақаев, Е.Жанпейісов,
М.Манасбаев, М.Томанов ... ... ... ... ... ... (1974 ... оқулығында сөздің (речь) ауызша және жазбаша деп
екіге бөлінетіндігі, олардың ... сөз ... ... ... ... жазылып жеткізілетіндігі туралы мынадай пікір айтылады: «Сонымен
жазу - ол белгілі бір текст. Бұл түрлі текстер ... ... ... әр жай, ... ... хабарлайды. ... Тілдік белгілерді
сүрыптап қолдану зандылықтары әдетте айтылатын ойдың ... ... ... ... тіл сөз ... ... бейнелейді. Ал сөз арқылы
жеткізілетін ой мен оның мазмұнының арасында тығыз ... ... ... ... - тіл ... пайдалану арқылы қағаз бетіне түскен сөздің
бір түрі, яғни ол сөйлеудің хатқа түскен ... ... ... ... ... ... ... анықтамалар берілген:
«Мәтін - тілдік таңбалардың мағыналық және ... ... ... ... /2, 270/.
«Мәтін - латынша textus байланысу, қосылу, тұтасып кету. Басты қасиеті
тұтасым және байласым болып саналатын ... ... ... ... ... /12, 507/.
«Тіл білімі» сөздігінде мәтін: 1. ... өмір ... ... тәсілі (3. Шмидт);
2. Жүйеленген, тұтасқан, тиянақталған және мағыналық жақтан өзара
байланысқан ... ... ... ... тән сөйлемелік (высказывание) бірізділігі.
4. Ауызша немесе жазбаша ... ... /13, ... ... сөз ... не ... түскен туынды болсын бәрі мәтін
болады. Ауызша сөйленген сөзден бастап, ұлттық әдеби тіліміздің бірден-бір
көрсеткіші болып ... ... ... ... да ... ... Өйткені олардың барлығы - адамның ақыл-ойы нәтижесінде белгілі
бір хабарды жеткізу мақсатында шығарылады. Ой бір ... ... ... - әрі ... әрі ауызша формада қолданыс табатын монологтік
әрі диалогтік сөйлеу түрі. Монолог (грек.monos - бір,logos -сөз) - ... ... ... ... ... ... сөйлеу түрі.
Монолог тек қана ауызша сөйлеу ыңғайында бола ... ... ... ... Екі ... да ... және ... негізгі ерекшелігі - бір
адамның сөйлеуі немесе бір адамның ойы /2, 279/.
Диалог - (грек. - сөйлесу, ... - екі ... тіл ... ... ... ... сұрақ-жауап немесе, керісінше, жауап-сұ-рақ
түріндегі сөздері жағдайға және сол диалогтың алдында ... одан ... ... ... Диалог ауызекі сөйлеу тілінде де, көркем
әдебиет шығармасында да көп кездеседі 12, ... ... ... ... ... әр түрлі формаларына
қолданыла береді. Сонымен қатар мәтін лингвистикасында бұл терминді макро
және микро ... ... үшін де ... ... ... ... да, ғалымдардың көпшілігі мәтін деп белгілі бір тәртіппен құрылған,
ұйымдасқан сөйлеуді түсінеді. Демек, жүйелі ... ... ... ... жолдарының өзі әр түрлі болады. Сондықтан мәтін
жазбаша әрі ауызша формада, монолог әрі диалог түрінде ... және ... ... қандай формада көрінсе де, қатысым қызметін атқарып ... ... мен ... ... ... бірлігінен тұрады.
Мәтіннің көлемі қандай, қанша сөйлемнен түзілуі тиіс деген сұраулар
төңірегінде де ... ... ... пікір жоқ. Сол себепті де
мәтін атауы әр түрлі ... ... - дара ... де,
мағыналық, интонациялық жағынан аяқталған сөйлемдердің тізбегіне ... ... мен ... де (микромэтін), тұтас шығармаға
(макромәтін) да қатысты ... ... ... бұларды мәтін деп атауға
қандай ... бар? Бұл ... ... ретінде О.И.Москальскаяның,
В.А.Кухаренконың, М.В.Никитиннің пікірлерін келтіргенді орынды көрдік.
О.И.Москальская: "... сан ... ... ... мен ... ... ... бөліктерінің барлығын біріктіріп тұрған ең басты белгісі -мағына
бірлігі және қатысымдық маңызы бар ... ... -деп ... бірлігі белгісі мен функционалдық белгісін бір сөзден тұратын сөйлем-
айтылыстарға да, тұтас мәтіннің құрамындағы бір ... ... ... ... де, бір ... ... ... шығармаға да
қолдануға болатынын айтады. Әр түрлі сөйлеу ... ... деп ... бір ... - күрделі фразалық тұтасымға ... ... ... ... ... ... етістіктің бірыңғай шақ түлғалары т.б.) мәтіннің бірнеше
күрделі фразалық ... ... ... де, ... ... ... да, тіпті бүтін шығарма бойынан да табылатындығы /14, 12-13/.
В.А.Кухаренко өз ойын төмендегіше сабақтайды: "Мәтін - ... ... ... үсті-үстіне ретсіз қалануы емес, керісінше барлығының өзара
байланысқан, өзара тәуелді ... ... ... ... бұл ... бөлшектенбейтін монолит дегенді білдірмейді. Сөз, сөйлем ... ... ... ... ... ... мәтіннің қарапайым
компоненттерге бөлшектенуіне кедергі бола алмайды" /15, ... ... ... осы ... бөлшектерді де мәтін деп
атайды. М.В.Никитиннің де көзқарасы осы пікірлермен орайлас. Ол: "Мәтіннің
максималды көлемінің шегі жоқ, ал ... ... ... ... ... - дейді. /16, 114/.
Мұндай мәтіндердің мағыналық дербестігі макромәтіндермен салыстырғанда
салыстырмалы ... ... ... Мәселен, көлемді монографиялық еңбектен
бір тарауын немесе ... ... ... бір ... ... алып қарастыратын болсақ, зерттеуде қамтылған көлемді мазмұнның
бір ғана бөлігі, көтерілген мәселенің бір ғана ... ... ... ... сол ... ... ... көлемін қамтып, тұтас бір
хабардың құрамдас бөлшегі түрінде танылады.
Мысалы, Р.Сыздықтың «Абай ... ... ... ... бір ... ... ... алайық:
Қара сөзбен берілген ойымызда сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... өлеңде оның тармақталуына,
тармақтардың ұйқасуына, әсіресе, өлеңнің шумақтарға бөлінуіне ... ... ... ... ... ... ... өлеңдегі сөйлемдер
өзіне тән әр алуан тәсілдермен берік жымдасып, «цементтеліп» қалады. ... ... не ... ... ... тіркесін талдағанда, оларды
қарапайым (қара сөздегі) синтаксис категорияларына қарай бұтарлай ... ... ... өлең ... ... тән ... қоса
қамтып зерттеуге мәжбүрміз.
Беріліп отырған күрделі фразалық ... ... ... ... ... өлең ... қарапайым сөйлем ... ... ... оның ... жанрлық сипатына
(поэзия ерекшелігіне) сәйкес талдаудың қажеттілігі туралы айтылған. Демек,
екі сөйлем арқылы ... бұл ... ... ... ... ... ойды ... тұр. Бұл микромәтінде тұтас монографияда қамтылған
көптеген сан салалы ойлардың бірі ғана ... ... ... ... ... Әйтсе де осы іспеттес күрделі фразалық тұтасымдарды
мәтін ретінде танып, талдауымызға ... ... ... ... ... талдап, жинақтау нәтижесінде анықталады.
Ал мәтін лингвистикасында қалыптасқан жоғарыдағы пікірлерге сүйенетін
болсақ, бір ғана сөйлемнен (айтылыстан) тұратын ... ... ... ... ... - оның қатысымдық қызметі. Сыртқы көрінісі бір ... ... ... ... беретін хабары анағұрлым ауқымды болуы
мүмкін. Өйткені мәтін авторының ... ... оның ... деген ойы
бір сөйлем көлемінде аяқталады. Мысалы: ... ... ... ... тудырушы қабылдаушысына ерекше әсер ету мақсатында айтайын
деген ойын тілдік құралдар арқылы эксплицитті түрде бермегендіктен, ... ... ... құрылады. Аз сөзге көп мағына сыйдыратын қазақ халқының
философиялық ой қорытындылары ... ... ... ... ... ... ... ойды бойына жинақтап ... ... - ... ... туралы күрделі ойларды, хабарларды тілдік
бірліктер арқылы ықшамдап жеткізудің ... ... ... ... ... қызметке ие ... ... ... ... даналығы» еңбегінде бір-екі сөйлемнен
тұратын мақал-мәтелдердің мән-мағынасын ашып түсіндірген. Яғни ... ... ... ... ... ... ... микромәтін арқылы
берген: Мал арыстанның аузында, түркіменнің түбінде ауыс. Қазақтың өткен
өмірінен қалган сөз: жоғалған малды іздеп ... ... ал оны ... ... ... ... қайтарып алу одан да қиын болгандығын аңғартады. Малды
ұрлаған адамның қаһары мен қатаңдығы арыстанның ... ... ... ... ... ... ... жансебіл адамның ғана ажырата ... ... ... ел ... ... ... ... өздерінің ішкері
жағына апарып, «түркімен» деп аталган (көне сөз) ... ... ... ... ... тас үңгірлердің ішіне сіңіріп,
індетіп ... ... ... таба ... ... қазақ жайын аңғартады
/17, 428/. Демек, Мал арыстанның аузында, түркіменнің түбінде деген ... ... ... толықтығын әрі аяқталғандығын білдіреді.
О.Москальскаяның еңбегінде бір ... ... ... ... ... мысалды берген. Шынында да, сондай қарбалас ... ... ... ... ... бір ... ... қолдану арқылы
жеткізетін жағдайлар ұшырасады. Оны эксплицитті түрде былайша беруге болар
еді: Өрті Өрт! ... ... ... Іште ... ... ... Өрт сөндірушілерге хабарлаңдар. Су әкеліңдер. Жел күшті. Өрт жан-
жақты ... ... т.б. Не ... ... К.Мухлис бір сөйлемді
мәтін түріне «Дат!» дегенді мысал ... ... ... ... ... қазақтың танымын бейнелейтін, оның тұрмыс-
салтымен, әдет-ғұрпымен ... ... ... ... ... ... қарауымызға болады (өзге ұлт өкілдері үшін бұл сөздің ... ... ... Бұл ... астарында толып жатқан хабарлар
тізбегі бар. Бұл мәтінде басы артық сөзді қолданбай-ақ екі түрлі ... ... ... ... ... ... ... хабар; екіншіден,
сүйіншіні жеткізіп отырған сол адамға берілетін сый-сыяпат. Алайда бұл
жерде ... ... ... алынып отырғаны сол жағдаймен таныс адамдарға
белгілі. Ол жақсылық алыстан күткен адамның келуімен байланысты ма, баланың
дүниеге келуі ме, не ... ... па. ... ... да, асыға хабар
күтіп отырған адамға осы сөз-мәтін жағымды әсер туғызып, ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердің тізбегінен құралып, күрделі аяқталған ойды
білдіреді. Ал бір ғана ... ... ... ...... түрі ретінде танылады. Мәтін - аяқталған толық мазмұнды білдіретін
қарым-қатынастың, әсер етудің ерекше бірлігі. Ол - ... ... ... ... ... ... ... басты белгілері бар:
1. Өзара ұйымдасқан тілдік бірліктердің жиынтығынан ... ... ... ... ... ... ... Мәтін адресант пен ... ... ... ... ... және тұтасым сипатын иеленеді;
5. Тақырыбы және аяқталу шегі болады.
Мәтінге бірнеше ... тән. ... - ... ... прагматикалық заңдылықтарға бағынатын, ... ... ... негіз болатын (бөлшектенуге) мәтін категорияларының бірі.
Мәтіннің мүшелену ...... ... ... бірі ... жүзеге асуының бірден-бір шарты болып саналады. "Мәтіннің
мүшеленуі - ... ... ... қызметі. Мүшеленудің сипаты
бөлшектердің көлемі, мазмұндық-фактуалды хабар, сонымен қатар мәтінді
тудырушының прагматикалық ... ... ... себептерге байланысты"
/1, 50-51/. Мәтіннің мүшеленуі негізінде бөлшектер ... ... ... ... және ... ... арасындағы мезгілдік,
логикалық, көркемдік, кеңістіктік т.б. байланыстарды бағдарлап отыруы
жатыр.
Мәтін лингвистикасына ... ... ... ... ... ... И.Р.Гальпериннің жіктеуі негізге алынады. Ғалым мәтінді
төмендегідей бөлшектейді:
I) бөлшектердің ... ... ... аударуын ескеріп, көлемдік-
прагматикалық: том не кітап, бөлім, ... ... ... ... ... жолдардан кейін жазылады), абзац, күрделі
фразалық түтасым;
II) контекстік-вариатинтік мүшелену (мәтіннің өзгеше бөлінуі) - 1) автор
баяндауы: а) ... э) ... ... ... ... орнын т.б. суреттеу, б) ойталқы; 2) ... сөз: ... ... б) ... төл ... көлемдік-прагматикалық тұрғыдан мүшеленуі негізінде күрделі
фразалық ... ... Ол ... ... ... бірнеше
сөйлемдерден тұратын ірі тұтасымдарды түзеді. Тіл ... ... ... әр түрлі терминдермен аталып жүр. Олар:
- күрделі синтаксистік түтастық ... ... ... ... ... ... З.М.Базарбаева т.б.);
- синтаксистік күрделі бірлік (Т.Қордабаев, Ж.А. Жақыпов т.б.);
- прозалық шумақ (Г.Я.Солганик);
- күрделі ... ... ... фразадан үстем тұтастық т.б..
Күрделі фразалық тұтасымды мәтіннен бөліп алып ... ... ... ... ... ... мағыналық, логикалық, синтаксистік,
ритмикалық-мелодикалық, эмоционалдық, прагматикалық. Осылардың ... ... ... ... жағынан айқындау ең басты белгісі
болып саналады. Өзара ... ... осы ... ... ... терминдік атаумен қолданылса да, "мағына тұтастығымен, қатысымдық
қызметімен біріккен сөйлемдер тобынан ... және ... ... ... ... ... ... күрделі бірлік" /1, 69/
немесе "ортақ бір ... ... ... ... ... дербес сөйлемдердің тізбегі" /2, 321/.
Күрделі фразалық ... ... ... әрі ... түсетін; екіншіден, белгілі бір тақырыпқа негізделген бірнеше
дербес сөйлемдерден тұрады; ... ... тән ... ... ... ... бесіншіден,
композициялық құрылымдық бөліктерге (бастауы-дамуы-қорытуы) ажырай алады.
Ол болмыс туралы белгілі бір аяқталған ... ... ... фразалық
тұтасымның интонациялық ерекшелігі туралы З.Базарбаева пікірін келтірген
болатынбыз. Яғни ... ... ... ... енген әрбір сөйлем
өзінің интонациялық ерекшелігімен ... (жай ... ... лепті,
құрмалас), араларында кішкене пауза болады. Ал күрделі фразалық тұтасымның
соңғы ... ... ... ... ... құрылымынан бөлшектеніп алынатын мұндай тұлға-бірліктердің
мазмұндық жағынан дербестігін толық мәтінмен ... ... ... ... ... (бұл ... жоғарыда сөз болды). Әйтсе де ... ... ... бір ... ой, мазмұн бар. Күрделі
фразалық тұтасымдар кем дегенде екі ... ... деп ... ... ... ... құрылысы әр түрлі сөйлемдердің
жиынтығынан тұрады. Тұтасым құрылымын дербес жай сөйлемдер де, ... де ... ... де ... стильдік ерекшелігіне сәйкес күрделі
фразалық тұтасымдар бір ғана сөйлемнен тұруы да ықтимал. Бұл ... ... ... пікірлерін келтірген едік. Көп
компонентті құрмаласқа сәйкес келетін күрделі фразалық тұтасымдарды ... ... ... ... де, ... ... ... түрінде
қарастырамыз. Күрделі фразалық ... ... ... ... бір ғана ... ... қолданылуы ерекше
прагматиканы туғызады. Бұл мәтіндерде хабардың бірінен кейін ... ... ... ... ... Жарқырап дөңгелей туган айдың кішкентай үйшік ішіне де ... ашық ... ... ... нұр ... әлгі ... ... қойып
далада жүрген Ктор босағаға келіп ... екі ... ... ... ал айта бер, ... ... ... (Ә.Тарази).
Осы күрделі фразалық тұтасымның синтаксистік құрылысы көп компонентті
салалас құрмаласқа сәйкес келіп отыр. Көп ... ... ... ... ... ... нысандарға тән ... Егер ... ... арасындағы үтір мен үтірлі
нүктені нүктемен алмастырсақ, тұғасым ... ... ... ... құрылымға айналады. Көркем мәтін ... ... мән ... үшін бірнеше сөйлемнің орнына синтаксистік
құрылысы көп ... ... ... ... ... түрінде береді.
Немесе мына мысалға назар аударыңыз.
Мысалы: Есенейдің қасында төрт адам ... бар еді: ең ...... ... ... ... ... - аңшы Мүсіреп, руы басқа
болса да Есенейдің қоныстасы Бекентай батыр және Есенейдің ... ... ... жас ... ... ... ... інісі - Кенжетай
(Ғ.Мүсірепов).
Осы бір сөйлемді де ... ... ... ретінде алып
қарастыруымызға болады. Сөйлемнің бірінші компоненті арқылы Есеней ... ... төрт ... бар екендігі туралы хабар айтылған. Ал ... ... ... ... ... ... салаластың қалған
компоненттері ... ... ... ... ... сөйлемнің
компоненттері мағыналық жағынан өзара байланысты болып, біртектес,
бірыңғай, біркелкі ... ... ... Осы ... Т.Қордабаевтың
мына пікірін ескеруге болады: «Көп тармақты салалас сөйлемдер бірінші
компоненті жалпылама ... ... ... ... ... ... ашып
тұратын түсіндірмелі сөйлем түрінде де көп кездеседі» /3, ... ... ... ... ... ... ... тиісті
қатысымдық жүкті арқалап тұрады да, бір-бірінен мағыналық ... ... ... ... ... құрылымның композициялық
құрылымы үш бөліктен (мүше, компонент) тұрады: бастауы ... - ... ... ... аяқталған дербес ойды білдіретін микромәтіннің
құрылымдық бөлігі үш компоненттен ... Бұл ... ... ойталқы, суреттеу секілді түрлі мазмұнда баяндалатын
микромәтіндердің ... да ... ... ... біртіндеп
берілуінде әр сөйлеу формасында ерекшеліктердің болуы әбден мүмкін.
Күрделі фразалық тұтасым үш мүше ... ... ... ... ... тұтасымда хабардың жинақталған тұсы, оның дамытылатын
бөлігі мен ... ... ... мұндай бөліктерге бөлшектенуінің
басты шарты - оның құрамына енген сөйлемдердің ... ... ... ... ... ... бір ... түзіп тұрған бірнеше
сөйлемдердің әрқайсысының бойында сол тұтасымдағы мазмұнды ашуға қатысатын
хабардың ... бір ... ... да, әрбір сөйлемде айтылатын ой
күрделі фразалық тұтасым мазмұнын беруде ... ... ... ... алғашқы сөйлемдер мағыналық, тұлғалық тәуелсіздігімен,
беріп ... ... ... ... ... ойға қазық
болуымен, одан кейінгілері айналасындағы сөйлемдерге ... ... ... сөйлемдерде айтылған мағынаға бағыныштылығымен және
соңғы сөйлемдері мәтіндегі хабарды тамамдауымен ерекшеленіп тұрады. ... ... ... ... ойды ... ... ... тұтасымдағы
жалпы мазмұнды білдіреді; күрделі фразалық тұтасымның дамуында
алғашқы сөйлемдерде ... ... ... ... ... ... беріледі; күрделі фразалық тұтасымның қорытуында тұтасымда айтылған
мазмұн жинақталып, қорытындыланады, түйін шығарылады, ой аяқталады.
Мысалы: Еламан қолындағы домбыраны Құлтумаға ... ... да, сып ... Мөңкенің артын ала сыртқа шығып, үй жанында ... ... ... қатар отырды. Мөңке оған Төлеудің сөзін түгел ... ... ... не ... - ... ... кескінде бағып қалды
(Ә.Нұрпейісов).
Бұл - үш сөйлемнен тұратын күрделі фразалық тұтасым. Мәтіннен сөйлемдердің
мағыналық ... ... ... ... ... ... ... мазмұнның дамуына түрткі болып отыр, яғни Еламанның сыртқа шығу
мақсатымен түрегелгендігі туралы хабар ... Ал ... ... оның ... ... ... туралы мағына қамтылған. Соңғы сөйлемде күрделі
фразалық тұтасымдағы ой Мөңкенің Еламанға сұраулы пішінмен ... ... ... ... ... ... бұл тұтасымда оқырман Еламанның
далаға ... ... үшін ... және Мөңкенің әңгімесінен кейін
оның Еламаннан жауап ... ... ... ... хабар берілген.
Мәтіндегі сөйлемдер бір-бірімен тұлғалық ... да ... ... ... тұтасым байласымын жүзеге асырып отырған тілдік бірліктер
қолданысы: Еламан (1-сөйлем) – оған ... ... ... ... - сөздің қайталануы ... ... ... ... (1, ... - ... ... сан есімі (2-сөйлем); Төлеудің сөзі - бұған
есімдігі (3-сөйлем); -ды, -ді жедел өткен шақ ... ... (1, 2, ... Бұл ... ... ... түрінде баяндалып отыр.
Немесе мына мәтінге назар аударайық.
Мысалы: Аула ішінде сол ... ... (1). ... ... да ... ... ... оң жағына орналасқан тандыр, оның маңында күннен-
күнге таусылып бара жатқан жуан ... ... ... ағаш ... ... ... ... ішіне енген жалғыз-ақ өзгеріс — соңғы күндері ол
сәкінің үстінен қызыл ала ... ... ... (3). Әсте, сүмбіленің
салқын түнінен қашып, олар далаға жатуды қойган болар (4) ... ... ... ... ... ... ... Мәтіннің алғашқы сөйлемі - бастауы, ал бірыңғай мүшелі 2-
сөйлем - ... жеке ... ... 3, ... - ... ... ... мүше арқылы берілген сол баяғы ... ... ... ... ... ойдың дамуына сөйлемнің екінші
жартысы арқау болып отыр, яғни заттың белгісін ... ... ... ... сол - сілтеу есімдігі мен баяғы деген сын ... Бұл ... ойды ... оның ... ... ... мәтінге енгізіп,
келесі бір тұтасымның басталғанын білдіреді және кейінгі сөйлемдердегі
мазмүнның дамуын айқындайды. ... ... ... ... ... ... болатын, ойды жинақтап тұратын, жалпы
мазмұнды білдіретін, мәтіндегі ең ... ... ... де осы ... Ол ... ... ұйымдастырушы орталығы болып саналады. Екінші
сөйлемде сол ... қай ... ... тандырды, қарағайды, кереуетті
сипаттау негізінде ашыла түскен. Ал қорыту арқылы бір ... ... ... және ... ... көріністің неліктен өзгергендігі туралы
қабылдаушы Мәкәрімнің ойынан хабар берілген. Қорытуда қоданылған өзгеріс
сөзі аңдатудағы сол баяғы сөзіне ... ... ... ... мәтіндегі ойды тамамдап, оның аяқталуына негіз ... ... ... ... бірімен-бірі өте тығыз байланысып жатыр.
Бастауында келесі бөліктегі ... ... ... ... ... ... бастауында айтылған ой дамуы арқылы ашыла
түскен, ал соңғы сөйлемдерде алдыңғы екі ... ... ... ... ... отыр.
Кей жағдайда тұтас мәтіннің не мәтін бөлігінің құрылу ерекшелігіне
қарай күрделі ... ... ... не ... ... ... ... қатысымдық қызметіне еш нұқсан келтірмейді, себебі мәтінде
берілген мазмұн арқылы ... ... ... бір ... ... ... жағдай т.б. міндетті түрде бейнеленеді. Мәтін құрылымының бұлайша әр
түрлі ұйымдасуы тұтасым мазмүнымен, оның қатысымдық қызметімен ... мына ... ... ... (... Ентелей басып терезеге келді.)
Кеше кештен бері бауырымен жер ... ... ... ... ... ... (1). ... түңғиың көктен жарыса құлап келе жатқан ... ... ... ... сида бұтақтарына, үй шатырына, тас
көшеге, әрлі-берлі жөңкілген жүргіншілердің ... ... сала ... ... (2). Жұмысқа асыққан жүртпен бірге қолдарына таяқ
ұстаған кемпір-шалдар да ... ... ... (3). Сары ала ... не жоқ екен ... (4). Е, ... ... күн жұма, жазгандар
мешітке намазга ... ... екен гой (5) ... бес ... ... ... ... мен көшедегі жалпы
көрініс қоса бейнеленген. 4, ... - ... ... да, ... ... ... сөйлемнен басқалары) мәтіннің дамуы. Демек, бұл
күрделі фразалық ... даму - ... ... ... отыр. Мәтіндегі
ойдың дамуына, яғни көшедегі көріністің бейнеленуіне негіз болып тұрған
сөйлем бұл ... ... ... ... бұл ... ... түрінде айқын
берілмей, мәтінде суреттелетін нысанға тән белгілер ... ... Яғни бұл ... ... ... ... мүшесіз - бастауынсыз
құрылған. Әйтсе де тұтас мәтін элементтері ... ... ... ... мәтіннің алдындағы бөліктер арқылы логикалық-
ассоциативті тұрғыда жеңіл айқындауға мүмкіндік бар. Талданып отырған ... ... ... ... Ентелей басып терезеге келді деген
сөйлеммен аяқталады. Осы сөйлемнен кейін Ол терезеден ... ... ... Ол көшедегі көрініске зер салып, түрып қалды деген ... ... ... анық байқалып тұрады. Имплицитті түрде
берілген мәтіннің бұл ... ... ... деп ... ... ... келіп, тек даму бөлігі мен қорыту мүшелерден немесе тек ... ... ... ... ... ... берілуінде үш
бөліктен тұратын тұтасымдармен ... ... ... ... ... жасырын келетін бірінші бөлігі бір сөйлеу
формасынан екіншісіне (әңгімелеуден ... ... ... ... ... ... тигізіп, логикалық-мағыналық тұрғыда
баяндау қабаттарын ... ... ... ... ... беріліп, оқырманға айқын түрде көрініп тұрмаса да, хабарды қабылдау
кезінде еш кедергі ... ... ... фразалық түтасым өз алдына
дербес мағыналық қүрылым болып есептелгенімен де, макромәтінде ... ... ... ... мәтін бөліктерінің өзара тығыз байланысып
жататынын ... ... ... ... ... қызметін кейде бөгде сөз атқарады.
Онда мәтінде қамтылған ... ... ... ... ... ... Ғажайып суреттен көзін әрең айырған Құл-Мүхамед ақ ... ... ... еді. Кең ... ... жағалай тізіліп
тұрған, біразы іргедегі сәкілерде қатар түзеп, қимылсыз отырған ... ... ... биік, шошақ төбе құндыз бөрікті тұлғалы қарттар, дәл
солай ... ... ... көсе, кейбірі мұртты, көбі сидшан ұзын, арық
түр-түлгасы да, ... да ... ... мен егделер. «Бұл —
Алтын сарай алдындағы Сенек», - деді тілмаш сыбыр етіп (М.Мағауин).
Кейде ... ... ... қорыту бөлігінде алдыңғы
бөліктерде қамтылған ойды жинақтап, аяқтау мақсатында халық ... ... ... ... ... ... қолданылады. Ондай
күрделі фразалық тұтасымдардың ... жай ғана ... ... ... ... үлкен философиялық түйін беріліп, оқырманына
ерекше әсер ... ... толы етке ... адамнан орсиіып отырды. Астауларда да
алалық жоқ. Бас, жамбас, қазы-қарта түгел. Шай ... да ... ... ... ... ... ... бәрінде де осындай молшылық
ағайын арасында әшейінде бола бермейтін ерекше бір қадір-құрмет. ... ... ... сыйла, жат көнілінен түңілсін!» дегісі келгендей
екен (Ғ.Мүсірепов).
Мәтін лингвистикасында абзацқа ... ... ... ... жоқ. Бір ... ... мәтіннің семантикалық компоненті;
композициялық-стилистикалық бірлігі десе; енді біреулері синтаксистік
категорияға ... ... ... ... шығарманың бөлшегі - абзацты
лингвистикалық құбылыс ретінде таниды. ... та ... ... ... оны ... ... ... бірлігіне жатқызған. Т.С.Ряднова абзацты тарау мен ... ... ... орын ... синтаксистік құрылым
дәрежесіне көтереді /4, 86/, Л.К.Чикина болса абзацты ... әрі ... ... деп алып, күрделі синтаксистік
тұтастықтан абзацты ерекшелейтін бірнеше белгілерін көрсетеді /5, ... ... ... ... ... /6, 202/.
Л.Г.Фридман пікірінше: «... күрделі синтаксистік ... ... ... ... ... ол - ... фразадан тыс мағыналық
бірлігі..., ... ал абзац өзіне ғана тән ... мен ... ... сипаты бар ерекше синтаксистік құрылым» 11, 5-6/. Ж.Т.Қайшығұлова
еңбегінде КФТ мен абзац форма мен мазмұнның ... ... яғни ... ... ... (мазмұн) деп танып, ал абзацты оның ... деп ... ... ... ... ... ... сәйкес
келмей ауытқитын тұстарын абзацтың стильдік-композициялық қосымша функциясы
деп тану ... ... ... көпшілігі мәтінді абзацқа мүшелеу субъективті сипатқа ... ... ... ... ... мәтін авторының алдына қойып
отырған прагматикалық мақсатымен тікелей байланысты. Мәтіннің айқын түрде
графикалық тұрғыдан ... ... ... ... ... ... ... етеді. Күрделі фразалық тұтасым кемінде екі сөйлемнің
тізбегінен ... ... бір ... ... да ... ... ... бір
немесе бірнеше тақырып төңірегінде сөз қозғалуы мүмкін. Соған байланысты
абзацтың құрамында бір не ... ... ... фразалық тұтасым
кездесуі, кейде бірнеше абзац бір күрделі ... ... ғана ... ... Бұл ... фразалық тұғасым мен абзацтың бір-бірімен сәйкес
келмей қолданылғанын көрсетеді. «Егер абзац бір сөйлемнен, не ... ... ... тұтастықтан тұрса, онда олардың айқын стилистикалық
мақсатта ... ... ... көзге айқын түсетін
экспрессияны білдіреді жэне оқиғаны көлемді ауқымда ... ал ... әр ... ... бір көріністе біріктіруге қызмет атқарады» 19,
154/. Абзац пен күрделі фразалық тұтасымның шектері бір-бірімен ... ол ... ... ... деп аталады.
Басқа стиль түрлеріне қарағанда көркем шығармаларда бір күрделі
фразалық ... ... ... абзацтарға бөлшектеп орналастыру
кездесіп отырады. Мұндайда автор ... ... ... ... ... ... Жекелеген абзацтарда орналасқан сөйлемдердегі
мағынаның мәнін терең түсіну үшін оқырманның қабылдауына күш түсіріледі.
Оқырман ... ... ... ... ықылас қойып оқиды.
Мысалы: Олардың опыр-топыр есіктен шыға беруі-ақ мұң екен, ... ... ... Ол ... ... ... ... зер шайып, кестелеген қызыл
көйлек киіпті. Оның сүйретілген үзын етегін он бес әйел ... ... ... ... опалап-сүрмеленген беті қагаздай аппақ. Оның
үстіне, бет-аузын төгілген ақ селдір пердемен қымтап алыпты.
Басына өне бойына асыл ... ... ... ... ... биік сәукеле
киіпті. Оның салпыншақ қызыл мауыты етегі екі ... ... тұр. ... әр
жер-әр жеріне лағыл мен меруертті алма-кезектестіріп, көз ... ... ... өзге ... аз ... оның қақ ұшар ... ... төбесіндей алтын төбелдірік орнатылыпты. Оның қақ ... үш ... ... шоқ боп ... жатыр.
Төбелдіріктің төбесіне үкі қондырылган. Оның ұзын майса қауырсындары
ханымның екі құлағына жеткенше екі айырылып ... ... әр ... ... басындағы ауыр сәукеле бұлғалаңдап, әр бағытқа ауып-
ауып түседі. Жан-жағынан бірнеше әйел қолымен демеп келеді.
Бәйбішенің мөлт қара шашы екі ... ... ... жүз әйел ... еріпті.
Осынша ұзын-шұбақ шеруді хан әйелдерін күзететін бір топ ... ... Олар ... жер ойылатындай-ақ, маң-маң басып, маңғаздана
қалыпты, ханымға құрмет көрсетіп, тағзым етіп, бастарын иіп ... ... ... ... ... ... ... сәл кейінірек барып отырды (Ә.Кекілбаев).
Бір күрделі фразалық тұгасым он абзацқа бөлшектеніп орналасқан. Бұл
күрделі фразалық тұтасымда ... ... бар ... ... ... ... ... негіз болып отырған - алғашқы
сөйлемдегі бәйбіше көрінді тіркесі. Екінші-сегізінші сөйлемдер тұтасымның
екінші ... - ... ... Өйткені нысанның сапалық белгілері,
қасындағы нөкер әйелдерімен, ... ... қоса ... отыр.
Бәйбішенің сыртқы кескін-келбеті мен ... ... ... ... ... екенін даралап көрсету үшін автор әрбір белгіні
көйлегі, беті, ... ... ... ... төбелдірік, үкі, шашы,
қасындағы әйелдер мен құлдар бөлек-бөлек абзацтарға жіктеп жазған. Алты
сөйлем ... ... ... ... ... ... жан-жақты
айқындалып, нақтыланған. Ең ... ... ... ... - ... тұтасымның қорыту бөлігі. Мұнда ханымның отырғаны баяндалып,
тұтасымдағы ойдың аяқталуына ... ... ... ... ... ... ... бірліктер арқылы байланысқан. Бірінші компонент
пен соңғы компонент етістіктің ... ... шақ ... ... ... ... ... дамуынан ерекшеленіп тұр. ... ... ... ... фразалық тұтасымның да интонациялық-
ырғақтық сипаты ерекше.
Сонымен, туындының көлемдік-прагматикалық ... ... ... ... - күрделі фразалық тұтасым ... ... және ... ... негізделген, бір тақырып төңірегіне
топтасқан, интонациялық бірлікте айтылатын сөйлемдер ... ... ойды ... ... ... баяндау қабатын түзетін әңгімелеу, суреттеу, ойталқы - тіл
білімінде композициялық-сөйлеу ... деп те ... Осы ... ... ... ... ... нәтижесінде
лингвистикада басқа да көптеген терминдер дүниеге келді:
- мәтіннің ... ... ... ... ... ... ... (формалары)
(М.П.Брандес, О.И.Москальская, Б.Шалабай т.б.);
- мәтіннің композициялық-синтаксистік ... ... ... ... ... ... ... т.б.);
- мәтіннің түрлері (Э.Верлих, Т.Мальчевская, Г.А.Гринюк т.б,);
- ... ... ... т.б.),
- прозалық шумақ түрлері (Г.Я.Солганик т.б.);
- күрделі синтаксистік тұтастық түрлері, ... ... ... т.б.) және ... ...... қүрылымының негізін құраушы
тұрақты элементтер. Мәтіндегі болмыс осы сөйлеу ... ... ... ... ... ... ... бейнеленеді.
Мәтіннің біртұтастығы сөйлеу формаларының ұласымы ... ... ... ... ... формаларынсыз жасалмайды.
Тіпті, күнделікті ауызекі ... ... да бұл ... ... ... үнемі қолданылады. Мәселен, ауа райының қандай ... ... ... біз ... ... ... ал ... көрген, білген,
өзіміз қатысқан оқиғалар жөнінде ... ... ... әңгімелеу түрінде
беріледі. Кейде бір нәрсеге ... ... ... да ... ... ... ... түрінде жеткізіледі. Ал алдын-ала
әзірленген, сұрыптаудан өткен, айқын мақсат үшін ... ... ... ... ... ... осы композициялық-сөйлеу
формалары арқылы беріледі. Автор өзін ... ... әр ... ... ... оны сол ... - әңгімелеу, суреттеу, ойталқы арқылы
баяндап жеткізеді. ... ... ... ... ... ... бір сөйлеу формасы арқылы құрылуы, не болмаса мәтін
құрылымының негізгі ... ... бір ... ... ғана ... Мәселен, М.Әуезовтің «Қыр суреттері» әңгімесі негізінен ... ... ... ... ... мәтінінің негізін әңгімелеу
құрайды т.б.
Әңгімелеу, суреттеу, ойталқы мәтінде бір-бірімен мағыналық, ... ... ... ... ... ... болады. Бұдан
оқырманның қарапайым көзіне байқала бермейтін мәтін құрылымының бірнеше
сөйлеу формаларына мүшелене ... ... тіл ... ... ... ... ... туралы
А.Байтұрсынұлы алғаш болып құлды пікір білдірген еді. ... ... ... ... түрлер үшеу: 1. Әуезе. 2. Әліптеу. 3.
Пайымдау не зейіндеме (курсив біздікі - М.А.). ... ... ... ... те, бір ... ғана емес, әр жағынан алып сөз қылуға
болады. Мәселен, бір адамды сөз қылуға ... не ол ... ... ... ... әуезе қылып сөйлейміз. Я, тұлға, тұрпатын, кескінін, көркін
айтып,
пернесін әліптеп сөйлейміз, я ... ол ... ... ... ... ... ... мәнісін, себебін тексере, пайымдап сөйлейміз.
Осыған қарай сөйлеген сөзіміздің түрі не ... не ... не ... ... /10, 397/. Ғалымның негіздік деп отырғаны ... ... ... ... ... ... ... қаңқасы оның
композициясы болып есептеледі. ... ... ... ... ... пайымдау не зейіндемені (ойталқы) мәтіннің композициялық-сөйлеу
формаларына жатқызады. А.Байтұрсынұлының сол кездің өзінде-ақ айтқан пікірі
өзге де ғалымдардың ойларымен бір арнада ... ... ... ... ... ... ... әңгімелеу, суреттеу, ойталқыны жатқызып, олардың табиғатын
айқындау мақсатымен мына пікірін ... ... ... ... екі ... ... Ол - ... бір түрі, яғни ойлау
әрекетін ... ... әрі ... ... бір түрі, яғни қатысым түріне
жатады» /11, 98/. М.П.Брандес ... ... ... ... сан ... ... ... сол арқылы шығарманың сөйлеу
құрылымын айқындайтын баяндаудың әр ... ... ... ... ... ойталқыларға сипаттама береді. Б.Ш.Шалабай «Көркем
әдебиет стилистикасы» деп аталатын еңбегінде ... ... ... ... мен ... ... құрылымдық-тілдік ерекшеліктерін ашу
барысында көркем баяндау қабатын анықтап, олардың ... - ... ... ... әрқайсысының ерекшеліктерін ескере отырып, оларға
төмендегідей сипаттама береді: «Әңгімелеудің формалық, ... ... ... ... ... ... ... Оқиғалар бірін-бірі толықтырып, дамытып, динамикалы баяндау жүзеге
асты. Әңгімелеу формасының ... мазмұны шексіз кеңістікті, шексіз мезгілдік
мерзімді алып ... ... ... ... ... ширыққан оқиға
емес, бірқалыпты, тұрақты күй, болмыс бейнеленеді. Суреттеу кейіпкерлердің
ішкі толғаныс, күй-қалпын, ... ... үшін де ... ... ... мазмүнын шектеулі кеңістік ... ... ... ... ... - ... сияқты динамикалы форма, бірақ
одан айырмашылығы - оқиғаның дамуы ... ой, ... ... ... ... мұнда мезгілдік өрім болмайды. Сөйлемдер арасындағы
байланыс іліктестік сипатқа құрылып, шарттастық, себеп-салдарлық, ... ... ... ... ... синтаксиске байланысты өзіндік көзқарастарын
дамыта келе, мәтіннің түрлеріне де арнайы ... ... ... ... ... түрлері - қоғамдық-қатысымдық қызметтеріне
сәйкес салыстырылып, болмысты бейнелеу тәсілдері қарама-қарсы қойылатын
біртекті ... Ол ... ... ... әлде болмаса олардың
бірігуінен түратын абстрактілі ... - ... ... ... блоктарын негізгі бірліктерге санап, ... ... ... ... мәтіндерді туындататынын немесе
бөлшектейтінін атап өтеді. Регистрлік блоктар ... ... ... ірі ... беріледі. Ғалымның айтуынша, регистрлік блоктардың төменгі ... әлде ... ... сөйлем құрамындағы предикативтік бірліктермен
де сәйкеседі. Басқаша айтсақ, ... ... ... бір не ... ... ... ... ықтимал /13, 348-356/.
М.Серғалиев монологтің функциональдік-коммуникативтік қызметіне қарай
сипаттау, баяндау, әңгімелеу, сендіру т.б. көріністері бар деп атап ... 279/, ... ... ... ... ... мақсатына,
сөйлеу предметінің сипатына, функциональдық ерекшеліктеріне қарай суреттеу,
баяндау, дәлелдеу сипатты бірліктер ... үш ... ... - дей ... негізгі белгілерін де көрсетеді /15, 25/. А.Қ.Жұбанов функциональді-
мағыналық сөйлеу түрлерін ... ... ... ... ... қолданып, зерттеу жұмыстарын осы сөйлеу түрлері арқылы жүргізеді.
Автор функциональді-мағыналық сөйлеу ... ... ... ... ... ... білудің универсалды моделін құруға мүмкін
болмайтындығын айтады. ... ... тіл ... әңгімелеу, суреттеу,
ойталқы секілді мәтін түрлерінің ерекшеліктерін зерттеудің ... ... ... ... әрқайсысы өзіне ғана тән мазмұнымен
ерекшеленіп, мэтінде болмыстың бейнесін ... ... ... ... хабар берілсе, ойталқыда алдыңғы болып өткен, не кейінгі
болатын, болып жатқан ... ... ... ... ішкі ... сөз етіледі. Ал суреттеуде түрлі бейнелердің,
оқиғаның өтетін ... ... ... ... ... әр ... ... тұрақты не өзгермелі сипаттамасы беріледі.
Әрбір ... ... ... ... негізінде әңгімелеуде
-мезгіл, суреттеуде - ... ... - ... ... ... жатыр/16, 14/.
Композициялық-сөйлеу формалары - ойлау процесінің ... және ... ... ... ... ... ... отыратын ортақ формалар, олар семантикалық
категория түрінде ... ... ... ... адам санасындағы бейнесі мен мазмүнның берілу тәсілі. Олар -
сөйлеуде қолданылатын ... ... тән ... ... ... тұратын тілдік модельдер.
Композициялық-сөйлеу формалары барлық функциональдық стильдерде
кездесетіндіктен, олардың құрылымы ... ... ... Жалпы мәтін қүрылымындағы әңгімелеу, суреттеу, ... ... ... орындарда қолданылуы, олардың түрлі ... ... ... қойып отырған мақсатымен, көздеген түпкі ойымен,
мәтіннің қатысымдық, прагматикалық, ... ... ... түрлеріне мысал келтірейік:
Жолаушыларды күткен ауылдагы барлық еркек, барлық қатын-қалаш Әміренің
үйінің сыртына ... екі ... ... ... ... ... ... қатты жүріп келе жатқан қоңыраулы тройка
көрінді. Ат ... ... ... ... ... ... шыққан топты
көріп, бұрынғысынан да екіленіп алып, тер басқан үш ... атты ... ... ... ... ... ... жақындардың
шыдамсыздығы ұзаққа созылган жоқ. Аттардың түмсығы Әміренің үлкен ақ үйінің
сыртына келіп тірелді. Жолаушылар арбадан түсіп болганша, сағынған ... ... ... ... ... соң әйелдердің бәрі де Қадишаны
жағалап, Қамария сияқты үлкендері оның да ... ... ... ... ... ... білген соң жұрттың бәрі үйге кірді (М.Әуезов).
Премьер-Министр Кәрім Мәсімов ... ... ... ... ... ... Қазақстандық Холдингі» директорлар кеңесінің
төрағасы Ричард Эванс пен осы ... ... ... ... ... ... ... үлттық компаниялардың алдында ... ... ... ... қатысты тиісті тапсырмалар жүктеді.
Сонымен бірге ұлттық компанияларды ... ... ... ... ... іс жүзіне асыру керектігін атап өтті (Е.Қ).
Ойталқы
Шабуыл - жеңіс емес те, шегіну - жеңіліс емес. Көбік атып кеп ... ... ... ... күш алып ... ма, ... айрыла ма? Әлде
сол жағада өле ме? Жай көзге толқын жағаға соғылып, күш алып ... ... кеп ... ... ... ... көрінеді. Майдандағы
үңсастықтар да осындай (Ғ.Мүсірепов).
Бүгінгі Қазақстан ... ... ... ... - ... атаулардан көзің тұнады.
Қазақ халқы ғасырлар бойы жасап келген құтты ... ... ... ... бөтендендіре бұрмалаған, адам ... ... ... ... Қандай күш?
Шынында да, «ел, аман, жүрт тынышта» өз атамекенінде отырған жүрттың
әлімсақтан бері қалыптасқан ... ... ... дәстүрінің аялда басылып
тапталуына, тағдырдың тәлкегіне ұшырауына, оның ... ... ... ... ... түсіруіне нендей себептер болды, бұған кім
кінәлі?» деген сұрақтың тууы ... ... ... ... ... ... салып, тағы да бет-бетімен
қимылдады. Біреулер шығады, біреулер кіреді. Біреулер қақтығып ... ... ... біреулер отыр, поезд жоқ (С.Сейфуллин).
Жылай-жылай сілесі қатқан бала бұл шақта әбден көгеріп, ... ... ... Ол баланы жұбатам деп өткен түні таң атқанша үйқы көрмей,
арпалысып шығып еді; өзі ... ... ... бір жан ... ... ... қарап жатыр. Өлер алдында үй ішіндегі ... ... ... ... түңіліп безініп алғандай. Екі ағасы - Төлеу мен
қалау екі жерде ... ... ... ... ... ... ... әшиіндегі безбүйрек қаталдығына басып бір шетте өз ... ... ... ... соr) - ыргақты жиырылуы мен босаңсуы нәтижесінде қанды
венадан тартып ... ... қан ... ... ... кеуде қуысының сол
жағындағы алдыңғы, төменгі көкірек аралықта орналасқан. ... ... ... ... ұшы ... ... ал табаны жоғары-артца,
оңға қараған (Ә.Күзенбаева).
Жоғарыда берілген мәтінді зер салып оқитын болсақ, әрқайсысы әр ... ... ... ... ... Алғашқы мәтінде ауылдағы адамдардың
жолаушыларды тосу сәті, яғни тройканың көрінуі, жолаушыларды қарсылап ... ... ... ... ... мәтінде кездесудің болғандығы, онда
қамтылған мәселелер сөз болған. Екі ... ... да бірі ... ... ... іс-әрекеттер арқылы баяндалып, ... ... ... мәтінде жазушы майдандағы іс-әрекеттерді табиғат ... ... ала ... ой-тұжырымдары арқылы жеткізген. ... ... ... ... ... өзгеруіне байланысты
толғаныстары жазылған. Екі мәтінде де ... ... ... ... отыр.
Соңғы үш мәтінде баяндау қабатын суреттеу құрайды. Алғашқысында ... ... ... ... ішінде қалыптасып отырған ... ... ... ... ... берілген. Бұл мәтіндер бір
сөйлеу формасы арқылы баяндалып, дербес «таза» мәтін түрлерін ... ... да ... ... алынған. Сондықтан, КСФ,
бір жағынан, тұтас ... ... ... ... мағыналық
тұтастығымен ерекшеленетін мәтін түрі.
Мәтінде өз алдына бөлек ... ... ... ... бір-
бірімен әр түрлі байланысқа түседі. Тұтас мәтіннің баяндауында суреттеу
әңгімелеуге, әңгімелеу ... ... ... ойталқы суреттеуге,
суреттеу ойталқыға т.с.с. ауысып, ұласып отырады, сөйтіп, толық мазмұнды
иеленген, аяқталған, жүйелі мәтін дүниеге келеді. ... ... ... ... ... ... ... дербес жеке сөйлеу
түрінде келіп, бірімен-бірі іргелесе орналасады (ол «таза» әңгімелеу т.с.с.
аталады), не болмаса бір ... ... ... ... ... ... ... Сөйлеу формаларының алмасып, кезектесіп келуі,
біріншіден, ... ... ... ... ... ... оқырманның баяндаудың біркелкілілігінен жалықпай хабарды жеңіл
түсінуін қамтамасыз етеді. Мәтін мазмұны көбіне ... ... ... ... беріледі.
Төмендегі мәтінде сөйлеу формалары бірімен-бірі араласып ... ... ... ... ... ... баяндап жеткізіп отыр. Әр сөйлеу
формалары бір-бірінен мазмұндық жағынан ерекшеленгенімен де, осы үзіндіде
бір ... беру үшін ... ... бір ... ... ... ... Бір күрделі фразалық тұтасым құрамында сөйлеу формалары
аралас қолданылса ... ... деп ... Тынысы тарылып, денесі ауырлап отырған Ораз-Мүхамед төсек
үстіндегі әжеге ... ... ... еді, ... не. ... биік ... ... бір шөкім ақ шаш шығып тұр. ... ... ... ... кемпір. Баяғы қуат, қайрат жоқ.
Бар дігірі даусында. Сосын көзі. Көзі әлі ... екен ... ... ... қабаты әр түрлі композициялық-сөйлеу формаларынан
тұрып, әңгімелеу - ойталқы - суреттеу түрінде құрылған. Алғашқы ... ... ... туралы хабар берілген. Екінші
сөйлемде не себепті қарағандығы ойталқы түрінде келіп, ... ішкі ... ... ... ... ... сол уақыт ішінде
көзіне шалынған кейіпкердің ... ... ... бұл мәтінде
композициялық-сөйлеу формалары бір-бірімен қосылып араласа қолданылып,
әрбір ... ... ... ... бір ... ... дамытып отыр. Тұтасымен алғанда бұл мәтіндегі мазмұн
суреттеме түрінде қабылданады, өйткені мәтіндегі негізгі ой ... ... ... ... ... мәтінге назар аударайық.
Мысалы: Үй іші жым-жырт. Қарсы қабырғадағы сағат қана жағы талмастан
таңдайын ... ... ... ... тұр. ... ... ... жатқан
астан-кестен дүниеде күллі хаққа ... ... ... ... бір ... ... да отыратын жер бетіндегі жалғыз мықты осы -уақыт қой.
Я, ... ... ... суреттеу - ойталқы түрінде құрылып, ... ... ... пайымдауын философиялық ой-қорытындысы ретінде
беріп отыр. ... екі ... үй ... ... ... ... бір ... бейнелесе, кейінгі екі сөйлемде осы көріністі
қабылдап отырған кейіпкердің өмір, зырлап өтіп жатқан ... ... ... ... Бұл ... ... отырған сағаттың сипаты
қабылдаушының ішкі пікірімен астасып ойталқыдағы ... ... ... ... суреттеумен толықтай табиғи
жымдасып кетеді деп айта ... ... ... арасындағы айырмашылық
бір оқығаннан-ақ байқалып тұрады. Біріншіден, мазмұндық-фактуалды хабарлары
бір-біріне мүлде жуыспайды. Бірі - автордың (кейіпкердің) ... ... ... ... ... ... ... ойларын
білдірсе, екіншісі - болмысты суреттеу арқылы бейнелейді (соңғы екі ... ... ... мәтінінде сұраулық шылаулар, сұрау есімдіктері
(сұрау мәнінде қолданылған) суреттеумен салыстырғанда ... ... ... ... толғаныс, күдік, философиялық пайымдау,
риторикалық сұрау мағынасын беруге қатысатын сұраулы, лепті сөйлемдер ... ... ... ... ... ... ... белгілер
де, сөйлем соңынан келіп аяқталмаған, әлі де айтылуға ... ... көп ... де ойталқыны өзге сөйлеу формаларынан сыртқы сипаты
жағынан ... ... Ал ... ойға ... реңк ... адамның түрлі сезімін білдіруге қатысатын қыстырмалар екі
сөйлеу формасында да ... ... қай ... ... ... ... ... арқылы ажыратамыз.
Әңгімелеу, суреттеу, ойталқының бір-біріне өзара тәуелділігі,
араласып, кезектесіп отыруы, біреуінің ... ... ... ... ... ... табиғатына, адамның таным көкжиегі арқылы қабылданған
мәліметтер мен ... ... ... және ... ... ... ... жеке қолтаңбасына тікелей байланысты.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 67 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Іскерлік дағды қалыптастыруға арналған тілдік құрылымдар6 бет
Коммерциялық банктердің пайыздық саясаты119 бет
Адамзат даму тарихындағы мүмкіндігі шектеулі мүгедек балалардың әлеуметтік мәдени статусы30 бет
Ағылшын тілі пәнінің білім сапасын арттырудағы ақпараттық - коммуникативтік технологиясының рөлі6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологиялар6 бет
Ақпараттық-коммуникативтік технологияларды пайдалану4 бет
Бата, тілек, алғысқа байланысты айтылатын фраземалар және олардың мағыналық – тұлғалық ерекшеліктері10 бет
Болашақ педагогты мектепке дейінгі балалардың коммуникативтік біліктіліктерін қалыптастыруға даярлаудың теориялық негіздері80 бет
Дәрігердің әріптестерімен коммуникативтік дағдысын бағалау әдісі15 бет
Есімдіктердің мағыналық топтары51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь