Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І. Көмекші сөздердің дамуы мен қалыптасуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1. Тілдік грамматикалық формаларының дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5

ІІ. Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
2.1. Сөздердің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағыналарының айырмашылығы туралы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
2.2. Орхои.енисей жазба ескерткіштерінде қолданылған,
көмекші етістіктер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .20

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..24

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Кіріспе
Қай тілдің сөздік құрамындағы сөздерді алып қарамай, олардың барлығы да бір белгілі бір қызмет атқаратынды, тілдік жүйеде белгілі бір орын алатындығы анық. Бірақ, тіл элементтерінің өзара қатынасы өте күрделі және бірнеше қатпарлы байланысты тұрады. Сондықтан сөздердің мағынасына қарай да, тұлғасына қарай да, түрлену ерекшелігіне қарай да, сөйлемдегі синтаксистік қызметіне қарай да бірнеше жолмен топтастыруға болады. Кейде осы белгілердің бірнешеуінің басын қосып күрделі бір категория етіп, сөздерді жинақтау дәстүрі де кездеседі. Қазіргі тіл білімен тән алынып, көпшілік граматика авторлары мойындаған сөз табы осы бірнеше белгілерге сүйенген сөздердің күрделі тобын қамтитын лексика - граматикалық катеория болып саналады.
Тарихи грамматика мәселесімен қызыққан авторлардың барлығы дерлік көмекші сөздің бір кездерде толық мағыналы атаушы сөз болғандығын мойындайды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Ысқақов А. Қазіргі қазақ тілі, морфологиясы. Алматы , 1991ж.
2. Ақанов К. Граматика теориясының негіздері. Алматы , 1974 ж.
3. Исаева С. Қазіргі қазақ тілінің сөздігінің граматикалық сипаты. Алматы, 1998 ж.
4. Оразов М. Көмекші сөздер І кітап Ташкен, 1997 ж.
5. Оразов М. Көмекші сөздер ІІ кітап Ташкен, 1997 ж.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
.................................................3
І. Көмекші ... ... ... ... ... формаларының
дамуы...............................................5
ІІ. Тіл ... ... ... ... ... мен ... мағыналарының
айырмашылығы
туралы......................................................................
..................13
2.2. Орхои-енисей жазба ескерткіштерінде қолданылған,
көмекші
етістіктер..................................................................
...............................20
Қорытынды...................................................................
.......................................24
Пайдаланылған ... ... ... құрамындағы сөздерді алып қарамай, ... да бір ... бір ... ... ... ... бір орын алатындығы ... ... тіл ... өзара
қатынасы өте күрделі және ... ... ... ... сөздердің мағынасына қарай да, тұлғасына қарай да, түрлену
ерекшелігіне қарай да, ... ... ... ... ... ... топтастыруға болады. Кейде осы ... ... ... ... бір ... ... сөздерді
жинақтау дәстүрі де кездеседі. ... тіл ... тән ... ... ... мойындаған сөз табы осы ... ... ... ... ... ... ... -
граматикалық катеория болып саналады.
Тарихи ... ... ... ... ... көмекші сөздің бір кездерде толық мағыналы ... ... ... ... ... ... мен қалыптасуы.
Тарихи грамматика мәселесімен ... ... ... ... ... бір кездерде толық ... ... ... ... А.Ысқақов қазақ тіліндегі сөздерді даму дәрежесіне
қарай 4 сатыға бөледі: I) дербес сөз, 2) ... сөз, 3) ... сөз, ... ... ... ... ... даму бір үлгімен дамыған деуге
болмайды. ... кей ... ... ... ... ... ... жеке дыбыстардың қосындысынан да
жасалынған. Ал, көмекші сөздердің ... да бір ... ... сөз ... ... Уақыттың, өтуінен байланысты кей
көмекші сөздер ... ... ... сыңарынан ... ... ... ... және ... ... ... сөйлемдегі атқаратын қызметін өзгертіп
(дефункцияланып) ... ... ... ... ... тілдерінде
кездесетіні емеулік шылаулар пікірімізге дәлел бола алады. Ал ... ... ... ... толық мағыналы сыңарымен әлі
толық байланысып өзге ... ... ... ... ... ... ... Жалпы түркі тілдерінің
материалдарының көрсетуінше бір тілде бар көмекші сөздің екеуі бір ... не ... ... ... ... ... да ... Сондықтан да атаулы сөздерден кез
келген сөз көмекші сөз ... өте ала ма? ... ... сөз ... ... қандай жағдайлар ... ... бар? ... сөз ... көмекші сөз қатарына ... ала ма? ... ... ... ... сөз ... ... сөздердің өізіндік ерекшелігі бар ма ... ... ... ... беру ... ... ... беру тілдің теориялық мәселесіне көн беру
деген сез. ... ... ... тіл ... байланысты
этимологиялық ... ... ... ... ... түркі тілдерінің даму ... ... ... еңбек жоғарғы мойындағанымыз жөн. Тіл үздіксіз және ... ... ... ... ... ... жүр. Тіл ... оңай
байқалатыны — сөздік құрамының дамуы. Себебі қоғамдағы, экономикалық
өмірдегі ... ... жаңа ... ... ... алып ... жаңа ... іүсінік/ өз жолымен, өмір сүру үшін ... ... ... ... ... Жаңа ... пайда
болуыа біз тек осы ... не ... деп ... . ... басы артық
элемент жоқ. ... ... ... ... ... қажетті болған нәрселерді жасайды, өмірге әкеледі. Бұл ... ... ... ... оны ... жасайды ол әр тілдің ішкі зандылығы.
Мысалы, қазақ тілінің мемлекеттік ... ... ... ... ... ... ... табу мұқтаждығы туды. Нәтижеде даңғыл, ұшақ
ұша жай, ұжым, құқық, төраға, жарты сияқты ... жиі қол ... ... ... ... ... ... сатысында да бар, оларда да өзгеріс барлығы
анық. ... ... ... ... баяу дамитындығы болып жатқан
өзгерістерді бірден байқатпайды. Сондай баяу дамиды тіл ... бірі ... ... ... ... ... Тіл граматикалық ... ... тіл ... ... іске ... Ол, ... адам ... дәл беру талабы болса, екіншісі — экономия (үнемдеу) заңдылығы.
Жалпы тіл ... да, бір неше ... ... анық. Бұл
заңдылықтардың барлығы бірдей бір ... ... ... де, ... не ... қатар ықтимал жасауы да ... ... ... ... ... ... ... отыруын қажет етеді. Көмекші сөздердің дүниеге келуінде де
осы ... ... мол. ... мағына да лексикалық
мағына сияқты объектив ... ... ... ... өмір ... ... бірге өзің қоршаған дүние
туралы да ... ... жаңа ... ... отырады.
Адам санасындағы ... оның өмір сүру ... ... ... де ... ... Рас, кез келген тілде грамматикалық ... ... ... ... ... Түркі тілдерінде, оның
ішінде, ... ... де, ... ... ... бірнеше жолы
бар. Солардың ең негізгісінің бірі ... ... ... ... ... ... ... беру. Түркі тілдер синтетикалық тіл болғандықтан
да грамматикалық ... ... ... ... ... сөз неге ... ... деген сұрау туатыны анық.
Біздіңше, көмекші сөздер қосымшалар ... беру ... ... ... білдіру талабынан туған.
Салыстырыңсыз, ... ... ... ... соншама ішімнен жақсы көре
түсетінмін ... ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде бірде-бір қосымша жоқ. Халықты жаңа ... ... ... атты кісі ... ... ... халықты исламға
көндіргенде, бұлар да ислам болдық депті (Абай). ... ... алып ... Қашқарға келіп деп қолдансақ та болады, ... ... ... ... Абай ... Құтайба Ираннан Орта Азияға
бастырып кіргенде Қашқарға дейінгі аралықты ... ... ... ... ... ... ... мұсылман дініне енгізгендігін айту
мақсаты бар. Егер Қашқарға келгенде дейтін болсақ, онда осы ... ... ... Нақ ... ... тек ... ... ғана
емес, функционалды (атауыш) көмекшілердің ... да ... Сол ... ... ... талай жүрді. Судың басы бір ғұзар шатқа
кірді (Абай) дегенде судың басы тіркесіндегі бас ... ... ... ғана ... тұр. Яғни ... ... басталатын бөлшегі деп
тұр. Сәлден соң төбемізден тағы да ... ұшса екен деп өзім ... ... ... мысалымызда ұшса екен тіркесі ... ... ... Қалау райдың айтқым келеді, барғым келеді
сияқты тіркесімен ... ... ... ... ... айырмашылық бар. Мысалымызда екінші көмекші етістік те ...... ... ... ... формалы етістіктің
білдіретін мағынасы ... ... ... екендігі анық,
бірақ түркі тілдерінде ... ... ... ... білдірмейді. Сондықтан айта бастады, айтуға кірісті, айтып
келе ... еді ... осы ... ... ... ... ... пайда болған деген пікірге келуімізге толық болады.
Көмекші есім мен ... ... ... төл мағынасында толық
мағыналы сөз ретінде ... ... ... ... ... ... бар ... Мысалы, басы, ортасы, етегі деген ... ... ... зат есім ретінде қолданылған кезде-ақ ... ... ... не жоғарғы бөлшегі, орта ... ... ... бөлшегі мағынасында қолданылады. Баста ... де ... енді ... әлі ... ... ... ... Салыстырыңыз, ән бастады, жұмыс бастады, т.б.
ІІ. Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы
Тіл туралы пікір таласы бар ... (51) ... ... бұл ... ... қызметі бар. Жалпы көмекші ... ... ... сөздерден морфологиялық синтаксистік жолмен
дамымағандығы, семантикалық ... ... ... ... Екінші
сөзбен айтқанда көмекші сөздің құрамында туынды түбір де, таза ... қос ... сөз де жоқ. ... ... амал ... ... сөздің көмекші сөз қатарына өтуіне жағдай ... ... ... ... ... ... болады.
Себебі айта бастады, таудың басы, ауылға қарай типіндегі тіркестер ... ... мен ... ... тіркесі болйластан екі толық
мағыналы сөздердің тіркесі ... ... осы ... бірі ғана ... өз
мағына дербестігін сақтаса, екінші сыңары мағына ... ... ... қатарына өтіп, бірінші сынардың ... ... ... ... Нақ осы ... ... ықпал етеді.
Б.Л. Серебренников тілдердің дамуындағы үнемдеу заңдылығын
тілдің ішкі ... деп ... де, оның екі ... ... ... ... Біріншісі — тіл элементтері санының мейлінше
аз ... ... — бір ... сипатқа ие болады. (228,246-247).
Былай қараған адам-ға ... ... ... мағына тілдердегі
түрлі қосымшалар арқылы беруге болатын мағынадай керіиеді де ... ... деп те, ... ... үнемдеуді емес, санын
көбейтуі әсер ететіндей болады. ... ... ... осы шақтың бір
ғана синтетикалық формасы бар. Ал ... ... тұр, ... жүр ... ... нақ ... мағына білдіретін жаңа форма қосып,
санын көбейтіп тұрмыз. Сондай-ақ өткеншақты да ... ... ... жағынан көбейтеміз. Қазақ тілінде кей аналитикалық формалардың
білдірген ма- ... ... ... тілдерінде бір синтетикалық форма
арқылы білдіретін ... ... ... ... ген ... ... ... сияқты, айтқан шығар) формаларына өзбек тіліндегі дир
қосымшасымен келген өткен ... ... ... ... ... айтгандыр). Бұдан үнемдеу заңдылығы бұзылмайды ма ... ... ... ... ... екі мәселеге де нақты
тоқталайық. Осы ... ... ... көбейіп, мағынасын нақты
беру талабынан туған. Қазақ тілінде нақтылы осы шақ пен ауыспалы (жалпы)
осы шақты ... ... ... ... норма деп есептелінеді. Ал өзбек
тіліндегі жағдайдьң өзгеше болуы өзбек тілінің ... ... ... тілі формасының сәйкес келмеуінен, әр тілдің өзіндік ерекшелігінен
деп түсінген, оны әр ... ішкі ... ... ... ... да ... өмір ... негізгі задылығы болып
табылады. Себебі тіл қоғамдағы әлеуметтік, ... ... ... ... ... ... қала ... Қоғамның дамуына ілеседі, соған
жете қабыл ... ... да тіл ... ... ... қызметін
атқара алмайды. Қоғамда болған әрбір жағдайда өзгеріс, жаңа түсінік, жаңа
ұғым жеке-жеке сөз не ... ... ... ... онда тілде шек болмаған
болар еді. Ал тілдік практика мүлде басқаша жол таңдаған. Тіл ... ... ... ... ... ... ... қамтуы қажет. Бұл — тілдің
дамуындағы ... ... ішкі ... ... ... ... болуы тіл арқылы қатынас жасау мүмкіндігінің болуын, адамзаттың
өмір ... ... ... ... беру кұралы болуын қамтамассыз
етсе; біртіндеп ... ... жаңа ... ... ... ... туып ... Тілдің дамуын да осы коммуникативтік талаптан туған
құбылыс деп есептеген ... ... ... ... от ... ... и не ... «как это бывает с «кодами»; он изменяется,
чтобы продолжить функционнроБать так ... деп ... ... ... (128,356). Тілдік даму тек ... ... ... ішкі ... да ... ... ... да өзгеруіне алып келеді. Тіл дамуындағы үнемдеу заңдылығы осы
лексикалық, грамматикалық категориялардың ішкі ... ... ... асып ... Бұны ... сөздермен байланыстырғанда мынадай болып
шығады.
Түркі тілдерінде, сондай-ақ индоевропа ... де, ... ... ... ... дербес қолданыла бастауы көне дәуір ... ... ... ... ең көне ... ... саналатын орхон-енисей жазба ескерткіштеріндегі шылау сөздердің
қолданылуы пікірімізге дәлел бола ... ... ... учун, өзім кутым бар учун жаған ... Ачім ... ... ... ... угур ... йазыка тагі суладіміз
(КТб-17). Орхон-енисей жазба ескерткіштерінде колданылған ... ... ... ... деген сұрау туатындығы анық.
Біздіңше ... ... ... де ... ... ... ... атқарған сияқты. Бұлай жорамал жасауымызға себеп,
біріншіден, қолымызда бар жазу ... өте көп ... әрі ... көмекші сөздердің саны да ... ... ... гана,
бірла сияқты шылау сөздердің келтірген мағынасын қазіргі ... ... ... ... Алдын ала айтатын нәрсе сол —
орхон-енисей дәуірінен бері қарай ... ... ... ... ... айта ... ... байқалынбайды, бірақ
сан жағынан қазіргі түркі тілдерінде колданылатын ... ... сыр ... ... ... ... ... қазірше, толық
қамтыған ... деп ... ... түркі сөздігінде»
(Древнетюркский словарь — бұдан кейін КТС). ... ... ... ... ... қана, ғой сияқты көптеген септеулік
шылаулар қолданылмайды. А.М. ... Ү-ХШ ... ... ... ... тіліндегі жалғаулық шылаулар туралы айта отырып,
оларда сабақтастырғыш жалғаулықтан тек кім (ким) ... ... ... ... ... Ал XIV— XVI ғасыр ... ... ... ... ... ... ... сан мөлшерің өсуі ғасырлар ... ... ... ... сөздер қатарына өтуі не ... ... ... ұзақ ... ... және бір ... ғана болатын
құбылыс емес. Тіпті әр сөздің көмекші сөз ... ... ... бар ... Сондықтан да атауыш сөздердің көмекші сөз
қатарына өту ... ... және ... білу үшін ... ... ... ... тоқталу керек. Дегенмен де атауыш сөздің ... өту ... ... ... ... ... да жоқ ... Ең алдымен, көмекші сөздердің ... да ... ... бір дәуірінде толық мағыналы сөз болған. Екіншіден,
көмекші сөздер атауыш ... ... ... ... пайда
болады. Олар грамматикалық жасалынған туынды түбір сөз де, күрделі сөздер
де емес, Үшіншіден, атауыш сөздердің ... сөз ... өтуі ... ... ... ұзақ ... камтитын процесс екендігі даусыз.
Төртіншіден, ... ... ... сөз ... ... талашың негізінде болады да, ол сөйлем құрамында, ... іске ... ... атауыш сөздер көмекші сөз
қызметінде қолданылу үшін ... ... ... ... ... ... ... сөздердің қолдану жиілігі өсіп, мағына
шеңбері кеңейеді. В.М.Жирмунский сөздердің ... ... ... келіп; «Как неоднократно указывалась в ... ... ... в результате семантической и ... ... ... в их ... ... могут развиваться в сторощу более или менее
тесного лексического или ... ... с ... ... ... и ... отличным от значения
его частей;,— деген ... (84,88). ... сөз ... ... ... ... сөзсіз, сөйлем құрамына еніп, екінші бір толық
мағыналы сөзбен тіркеске түсуі қажег. Жоғарыда сөз ... ... ... ... мағыналы екі сөздің тіркесі ... ... ... ... ... ... бір ... тіркескен екі, толық мағыналы
сөздің бірі екіншісіне (алдыңғысы соңғысына) ықпал жасауы, ... ... ... ... ... бағынды-руы, тіпті сіңдіріп алуы ... ... ... ... ... екі атауыш сөздің біреуі өзінің
нақтылы лексикалык мағынасын (заттың) дерексіздендіреді де жартылай көмекші
сөзге, мағына дербестігін солғындатқан сөзге ... ... ... ... сөз ... ... құбылысқа ұшырай бермейді. Ол үшін белгілі бір
жағдайлар, шарттар болуы қажет. Көбінесе ... ... ... сөздер мағынасы жағынан кең ұғымды білдіретін, соған бейім
болатын ... реңі бар ... ... ... ... и подвергаются
слова, имевшие сами по себе ... ... ... ... глаголы
«широкой семантики»,— деген болатын Р.М. ... (84,88). ... «кең ... ... ... ... ... сөздер болып
саналып, көне заманнан бері қолданылып келеді. Мысалы, дене мүше ... ... ... қалпын білдіретін етістіктер т.б.
2.1. Сөздердің лексикалық мағынасы мен грамматикалық мағыналарының
айырмашылығы ... ... ... мен ... мағыналарының
айырмашылығы туралы сөз болғанда лексикалык мағынаның нақты, грамматикалық
мағынаның жалпы керексізденген бслатындығы туралы әр ... ... ... Аалғаш грамматикалық мағынаның жалпы- лық қасиетінің молдылығын
көпшілік тілшілер айтқан болатын. Біздіңше ... ... ... қарағанда кең түсінікті қамтиды да біркелкі сездерді мағына
құрамында өмір сүре алады. ... ... ... ... ... өтуі осы жалпылық дәрежесінің өсуімен тікелей байлаиысты болады.
Кез ... ... ... ... бар ... ... сөздің көмекші
сөз қызметінде қолданылмау сырының бірі осы ... ... ... ... барлық сөздердің мағынасында дерексіздену, ... Егер ... ... болмаса, біріншіден, сөз мағынасы
объектквті дүниедегі сөздермен тең болған ... еді, ... сөз ... ... ... еді, ... тілде дерексіз ұғымды білдіретін
аруақ, балалық, ар, ұят сияқты зат ... есім ... ... ... ... - ... т.б. ... болған
болар еді. Бірақ лексикалық мағынадағы ... мен ... ... ... бір ... емес, айырмашылығы бар. Б.А.
Серебренников лексикалық ... ... ... ... ... ... в ... образования слова человеческое мышление
стремится слечить один признак с другим ... то в ... ... ... ... функции с элементом релятивности к семантике
слова или другими с элементами, ... ... быть ... ... в ... отношения»,—деген болатын (230,63). ... ... ... ... ... ... ... сақтайтындығы,
сөйлемнің мағынасына ықпалын тигізетіндігі ... ... ... бірге
сөйлемнің білдіретін мағынасын, айтқан хабарын сол құрамьндағы сөздердің
мағыналық жиытығы, қосындысы деп ... де ... ... ... ... ... қызметіне, орналасқан орнына
қарай да мағыналық мән ... ... ... ... ... ... ... баладан атаға өрнекті сөз қадды деген бірдей ... ... ... екі ... ... мен бала
сөзінің орын алмасуында. Осы орын ... ... ... ... мысалымызда атай амал-әрекеттің ... ... ... жері
болса, бола сөйлемде амалдың ... ... тұр. ... ... ... ... атқарып тұр да, бола сол ... ... ... ... тұр. ... ... қосымшалардың мағынасында да,
синтаксистік қызметінде де ... ... ... ... ... ... сөз тек ... мағына ғана қоспастан,
қосымша синтаксистік қызмет атқарып, ... ... мән ... Бслошейкова орыс тіліндегі сөйлемнің ... ... ... «В создании значения предложения ... три ... ... ... ... ... предложения
(предикативноғо минимума); 2) грамматические значения ... ... от ... ... ... ... ... предложения.
Сөйлем құрамындағы сөздер лсксикалық мағына білдіретін элемент
болумен бірге ... ... ... ... та есептелінеді.
Сондықтан да сөйлем құрамына енген кез келген сөз ... ... ... байланысқа түскен екінші сөзге тәуелді, сыбайласып
қолданылуға ... ... ... ... ... ... бір ... дәрежеде тәуелді, байланысты болуы оның сөйлемдегі қызметімсн
тікелей байланысты болады. ... әрі ... әрі ... элемент
ретінде қолданылғаи кей сөздердің уақыт өтуімен байланыты тек ... ... ... осы сөйлемнің семантикалық талабының
нәтижесінен ... ... ... осы әрі ... ... ... ... элементі болу талабы кей ... ... ... ... ... құрылымдық элемент негізгі
қызметі болып, ... ... ... ... қалыптасқан сөздер
пайда ... ... ... ... ... ... ... алып
қарайық. Алды, арты сияқты көмекші есімдер ... ... сөз ... ретінде қолданылғанда сөйлемде әрі ... мән ... ... сипаты бар сөз ретінде қолданылады. Адасқанның алды —
жөн, арты ... ... Егер бұл ... ... есім ... қолданылса,
сөйлемінде жеке мағыналық бөлшегі ретінде ... ... ... ретінде ғана колданылады. Мысалы, Етістіктің алды -
ағын су, Ерте тұрды жас сулу Ағын сумен ... жу ... Міне ... ... ... құрылымдық элементі болуы өзінің депбес ... ... ... ... мағынасының жалпы болуына
әсер еткен. ... ... ... кеңістік мағына кеңістік септік арқылы
беріледі. Бірақ септік жалғауының берген мағынасы ... ... Кез ... ... ... ... орынды білдіреді де, біреу
шыққан орнын (шығыс септігі) екіншісі ... ... ... ... ... ... (барыс септігі) мағынаны білдіреді. Осы кеңістік ... етіп ... ... ... үсті ... ... ... ортасы, арасы,
іші сияқты сөздерді қолданады. Бұл сөздердің барлығының ... ... осы ... мағынамен сыбайлас, соған бейім мағыналық
элемент—-сема бар. Сөйлемде ... ... ... бұл ... ... ... көш келеді дегенде сөйлем құрылымдық сипаты
жағынан кемістік көріп тұрған жоқ. Күңделікті сөйлеу тілімізде Бөгеннен ... ... көш ... ... көш келеді деп айта да, жаза ... ... ... тілдерінің материалдарына бағдар салып
қарайтын болсақ, ... ... ... ... ... ... да бір түрлі жолмен болған деп қағида ... ... ... болмайгын сияқты. Түркі тілдеріндегі көмекші сөздердің
өзара тең ... ... ... болады. Мысалы, қазіргі өзбек
тілінде ... ... ... ... ... юзасидан, холда,
мобайнида, қадар, кура, сингири, асосан, ... ... чоқ, гуё ... ... ... ... ... қырғыз тілінде
қолданылатын чалыш, сөрейдейре, қаратпа шылаулары, қарақалпақ тілінде ... ... ... ... ... гә, хәм шылаулары ... ... ... ялы, ... ... ... ... т.б. шылаулар
қазіргі қазақ тілінде қолданылмайды. ... бір ... ... көмекші сөздердің де даму, қалыптасу жолы бір ізді ... ... ... ... ... етістікке өту жолы мен толық
мағыналы етісгіктің шылауға өту жолын бір ... ... ... сөзі ... ... ... тұр. Осы сөз, осы ... әрі
толық мағыналы етістік (Қарай берші Кадала), әрі ... ... ... ... ... ... қызметінде қолданылған кезде ол
септік жалғауының біреуімен (барыс септігімен) ... сол ... ... Көмекші етістіктер болса ... ... ... есімше, көсемше сияқты формаларының біреуінде тұруын
талап етіп, сол етістіктің түрлі ... ... ... ... амалдың өту сипаты) жинақтап тұрады. Ал ... ... ... ... ... дамып, мүлде басқа қасиетке ие болады. Көмекші есімдерге
негізгі ... ... ... ... схемасы алынады. Дегенмен
де көмекші ... ... ... бар ... ... болатын. Атауыш сөздердің көмекші сөздер қатарына өтуі ... және ұзақ ... ... ... Бұл ... ... ... заңдылықтары қатынасады да тілшілердің алдына шешілуі
қиын мәселелер кояды. ... ... ... ең ... ... ... үшін ... Сөзсіз бұл жерде сөз мағынасының, дамуы, жалқының
жалпыға өтуі, деректі де ... өту, ... жолы ... сөздердің лексикалық және грамматикалық ара ... ... мен сөз ... ара ... ... жалпы
тіл біліміне қатысты болған теориялық мәселелер сөз болуы қажет. ... ... жеке ... ... үшін оның ... ... ... анықталуы қажет ... ... ... тіл білімінің
өкілдері сөздер өз мағына дербестігінен айырылғанда ... ... ... ықшамдайды дейді. Егер тіл-тілдердегі сөздердің даму жолын толық
мағыналы сөзден қосымшаға қарай дамиды деген қағиданы ... ... ... өте ... болмауын ескерсек, ... шек ... ... Бұл ... тек семантикалық заңдылықтар
ғана ықпал етеді деу жеткіліксіз, ... ... ... да ... ... Сонымен бірге атауыш ... ... ... ол ... синтаксистік қызметі де өзгереді. Яғни түбір
сөзден қосмшаға өту үшін әрі ... әрі ... әрі ... ... ... сөздер бір жақты ... әр ... ... бұл лексикографиялық теория-мәселелерін шешуге де себі ... ... ... сөз ... біз көз алдымыға көмекші есім көмекші
етістік, шылау сөздерді келтіреміз. Бұл ... ... ... ... ... де, синтаксистік қызметі де бірдей емес, бұлардың
түркі ... ... ... де бір ... ... Мысалы, септеулік
шылаулар басқа көмекші сөздерге қарағанда ... ... ... өте аз ... Сондықтан көмекші сөздердің жалпы даму
жолын анықтау үшін жалпы заңдылықтарды ... ... «әр ... ... заңдылықтар» туралы да ,пікір айту керек.
Көмекші сөздердің әр тобының қалыптасуының өзіндік ерекшеліктері ... біз ... ... тоқталып өтуді жөн көрдік. Талдауды көмекші
етістіктерден бастаған дұрыс сияқты. Себебі, ... ... ... ... ... сөздерге қарағанда толығырақ зерттелген.
Екіншіден, көпшілік ... ... ... ... бірі
екіншісін толықтырып жатады. Үшіншіден, көмекші етістіктердің барлығы
өздерінің толық мағынасынан артынан қол үзіп кете ... Тек ... еді, ... ем және ... ... ғана айтуға болады.
Қөмекші етістіктердің қалыптасу, даму жолын анықтау үшін, ... мына екі ... ... ашып алу ... ... көне ... ... қолданылатан көмекші етістіктердің қанша
екендігін, мағынасын анықтап алу ... ... ... себеп біршама
ғалымдарымыз орхон-енисей жазба ... ... ... ... ... ... қолданылмаған деген тезисті
қолдап жүр. Мысалы, Н.Оралбаева С.Е.Маловтың кітабындағы Тедміліг ... ... ... ... ... ... сөйлемді мысал ретінде ... ... ... ... ... ... и Кара— Буқа, вдвоем
споена, сосчитав, получили». Бұл ... С.Е. ... ... ... ... ... өйткені Ғ.Абдурахманов
XI ғасыр жазба ескерткіштерінде көсемшенің мағынасы мен ... ... ... ... ... ... бұл кезде көсемше мем
етістік еркін сөз тіркесі ... ... деп ... автор орхон-енисей дәуірінде көкмекші етістік әлі ... ... ... форма. Екінші аналитикалық форма ... бар ... ... ... болуы ықтимал) жасаушы
негізінен, көсемше формасы мен ... ... Тіл ... ... мағынасы мен синтаксистік кызметі анық байқалынбаса,-
көсемшелердің тарихы бір шама зерттелінген, мағынасы мен ... ... ... ... бар. ... ... ... көмекші етістік қызметінде қолданылуында етістіктің көсемше
формасының қызметі мол. Үшінші, етістіктің ... ... ... ... Себебі көмекші етістіктер де бір кездерде толық мағыналы етістік
болғандығы, оның көсемше не есімше ... ... ... ... ... ... ... түркі тілдерінде де күрделі етістіктер
осы үлгіде мағына және ... ... ... ... етістік ретінде
қолданылатындығы тіл білімінде сыр емес. Мысалы, сатып алды, ... ... Егер осы үш ... басы ашылатын болса, онда көмекші етістіктің
қалыптасуының негізгі заңдылықтары белгілі болады.
Орхон-енисей ... ... ... етістіктер
қолданылған ба? Әрине, қолданылған.
«Еследствие (твоего) непонимания ... ... и ... гвоей
ыизости мой дядя — каган улетел (т.е. ... ... ... ... ... тазіп барды; «Великий Иркин бежал с немногими только ... ... ... остаться лежать на земле и на дороге” ... ... на ... в земле Усунбундату” (Том 19) т.б. ... ... ... ... ... ... ... етістіктің сирек қолданылатыны баса айтылады. Мысалы, орхон-енисей
тіліндегі ... ... ... М.А. ... ... ... бар, бәр, ... иоры, ка, ал, ыд, эст, ур, кзе, көр, у,
эр, кыл, ит ... ғана ... ... ... ... Г.Айдаров орхон жазу ескерткіштерінде көмекші етістіктердің
қолданған, қолданбағаны туралы ешбір сәз ... ... ... ... е, ... ті, ге, бол, ол, қол, бер, ыд, кел, көр, олур ... ... ... ... Ал А.М. ... X —ХПІ
ғасырдағы Түркістан ескерткіштерін зерттеген еңбегінде әр мен бел сөздері
ғана көмекші етістік қыметінде қолданылғандығын ... ... ... ... ... ... ... жазба ескерткіштерінде қолданылған, ... ... мен ... ... ... екі ... бөлуге
болады. Бірінші топқа есім ... ... ... ... ... ... жасайтын көмекші етістіктерді жатқызуға болады. Олар
әр, бол, қыл, ит сияқты ... ... ... ... ... ... етістіктің аналитикалық формасының құрамында
қолданылады да, етістіктің ... ... ... ... ... саны ... бар. Олар бир, (бер), бар, олур,
оры, кал, қол (га), ет, ыд, қор ... ... ... ... бар ... ... кейбір көмекші етістіктер әрі
етістіктің аналитикалық формасының құрамында қолданылса, әрі ... ... де ... ... ... еді ... ... етістігі,-
«Я был народом составлявшим племенный союз, где ... ... ... ... ... еді ... ... будун
сөзіне тіркесіп, оған шақтық ... ... ... ... ... тұр. Ал мына ... болса басқаша кастетке ие.
Салыстырыңыз, Акім ара іді оқсыз кок турк анча ... ... ... ... (границами) они так обитали (восседали), устранвая
«голубых» тюрков которые были ... без ... и без ... ... «И ... на ... в земле Усынбатту»
(Том 19). Келтірілген мысалдарымызда ерті ... ... ... ... етістіктеріне тіркесіп оларға өткен шақтық мағына қосып тұр.
Демек шақ категориясының ... ... ... ... ... жазу ескерткіштері ... ... ... ... айтқан ғалымдардың көпшілігі құрамды ... ... ... ... тоқталады. Бұл заңды да сияқты. Себебі жазба
ескерткіштер тілінде көмекші ... ... ... ... ... ... ... қолданылуы өте анық
байқалынады және жиі қолданылады. Бұның ол ... ... ... жоқ емес ... Біріншіден, мына ... ... ... ... жаңа сөз ... ... өте ... Екіншіден,
егістіктің грамматикалық формалары ... зат ... ... ... көп мағыналы болған. ... ... ... ... ... ... ... кезде көмекші
сөздерді пайдаланған не сөздердің тіркесін талап еткен. Дұрыс ... ... ... ... ... ... ... Білге каған” дегендегі тезіп
барады тіркесін ... ... ... қашып барады түрінде аударуға болады.
Көне түркі жазба ескерткіштерінде ... ... екі ... мағыналы
етістіктің тіркесі болуы да мүмкін. Бертім, алп ерін ... ... ... ... ... ... ... қыла бердім» (Білге қаған ... қылу ... ... форма. Бұл сияқты аналитикалық формалар
грамматикалық ... ... ... қосымшалар арқылы беруге
болмайтын жағдайларда ғаиа не стильдік мақсатпен ... ... ... ... ыт йыл онынч ай алты отузқа уча барды. (Білге ... ... уча ... ... ... ... соңғы пікірімізге дәлел ... жазу ... ... ... екі ... атқарғап. Бірі етістіктің ашқ категориясының мағынасын білдіруі.
Мысалы, Кул тігін бір қырқ жша жур ... шел ... ... ... ... Кул ... жок ... коп олмари артігіз «Если бы не ... все бы вы ... ... ... чур ... ... иті ажу
олуртым «Бильгя Кули—чур управлял иародом ... ... ... ... ... ил тута ... сан ... же ты, находясь з ... у тебя ... нет ... ... т.б. Орхон жазуындағы қолданылған
екінші бір топ аналитикалық формалар амалдың ену сипатын білдірген. Мысалы,
Олури жолта ... ... ... ... ... ... на земле и на
дороге» (К.Тб-49). ТУрк будун анта жоқ, болу ... арті «Имя ... ... ... к ... ... ... ескерткіштерінде ... ... ... ... арқылы берілген. Тек еді ерміш
сияқты ... ... ... ғана ... мағына беруде
қолданынылған. Ал амалдың ату сипаты болса, түбір сөздердің ... ... ... ... ... ... (толық мағыналы) етістіктердің көмекші ... ... ... ... ... ... өту ... қатыс болған
мағыналық реңк қазіргі түркі ... де, ... ... ... ... ... ... VI—VIII ғасырларда болса амалдың
өту сипатын білдіру тек аналитикалық форманың үлесіне тиген. Қазіргі түркі
тілдерінде қолданылатын ... ... ... ... қыла, -кіле сияқты
амалдың өту сипатын, білдіретіл қосымшалар ол кездерде қолданылмаған. ... ... ... ... барады сияқты тіркестер сирек болса да
қолданылған. Мысалы, «На краю гор Этлокен. Я перезимовал. От ... я ... ... -гуру-19) адрьтлмыс «оплакивала удалившегося от меня
нокойнкха..» (Их%—Асхет — ... ... ... ... ... айтты, қойды, ұрды, жіберді сияқты тіркестсрдің де арғы ... ... ... ... ... ... ... мағыналы көсемше
формасы толық мағыналы етістіктердің ... ... ... да ... ... ... через реку Иргьип». «Три корлука, с ... ... ... ... ... мынадай қорытынды ... ... ... ... ... ... жүрген сөздер бір
кездерде толық мағыналы етістік ... ... ... ... ... ... ... солғындатып, мағына ... ... ... ... үшіи де ... бастағап,
Бұл сол ... ... дәл беру ... ... ... ... алғашқы кездерде олар толық мағыналы
екі етістіктің қатар қолданылуын пайдалған. Біздіңше, амалдың өту ... ... үшін ... ... екі ... ... сөз ... қолданылуы қажет болған сияқты. Қолымызда бар материалдардың
көрсетуінше, ... ... екі ... ... тәсілі
еркін яғни кез келген формада болғандығын көрсетеді. ... ... ... ... XII—XIV ғасыр ескерткіштерінде ... ... ... ... ... формалы етістікпен
тіркескен көмекші етістіктердің амалдың өту сипатын ... тұр. Бұл тек біз ... үш ... ... ғана ... ... жазылған тіл біліміне байланысты ... да ... туша ... тура бар (Изысканный дер (56). XIII—XIV ғасыр
жазба ескерткіштерінде көмекші ет-істіктер шақ ... ... де, ... ... да ... айтқанда тарихи ... ... ... ... ... ... ... бір кездерде толық
мағыналы атаушы сөз ... ... ... ... ... даму дәрежесіне қарай 4 сатыға бөледі: I) дербес сөз, 2) ... 3) ... сөз, 4) ... Атауыш сезден қосылмаған дейін даму ... ... ... ... ... кей ... ... атауыш сөздерге ... ... жеке ... да жасалынған. Ал, көмекші ... ... да ... ... ... сөз ... даусыз. Тіл граматикалық
формаларының дамуы тіл ... ... ... ... Ол, ... адам ойын ... дәл беру талабы болса,
екіншісі — экономия (үнемдеу) заңдылығы. ... тіл ... да, бір ... ... анық. Бұл заңдылықтардың барлығы бірдей бір
элементтің дамуында әрекетке ... де, ... не ... қатар
ықтимал жасауы да мүмкін. Дегенмен ... ... ... тілдің
үздіксіз, жетіліп отыруын ... ... ... ... ... де осы ... ... мол. Грамматикалық мағына
да лексикалық мағына сияқты объектив ... ... ... ... өмір тәжірибесінің дамуымен ... ... ... туралы да көзқарасы өзгеріп, жаңа ... ... Адам ... ... оның өмір сүру ... саналатын тіліне де ықпал жасайды. Рас, кез ... ... ... ... түрлі жолдарының болуы ықтимал.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі.
1. Ысқақов А. ... ... ... ... ... , ... ... К. Граматика теориясының негіздері. Алматы , 1974 ж.
3. ... С. ... ... ... сөздігінің граматикалық сипаты.
Алматы, 1998 ж.
4. Оразов М. Көмекші сөздер І кітап ... 1997 ... ... М. ... ... ІІ кітап Ташкен, 1997 ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жарнама шығындарын аналитикалық есептеуді ұйымдастыру3 бет
Әйелдер қылмыстық әрекетінің психологиялық негізі туралы10 бет
Алдын-ала тергеудің заңдылығын қамтамасыз ету мақсатындағы прокурорлық қадағалауды ұйымдастыру41 бет
Бастауыш сыныптарда үндестік заңдылығын үйретудің жолдары63 бет
Жылу құбылыстары. Конструкциялық элементтер32 бет
Менеджмент - басқарудың жаңа әдісі22 бет
Менеджмент мектебі7 бет
Менеджмент пәні11 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
XІХ ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар туралы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь