Тілдік қатынас формалары

Тілдік қатынас әдетте екі түрлі формада болады: ауызша және жазбаша.Жазбаша беріде, жазумен байланысты пайда болды. Ал , ауызша форма ойды білдірудің құралы , қатынас құралы – тілмен ол алғаш пайда болған күннен бері бірге жасасып келеді. Фонетиканың негізгі зерттеу объектісі - тілдің ауызша формасы. Бұдан жазба формаша форманың фонетикаға қатысы жоқ екен деген ұғым тумау керек. Текске фонетикалық талдау оның айтылуына негізделеді.
Адам баласының тілі - дыбыстық тіл . Оның ойы , айтар пікірі белгілі бір дыбыстық комплекстен тұратын сөздердің арқасында іске асады. Сондықтан да тіл дыбыстарын, оларға тән түрлі заңдылықтарды білудің мәні зор. Дыбыстық өзгерістерді есепке алмай тұрып , лексикалық , грамматикалық құбылыстардың төркінін , өзгеріп дамуын айқындау мүмкін емес.
Фонетика (гр. рhone - дыбыс , phonetikos - дыбыстық ) - тілдің дыбыстық жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Атап айтқанда , фонетиканың қарастыратын мәселелеріне мыналар жатады : тіл дыбыстарының пайда болуы, олардың іштей жіктелуі және бір – біріне әсері, буын , екпін , тілдің дыбыстық жағы мен жазудың арақатынасы , орфография , орфоэпия т.б.
Дыбыстардың пайда болу , өзгеру сырларын білмей тұрып , лексикалық та , грамматикалық та құбылыстарға ғылыми түсінік беру , өзімізге мектептен таныс қатаңдану , ұяңдану сияқты дыбыстық өзгерістерді түсіндіру , қазіргі жазудың сырын түсіну қиын. Фонетика тіліміздегі бірсыпыра сөздердің пайда болуын анықтауға , тілдердің арасындағы туыстық байланысты табуға , тілдің айту , жазу нормаларын дұрыс меңгеруге мүмкіндік береді. Ана тіліндегі дыбыстардың артикуляциясын жетік білу шет тілін дұрыс меңгеру үшін де өте қажет.
        
        Тілдік   қатынас  әдетте  екі   түрлі   формада   ...  ...  ...   беріде,  жазумен  байланысты   пайда   болды.  Ал  ...  ...  ойды  ...  құралы  ,  қатынас   құралы  –  ...   ...  ...  ...  ...  бері   ...   ...   келеді.   Фонетиканың
негізгі зерттеу объектісі - ... ... ... ... ... ... фонетикаға қатысы жоқ екен деген ұғым ... ... ... ... оның ... ... баласының тілі - дыбыстық тіл . Оның ойы , ... ... бір ... ... ... ... іске асады. Сондықтан да тіл ... ... ... ... ... мәні зор. ... өзгерістерді есепке
алмай тұрып , ... , ... ... төркінін ,
өзгеріп дамуын айқындау мүмкін ... (гр. рhone - ... , ... - ... ) ... ... жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір ... ... , ... ... ... ... ... : тіл
дыбыстарының пайда болуы, олардың іштей жіктелуі және бір – ... буын , ... , ... ... жағы мен жазудың арақатынасы ,
орфография , орфоэпия т.б.
Дыбыстардың пайда болу , ... ... ... ... ... та , ... та ... ғылыми түсінік беру ... ... ... ... , ... сияқты дыбыстық
өзгерістерді түсіндіру , қазіргі ... ... ... ... ... ... ... пайда болуын анықтауға , тілдердің
арасындағы туыстық байланысты ... , ... айту , жазу ... ... мүмкіндік береді. Ана ... ... ... білу шет ... ... ... үшін де ... айтылуы және жазылуы бар.Әдетте , мынадай көзқарас
келеді: шын тіл - ... ... ... ... ) тіл, яғни ... етіп жазу және ... етіп, қатесіз оқу. Ал ... ) ... ... кете береді. Тілдің ... ... ... үшін ... ... қате ... ... керек.
Дұрысының өзі жазудан гөрі айту әлдеқайда ... ... , ... адам ... ... ... де , содан соң
жазуға көшеді. ... ... де ... ... ... ... , оқуынан гөрі тыңдауы көп орын алады.Тіпті ... ... ... , ... өзі де дыбыстарды іштей ... ... . ... , сөздің өмір сүру ... - ... . Әріп сол ... шартты таңба.Бір ғана дыбысты әр түрлі ... ... ... ... ... : ... ... және естиміз
, ал әріпті жазамыз және ... ... оқу , ... ... айту болып шығады.
А.Байтұрсынов өзінің "Тіл – құрал " деп ... ... ... ... айтқан :"Дыбыс ... ... ... ... сөз ... ... қарып бар дейміз . Айтқан
сөз ішінде пәлен дыбыс бар ... ... пен ... ... ... ... бірін қатыстырып , шатыстырмасқа тиіс .Дыбыс естілетін ,
көзге көрінбейтін нәрсе , ... ... , ... ... ... 80 жыл ... ... осы бір қарапайым қағиданы әлі ... ... ... ... ...... ... мүшелерінің қызметінің
жемісі. Дыбыс- ... бір ... ... ; ... , бірақ
мағынасы жоқ.. Ал олардың , ... бір ... ... тіркестері
мағыналы сөздерді білдіреді. Олай ... , ... ... ... - сөз бен ... (сөз бөлшектерін ) құрастыратын
материалдар ... ... мен ... құрастыру үшін әр тіл өзінде бар
толып жатқан ... ... ... ғана ... типтерін
(түрлерін) пайдаланады. Дыбыстық құрамының ... бас , көз , жер ... , адам ... ... ... шатастырмай , мағынасын дұрыс
түсінеміз. Олай болса , ... ... ... сөзді тануға қызмет
етеді.Қысқасы , тіл ... ... мен ... ... ... мағынасын ажыратуға қызмет етеді.
Тілде , әдетте , біз ... ... көп әр ... бар , олар әрбір жеке ... ... ... ... ... алатындай санаулы ғана дыбыстар типіне ... ... ... ... ... да ... заттың
вибрациялық қимылынан пайда болады.Тілдегі дыбыстар да – күрделенген
вибрациялық ... ... ... ... ... ... нәтижесінен өзінің ырғағы , күші , ... ... әр ... ... ... ... , ... : олардың ырғағы , күші , , әуеніне ... ... ... ... бір ... ... байланысты: бұлар -
дауыстылар.Енді бір саласы ... ... : олар ... ... ... ... (дауыстылар) музыкалы
болып келеді де , салдырмен байланысты дыбыстарда ... ... ... дауыссыздардан айырмасы дыбыстау мүшелерінің
қызметіне байланысты : дауыстыны айтқанда, дыбыстау ... жан ... ... ... да, дауыссызды айтқанда , олар бір жақты
(бөлшектене) қимылдайды. Анығырақ ... : а) ... ... ... толық қимылынан пайда болады да, дауыссыздар
дыбыстау ... бір ... дара ... ... болады;
ә)дауыстыларды айтқанда , фонациялық ауа кедергісіз (еркін) шығады ... ... , ... ... ... ... да ... болады;б)дауыссыздарды айтқанда , фонациялық ауа ... ... да , ... ... , баяу ... ауа шығу ... қарай дауыссыздарды шартты түрде
лепті , дауыстыларды лепсіз десе де ... ... ... ... фонемалар
әлдеқайда көп. Оқулықтарда бұлардың саны 25 , енді ... ... ... ... қазақ тілі " (Лексика,фонетика) оқулығы ... ... ... ... 25 ... бар ... " – дейді. Жақша
ішінде у ... ... ... ... ... , буын ... ... тобына жатады. Осы тізімдегі в,ф,х,ц,ч –
қазақ тіліне орыс тілі ... ... ... Алайда бұларды
топтастырған кезде (қатаңдардың құрамына ) 26- ... щ әрпі ... ... 26 дауыссыз бар деушілер осы щ ... ... жүр. ... щ ... емес , ... Ол- созылыңқы (немесе
қос) ш дыбысының таңбасы.Сонымен қазіргі қазақ ... 25 ... ... ... ...... ... үшке жіктеледі.
1.Дауыстың ... ... де ... ... ... ... үшке бөлінеді:
а) үнділер : л,м,н,ң,р,й,у;
ә) ұяңдар : б,в,г,ғ,д,ж,з;
б) қатаңдар : п,ф,к,қ,т,ш,с,х,һ,ц,ч;
Ұяңдар мен ... ... ... ... жақсы білген жағдайда дауыссыздардың бұлай
жіктелуін есте сақтау ... ... ... 10 ... үшеуі
(а,ә,е) дауыстылардың , қалған жетеуі ұяңдардың таңбасы ... ... ... жеті ... ... ... білу керек .
Яғни
б в г ғ д ж ... ф к қ т ш ... - ... .Үш ... жеті – 21.Қалған дыбыс (х,һ,ц,ч)
қатаңдардың қатарынан орын ... бір – ... ... ... жеке ... ... ... үнділерде дауыс (тон) ... да ... аз ; ... ... ... ... да, ... аз болады.Ал
қатаң дауыссыз тек ... ... ... ... дауыс
қатыспайды).
Дауыссыздарға дауыстың қатысу ... ... ... ... ғана бала – ға, қыз – ға, ат – қа, ас – ... неге ... ғ,қ ... жалғанады , ақ ешкі , қара қой
айтуда неге ... , ... ... ... дейтін сұрақтарға нақты
жауап ... ... Енді үнді ... ... ... тән ... сипаттап көрелік.[5]
Р фонемасы тіл ұшы альвеолға нық тиіп , ... ... ... шығу ... ... Сөз ... р бір ... де, сөз ... ... екі рет ... Сондықтан бұл
фонеманы вибрациялық (діріл) фонема дейміз.
Бұл фонема сөз ортасы мен сөз ... көп ... ... ... , р сөз ... ... ... салдарынан өзге тілден ауысқан р – дан ... ... ... ы ... і ... ... (протеза жасалып)
отырады , не ... , ... ү,ұ,о ... ... ... тұрады.
Мысалы : (ы) рахмет , (ы) рас, (ы) рай , (і) рет , (ұ) ... ... , ... ... ... ... ... еленбейді ,
соңғы сөз кейде ұрықсат , кейде ... ... ... жүр. ... ... ертеде ауысқан Урал, русский, Рим ... ... Орал , орыс , Үрім ... ... жүр ... ... да айтылуына сай , ал Үрім деген әдеби тілімізде Рим ... ... ... ... род ... ... алдынан әнтек ұ естілетінін атап ... ... ... ... – дан ... ... алдында айтылуда селбесетін
дауыстының мағынаға тиер әсері ... ... ол ... ... , ... Ал редактор, радио, реализм , республика ... ... ... ... ... орыс ... жуық ... фонемасын айтқанда тіл ұшы альвеолға бір тегіс , ... ... ; бұл ... ... , ... ... ... , фонациялық ауа тілдің екі жағын ала шығады , ... – ды ... ... ... ... ... көп ұшырайтын жері - сөз ... , ... ... л ... ... – кем ... ; л – дан ... сөздің алдынан қалай да бір ... ... ... бұл ... де ... ... Бұл
автор , лақ, лақтыр дегенде аздап болса да ... ... ... ұ ... ... ... ылақ деп ... ұлақ деп
те айту жоқ емес.
Өзге түркі тілдерінде де ... ... ... ... ... ... ... қарағанда қырғыз тілінде сөз
басында л фонемасы а,е,и алдынан ұшырамаған.Сондықтан лазым , ... ... ... , ылайық , ілеп ... ... ... Ал басқа
дауыстылардың алдынан тікелей л – дың өзі келе ... ... , ... ... (қазақша лоқсу), лөк (қазақша үлек ), ... ... ... , сөз ... ... тілінде) езу қысаң
дауыстының алдынан л айқын ұшырай беретін ... ... шам лып ... лық ете ... дегендегі лып , лық ... ... л – ... ... ... ... ... тіліне игі әсерінен қазіргі қазақ
тілінде интернационалдық сөздер де , төл ... де ... ... ... ... тұрып , л аңлаут позицияда кездесе
береді : лаборатория , ... , литр , ложа , ... осы ... ... ... ғана емес , айтуда да лаж , лайық , леген
тәрізді ... осы күні л – дан ... ... ... есімдіктерінің (бұл,сол,ол) соңғы л дыбысты:
а) ... ... ә) ... ... сөз ... түсіп қалады:
С е п т і к т е А н ... т а л ғ ы ... с ө з а л д ы н д ... ... ... ... бұ(л) ... со(л) ... о(л) ... ... ... ... кей уақыт ал,бол сияқты етістіктердің соңғы
л – ы ... ... ... ... ... ... ... де айтыла береді. Басқа жағдайда л сөз ... мен ... өте жиі ... ... фонемасы қосымшаларда д,т ... ... ... , ... , ... , қалалар , малдар , тастар.
Й фонемасы тіл алды алғы ... ... ... ... және шолақ у арқылы ... ... екі ... ... өзге ... ... та айтылмайды, жуысып та ... : й мен у – ды ... ... ... екі ... бір-біріне таяу тұруы шарт
(жабыса немесе жуыса ... шарт емес ... ... ... ... тек мына ... ... кездеседі : я (я сен кел, я ол ... ... яки. ... тілдерінің қазақ тілінен фонетикалық басты бір айырмасы: ... й ... ... үнемі ж-ға ... ... яман ... – жақсы,йоқ – жоқ,янында – жанында т.б.
Сөз ортасы мен сөз ... й жиі ... ... ... тағы басқалар.
Й фонемасы түбір сөзде де, ... ... де ... іші мен сөз ... й қай дауыстының болса да соңынан
келе алады ; ... ... ... ... – қазақ
тілінде заңды қағида, ал й ... ... ... көрінген
дауыстымен көрші тұра алмайды : ... ... ... жиі ... да ... ... ... дайын, бейіс), ұй, йү
комплексі тым сирек ... ... ... немесе әбүйүр); ал йо,йө
тізбегі төл сөздерде мүлде кездеспейді . Орыс тілі ... ... ... ... ... еске алмағанда, бұл сияқты
дыбыс тізбегі қазақ тілінде ... ... ... д жаңа түркі тілдерінде белгілі
жағдайда й – мен ... ... : адақ – аяқ, ... – айғыр, адығ – аю
т.б.
Қазақ тілінде, кей уақыт реликт ... ... ... ада ... ... ... да ... береді; ада – жұда дегенде
ада сыңары да ада ... ... ... ... ... ... тіліндегі сөйле дегеннің негізгі түбірі – сөз (оған
етістік ... ... ... ... з фонемасы й – ға ауысып
тұр).
У фонемасы ... ... және ашық ... де, ... да тұрып таза үнді (сонар) ... у бұл ... ... буын ... ... ... : ... т.б.
У фонемасы екі еріннің азын-аулақ ... ... ... ... бұл – ерін ... ... Бұл
фонема сөздің қай шенінде болса да ... ... ... абсолют басында жалаң сонор у ... ... жуан ... ұ, ... ... ү ... ... айтылады.
Сөйтіп , р,л,й,у – үнді фонемалар.Бұл - төртеуіне тән ... ... қай – ... да ауыз ... арқылы пайда
болады. Атап айтқанда, бұларды дыбыстағанда ... ауа ... бұл ... ауыз ... ... ... ... тіл ұшы альвеолға тию ... ... : ... мүше ... нық ... де, ... ауа мұрын арқылы
шығады.Сондықтан оны ... ... үнді ... ... , көбіне , сөз ішінде , сөз ... ... түн, ... ... н көбіне, өзге ... ... ... : ... ... ауысқан сөздер),нақұрыс, нан
, науа, намыс,нәр ... ... ... ... тілі арқылы ... ... ... ... ... жоқ емес ; н – нан ... сөздердің дені өзге тілдерден
келуіне ... н сөз ... ... ... ерте ... аз ... болуы керек.[6]
Бұл фонема қосымшалардан септікте (і л і к т е: бала-ның,нан-
ның,күн-нің; т а б ы с т а: ... ы ғ ы с т а : ... ... ... белгілі маманы С.Е.Малов жіктеу[7] , сілтеу
есімдіктеріндегі н ... ол ... ... ... ... болу керек дейді. ... ... ... ... ... н да сол ... ... болуы ықтимал.
Н фонемасы кей қосымшаларда д,т дыбыстарымен ... ... ... ... екі ерін ... нық тиіп,
жымдасады да, фонациялық ауа ... ... бұл да- ... жолды
үнді.
Бұл фонема сөздің қай ... ... да келе ... да, ... сөздерде де,жалғауларда да м ... ... т ә у е л д і к т е ... і к т і к т е ... к ө - м е к т ... с е п т і к т е ... т.б. кездесе береді.Едәуір
түркі ... ... ... м ... келе ... ... ... соңынан болуы мүмкін ... ... ... м
үнемі п-ға айналып ... ... ... батман,
кетмен, чекмен, тоқмақ ... ... ... уақыт б-дан соң мұрын ... ... ... ол м-ға ... ... деп те, ... деп те айтылады;
бағана,мана деп те ... ... ... б ... ... ... ... мысалы: бін-мың,бең-мең,бен-мен,бін-мін.[8]
Ң фонемасы тіл арты артқы таңдайға нық тиюі ... тіл ... ... ... ... ауа ... ... ң-мұрын жолды
үнді (сонар).Бұл дыбыс тек сөз іші мен сөз ... ... ... ... ң ... мұрын арқылы
шығатын н деп түсінеді; бұл ... ... ... осы ... ... ... тілінің ң фонемасын тұрпайылау деп
ойлайды.Бұл екі ... ... де, ... ... емес: а) ң жасалу
орны жағынан н-ға ... ... н - ұшы ... ... ң – ... орны ... тіл арты ... демек , ол жасалу
орны жағынан н – ға ... қ,ғ ... ... ... ... ... бірде (қ,ғ- ларды айтқанда) ауыздан, ... – ды ... ... ... ә) ... ... жасалу орны
жағынан – тіл ортасы дыбысы, қазақ тіліндегі ң – тіл арты ... ... ... әрине , жөнсіз.
Сөйтіп, м,н,ң фонемаларының ... ... ... ... фонациялық ауа мұрыннан шыққандықтан, оларды м ұ р ы ... о л д ы ү н д і ... деп ... бола ... ... бірінің артикуляциялық ... ... ... м – ... ә) н – ... ... б) ң – тіл арты ... айтылу (ауаның шығу) жолына қарай да үш
топқа ... ... ... ... ... Ызың ... дауыссыздар:ф,в,с,з,ш,ж,х,ғ,һ,л,й,у;
б) Діріл дауыссыз – р.
Шұғыл фонемаларды айтқанда дыбыстау ... ... кілт ... ... соң шұғыл қайта ... ... ... ... ... ... ... тарылтады,бірақ ауа біржола үзілмейді,сыздықтап, сүзіліп
шығады.Діріл ... (р) тіл ... ... ... ... ... екі ... бір-біріне нық тиіп, содан ... ... ... пайда болады; басқаша ... олар ... әрі ... ... ... ... Бұл
екеуінің ішінара айырмасы – бірі (б) – ұяң,бірі (п) - ... п ... ... да, ... да ... отырады, ал б сөз
аяғында кездеспейді. Мысалы:бала,қабан,табу,пұл,апа,тап,кетпен ... ... ... ... ... ... айтқанда осы
күнгі чуваш тілінде) үнсіз дауыссыздардың әрқайсысы жуанды-жіңішкелі
келіп,фонематикалық мән ... ... ... ... ... ... ... ерекшелік қазақ тілінде де ... б,п ... ... ... қосылып, жіңішке түрде естілуінің ... ... ... жоқ: мұндай жағдайда мағынаға ... ғана ... ... ... (мысалы:
бал,бел,бол,бөл,бас,бес,доп,дөп,тап,теп)
Сөз басындағы б кей ... ... ... ... ... (соның ішінде шор тілінде)[9] п түрінде де айтылып ... ... ...... – селжүк
тобындағы тілдерде (түрікпен, азербайжан т.б. ... б ... ... ... ... мысалы, бер,бермен сияқты сөздер
вер,вермеуір түрде де айтыла береді.[10]
Қазақ ... ... кей ... ... м – ға да ... шор ... ... немесе ... ...... тілінде, қобыз, жаңбыр, бөрі,борсық.
Қазақ тілінде сөз басында, ... б ... ... (п ... өте ... кездеседі).Сөз аяғында жазылуда б ... п – ға ... ... ... ... б
дыбысы п түрінде айтылады; п сөз басында, көбіне ... ... де ... ... ... (тәжік сөздері),
пайда, пән,парасат (араб сөздері) ,пай ... ... ... ... ... ... тілінде бұл ... кей ... ... ... ... бәле-пәле,бал-пал,пұт-бұт (он пұт бидай деп
те, он бұт ... деп те ... ... ... пұт,пісік,таба т.б.Сөз соңында б ... ... п ... дауыстыдан басталған қосымша жалғанғанда п
ұяңдап б-ға ... ... п-ға ... етістік сөзді көсемшенің ып(іп) тұлғасына
айналдырсақ, ... п ... у-ға ... ... ... ... ... позициядағы) б кейде тіс
пен ерін қатысы арқылы да айтылады.Әсіресе ... ... ... ... ... болудан гөрі дентилабиаль түрде ... ... ... ... ... абайлап,қабады сөздеріндегі б
таза в болмағанмен сол екеуінің (б мен в) ... ... ... ... ... да ... септікте,жіктік
тұлғада) кездесіп отырады. Бұлардағы б,п,м ыңғайына қарай ... ... бен ... ... ... пе? т.б.
Қазақтың бірлі-жарым төл сөздерінің ішінде п редупликациялық ... ... ... ... фонемалары тіл ұшы үстіңгі күрек тістің ішкі ... ... ... соң кілт ашылуынан пайда болады.Сондықтан бұл
екеуі де ... және ... ... ... д,т – ... ... ... (д) – ұяң, бірі – (т) – қатаң.
Д ... ... ... де, т ... ... келе ... д буын ... да тым сирек
ұшырайды.Жазуда кейбір сөз ... д ... ... т – ... ...... Ашхабад болғанмен,олардағы соңғы
д айтылуда т-ға айналады.
Қазақ тілінде д – дан ... ... т – дан ... саны ... ... тілі және ... батыс хун саласына жататын өзге ... ... ... бірі – ... й ... ... тілдерінде д,т келіп ... ... ... фонетикалық ірі өзгешелік те осы ... ... ... ... тілдерінде дауыссыздардың ... ... ... ... да, ... түркі тілдерінде ... ... ролі ... ... ... ... тілінің тағы бір ішінара
айырмашылығы: сөз басындағы т өзге ... ... д-ға ... ... дүн ... төрт ... тұзақ, тажал,төртінші,түн).
Қазақ тілінің қосымшаларында д,т өте жиі ... ... і л і к т е ... ... ы с т а (қаз-ды,хат-ты), ж а т ы с т а (қаз-да,хат-та), ш ы ғ ы с т ... ж і к т і к ... да ... к ө п т і к ... да ... хат-тар) жиі кездеседі.
Басқаша айтқанда, т ... ... д,л,н ... ... вариант болып отырады: ат-тар.
Кей сөздер қазақ ... ... ... ... ... д,т ... отырады:диірмен-тиірмен,теңіз-деңіз,тажал-
дажал,түзу-дүзу; әдеби тілде қалыптасқандары:тиірмен,теңіз,тажал,түзу
т.б.
Интервокаль ... т,с,ш ... ... басталған қосымшаның бұл фонемаларға ешбір
ықпалы ... бұл – ... тілі және ... ... түркі
тілдерінің басты бір фонетикалық ерекшелігі.
Г,к фонемалары тілдің орта шені ... орта ... ... соң ... ашылып кетуі арқылы пайда
болады.Егерде ... ... ... тіркесі болса, алғашқы к –
де имплозия болады да, кейінгі к – де ... ... ... ... екі к ... ... қызметін атқарып отырған екі графикалық ... бар ... ... ... дара ... фонема бар деп түсінуіміз
керек).Бұл тәрізді қасиет өзге ... ... да бар; г,к ... фонемалар.Бұл екеуінің айырмасы дауыс қатысында: г – ... ... ... бұл ... де ... тек ... тұра алады: кә ... ... ... ... ... ... ... (түнгі),ги (гимн),ге (бөгеу),гү
(гүл),гу (гулеу),әк ... ... ... ... ... ... түрінде келеді.
К сөздің барлық шенінде кездесе береді: сөздің ... ... ... т.б.), ... да ... т.б),аяғында да
(төңірек,берік т.б.) айтыла да, жазыла да ... г сөз ... жиі ... ... ... төл ... ... басталады (гу-гу,гулеу,гүл т.б.), г –ден ... ... ... өзге ... ... ... т.б.
Сөз аяғында г айтылмайды.Қазақтың әдеби тілінде сөз ... г ... ... к – ге ... ... ... ... соңғы дыбысы – к.Кей
кісілердің ... ... г ... к-ға ... ... ... ... айтылуы Таганрок.Қыпшақ тобындағы ... ... ... ... ... ... ... бірі
– осы г,к фонемаларының сөз ... келу ... ... оғұз ... тілдерде гел,гөр болып келсе,қыпшақ тобындағы
тілдерде ... ... ... ... хун ... ... ұяң болып бөлінуі ... ... к - г ... айқын байқалмайды.
Қазақ тілі сөздерінің бас шеніндегі г өте сирек ... ... ... ... ... ... ... сияқты сөздер
ауызекі тілде кей ... ... ... ... береді.Осы
жағдаймен байланысты көне түркі жазу нұсқаларындағы бег ... ... ... бек ... еліг ... ... елу болып
айтылады.Мұндай фонетикалық өзгерістерді (тіл ортасы, тіл ... ... ... дауыстыға айналуын) ірі маман С.Е.Малов
жаңа ... ... ... белгілерінің бірі деп ...... ... ... ... сай ... ... барабар қазақ тілінің г жөніндегі кей ... ... бір ... ... ... шақ қосымшасы тілімізде ... ... , ... кей түркі тілдерінде гелен ... ... ... ... тек ... ... қолданылады.
К,г фонемалары кей жұрнақтарда ... ... б а р ы с с е п т і к т е ... ж ... т і к т і ң к ө п ш е с і н д е ... ... ... ... тілдің артқы шені таңдайдың артқы шеніне нық тиіп
жабысып, сонсоң ... ол екі мүше ... ... ... ... ... ... екі к келгенде алғашқы к ... ... к ... арқылы жасалады.Сондықтан жазуда ... ... ... ... ... ... ... мұның айырмасы жоқ. Бірақ, әдетте , жазуда қатарынан кездесетін
екі қ, екі к т.б. екі ... ... жүр; ... ... ... ... керек.Өйткені буын жүйесі жағынан қатар
тұрған шұғыл дыбыстар ... ... бірі ... ... соңғы
фонемасы, екіншісі екінші буынның ... ... ... ... ... біздің бір-ақ қ , ... ... т бар ... ... түрде түсіну керек.
Жасалу жолы немесе ... жолы ... қ – ның ғ – ... ... ... ... да,кейінгісі ызың болады; қ – ... ... ... ... ... қатар тұра алады; мысалы, қа
(қалам), қы (ақын), қо (қоғам), құ ... қу ... қи ... ... ық (жарық), оқ (жоқ), ұқ ... уқ ... иқ ... ... ... ... ... де келе ... ... ... өте жиі ... ... ... да,туынды тұлғада да көп ... ... ... н а қ т а р д а ... ... жақ-қан,жат-ақ, құлын-шақ,бота-қан,қара-
қ,, ж а л ғ а у л а р д а н: б а р ы с с е п т і к т е ... ... к т і к т і ң к ө п ш е с і н д е ... ... мен к бір ... екі ... ... (немесе
жуанды,жіңішкелі варианты) деп қарау дұрыс емес: жуан ... – мен ... ... ... к – мен жапсарласып ... ... ... орны ... бұл ... әр қилы ... де (қ тіл арты ... жасалады да, к – тіл ... ... ... екі ... ... екенін дәлелдейді; ғ,г – нің ... ... осы ... ... ... ... ... фонематикалық мағынамен байланысуы ... – к,ғ – г ... бар деп ... ... қ – ғ ... жасалу
орны бір бөлек, к – г-нің ... орны ... ... ... ... қасиет өзге ... ... ... ... , т,з,р т.б.) ... ... келуінің фонематикалық мағынаға әсері жоқ: ... ... жуан ... да, ... ... бұл ... ... бола тұрса да, бұл жуан-жіңішкелік өздігінен тұрып
сөзге мағыналық ... бола ... бір өзге ... ... қ – к,ғ – г тәрізді артикуляциялық
үлкен айырмасы болмайды.
Бұл ... (қ, к, ғ, г) ... ... ... ... ... деп білеміз; қ – к-ні бір к –мен ... – г-ні бір г ... ... ... жағынан жеңілдік
келетіні – даусыз мәселе.Тілдің ... ... ... полиграфиялық
техникаға бағындырмай,керісінше тілдің халықтық қасиетін полиграфиялық
техника арқылы дұрыс көрсетуге, ... сол ... ... ... қараны жеңіл түсінуіне жақсы жағдай ... ... ... ... орыс графикасына негізделген ... бұл ... ... жоқ деп ... фонемалары тіл алды ... ... ... ... бұл ... де – ызың ... ... бұлар екі
фокусты деп те ... алғы ... ... бір ... жері ... жуықтайды; ш – қатаң, ж – ұяң.
Бұл екеуі де ... қай ... ... да ... ... соңында сирек кездесетіні - ... ... ... тілінің басты ерекшеліктерінің бірі де ... ... а) көп ... ... ұ/й – ден басталатын
сөздер қазақ тілінде ж – дан ... ә) көп ... ... ш ... ... ... едәуір сөздер қазақ ... с – мен ... екі ... (ш,ж) ... әрі екі ... болу, әрі
сыбыр ... ... ... ... көршілес кейбір соңғы
дауыстылар (а,ә,и) айқын жуан ... ... ... естілмей, көмескі
естіледі.Мысалы:шай, жай, жина, шимай.Алғашқы екі сөздегі а ... ә - мен ... ... екі ... и айқын жіңішке
түрде естілмей, көмескіленіп тұрады.
С,з ... тіл ұшы ... ... ... жуықтаудан пайда
болады.Сондықтан бұлар ызың фонемалар қатарына жатады.Бұл екеуі де ... ... с – ...... ... бұл екеуі де сөздің ... ... ... ... с,з ... айтылуы жағынан комбинаторлық
варианты ... ... кей ... ... тәрізді сөздер
қысыл,қыс түрінде айтылады.[11] Фонетика мамандары алтай ... ... ... ... ... ... : сөс – сөзім)
айтады.Бұл сықылды қасиет қазақ ... ... ... ... кей ... ... ба,келеміз бе сияқтыларды барамыс
па,келеміс пе түрде айтуын ... ... ... ... ... – дан ... ... дені – орыс тілі және басқа кейбір
Шығыс тілдерінен ... ... тілі ... ... ... заем , ... Шығыс тілдерінен келген
сөздерге мысал: зиян, заман,залал,зақым т.б.
Қазақ тіліндегі с ... ... ... һ – ға ... сүт-һыт,сен-һен,ішесіз-ішеһіз т.б.
С тілімізде жұрнақтарда да, кей жалғауларда да кездесіп отырады.
Жалғаулардан ... ... ... ... да кездеседі (бала-
сың,келе-сіз).Жалғауға жуық жұрнақтардан бұйрық райдың ΙΙΙ ... ... ... ... ... ... ΙΙΙ жақ ... жалғауында (аға-сы,іні-сі) кездеседі.
Ғ фонемасы жасалу орны ... қ ... ... айтқанда,
бұл да тілдің артқы шені ... ... ... жағына жуықтау
арқылы жасалады; қ фонемасы әрдайым ғ – мен ... ... ... ... ... ғ – ға біткен сөз ... ... қ ... ... үнді у – ға ... ... бағ,бақ||бау,тағ||тау т.б.
Бұл фонеманың қ – дан ... ... ... ...... ... қ – эксплозив (шұғыл); ә) дауыс ... ғ – ...... ... сөз ... өте ... ... де,сөз аяғында
мүлде кездеспейді.Мұның жиі ... жері - сөз ... қоға ... – дан басталатын сөздер түгелдей
Шығыс тілдерінен ... ... т.б. ... ... ... ... ғ – сыз ... параллелі
бар.Ілім,Айша,ажайып т.б.
Һ – ... ... ... көмейден шығатын фонема.Екінші
сөзбен айтқанда, бұл фонема ... ... ... жасалады.Дауыс
шымылдығы бұл фонеманы айтқанда өзара өте жуық ... да, ... ... ... ... ауа ... шығады: сондықтан
бұл ызың (фрикатив) фонемалардың тобына ... ... ... ауа бөгетсіз, қарқынды шығады.
Дауыс ... ... ... салдарынан бұл фонема ... десе де ... ... мұны ... ... ... ... байқауымызға сүйеніп, һ – ні ... ... ... ... фонемамен келетін сөздер ... ... өте ... ... ... ... ... : аһ,уһ,еһе,аһа); ол кейбір
Шығыс ... ... ... ... отырады:
гауһар,жауһар,қаһарман т.б.
В, ф, х фонемалары, негізінде, орыс ... ... ... және оларды білдіретін графикалық таңбалар, көбіне , орыс
тілінен ... ... ... фонемалар мен
таңбалар ... ... де, ... ... де ... ... ... мен оның практикалық алфавиттегі
таңбасы біріне-бірі үнемі ... сай келе ... ... в қазақтың айтуында, көбіне , п – ға айналып кетеді. Х әрпі
де кей ... дәл ... ... ... қ фонемасына жуық
оқылады.Ф әрпі де ... п – ға ... ... игілікті әсерінен в, х, ф фонемаларымен келетін
сөздерді қазақ ... ... ... орыс ... ... сөйлеуге жаттықты деп айта ... сан ... ... в, х, ф ... ... ... ... немесе айтылу (артикуляциялық) орнына қарай дауыссыздар
алдымен үш ... ... ерін ... ... ... тіл ... ... т,д,с,з,ш,ж,ц,ч,к,г,қ,ғ,х,ң,н,л,р,й;
б) көмей (фарингаль) фонемасы – һ.
Ерін фонемалары ... ... ... және ерін мен ... болып бөлінеді.Еріндіктерді айтқанда екі ерін ... ... ... дөңгелене жуысып (у) тұрса, ерін мен тіс
дыбыстарында ... ерін ... ... ... жуысады.
Дауыссыз фонемалардың көпшілігі тілдің ... ... ... үшке ... тіл алды: т,д,с,з,ш,ж,ц,ч,н,л,р;
ә) тіл ортасы: й;
б) тіл арты: ... ... ... ұшы, т.б. ... бөлу ... бөлу есте ... ... және оның практикалық мәні де
аз.
Дауыссыздардың ... ... ... ... ... ... ... білмейінше, дыбыстардың
артикуляциялық ... ... ... де,түсіндіру де мүмкін
емес.Мәселен, қан,қон ... ... н ... ... ... кейде н кейде м ... ... тек ... – африкат фонемалар.Өйткені бұл екеуінің ... ... ... ц ... т,с ... бар; ч ... ... бар; бұл элементтердің ... ... ц,ч ... деп ... ... ц – дегі т,с ... ... дегі т,шь элементтері өзара өте ... ... ... бұл ... ... шь) дара ... бір кесек фонеманың ... ... ... ... түрінде естіледі.
Бұл екеуі де қатаң фонемалар ... ... ц ... ... ұшы ... ... тіске нық тиіп,шапшаң айтылады (екі мүше
бұл фонеманы ... ... кілт ... ... ... ... ... тіл ұшы альвеольға (үстіңгі қызыл иекке) тиюі ... ... ... да жасалу жолы ц – мен ... ... ц,ч - ... ... шұғыл фонемалар.Бұл екі ... орыс ... ... ... ғана ... Артикуляция - латын тілінің arrticulare - ... ... ... ... сөзі ... ... термин.
[2] С.Мырзабеков "Қазақ тілінің фонетикасы".Алматы,"Қазақ
университеті",1993.
[3] С.Мырзабеков "Қазақ тілінің фонетикасы" .
[4] ... ... ... ... ... ... ,"Мектеп"1975
[5] Ж.Аралбаев "Қазақ фонетикасы бойынша этюдтер" Алматы , "Ғылым"
1988
[6] И.А.Батманов ... ... ... ... ... ... ... письменности",1951
[8] П.М.Мелиоранский, "Краткая грамматика казак-киргизского ... ... ... ... языка" 1941.
[10] Н.А.Баскаков, "К вопросу классификации тюркских языков" 1952.
[11] И.А.Батманов, "Фонетическая ... ... ... 1946.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Диспетчердің теміржолдық вокзалдардағы жолдық билеттерді шапшаң дайындауға арналған АЖ жетілдіру52 бет
Жартышарлардың ассиметрия мәселесі. Cөйлеу кезіндегі сол (доминант) және оң (субдоминант) жартышарлардың рөлі3 бет
Микрокредит мекемесіндегі кредит менеджерінің ажо жетілдіру61 бет
Ой сыртқы дүниенің ең жоғарғы формасы77 бет
Орта ғасыр философиясының жалпы сипаттамасы және ерекшеліктері7 бет
Тіл біліміндегі үнемдеу заңдылығы22 бет
Әңгімелеу мәтінінің тілдік-стилистикалық сипаты151 бет
Септіктің аналитикалық формасын жасайтын тілдік бірліктер48 бет
КЖ – грамматикасы үшін талдау анықталған және анықталмаған сұлбасы негізінде синтез алгоритмін талдау53 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь