Тілдік қатынас формалары


Тілдік қатынас әдетте екі түрлі формада болады: ауызша және жазбаша.Жазбаша беріде, жазумен байланысты пайда болды. Ал , ауызша форма ойды білдірудің құралы , қатынас құралы – тілмен ол алғаш пайда болған күннен бері бірге жасасып келеді. Фонетиканың негізгі зерттеу объектісі - тілдің ауызша формасы. Бұдан жазба формаша форманың фонетикаға қатысы жоқ екен деген ұғым тумау керек. Текске фонетикалық талдау оның айтылуына негізделеді.
Адам баласының тілі - дыбыстық тіл . Оның ойы , айтар пікірі белгілі бір дыбыстық комплекстен тұратын сөздердің арқасында іске асады. Сондықтан да тіл дыбыстарын, оларға тән түрлі заңдылықтарды білудің мәні зор. Дыбыстық өзгерістерді есепке алмай тұрып , лексикалық , грамматикалық құбылыстардың төркінін , өзгеріп дамуын айқындау мүмкін емес.
Фонетика (гр. рhone - дыбыс , phonetikos - дыбыстық ) - тілдің дыбыстық жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Атап айтқанда , фонетиканың қарастыратын мәселелеріне мыналар жатады : тіл дыбыстарының пайда болуы, олардың іштей жіктелуі және бір – біріне әсері, буын , екпін , тілдің дыбыстық жағы мен жазудың арақатынасы , орфография , орфоэпия т.б.
Дыбыстардың пайда болу , өзгеру сырларын білмей тұрып , лексикалық та , грамматикалық та құбылыстарға ғылыми түсінік беру , өзімізге мектептен таныс қатаңдану , ұяңдану сияқты дыбыстық өзгерістерді түсіндіру , қазіргі жазудың сырын түсіну қиын. Фонетика тіліміздегі бірсыпыра сөздердің пайда болуын анықтауға , тілдердің арасындағы туыстық байланысты табуға , тілдің айту , жазу нормаларын дұрыс меңгеруге мүмкіндік береді. Ана тіліндегі дыбыстардың артикуляциясын жетік білу шет тілін дұрыс меңгеру үшін де өте қажет.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Тілдік қатынас әдетте екі түрлі формада болады: ауызша
және жазбаша.Жазбаша беріде, жазумен байланысты пайда болды. Ал ,
ауызша форма ойды білдірудің құралы , қатынас құралы – тілмен ол
алғаш пайда болған күннен бері бірге жасасып келеді. Фонетиканың
негізгі зерттеу объектісі - тілдің ауызша формасы. Бұдан жазба
формаша форманың фонетикаға қатысы жоқ екен деген ұғым тумау
керек. Текске фонетикалық талдау оның айтылуына негізделеді.
Адам баласының тілі - дыбыстық тіл . Оның ойы , айтар
пікірі белгілі бір дыбыстық комплекстен тұратын сөздердің
арқасында іске асады. Сондықтан да тіл дыбыстарын, оларға тән
түрлі заңдылықтарды білудің мәні зор. Дыбыстық өзгерістерді есепке
алмай тұрып , лексикалық , грамматикалық құбылыстардың төркінін ,
өзгеріп дамуын айқындау мүмкін емес.
Фонетика (гр. рhone - дыбыс , phonetikos - дыбыстық ) -
тілдің дыбыстық жүйесін зерттейтін тіл білімінің бір саласы. Атап
айтқанда , фонетиканың қарастыратын мәселелеріне мыналар жатады : тіл
дыбыстарының пайда болуы, олардың іштей жіктелуі және бір – біріне
әсері, буын , екпін , тілдің дыбыстық жағы мен жазудың арақатынасы ,
орфография , орфоэпия т.б.
Дыбыстардың пайда болу , өзгеру сырларын білмей тұрып ,
лексикалық та , грамматикалық та құбылыстарға ғылыми түсінік беру ,
өзімізге мектептен таныс қатаңдану , ұяңдану сияқты дыбыстық
өзгерістерді түсіндіру , қазіргі жазудың сырын түсіну қиын. Фонетика
тіліміздегі бірсыпыра сөздердің пайда болуын анықтауға , тілдердің
арасындағы туыстық байланысты табуға , тілдің айту , жазу нормаларын
дұрыс меңгеруге мүмкіндік береді. Ана тіліндегі дыбыстардың
артикуляциясын[1] жетік білу шет тілін дұрыс меңгеру үшін де өте
қажет.[2]
Сөздің айтылуы және жазылуы бар.Әдетте , мынадай көзқарас
келеді: шын тіл - жазылған (көзбен көріп отырған ) тіл, яғни сөзді
қатесіз етіп жазу және жазылуындай етіп, қатесіз оқу. Ал айту
(сөйлеу ) соның шылауында кете береді. Тілдің фонетикалық құрылысын
дұрыс меңгеру үшін алдымен осындай қате түсініктен арылу керек.
Дұрысының өзі жазудан гөрі айту әлдеқайда маңызды. Басқаны
айтпағанда , әрбір адам алдымен сөйлеуді үйренеді де , содан соң
жазуға көшеді. Күнделікті өмірде де адамның сөзді жазудан гөрі
айтуы , оқуынан гөрі тыңдауы көп орын алады.Тіпті үндемей ойлау ,
оқу , жазудың өзі де дыбыстарды іштей айтумен байланысты . Олай
болатыны , сөздің өмір сүру формасы - дыбыс . Әріп сол дыбысқа
берілген шартты таңба.Бір ғана дыбысты әр түрлі өрнекпен беруге
болады.Өзімізге мектептен таныс қағида : дыбысты айтамыз және естиміз
, ал әріпті жазамыз және көреміз. Әріпті оқу , айналып келгенде,
дыбысты айту болып шығады.
А.Байтұрсынов өзінің "Тіл – құрал " деп аталатын еңбегінде
осыны айрықша қадағалап айтқан :"Дыбыс таңбасын қарып деп
айтамыз.Сондықтан жазған сөз ішінде пәлен қарып бар дейміз . Айтқан
сөз ішінде пәлен дыбыс бар дейміз .Дыбыс пен қарып екеуі екі
нәрсе. Біріне бірін қатыстырып , шатыстырмасқа тиіс .Дыбыс естілетін ,
көзге көрінбейтін нәрсе , қарып көрінетін , естілмейтін нәрсе ".Содан
бері 80 жыл өтті. Алайда осы бір қарапайым қағиданы әлі күнге
пайдалана алмай жүргеніміз өкінішті.
Тіл дыбыстары – адамның дыбыстау мүшелерінің қызметінің
жемісі. Дыбыс- тілдің бір жақты единицасы ; дыбысталады , бірақ
мағынасы жоқ.. Ал олардың , белгілі бір тілде қалыптасқан тіркестері
мағыналы сөздерді білдіреді. Олай болса , дыбыстар тілдің мағыналы
единицалары - сөз бен морфемаларды (сөз бөлшектерін ) құрастыратын
материалдар қызметін атқарады.
Сөздер мен морфемаларды құрастыру үшін әр тіл өзінде бар
толып жатқан дыбыстардың ішінен санаулы ғана дыбыстар типтерін
(түрлерін) пайдаланады. Дыбыстық құрамының арқасында бас , көз , жер ,
су , адам сияқты сөздерді бір-бірімен шатастырмай , мағынасын дұрыс
түсінеміз. Олай болса , дыбыстар (дыбыстар типі) сөзді тануға қызмет
етеді.Қысқасы , тіл дыбыстары сөздер мен морфемаларды құрастыруға
(жасауға),тануға (түсінуге), мағынасын ажыратуға қызмет етеді.
Тілде , әдетте , біз ойлағаннан әлдеқайда көп әр түрлі
дыбыстар бар , олар әрбір жеке тілде сөздердің мағыналары мен
формаларын ажырата алатындай санаулы ғана дыбыстар типіне ,
фонемаларға топтастырылады.[3]
Дыбыс атаулының қандайы болса да соғылмалы заттың
вибрациялық қимылынан пайда болады.Тілдегі дыбыстар да – күрделенген
вибрациялық қимылдың нәтижесінен пайда болатын құбылыс.Күрделенген
вибрациялық қимылдың нәтижесінен өзінің ырғағы , күші , әуеніне
қарай дыбыстар әр түрлі болады.Тілдегі дыбыстардың түрлерін , кейбір
қасинттерін : олардың ырғағы , күші , , әуеніне қарай білуге болады.
Тілдегі дыбыстардың бір саласы тонмен байланысты: бұлар -
дауыстылар.Енді бір саласы салдырмен байланысты : олар –
дауыссыздар.Дыбыс тонымен байланысты дыбыстар (дауыстылар) музыкалы
болып келеді де , салдырмен байланысты дыбыстарда (дауыссыздарда) бұл
қасиет болмайды.
Дауыстылардың дауыссыздардан айырмасы дыбыстау мүшелерінің
қызметіне байланысты : дауыстыны айтқанда, дыбыстау мүшелері жан –
жақты (толығынан) қимылдайды да, дауыссызды айтқанда , олар бір жақты
(бөлшектене) қимылдайды. Анығырақ айтқанда : а) дауыстылар дыбыстау
мүшелерінің бірөңкей толық қимылынан пайда болады да, дауыссыздар
дыбыстау мүшелерінің бір бөлек дара қимылынан пайда болады;
ә)дауыстыларды айтқанда , фонациялық ауа кедергісіз (еркін) шығады да,
дауыссыздарды айтқанда , дыбыстау мүшелерінің бірінен қалай да бір
тосқауыл болады;б)дауыссыздарды айтқанда , фонациялық ауа қарқынды
(лепті) шығады да , дауыстыларды айтқанда , баяу (лепсіз)
шығады.Сондықтан ауа шығу ыңғайына қарай дауыссыздарды шартты түрде
лепті , дауыстыларды лепсіз десе де болады.[4]
Тілімізде дауыстыларға қарағанда дауыссыз фонемалар
әлдеқайда көп. Оқулықтарда бұлардың саны 25 , енді біреулерінде 26
болып келеді ."Қазіргі қазақ тілі " (Лексика,фонетика) оқулығы :
"Қазіргі қазақ тілінде мынадай 25 дауыссыз бар :
б,в,г,ғ,д,ж,з,й,к,л,м,н,п,р,с,т,(у) ,һ,ф,х,ц,ч,ш,қ,ң " – дейді. Жақша
ішінде у фонемасы тау,жауап тәрізді сөздерде келіп , буын жасай
алмағандықтан дауыссыздар тобына жатады. Осы тізімдегі в,ф,х,ц,ч –
қазақ тіліне орыс тілі әсерімен енген фонемалар. Алайда бұларды
топтастырған кезде (қатаңдардың құрамына ) 26- болып щ әрпі еніп
кеткен.Қазақ тілінде 26 дауыссыз бар деушілер осы щ әрпін дыбыспен
шатастырып жүр. Дұрысы щ дыбыс емес , әріп. Ол- созылыңқы (немесе
қос) ш дыбысының таңбасы.Сонымен қазіргі қазақ тілінде 25 дауыссыз
фонема бар.
Дауыссыз фонемалар акустика – артикуляциялық ерекшеліктеріне
қарай үшке жіктеледі.
1.Дауыстың (салдардың деуге де болады) қатысына қарай
дауыссыздар әдетте үшке бөлінеді:
а) үнділер : л,м,н,ң,р,й,у;
ә) ұяңдар : б,в,г,ғ,д,ж,з;
б) қатаңдар : п,ф,к,қ,т,ш,с,х,һ,ц,ч;
Ұяңдар мен қатаңдар үнсіздер делінеді.
Алфавит тәртібін жақсы білген жағдайда дауыссыздардың бұлай
жіктелуін есте сақтау қиындық тудырмайды. Алғашқы 10 әріптің үшеуі
(а,ә,е) дауыстылардың , қалған жетеуі ұяңдардың таңбасы болып шығады.
Жеті ұяңның жеті қатаң сыңарын жақсы білу керек .
Яғни
б в г ғ д ж з

п ф к қ т ш с
Үнділер - жетеу .Үш жерде жеті – 21.Қалған дыбыс (х,һ,ц,ч)
қатаңдардың қатарынан орын алады.
Бұлардың бір – бірінен айырмасы дауыстың жеке салдырдың
қатысы дәрежесіне байланысты.Сонда үнділерде дауыс (тон) басым да ,
салдыр аз ; ұяңдарда керісінше, салдыр басым да, дауыс аз болады.Ал
қатаң дауыссыз тек салдырдан жасалады (яғни оларға дауыс
қатыспайды).
Дауыссыздарға дауыстың қатысу дәрежесін білудің маңызы
зор.Осыны білгенде ғана бала – ға, қыз – ға, ат – қа, ас – қа
дегендерге неге қосымша ғ,қ түрінде жалғанады , ақ ешкі , қара қой
айтуда неге ағешкі , қарағой болып кетеді дейтін сұрақтарға нақты
жауап беруге болады. Енді үнді дауыссыздарына жататын дауыссыз
дыбыстардына тән ерекшеліктеріне сипаттап көрелік.[5]
Р фонемасы тіл ұшы альвеолға нық тиіп , фонациялық ауа
өте қарқынды шығу арқылы жасалады. Сөз ортасында р бір рет
дірілдейді де, сөз аяғында көбіне екі рет дірілдейді. Сондықтан бұл
фонеманы вибрациялық (діріл) фонема дейміз.
Бұл фонема сөз ортасы мен сөз аяғында көп ұшырайды.
Бұрынғы тюркологтар айтқандайын , р сөз басында кездеспейді деуге
болады.Осының салдарынан өзге тілден ауысқан р – дан басталуға тиісті
сөздердің алдынан ы немесе і дыбыстары қосылып (протеза жасалып)
отырады , не болмаса , кейде ү,ұ,о тәрізді дыбыстар селбесіп тұрады.
Мысалы : (ы) рахмет , (ы) рас, (ы) рай , (і) рет , (ұ) рұқсат.Практикалық
жазуда, әрине , протеза ретінде қосылып тұрған дауыстылар еленбейді ,
соңғы сөз кейде ұрықсат , кейде рұқсат түрінде жазылып жүр. Орыс
тілі арқылы ертеде ауысқан Урал, русский, Рим тәрізді сөздер
айтылуда Орал , орыс , Үрім түрінде қолданылып жүр (алғашқы екеуінің
жазылуы да айтылуына сай , ал Үрім деген әдеби тілімізде Рим түрінде
дағдыланып кетті).
П.М.Мелиоранский қазақ тілінде род мағынасындағы ру
сөзінің алдынан әнтек ұ естілетінін атап кетеді.Автордың бұл
пікірі әбден орынды.
Р – дан басталған сөздің алдында айтылуда селбесетін
дауыстының мағынаға тиер әсері болмау салдарынан ол жазылуда ,
көбіне , еленбейді. Ал редактор, радио, реализм , республика сияқты
интернационалдық сөздер қазіргі әдеби тілімізде орыс тіліндегі
нормаға жуық айтылуда.
Л фонемасын айтқанда тіл ұшы альвеолға бір тегіс , кесе
көлденеңдеп тиеді ; бұл фонеманы айтқанда , имплозия басым болу
себепті , фонациялық ауа тілдің екі жағын ала шығады , сондықтан
л – ды латераль (бүйір) фонема дейміз.
Бұл фонеманың көп ұшырайтын жері - сөз ортасы , сөз
аяғы.Сөз басында л сияқты кемде – кем кездеседі ; л – дан басталуға
тиісті сөздің алдынан қалай да бір қысаң дауысты қосалқыланып
отырады.П.М.Мелиоранский бұл өзгешелікті де дұрыс ескертеді. Бұл
автор , лақ, лақтыр дегенде аздап болса да олардың алдынан ы
немесе ұ келетіндігін айтады.Ауызекі тілде ылақ деп те,кейде ұлақ деп
те айту жоқ емес.
Өзге түркі тілдерінде де л-дан басталатын сөздердің саны
көп емес.Н.К.Юдахин ,И.А.Батмановтың айтуына қарағанда қырғыз тілінде сөз
басында л фонемасы а,е,и алдынан ұшырамаған.Сондықтан лазым , лайық ,леп
сөздері ылазым , ылайық , ілеп болып айтылған дейді. Ал басқа
дауыстылардың алдынан тікелей л – дың өзі келе береді дейді , мысалы
: лоқшуу (қазақша лоқсу), лөк (қазақша үлек ), лықылды (қазақша
лықылдау).Біздің байқауымызша , сөз басында (қазақ тілінде) езу қысаң
дауыстының алдынан л айқын ұшырай беретін тәрізді; мысалы: шам лып етіп
сөнді, лық ете түсті дегендегі лып , лық сөздері айқын л – дың
өзінен басталып тұр.
Орыс тілінің қазақ тіліне игі әсерінен қазіргі қазақ
тілінде интернационалдық сөздер де , төл сөздер де ыңғайына қарай
барлық дауыстылардың алдында тұрып , л аңлаут позицияда кездесе
береді : лаборатория , литография , литр , ложа , лекция; осы тәрізді
сөздердің әсерімен жазуда ғана емес , айтуда да лаж , лайық , леген
тәрізді сөздер осы күні л – дан басталып көбірек қолданылады.
Сілтеу есімдіктерінің (бұл,сол,ол) соңғы л дыбысты:
а) барлық септіктерде, ә) кейде анықталғыш сөз дауыссыздан
басталғанда түсіп қалады:

С е п т і к т е А н ы
қ т а л ғ ы ш
Іл.мұның(бұның),соның,оның с ө з а л д ы н д а
Б. бұған,соған,оған о(л)
кісі
Т. мұны(бұны),соны,оны бұ(л) кісі
Ж.мұнда(бұнда),сонда,онда со(л) кісі
Ш.бұдан(мұнан),содан(сонан), о(л) жер
одан(онан)
со(л) бала
К. бұнымен(мұнымен),сонымен,онымен

Ауызекі тілде кей уақыт ал,бол сияқты етістіктердің соңғы
л – ы түсіп қалып, алсайшы,болсайшы деудің орнына асайшы, босайшы
түрінде де айтыла береді. Басқа жағдайда л сөз ортасы мен сөз
аяғында өте жиі айтылып отырады.
Л фонемасы қосымшаларда д,т фонемаларымен ауысып отырады:
сулы , малды , егісті , қалалар , малдар , тастар.
Й фонемасы тіл алды алғы таңдайға жүйіткуінен пайда
болады.Бұл фонеманы және шолақ у арқылы жазылатын фонеманы
айтқанда, екі дыбыстау мүшеміз өзге дауыссыздардай бір-біріне
жабысып та айтылмайды, жуысып та айтылмайды : й мен у – ды айтқанда
(тау сияқты позицияда), екі мүшенің бір-біріне таяу тұруы шарт
(жабыса немесе жуыса айтылуы шарт емес ).
Бұл фонема қазақ тілінде тек мына сөздердің бас
позициясында кездеседі : я (я сен кел, я ол келсін), яғни, яки. Көп
түркі тілдерінің қазақ тілінен фонетикалық басты бір айырмасы: сөз
басындағы й қазақ тілінде үнемі ж-ға айналып отырады: яман –
жаман,яхшы – жақсы,йоқ – жоқ,янында – жанында т.б.
Сөз ортасы мен сөз аяғында й жиі кездесе береді :
аяқ,таяқ,мая,тай,кей,кейін,ой,ей,әй ,ай тағы басқалар.
Й фонемасы түбір сөзде де, туынды сөзде де келе
береді.Сөз іші мен сөз аяғында й қай дауыстының болса да соңынан
келе алады ; ай,әй,ей,ой,өй,ұй,үй сияқты дыбыс комплексі – қазақ
тілінде заңды қағида, ал й дауыстының алдынан келсе, көрінген
дауыстымен көрші тұра алмайды : йа,йе,йі тәрізді комплекстер
тілімізде жиі ұшырайды да (мысалы: таяқ, мәйек, дайын, бейіс), ұй, йү
комплексі тым сирек ұшырайды (мысалы :абұйыр немесе әбүйүр); ал йо,йө
тізбегі төл сөздерде мүлде кездеспейді . Орыс тілі арқылы ауысқан
ёлка,самолёт,слёт тәрізді бірер сөздерді еске алмағанда, бұл сияқты
дыбыс тізбегі қазақ тілінде қолданылмайды.
Көне түркі тілдеріндегі д жаңа түркі тілдерінде белгілі
жағдайда й – мен ауысып отырады : адақ – аяқ, адғұр – айғыр, адығ – аю
т.б.
Қазақ тілінде, кей уақыт реликт ретінде аяқталды деудің
орнына ада болды деген форма да кездесе береді; ада – жұда дегенде
ада сыңары да ада болды дегендегі алғашқы сөзбен төркіндес болса
керек.
Қазақ тіліндегі сөйле дегеннің негізгі түбірі – сөз (оған
етістік жұрнағы қосылып, сөзле орнына з фонемасы й – ға ауысып
тұр).
У фонемасы интервокаль позицияда және ашық дауыстыдан
кейін де, бұрын да тұрып таза үнді (сонар) болады.Анығырақ
айтқанда, у бұл позицияда үнемі буын жасау қызметінен айрылып
қалады : жа-уап,ке-уіп,тау-ға,уа-қыт т.б.
У фонемасы екі еріннің азын-аулақ дөңгелене келіп,
сүйірленуінен пайда болады.Сондықтан бұл – ерін үнділеріне жатады. Бұл
фонема сөздің қай шенінде болса да айтыла береді.Мысалы :
уақыт,уайым,уәде,қауып,сәукеле,кеуд е,бау,сау.
Сөздің абсолют басында жалаң сонор у айтылмай, оның
алдынан жуан болса ұ, жіңішке болса ү қосарланып (айқын
болмағанмен) айтылады.
Сөйтіп , р,л,й,у – үнді фонемалар.Бұл - төртеуіне тән ортақ
қасиет, мұның қай – қайсысы да ауыз артикуляциясы арқылы пайда
болады. Атап айтқанда, бұларды дыбыстағанда фонациялық ауа ауыздан
шығады.Сондықтан бұл төртеуін ауыз жолды үнділер дейміз.
Н фонемасы тіл ұшы альвеолға тию арқылы жасалады : бұл
екі мүше бір-біріне нық тиеді де, фонациялық ауа мұрын арқылы
шығады.Сондықтан оны мұрын жолды үнді дейміз.
Бұл фонема , көбіне , сөз ішінде , сөз аяғында кездеседі.
Мысалы, түн, бүгін,көну,сен,жөн.
Бас позициясындағы н көбіне, өзге тілдерден келген
сөздерде кездеседі : нөкер,ноқай (моңғолдан ауысқан сөздер),нақұрыс, нан
, науа, намыс,нәр (араб-парсыдан ауысқан сөздер),
нота,норма,нотариус,новелла,негатив (орыс тілі арқылы енген
интернационалдық сөздер).Дегенмен нар,ноқта,не,неме тәрізді ежелгі
сөздер жоқ емес ; н – нан басталатын сөздердің дені өзге тілдерден
келуіне қарағанда н сөз басында түркі тілдерінің ерте дәуірінде
тым аз қолданылған болуы керек.[6]
Бұл фонема қосымшалардан септікте (і л і к т е: бала-ның,нан-
ның,күн-нің; т а б ы с т а: бала-ны,кеме-ні;ш ы ғ ы с т а : нан-нан,ін-нен)
ұшырып отырады.
Түркі тілдерінің белгілі маманы С.Е.Малов жіктеу[7] , сілтеу
есімдіктеріндегі н (мен,мін) ол тілдерде кейін пайда болған
ингредиент болу керек дейді. Осыған қарағанда маған,бұған сияқты
септік формадағы н да сол жолмен пайда болуы ықтимал.
Н фонемасы кей қосымшаларда д,т дыбыстарымен алмасып
отырады:бала-ны,қаз-ды,хат-ты т.б.
М фонемасын айтқанда екі ерін бір-біріне нық тиіп,
жымдасады да, фонациялық ауа мұрыннан шығады: бұл да- мұрын жолды
үнді.
Бұл фонема сөздің қай шенінде болса да келе береді;
мысалы:мал,мен,мағына,мың,мырс,кеме ,темекі,сәлем,шам.
Жұрнақтарда да, шылау сөздерде де,жалғауларда да м жиі
кездесіп отырады.Жалғаулардан: т ә у е л д і к т е (бала-м,үй-ім,бала-
мыз,үй-іміз),ж і к т і к т е (бала-мын,инженер-мін), к ө - м е к т е
с с е п т і к т е (бала-мен,қар-мен) т.б. кездесе береді.Едәуір
түркі тілдерінде қатаңнан кейін м тікелей келе береді; қазақ
тілінде қатаңның соңынан болуы мүмкін емес: қатаңнан кейін м
үнемі п-ға айналып отырады.Түркі тілдерінің көпшілігіндегі батман,
кетмен, чекмен, тоқмақ қазақ тілінде:батпан,кетпен,шекпен,тоқпақ
түрінде естіледі.
Кей уақыт б-дан соң мұрын жолды үнділердің бірі
келгенде, ол м-ға ауысады: бұның деп те, мұның деп те айтылады;
бағана,мана деп те айтылады.Кей түркі тілдеріндегі б қазақ тілінде
м-ға айналып кетеді; мысалы: бін-мың,бең-мең,бен-мен,бін-мін.[8]
Ң фонемасы тіл арты артқы таңдайға нық тиюі арқылы
жасалады.Кішкене тіл төмен түсіп,ауыз жолын кептеп
тұрғандықтан,фонациялық ауа мұрыннан шығады.Сондықтан ң-мұрын жолды
үнді (сонар).Бұл дыбыс тек сөз іші мен сөз аяғында
кездеседі:таң,заң,мең,жең,маңай,мың ,қоң,соң,жаңқа т.б.
П.М.Мелиоранский қазақ тілінің ң фонемасын мұрын арқылы
шығатын н деп түсінеді; бұл автор француз тіліндегі осы типтес
дыбысқа қарағанда қазақ тілінің ң фонемасын тұрпайылау деп
ойлайды.Бұл екі пікірдің екеуі де, әрине, дұрыс емес: а) ң жасалу
орны жағынан н-ға мүлде жуықтамайды: н - ұшы (немесе альвеоляр)
дыбысы; ң – жасалу орны жағынан тіл арты дыбысы; демек , ол жасалу
орны жағынан н – ға қарағанда қ,ғ дыбыстарына анағұрлым жуық,
айырмасы: фонациялық ауаның бірде (қ,ғ- ларды айтқанда) ауыздан, бірде
(н – ды айтқанда) мұрыннан шығуында; ә) француз тіліндегі жасалу орны
жағынан – тіл ортасы дыбысы, қазақ тіліндегі ң – тіл арты дыбысы.
Тұрпайылықты артикуляциямен байланыстыру, әрине , жөнсіз.
Сөйтіп, м,н,ң фонемаларының бір-біріне ортақ қасиеті:бұл
үшеуін айтқанда фонациялық ауа мұрыннан шыққандықтан, оларды м ұ р ы н
ж о л д ы ү н д і (сонар) деп атаймыз.Солай бола тұрса да,бұлардың
бірінен бірінің артикуляциялық жағынан айырмасы бар:а) м – ерін
фонемасы, ә) н – альвеоляр фонемасы, б) ң – тіл арты фонемасы.

2.Дауыссыздарды айтылу (ауаның шығу) жолына қарай да үш
топқа бөлуге болады.
а) Шұғыл (эксплозив) дауыссыздар:п,б,т,д,к,г,қ,ц,ч,м,н,ң ;
ә) Ызың (фрикатив) дауыссыздар:ф,в,с,з,ш,ж,х,ғ,һ,л,й,у ;
б) Діріл дауыссыз ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Тілдік қатынас
Тілдік қатынас және әдістеме
Тілдік қатынас туралы
Тілдік қатынас туралы байланыс
Тілдік қатынас: «коммуникация» термині
Тілдік қатынас – сөйлеу тілі арқылы ұғынысу
Көпшілік ортада тілдік қарым-қатынас. Адамдардың қатынас мәдениеті
Тілдік қатынас мәселесіне байланысты қолданылатын терминдер жүйесі
Қатысымдық әдіс (Ф.Оразбаеваның «Тілдік қатынас» атты еңбегі бойынша)
Тілдік универсалийлер
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь