Үйсін тайпалары және Қаңлы елі

Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Үйсін тайпалары туралы тарихи деректер
2.Үйсін ұлысының іле өңіріне келіп іргелі елге айналуы
3.Үйсіндердің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
4.Қаңлылар
5. Қанлылардың шығу тегі
6. Қаңлы елінің билеушілері
7. Қаңлылардың шаруашылығы
8. Қаңлы елінің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
9. Қаңлы елінің іргелі елге айналуы

Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Қазақ халқы ежелгі заманда ұлан байтақ Орта Азия өңірін мекен еткен түркі тілдес ру тайпалар мен тайпалық одақтардың (ұлыстардың) ұзақ тарихи дәуірлерде ортақ территорияда бірге өмір сүріп, этногендердің жалпы заңдылықтары бойынша бірте-бірте бірігуі және дамуы арқылы өз алдына жеке халық болып қалыптасты.
Қазақ халқы қалыптастырған негізгі этникалық құрам басты тайпалардың аттары мен таңбалары, ұрандары. Олардың шығу тегі мен таралуы туралы шежірелер ауызша әңгімелер және қолжазбалар түрінде біздің заманымызға жетті. Бұлардың басым көпшілігі ерте замандағы Жұңг оның және шет елдердің тарихшылары баяндаған жазба деректерге сай келеді және оларды толықтырып отырады. Бұлар қазақ халқының шығу тегі мен қалыптасу барысын зерттеудегі нанымды негіз болып табылады.
Қазақ халқының ата тегі болған тайпалар мен ұлыстардың ежелгі заман деректерінде аты ерте әйгілі болғандары: сақ, ұлы иозы (ұлы жүз), үйсін, қаңлы, алан және һұн (ғұн) тайпалары. Бұл тайпалар мен ұлыстардың тарихын олардың Орта Азия өңіріне - қазақтың өсіп өңген мекендеріне, өрістеу мезгіліне қарай баяндаймыз.
1. У. Тоған «Жалпы түрік тарихына кіріспе», І-том. 3-басылуы, 69-бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
2.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз», 3-сан, Алматы, 1983.
3.Ханзу - қытай (Шығыс Түркістан қазақтары хансу деп те атайды), біз бұл кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. Дулати «Тарих-и-Рашиди», 46-бет.
2 У. Тоған «Бүгінгі Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
4.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы шығармалары», І-том.
«Жұлдыз» журналы. 1983-жылы, наурыз.
5.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі жазба ескерткіштердің тілі», 122-бет, Алматы, 197І. «Жұлдыз» журналы, 1983 жылы, наурыз.
6.«Қазақ деген сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары, 286-бет. 1915.
7.Ежелгі тарих жайында, № 1, 263, 1947. Вахошти, Грузия географиясы, 32-бет, 1904.
1 Әлкей Марғұлан, «Жұлдыз» 1-сан, 144-бет, 1948-жыл, қаңтар.
2 «Хан патшалығының жаңа тарихы», «Парсы тарауы». «Өзбектердің Шайбани хандығының тарихы жайында», 33-34-беті Әлкей Марғұлан «Жұлдыз» журналы, 145-бет, 1984-жыл, қаңтар Розбехан «Миһманнами Бұхара», 35, 62, 92, 93, 94, 123.
1 «Қазақ совет энциклопедиясы» ІІ-том, 401-бет.
2 «Қазақ совет энциклопедиясы» II том, 401 бет.
        
        Жоспар
Кіріспе
Негізгі бөлім
1.Үйсін тайпалары туралы тарихи деректер
2.Үйсін ұлысының іле өңіріне келіп іргелі елге айналуы
3.Үйсіндердің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
4.Қаңлылар
5. Қанлылардың шығу тегі
6. ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
9. Қаңлы елінің іргелі елге айналуы
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Қазақ халқы ежелгі заманда ұлан байтақ Орта Азия ... ... ... ... ру ... мен тайпалық одақтардың (ұлыстардың) ұзақ тарихи
дәуірлерде ортақ территорияда бірге өмір ... ... ... бойынша бірте-бірте бірігуі және дамуы арқылы өз ... ... ... ... халқы қалыптастырған негізгі этникалық құрам басты тайпалардың
аттары мен таңбалары, ұрандары. Олардың шығу тегі мен ... ... ... ... және ... түрінде біздің заманымызға
жетті. Бұлардың басым көпшілігі ерте замандағы Жұңг оның және шет ... ... ... деректерге сай келеді және оларды ... ... ... ... шығу тегі мен қалыптасу барысын зерттеудегі
нанымды негіз болып табылады.
Қазақ халқының ата тегі болған ... мен ... ... заман
деректерінде аты ерте әйгілі болғандары: сақ, ұлы иозы (ұлы жүз), ... алан және һұн (ғұн) ... Бұл ... мен ... ... Орта Азия өңіріне - қазақтың өсіп өңген ... ... ... ... ... ... ... ДЕРЕКТЕР
Қазақтың байырғы аңыз-шежірелері мен жазба әдебиетінде «үйсін» деген
атау екі түрлі мағынада - тар мағынада және кең ... ... ... ... - қазақтың ұлы жүзінің құрамындағы тайпаның аты. Ал ... ... - Іле ... мен ... ... және ... Қазақстанды
мекендеген ұлы жүз тайпаларының жалпы аты. Бұлар ежелгі ... бері ... ... Іле ... ... ... жалайыр тайпалары осы үйсін
ұлысының тармақтары.
Байырғы қазақ шежірелерінің деректері мен тарихи жазба деректер, үйсін
елінің тарихта тым ерте заманда ... ... және ... қауымының
негізгі тұлғасы мен ұйтқысы болғандығын дәлелдейді. Үйсіндер ... ... екі мың жыл ... ... ... жылнамаларда кездеседі.
Қазақ шежіресі бойынша: қазақтың ұл ... бірі ... ... одан ... туған делінеді. Қазақтың тегі туралы ... ... ұлы ... (ұлы жүз), ... ұлы ... ... жүз), ... Алшын (кіші жүз) делінеді.
19-ғасырдағы орыс ғалымы Н. Аристовтың (ұлы жүз ... ... ... ... ... ... ... деректері бойынша: «Ұлы жүз
қазақтарының атасы Майқы би. Майқыдан: қаңлы, бақтияр, ... жүз, мың ... ... мен ... үйсіннен: ақсақал, (абақ), жансақал (тарақ);
абақтан қараша, қарашадан ... ... ... ... ... сары ... ошақты, ысты тайпалары тарайды».
Шоқан Уәлихановтың қазақ арасынан ... ... ... ... ұлы жүз ... түп ... болып келеді. Онда:
«Төбей, Төбейден үйсін, үйсіннен қойылдыр (қатаған шанышқылы), мекірейлі
(жалайыр), майқы ... ... ... тайпалары өрбиді». Бұдан құлдағанда
баққараша — байдібек. Байдібектен: ... ... ... ... ... ... ысты ... тарайды. Кейбір зерттеушілер: ... ... түп ... Төбей (Туби яки Дуби) ерте замандағы
ханзуша деректердегі үйсін елінің Нән Ду би ... ... деп ... қазақ ішіндегі үйсіндердің тайпасының таңбалары ( ^? ) ... ( £v ) ... су) ... ... ... ... ... ұлысының арғы
тегі мен өсіп өрбу жағдайын баяндайтын шежіре деректері сақталған. Үйсіндер
- қазақтың ұлы жүзін құрайтын үлкен ... ... ... ... албан,
суан, жалайыр, шанышқылы тағы басқа тайпалар осы ұлы жүз үйсіннен тарайды.
«Үйсін» деген ат ... ... ... өңірлердегі жер-су
аттарында да сақталып ... ... ... ... атамекенінің
орталығы болған Іле аймағының Шапжал ауданы мен ... ... ... ... деп ... тау бар. Ежелгі ханзуша жазба
деректерде үйсінді «усұн» деп жазған. Қазақтар мен ... ... ... ... деп ... ... ... аралығындағы «Алусұн» деген өзен бар.
Толы ауданыңда «Сарығусұн» деген өзен бар. Демек, ... - қара ... ... ... - ... ... үйсін), сарығусұн - сарығусұн (сары
үйсін) деген тайпа аттарының жер-су атында сақталған түрі ... ... ... бұл ... ... ... ... ғалым Е. С. Малов: үйсін деген ел атының 8 - ғасырдағы ... ... ... ... ... ... ... орыс ғалымдары
үйсіндердің исондармен (сақ тайпасы) туыс екенін айтады.
Үйсіндер ... ... ... ... ... Олар
заманымыздан бұрынғы 1-2-ғасырлардан бастап ... ... ... ... ... ... батыс өңірдің отанымыздың ішкі өлкелермен
байланысын және бірлігін күшейтуде, «ұлы жібек жолын» ... және ... рөл ... еліміздің шекара аймақтарын ашып, көркейтуде елеулі
үлес қосқан.
Үйсін ... ең ... ... «Хан патшалығы тарихы, Дауан
шежіресінде» ... ... соң «Хан ... ... ... ... ... елі» деген арнаулы тарау енгізіліп, үйсіндердің тарихы
баяндалады. Үйсіндер Іле ... ... ... ... Дұнхуаң мен Чилан
(Шүлен) тауы аралығын (қазіргі Хыши аңғарын мекен ... ... ... бұл кезде олар «һұндердің батыс жағындағы шағын ел еді». Нанымды
тарихы деректердің ... ... ол ... үйсіндердің Нәнді би
(Нанды би) атты ... ... Осы ... би ел ... заманда, үйсін ұлысы
өз маңындағы күшті көршілерінің шапқыншылығына тап болады, Нәнді би ... қаза ... Ер ... ... бұзылып, құтты мекен қонысын жау басып
алған үйсін елі телім-телім боп тентіреп ауыр апатқа ұшырайды. Нәнді би жау
қолынан қаза ... оның ... ... би ... би, ... жаңа ... еді. Оны ... туысы Боже Оңқа деген адам алып қашып, һұндерге
барады. һұндердің ... ... ... бұл ... ... ер ... Хыщи аңғарындағы үйсін ұлысын ойрандап, Нәнді биді ... ... ... ... ... мен «Хан ... тарихында», бірі-
біріне қайіпы екі түрлі дерек бар:
«Тарихи жазбалар. Дауан шежіресінде» Жаң Чиан ... ... ... қарағанда, үйсіндердің ханы «күнму» (күнби) деп
аталады екен. Күнмудың әкесі (Нәнді би) ... ... ... ... билеген. Осы кезде һұндер оларға шабуыл жасап, Күнмудың ... ... ... Жаңа ... ... бала ... иен далада қалады. ... ... ет ... ... көкбөрі емізіп асырайды. һұн тәңірқұты оны
«киелі бала» деп біліп, әкеліп асырап ер ... Ол ... ер ... соң
шеру тартып, жорықтарға аттанып, жеңістерге жетіп, ерлік көрсетіп ... ... һұн ... (Чанұй) әкесінің орнына күнму
(күнби) етіп, бытыраған елін жинап, билігін береді, сонымен ... ... ... ... міндетін тапсырады».
«Хан патшалығы тарихы. Жаң Чиан өмірбаяны» тарауында былай делінеді:
патша (хан Удий) Жаң ... ... ... сұрағанда, ол мынаны айтты:
«Менің һұндерден естуімше, үйсіндердің ханы «күнму» ... деп ... ... ... Нәнді би тегінде Чилан мен Дұнхуан, аралығындағы ... ... ... кіші ... ... ... Ұлы иозылар
Нәнді биді өлтіріп, олардың жерін тартып алған, халқы босып һұн еліне ... Осы ... жаңа ... жас бала күнмуды әкесінің туысы Боже Оңқа
қалың шөптің ... ... ... ... ... ... жатқан жас
нәрестені көкбөрі келіп ... ... ет ... беріп асырап жүрген. Оны
көрген һұндер баланы «кие» деп біліп, еліне ... һұн ... ... ... екі ... ... бір-біріне қайшы. «Тарихи жазбаларда:
Нәнді биді һұндер өлтірген деп, «Хан патшалығы тарихында»: ... биді ... ... Боже - кісі аты, оңқа ... оңқы - мәнсәбі (Ұлыс бегі)
дейді. Бұл ... ... ... ... талас бар. Бірсыпыра
тарихшылар ... ... ұлы ... еді ... ... ... ... һұндер болатын деседі. Біз үйсін елін шауып, ... ... ұлы ... ... пікірді дұрыс деп құптаймыз. Оның дәлелі
мынадай:
1. «Тарихи жазбалар» бұрын жазылған, «Хан патшалығының ... ... Пан Чау «Хан ... ... ... ... ... бұдан
бұрын жазылған «Тарихи жазбалардан» басқа кітаптардан пайдаланған. Осы
барыста «Тарихи жазбалардың» ... ... ... ... өзгеріс
енгізіп түзеткен, бұл түзету өз көзінде нанымды фактілер негізінде
жасалған.
2. ... ... ... ... ... ... һұндердің оң-
сольшдағы көршілері күшті елдер еді. Олар чин ... мен хан ... ... ... ... ... ... даңққа бөленіп отырған
болатын. Ұлы иозылер һұндердің ... ... ірі ... Моте ... хан ... ... бұрын ұлы иозылер ордасына кепілге
(аманатқа) қойылған болатын. ... ол ... ұлы ... аралас
отырған шағын ел еді. Мұндай жағдайда, һұндердің ұлы иозылерді басакектеп
келіп үйсіндерді шауып, Нәнді биді өлтіріп, жерін ... алуы ... ... ... ... мен «Хан ... тарихының» екеуі де үйсін
елі ойрандалып, ... би жау ... қаза ... ... оның ... ... ... жаңа туған бала ... бір ... ... Шұй
Сұң «Хан патшалығы тарихындағы батыс өңір шежіресіне қосымша» ... ... ... ... ... ... Мотенің ұлы иозылерді
талқандауынан бұрын болатын», дейді. ... ... ... би ... ... ... ол ... жеткен жоқ. Бұл тұста Хыши тілігіндегі
күшті мемлекет ұлы ... ... ... отырған шағын
ел үйсінді бас салып, ... ... Биді ... ... ... ... баласы күнмуды (Елжау биді) бауырына салып, ардақтап
асырмас еді. Оны ... ... ... ... тозған елін құрап Қолына
беріп, батыс ... ... ... ... ... ... еді. ... үйсін күнбиі (Елжау би)
Уаң Миңжие, Уаң Биңхуа «Үйсін ... ... ... ... тән деректер жинағы», ата ... ... үшін ... ... ... жасамас еді. Жоғарыда айтылған жағдайлар мен тарихи
фактілер үйсін елін шауып, ... биді ... ... емес, ұлы иозылер
екенін дәллдейді.
ҮЙСІН ҰЛЫСЫНЫҢ ІЛЕ ӨҢІРІНЕ КЕЛІП ІРГЕЛІ ЕЛГЕ АЙНАЛУЫ
һұн тәңірқұты үйсін күнмуы Елжау биді ... ер ... ... ... ... халқын оның өз билігіне беріп, әкесінің тағына
отырғызған соң, ол шеру ... ... ... ... көрсетіп еңбек
сіңіреді. һұн тәңірқұты оған батыс өңірді мәңгі қорғау міндетін ... өз елін ... ... ... соң, ... ұсақ ... шабуыл
жасайды. Он мыңдаған әскер жинап, оларға соғыс өнерін үйретеді. һұндерге
арқа сүйей отырып, бірте-бірте күш жинап, ... ... ... ... Бірақ бұл кезде олар әлі де болса һұндерге сырттай тәуелді еді.
һұн тәңірқұты оларды әскери күш ... ... ... ж. с. ... 177-176-жылдарда һұн тәңірқұты Моте ... ... ұлы ... ... ... ... ... Мотенің орнына
отырған Лаужаң тәңірқұт тұсында (заманымыздан бұрынғы 161 -174-жылдарда)
билік ... һұн ... ұлы ... ... ... тәңірқұт
ұлы иозы ханый өлтіріп, бас сүйегін ішімдік ... ... Ұлы ... ... ... Хыши ... Іле өзені алқабына ауып келеді де,
бұдан бұрын осы жерді мекендеген сақ ... ... «Хан ... Жаң Чианның өмірбаяны» тарауында былай дейді: «һұндерден жеңілген
ұлы иозылер батысқа ауып барып, сақ ... ... ... ... ... ... ... ұлы иозылер олардың жеріне орналасты». Бұл дерек
«Хан патшалығы тарихы. ... өңір ... де ... Онда ... ... қарай ауып барып, сақ хандығын талқандады, сақтардың ханы
оңтүстікке қарай ... ... ... ... Ұлы ... ... жерін
жаулап алды» дейді.
Ұлы иозылерден ата кегін қайтаруды есіне берік сақтаған үйсін күнмуы
Елжау би ұлы иозылерге жорық ... бел ... ... ... ... деп һұн ... өтініш етеді». Ол һұн тәңірқұты Лаушаң Жанұйдың
қолдауымен самсаған қалың қолды бастап батысқа ... шеру ... ... де,
Іле өзені бойьшдағы ұлы иозылерді талқандайды. Ұлы иозылердің бір бөлегі
батысқа ... ... ... ... қоныс аударады. Енді бір - бөлегі өз
орнында, Іле ... ... ... ... қосылып кетеді. Бұлардың ішінде
бұрыннан қалған жергілікті тайпалары да бар еді.
Ұлы иозылерді жеңіп, Іле ... мен ... көл ... ... да
құнарлы қонысты жаулап алудың және бұл өңірде қалған сақ, тайпалары мен ұлы
иозы тайпаларын қосып алудың зор ... ... ... ... мен
мемлекеттік беделін мейлінше арттырады. Осы ... ... ... қаза ... һұн ... ... ... туып өзара
қырқысады. Бұл орайды пайдаланған үйсін күнмуы: «һұндердың ... ... бас ... һұн би-леушілері әскер тартып келіп
үйсіндерге шабуыл жасайды. Олар «жеңіске жете алмай, киелі елге ... ... ... ... ... ... Осы сәтсіздіктен соң һұн
билеушілері үйсін еліне онша соқтықпайтын болады.
«Үйсін ұлысы Іле өзені ... ... ... соң, өркен жайып
гүлденеді де, ұлан-байтақ ... ... ... да ... ... ... ... территориясы: батыста Шу, Талас өзендеріне, ... ... ... ... ... Балқаш көлінен бастап,
оңтүстікте Ыстық көлдің оңтүстік жағалауына дейінгі ұлан-байтақ өңірді
қамтыды. Осы ... ... елі ... ... ... ... ... оңтүстігінде Тарым ойпатындағы қалалармен
шекаралас болады. Үйсін елінің саяси орталығы - ... Чичу ... ... ең ... билеушісі күнму (күнби) деп аталды. ... ... ... ... арқылы бүкіл мемлекетті меңгеріп
отырды. Кемеліне келіп дәуірлеген кезде үйсін елінде 120 мың ... 630 ... 188 мың 800 ... ... ... Бұл сан сол ... батыс өңірде
болған 40 мемлекеттің жан саны мен әскер санының мәліметі ... ... 40 ... 39 мың 895 ... 309 мың 757 ... 70 мың 499 ... Атап ... үйсіндердің жан саны олардан үш есе, ... ... есе ... еді. Ол ... деңгейінен алғанда, үйсіндердің ... ... ... ... ... Осы ... ... батыс өңірдегі мейлінше құдыретті мемлекет» деп жазады.
«Үйсін күнмуы Елжау бидің он ұлы ... ... ... Дулы (Дұғлұ)
қабылетті де қайратты, соғыс өнеріне шебер қолбасшы болып жетіледі де, ... атты ... өз ... ... ... тақ ... баласы ерте қайтыс болып кетеді. Оның Жөнші би деген баласы
жетім қалады. Күнмудың тақ ... ... ұлы ... ... ... ... ... биді тақ мұрагері етіп бекітуді өтінеді. Елжау би
бұл өтінішке ризалық білдіріп, Жөнші биді тақ ... етіп ... ... бола алмағанына на-разы болған Дулы ... ... ... ... тастаура сұқтанады. Бұл жайды байқаған күнму Елжау ... ... ... он мың әскермен Жөнші биді бөлек ... ... ... мың ... өзін ... ... ... Сонымен үйсін елі өз іпгінен үш
ұлысқа ... ... ... ... ... ... ж. с. д. 141-жылы Хан патшалығына Уди патша болды. Бұдан бұрын хан
патшалығының солтүстігіндегі һұндер ... Хан ... ... ... ... ... ... үлкен қауып-қатер төндіріп келген еді.
Уди таққа отырған соң хан патшасының мемлекеттік қуаты молайып ... ... ... бел ... ... ... өте күшті еді. Сондықтан
һұндерге қарсы тізе қосып ... ... ... табу ... ... ... Олар ұлы иозылердің һұндерге өшкегі бар дегенді естіп,
ұлы иозылермен дос бола ... ... ... ... ... жету үшін заманымыздан бұрынғы 138-жылы Жаң Чиан бастаған
жүз ... ұлы ... ... аттандырады. Бірақ Жаң Чианды жол
жөнекей һұндер ... ... Ол он нөше жыл ... қолында тұтқында
болады, ақырында одан құтылып шығып, Ферғана арқылы ұлы иозылерге барады.
Бұл кезде ұлы иозылер Амударияның ... ... ... еді. ... ... ... ... кеншіген ұлы иозылер шығысқа қайта келіп,
һұндерден өш алу жөніндегі өтінішті қабылдамайды. Бұлардан күдер ... ... ... жете алмай қайтады.
Ұлы иозылермен одақтасуды жүзеге асыра алмаған Хан патшалығы енді
үйсіндермен одақтасуды ойластырады. Осы орайда Жаң Чиан хан ... ... ... ұсыныс береді: «Қазір үйсіндер құдіретті елге
айналып, һұндерге бағынудан бас ... ... ... ... ханы ... Хыши ... біздің Хан патшалығының иелігіне өткеннен бері иен тұр,
үйсіндер шығысқа қайтып, осы өңірге келетін болса, һұндердің оң ... ... ... еді. ... ... батыстағы Бактрия қатарлы
жерлерді де өзімізге ... ... ... еді», дейді. Бұл пікірді
мақұлдаған Уди патша Жаң ... елші етіп ... ... ... Жаң Чиан үш жүз ... құралған елшілікті бастап, үйсін
еліне аттанады. Бұл елшілік- ... ... ... ... ... ... ... жол азығы үшін он мыңдаған қой мен сиыр айдалады. ... үшін сан сың ... ... күміс, торғын-торқа, асыл
бұйымдар ала барады,
Жаң Чиан үйсін еліне келіп, күнмуға (Елжау биге) ... Уди ... ... ... ... ата мекеніне көшіп келіп, хан әулеті
өкіметімен ... ... ... ... ... ұсынысты ортаға қояды.
Үйсін күнмуы Елжау би «шығысқа ... кел» ... ... ... ... шалғай жерде отырған үйсін күнмуы хан патшасының қаншалық ... жете ... Оның ... ... ... ... һұн елінің
қуат-құдіретіне қанық еді. ... ... ... хан патшалығымен
одақтасу һұндердің қатығына тиетін қауыпты іс екенін, мұның аяғы ... ... ... биі мен бегі ... Оның үстіне Іле өзенінің
алқабы мен ... ... ... қонысына орнығып, іргелі ел боп жырғап
жатқан үйсіндер ушін Дұнхуан мен Чиланға қайта көшудің қажеті де жоқ ... Жаң Чиан ... ... ... ... іске ... ... Бірақ үйсін күнмуы хан патшалығының жай-жағдайын ұғыну ... ... ... өз ... хан патшалығына жібереді. «Ондаған тұлпар
тарту етіп алғыс айтады» .
Б. ж. с. ... ... ... ... ... Жаң Чианмен бірге хан
патшалығының астанасы Чаңанге барады. Олар Хан патшалығының ... көп, ... ел ... көздерімен көріп қайтады да, бұл жағдайларды ... ... Хан ... құдіретті ел екенін ұғынған үйсіндердің
көзқарасы өзгере бастайды. Жаң Чиан елші болып үйсін ... ... ... ... ... ұлы иозы ... ... барған еді. Жаң Чиан
қайтып Чаңанге келген соң, олар да қайтып келеді. ... ... ... Хан патшалығы мен батыс өңірдегі елдердің арасындағы барыс-келіс
байланысы күшейе түседі.
Үйсін елінің Хан ... елші ... ... һұн ... ... қаупін төндірмек болады. Үйсіндер һұндердің соғыс қаупінен
сақтану үшін хан патшалығымен жақындауға тырысады. Б. ж. с. ... 110 ... ... ... хан ... ... ... кісі салады.
Бұдан кейін мың жылқы қалың мал айдатып Хан патшасына құда ... ... ... оң ... үзіп ... хан әулеті
үкіметінің ұзақтан бері көксеген арманы еді. Үйсіндердің құдаласу талабы
оларды мейлінше шаттандырды. Хан ... Уди ... бұл ... ... ... үйсіндер әкелген жылқыдан он тұлпарды ... ... ... ... хайуанат бакшасында көпшілікке көрме етеді.
Б. ж. с. дейінгі 108-жылы Уди патша өзінің туысы Жаңду ... ... ... ... ... Елжау биге ханымдыққа ұзату жөнінде шешім
шығарады. Бұл той аса салтанатты ... ... ... ... олардың һұндерге қарсы күресіндегі
үлкен стратегиялық маңызды мәселе еді, оның үстіне үйсіндер ... ... ірі ... ... ... үшін өз ... Бан Чау ... деп жазады:
«Үйсін - деген ірі мемлекет, оның әскері 100 ... ... ... Уди ... өз ... қыз ... ... міне, осында». Уди
патша бұл тойға мейлінше маңыз береді. Осы жылы ... ... ... ... ... ... аса ... той жасалып, Шижұн
ханша үйсін еліне ұзатылады, ... ... ... ... ... адам ханшамен бірге үйсін ... ... ... бұрын
ханшаларды ұзатқанда, оған тек бірнеше адам ғана қосылатын еді, ... ... оның ... ерекше болғандығын көрсетеді. Уди патша Шижұн
ханшаға ... ... ... ... ... ... ... қоштасу күйін тарту үшін, Уди патша өз атынан ... ... ... ... Патшаның бас уәзірі бастаған барлық төрелері ханшаны
қаладан шығарып салып, сый аяқ көтерісіп, қош ... ... ... ... ... ... күміс, торғын-торқа, киім-кешек, жасау-
жиһаз артқан көш керуені екі ... ... ... ... ... мол ... ... Сол жылы сарша
тамыз айында ұзақ сапарда болған Шижұн ... ... ... ... Чичу
қаласына жетеді. Бұл елде ұлы дүбірлі той жасалады. ... ... ... да ... ... ... патшалығының ханшасы Шижұнның үйсін елінің күнмуы Елжау биге
ұзатылуы әдеттегі ... ... ... белгілі саяси мақсаттағы
құдалық. Саяси, әскери одақ жасасудың бір ... ... еді. Бұл ... ... өкіметі мен үйсіндер арасындағы одақтық бай-ланыстың негізін қалады.
Екі ел арасындағы достық, барыс-келістің бастамасы болды. ... ... ... ықпалының батыс өңірге енуіне жол ашты.
Үйсін күнмуы Елжау би үздік шыққан көсем, қажырлы қаһарман, соғыс
өнеріне ... ... ... адам еді. Ол сан рет ... ... қиын қыстау шайқастарда ерлік көрсетті, өзінен әлдеқайда күшті жауларды
жеңді. Ауыр апатқа ... ... ... ұлысын Іле алабындағы құтты
мекен қонысқа ... Іле ... ... ... ... ... маңызды үлес қосты. Сондықтан үйсін елінің халқы оны ... ... ... ... ... ... би ... жау қолынан қаза
тапқанда, жаңа туған Елжау би иен ... ... Оны ... ет ... ... емізіп асырайды. Мұны керемет киесі деп білген һұн тәңірқұты
асырап ержеткізеді» ... ... ... оған ... ... Сонымен бірге бұл түркі тілдес халықтар арасына ... ... ... ... ең ерте ... ... ... түрі еді.
Үйсін елінің Хан патшалығымен құдандалық байланыс орнатып жатқанын
естіген һұн билеушілері ... ... Хан ... ... ... ... қауіптенеді. Бұдан сақтану үшін һұн ханшасын дереу үйсін күнмуы Елжау
биге ... ... би оны сол ... ... ... ... Үйсін күнмуы
хан патшалығымен құдаласады, сонымен бірге һұндермен де ат ... ... ... хан ... ханшасы Шижұнды айттыруы, оған некелену ... тек ... ... үшін еді. Ол ... Елжау би жасы
жетпістен асқан, немере-шөберелі адам болатын. Оның үстіне олардың іргелес
отырған ірі ... ... қол үзуі ... ... Сондықтан һұн ханшасын
сол дізесін басқан бәйбіше етті (һұндердің ғұрпы бойынша сол дізесін басқан
бәйбіше ... ... ... ... Шұй Сұң «Хан патшалығы тарихының батыс
өңір шежіресіне қосымша» атты еңбегінде: «һұн ханшасына жоғары орын ... ... ... болған» дейді. Сөйтіп һұн ханшасы үйсін
ордасында болды. ... ... ... саяси міндетін орындау үшін, жылына бір
рет күнмуға кездесіп шарап ұсынып, орданың терелеріне ... ... ... қамы мен ... май екшесін ойлаған Елжау би хан патшасының
ханшасы Шижұнды өзі алмай, немересі Жөнші (Шыншы) биге қосуды ұйғарған ... Жаң ... ... ... туралы зерттеу» деген еңбегінде былай
дейді: «Иуанның ... ... (б. ж. с. ... 105-жылы) үйсін
күнмуы мың жылқы қалың мал ... хан ... ... ... ... Уди ... ... той жасап, Шижұн ханшаны үйсін еліне
ұзатты. Бұл ... ... де өз ... ... ... еді. ... ... келген һұн ханшасын сол дізесін басқан бәйбіше етіп ... ... ... ... абырой-атақ, мәртебе жағынан үстем орынға
шықты... ... ... ... өзінің төркінінен ертіп келген нөкер,
қорғаушы, кәнизак, әтек сынды жүздеген адамның күтуімен ордада тірі ... ... ... Тек ... ... ... бір жылдан астам мезгіл ішінде
кунмудың (Елжау бидің) дидарын ... рет ... ... Бұл пайымдау
шындыққа үйлеседі.[2]
Тірі жесір болып өмір өткізген Шижұн ханша ... ... ... білмейді, ғұрып-әдетіне де көндіге алмады. Ол осындай жағдайда, ... өлең ... ән ... ... ... ханшаның біздің
заманымызға жеткен «Аққу әні» деп ... алты ... ... оның ... ... қабат, ерте заманда жат жерге ұзатылған қазақ қыздарының
төркін жұртын сағынып айтатын «көрісу» жырына да ... ... ... әлемнің бір жағына,
Алыстары жат елге -уйсін ханына.
Дөңгелек ұй, туырлық там орнына,
Ет жеп, айран ішеді ас-суына.
Туған жерді ... ... құс боп ... деп ... жырды естіген Уди патша жыл аралатып ханшаға ... елші ... ... ... ... күнмуы Елжау би өзінің бастапқы ақылы
бойынша ... ... ... биге ... ... Бұған разы болмаған Шижұн
Уди патшаға хат жазып, жағдайды мәлімдейді. Уди оған ... ... бой ... ... деп ... қайтарады. Сөйтіп, Елжау бидің
немересі Жөнші би мен Хан патшасының ханшасы Шижұн неке қиып, той жасайды.
Б. ж. с. ... ... ... ... ... ... би ... Жөнші биді отырғызады. Жөнші би кейбір деректерде «Чынжу би» ... ... ... деген мәнсап» аты, оның өз аты «Жөнші би» болатын.
Хан патшалығының үйсін еліне ұзатқан ханшасы Шижұн үйсін ордасында бес
жыл тұрып (б. ж. с. ... ... ... ... ... Ол бір қыз
туған болатын, оның аты Шауфу еді.
Жаң Шиман «Үйсін қазақтары туралы ... «Хан ... ... өңір шежіресі»
Шижұн ханым қайтыс болған соң, Уди патша өз ... ... ... ... ... (б. ж. с. ... 102—101-жылдарда) үйсін күнмуы Жөнші
биге ханымдыққа береді.
Б. ж. с. дейінгі 96 - ... ... ... би ... ... бір ... һұн ханшасы еді. Одан туған Най би әлі жас ... ... ... ... Оңқа би ... ... және «аға өлсе ... деген әмеңгерлік салт бойынша, Жиейұй ханымды алады. Одан үш ұл, екі
қыз ... ... ұлы ... би, ... Уаннан (Оңнан, кейін Яркенге хан
болды), үшінші Ұлы Дала (кейін оң қанат ... ... ... ... Дес ... ... ... болды), кіші қызы Соган (Орхұ Оңқаның
әйелі болды) еді.
Үйсін ... ... ... ... маңызды жол қатынас торабына
орналасқан бай өлке болатын. Б. ж. с. ... 86 - ... ... осы ... ... ... ... һұн иелігіне бағынуға зорлады.
Олардың мақсаты, осы маңызды жол торабы болған стратегиялық ... ... хан ... ... өңірдегі елдермен саяси-экономикалық және
мәдени байланысын үзіп тастау, ... ... ... ... жасап, оларды
өздеріне бағындыру еді.
Бұл қауіпті байқаған үйсін күнмуы Оңқай би мен ... ... ... хат ... жай-жағдайды толық баяндап, һұндерге қарсы тізе
қосып күрес жүргізу үшін ... ... ... Хан ... әскер жіберуге
дайындалып жатқанда, Хан патшалығының патшасы Жауди кенеттен қаза ... бұл іс ... ... һұн ... ... ... шеткері аймақтарына
басып кіріп, талан-тараж жүргізеді. «Хан ... ... ... ... деп ... ... Үйсін елі бұл қысымға бас имейді, ел
ішінен 50 мың сайлауыт әскер жасақтап алып, ... ... ... ... дайындалады. Енді бір жағынан хан патшалығы үкіметіне хат
жазып, һұндерге ... ... беру үшін Хан ... ... ... ... әскері батыстан тиісіп, бір мезгілде қоршай шабуыл жасау керек
деген жоспарды ұсынады.
Жаңадан хан ... ... Хан ... ... ... ... ... би мен Жиейүй ханшаның хатын ала сала, дереу әскер ... ... ... ... ... көрсетілсін деп шешім шығарады.
hұндерге тұс-тұстан шабуыл жасау үшін хан
патшасының бас қолбасшысы бастаған жүз мың ... бес ... ... ... ... ... жорыққа аттанады.Үйсін әскерлерінің хан патшасы
әскерлерімен тізе қоса қимыл жасауына қолқабыс ету үшін ... Жаң ... ... ... ... ала белгіленген жоспар бойынша, һұндердің
Баркөлдегі оң қанат ... ... ... ... хан патшалығының Жау
Чұнго бастаған әскерлері шығыстан шабуыл жасауға келіскен еді. ... ... би 50 мың атты ... ... ... келеді. Бірақ Жау Чұнго
бастаған Хан ... ... ... келмейді. Бұл Баркөл һұндердің оң
қанатындағы ... ... еді. ... ... Жау ... ... ... һұндерге тұтқиылдан шабуыл жасап, оларға ес жиғызбай есеңгірете соққы
беріп, атой салып ... ... ... хан, қолбасы, түмен басы,
мыңбасыларынан бастап 40 мыңнан артық адамын қолға түсіріп, 700 ... ... ... ... Ұзақ ... ... ... келген хан патшасы
әскерлері де ... тізе қоса ... ... ... ... ... ... ұшырайды, мал-мүлкінен айрылады, қырғыннан
қутылғандары ... ... ... ... Осы ... жеңілген hұн
билеушілері үйсіндерге мейлінше өшігеді.
Баркөлдегі жеңілістің кегін қайтару үшін ... ... ... 10 мың
әскермен аттанған һұн тәңірқұты ... ... ... ... ... жасап, олардың ауылын шауып, малын талап әкетіп бара ... қар ... ... ... ... ... деректемелердің айтуынша,
бір күнде қырық бойы қар жауып, һұндердің адамдары мен малы қырылып, ... ... ... Мұны ... ... қалың қолмен келіп,
hұндерге батыс жақтан ... ... ... мен ... ... мен ... жағынан келіп тиеді. «Үш елдің әскері һұндердің он
мыңдаған ... ... ... ... ... ... жұт апаты
қосылып, халқы ашаршылықтан ... ... ... үш мың ... ... ұшырайды. Осыдан кейін һұндер әбден әлсірейді де, батыс
өңірдегі ықпалынан айырылады. ... ... ... ... ... тайпалар
мен елдер ыдырады.Телім-телім болған һұн билеушілері Хан патшалығына
бағынады. Хан ... ... ... ... өңір өкіл әкім ... ... ... өңір ресми түрде Жұңгоға қосылады.
Жоғарыда айтылған екі реткі соғыста зор ... ... көп ... ... ... ... батқан үйсін елі мейлінше күшейіп,
мемлекеттің беделі арта түседі. Олардың жан саны ... да ... ... ... ... Бұл үйсін елінің кемеліне
келіп, дәуірлеген кезі ... ... ... ... ... ... болған
елдері енді Хан ... және ... ... ... ... ... ... Олардың кейбіреуі үйсін күнмуының баласын өздеріне
хан қояды, кейбірі ... ... ... ... ... ... ... хандары үйсін еліне келіп паналады. Мысалы, үйсін күнмуы Оңқай
бидің ортаншы ұлы Уаннанды (Оңнанды) Яркен ханы ... ... ... ... жоқ адам ... Яркен ханы қайтыс болған соң, оның ... ... және ... күнмуынан Уаннанды сұрап алып, Яркеннің хан ... ... ... оңтүстіктегі көршісі Құшарға ханы үйсін күнмуымен
құданда болып, достық одақ ... ... ... ... ... бидің Жиейұй
ханымынан туған қызы Десті айттыруға елші жібереді. Бұл кезде Дес ханша
Чаңан қаласында музыка ... оқып ... еді. Б. ж. с. ... ... ... ... музыкашы болып өз еліне қайтқан ... ... ... ханы ... күтіп алып, үйсін күнмуына елші жібереді. Бұл кезде
Құшарға елі ... жолы ... ... ... торабы еді, үйсіндер
Чаңанге барғанда осы ел арқылы өтетін. Екі ел ... ... ... үшін, бұлар құда болады. Құшарға ханы үйсін ханшасы Деспен қосылып
той жасайды. ... ... ... ... Хан ... ... жазып:
жиендеріңіз Деске хан патшалығының ұрқынан шыққан ханша деген атау беріліп,
хан патшалығына төркіндеп баруына рұқсат ... екен деп ... Б. ж. ... 65-жылы Құшарға ханы мен Дес Чаңанге барады, ... ... ... ... ... бір жыл ... арнаулы таңба, сәнді күйме, көптеген
музыка аспабы, ондаған музыкант, салтанат бұйымдары, асыл бағалы заттардан
сый-сияпат алып, Құшарға еліне қайта ... ... ... беделі артылып, кемедіне келген кезде көрші
елдер оны арқа тірек етіп, басына күн туғанда бассауға ... ... ... көршісі Чес елінің ханы Оғұй һұн тәңірқұтынан қысым
көргенде үйсін еліне қашып келіп паналайды. Ол ... ... жеті жыл ... хан ... ... ... ... ел арасындағы одақтық байланысты үздіксіз күшейту үшін, үйсін
күнмуы Оңқай би Чаңан қаласына елші ... ... ... ұлы ... туған) Янгұй биге хан патшасының ұрқнан қалыңдық айттырып, «сүйек
жаңғыртуды және һұндерге қарсы үздіксіз күресуді» ... ... Хан ... ... ... ... Шиаңфо ханшаны беруді ұйғарады. Шуанди патша
ілгеріде Шижұн ханшаның ... ... ... ... қиыншылығын
ескеріп, Шиаңфо ханшаны жүзден астам адамымен Шаңлинфан деген жерге
орналастырып, үйсін ... ... ... ... Оңқай би өзінің мұрагері
Янгұй биді қалыңдығын әкелуге қайнына аттандырады. ... ... ... ... 300 ... ... ... бірге жүреді. Бұлар мың жылқы,
мың қашыр қалың мал ... ... ... ... ... ... оған һұн және басқа ... ... ... ... ... үлкен ықпал жасау үшін, бұл тойға Шуанди ... ... ... ... соң ... ханша үйсін еліне ұзатылады. Оны ұзатып
апаруға қолбасы Чаң Хұй бастаған елшілік ... ... ... ... ... ... суық ... келеді: «Үйсін күнмуы Оңқай би
қайтыс болыпты, Жөнші бидің һұн ... ... Най би ... ... ... күнби деп жариялапты, ел ішінде ішкі қырқыс басталыпты». Бұл хабарды
естіген Шиаңфо ... ... ... ... - ... ... ... қалыптасуына өзекті ұйтқы болған
негізгі тайпалардың бірі, қазақтың тарихи ... ... ... ... жүзден таратады. Сырдария бойындағы қаңлылар мен ... ... ... қара ... сары ... болып екі арыс елге айрылады.
Олар ұлы жүз ... ... ... ... ... Қаңлы,
Қаңлыдан Қанкөжек, одан Келдібек, Келдібектің бірінші әйелі сары бәйбішеден
сары қаңлы, екінші әйелі хан қызынан қара ... ... ... ... ... сары ... бес ... (Ақбота, Ақынқожа, Телқожа,
Омыртқа, Миам) мен қара қаңлының алты баласынан (Тоғызбай, Онбай, Тоғанай,
Бақа, Бадырақ, Қара) өрбіген ... деп ... ... ... ... ... бес баласы (Әлсейіт, Түрке, Шоқпар, Құйысқансыз, Шанышқылы)
мен қара қаңлының алты баласынан ... ... ... ... Оразымбет,
Бақа) таратады. Шежіре деректерін салыстырып көрсек, Сыр бойы ... ... ... ... арғы ... ... ... аңыздар мен рауаяттарда «қаңлы» деген аттың шығу тегі Оғыз
ханмен байланыстырылады. «Оғызнама» ... Оғыз хан бір ... ... ... олжа ... Мұны алып жүре алмайтын болғанда, Оғыз
ханның шеріктері ішіндегі асқан кемеңгер әрі шебер Бармақылық Иөсін ... ... адам арба ... осы олжаларды алып жүреді. Арбадан «қаң-қаң»
деген үн шыққандықтан, арба ... деп ... да, оны ... қартқа
«Қанғалы» (қаңлы) деген ат беріледі. Бұл аңыз ... ... ... ... атты ... және тарихшы Әбілғазының «Шежіреии түрік»
атты шығармасында да бар. ... ... Оғыз ... жорығында арбаны
олжаға түсірген тайпа «қаңлы» деп аталса, Әбілғазының шығармасында осы
арбаны жасаған адам ... деп ... ал ... дастанында осы
арбаны жасаушы «Бармақылық Иөсін білігі» деген данышпан шебер, ол арбаны
тұңғыш рет ... ... адам ... ... ... бұл ... ... деректерге салыстырсақ, арасы тым шалғай жатқандығы байқалады.
Оғыз тайпалары 8-ғасырдың ортасынан бастап Сырдарияның ... ... ... өңіріне келе бастаған. Орхон ескерткіштерінде шығыс түрік қағандығы
құрамына енген оғыз тайпалары ... ... еді, олар ... ... соңы, 10-ғасырдың ортасында Арал теңізі және Каспий
теңізі маңындағы территорияларда оғыз ... ... ... ... бойындағы алқаптарда оғыз мемлекеті ұйымдасты, мемлекет орталығы
Жаңакент (Яңгікент) болды. Ал ... ... орта ... мен
Қаратау өңірін мекендеуі ... мың жыл ... іс. ... ... ... ... ... олар біздің заманымыздан
бұрынғы 3-ғасырдан бастап әйгілі болған, Бұл ... ... ат ... ... ... дін кітабы «Абеста» деректері мен үнді
халқының эпосы «Махабхарата» қолжазбаларының деректерінде де ... ... ... «Хаңға» түрінде берілген. 8-ғасырда орхон жазуымен жазылған
«Күл тегін», «Білгі қаған» ... ... - ... ... ... деп ... ... айтқан. Кейбір деректерде
«Кенріс», «Қаңғар» деп те ... ... бәрі ... ... аттың түрліше
тілдердегі деректердегі дыбыс өзгешеліктері. Ерте заманда ... ... ... «Қан» деп аталған. «Қаңлы» Осы Сыр бойын мекендеушілер деген
сөз дейтін ... да ... ... ... ... зерттеуші әйгілі жапон ғалымы Сиратори бұл
жөнінде мыналарды айтады: Жұңго жылнамаларында ... ... аты ... сөз ежелгі заманда « ^£ Щ » деп оқылған. Бұрынғы ... ... ... ... ... жағы «Kanqки» өзені деп ... осы ... орта және ... ... ... мекендеген
халық та «капкаг-Kangar» деп аталған. «Каңжұй» деген ханзуша әріптің сол
замандағы оқылуы «капкаг ... ... ... ... ... ... хан ... дәуіріндегі халық аты «каңжұй» (каңгүй) «kankar»,
«kangkar» яки «kangar» деген ... ... ... ... ... (қаңлы) деген сөзге «қарулы, жақсы-жайсаң» деген мағына береді.
Әйгілі ғалым Махмұт Қашқари өзінің ... ... ... атты еңбегінде:
«Қыпшақ тайпасының жақсы-жайсаң ... ... ... ... ... «Келелі елде қаңлы бар, қаңлыны хан көтер», «қаңлыдан өзге ... ... ... ... ... де ... ... барлығы байқалады.
Жапон ғалымы Сиратори бірсыпыра дәлелдерді келтіре отырып, ерте
замандағы қаңлылардың түркі ... ұлыс ... ... Ол: ... ... ... «Қаңлылар шежіресінде»: «Қаңлы елінің
ханы Най би Жин патшалығының ордасына елші жіберді» деген ... Най ... ... елі ... ... Най би ... сөзді салыстыра отырып,
қаңлылар өздерінің бастықтарын «би» деп ... ... ... ... мекендеген қазақтар да бастықтарын «би» деп атайды, дейді. ... да ... ... ... шығу ... Қаратау ауданы мен Сырдария өңіріне қай кезде және ... ... ... жазбалар» мен «Хан патшалығы тарихында» ештеңе
айтылмаған. Одан ... ... ... «Сұй ... ... батыс
өңір шежіресі, қаңлы тарауында»: «Қаң-лылар - бір жерге ірге ... ... ел, олар Хан ... дәуірінен бері осылай болып
келген. Олардың ханы ұлы иозылардың уын руынан шыққан. Оның бұрынғы ... ... ... Жаұу ... еді. Бұларды һұндер
талқандаған, осыдан соң ... ... ... аударған» дейді, жапон ғалымы
Сиратори. Қаңлылар алғашында шығыста болған, хан ... ... Орта және ... ... ауып ... ... ... дейді.
«Тарихи генеалогиялық (шежірелік) зерттеулерде қаңлылардың шығу тегі, ... ... даму ... ... ... ... тарихындағы рөлі
туралы талас пікір көп. Алайда қаңлы тарихын ... ... ... мен ... ... ... біздің заманымыздан бұрынғы
3-1-ғасырларда Сыр бойы мен Қаратау алқабын мекендеген, өзінің ... ... ... ... ... ... мен одан кейінгі
дәуірлерде де дәл сол өлкені қоныстанып, көрші ... ... ... ... әр кезде түрлі ... ... ... ... ... ... ... қауымның негізі екенін мойындайды» .
Еліміздің ханзу ғалымы Уи Иуан: «Үш ордаға бөлінген қазақтар ежелгі
қаңлылар» ... Чи ... ... ... - ... ... елі» дейді.
Жапон ғалымы Сиратори: «Ежелгі қаңлылар тұрмысы, ... әдет және ... ... ... еді» деп ... ... ... ұраны: айрылмас, бактияр, бәйтерек. Бұл
ұрандар қазақтың байырғы шежіре деректеріндегі ұлы жүз Төбейдің ұрпақтары,
қаңлылардың арғы ... ... ... ... тайпалық таңбасы екі түрлі, бірі « I »
(көсеу ... енді бірі « ££ » (ай, күн ... ... дереқтерге
қарағанда, ерте замандағы қаңлылар зороастризм дініне сеніп, ай мен күнге
және отқа ... ... ... ... ай мен күн және от ... ... ерте замандағы діни нанымнан туған болса керек.
Қаңлылар заманымыздан бұрынғы 3-ға ... ... осы ... ... ... мен ... өңірін мекен етіп келген ежелгі ел есептеледі.
Қилы-қилы ... осы ... ... сұрапыл соғыстар мен ел ... ... ... ... жаққа ауып барып, өзге елге ... ... да ... ... ... ... бөлегі өздерінің
атамекенінде қалып, қаңлы ... атын ... ... ... ... ... үлес ... елінің жағырафиялық орны жөнінде ... ... ... ... ... «Қаңлылар - дауандардың батыс солтүстігінде екі
мың шақырым жердегі көшпелі ел. Олардың ғұрып әдеттері ұлы ... ... ... әскерлері 80-90 мың. Дауандармен көрші отырады. Кішкене ... ... ұлы ... ... ... тізгіндеуінде
болды». Бұл деректе тағы былай дейді: «Асалар - қаңлылардың ... ... екі мың ... жерде тұрады». «Ұлы иозылардың оңтүстігінде -
дашалар, батысында ... ... - ... ... Біз ... сол ... қаңлы елінің шығыс жақта һұндермен, оңтүстікте
ұлы иозылармен, батыс ... ... ... ... ал, ... ... көрші екенін ұғынамыз. Демек, б. ж. с. дейінгі ... ... ... ... ... ... қаңлы елінің негізгі
территориясы Сырдарияның орта алқабы мен ... ... ... ... ... ... олардың қарамағына Ташкеннен
Хорөзмге дейінгі өлкелер енген. Б. ж. с. ... ... ... ... ... Ферғана, Соғды өлкелеріне дейін ... ... ... ... ... ... мен сары
қаңлының) өрістері мен қоныстары жоғарыдағы жазба деректерге сайма сай
келіп ... ... ... ... ... ең ... ... хан болған, онан соң ... ... «Хан ... ... Чин ... өмірбаяны тарауында»:
«Қаңлы ханының орынбасары неше мың әскерімен Чигу қаласына ... ... ... ... мыңдаған адамды өлтіріп, малын талады» делінген. Хан
патшалығы көзіндегі деректерде қаңлы ... ... ... Ал «Жин
патшалығы тарихында» қаңлы елінің Най би деген ханының аты кездеседі. Ал
«Сұй патшалығы ... ... ... ханы Даш би (Тас би) ... ... ... ... қабат ханның қол астында мемлекет ісін басқаратын үш
уәзірі барлығы айтылады. Қаңлы елінің ... ... ... ... ... Сиратори Битен қаласының орны қазіргі Түркістан қаласының маңында
болса керек деп мөлшерлейді. Қаңлының ханы ... Ұлы орын ... ... ... жайлауға шығады. Битен қаласы мен Ұлы орынның арасы атқа жеті
күншілік жер. Битен қаласы мен жайлауының аралығы 9 мың 340 ... ... ... ... ... ... елі өз ішінен бес иелікке
бөлінген. Әр иеліктің кіші хандары болған. Олар ұлы ... ... ... ... ... ... атымен аталған. Ол иеліктердің
аттары және тұрған орындары ... Сусе ... ... Сусе ... Өкіл әкім ... ... ... 5776 шақырым. Яңгуаннан 8025 шақырым жерде.
2) Фуһу иелігі. Орталығы Фуһу қаласы. Өкіл әкім ... ... 5757 ... Яңгуаннан 8025 шақырым жерде.
3) Ионе ... ... Ионе ... Өкіл ... ... ... 5266 шақырым, Яңгуаннаң 7525 шақырым жерде.
4) Жи иелігі. Орталығы Жи қаласы. Өкіл әкім ... ... ... ... ... 8555 шақырым жерде.
5) Иоган иелігі. Орталығы Иоган ... Өкіл әкім ... ... 6906 ... Яңгуаннан 8355 шақырым жерде.
«Тарихи жазбалар, Дауан шежіресінде» қаңлылардың бес ... ... ... жоқ. Жаң Чиан ... өңірге елші болып келгенде, бұл жөнінде
ештеңе естіп білмеген. «Хан ... ... ... ... әлде ... ... ... қарағанда, қаңлы елінің бес иелікке бөлінуі ... ... ... мұмкін. Бұл бес иеліктің орны мен ... нақ ... ... анықтайтын жазба дерек ... ... ... аты ... ... ... бойынша беріліп отыр, олардың
қаңлы тілінде қалай аталғаны мәлімсіз.Бұл бес ... ... ... мен ... ... деп ... ... жүргізілген археологиялық зерттеулер жоғарыда
келтірілген жазба деректердегі оқылықтарды заттық ... ... ... археологы Қ. Ақышев бастаған археологиялық экспедициясының
анықтауы бойынша, қаңлылардың 1-ғасырдағы саяси орталығы - Отырар (Фарап).
Яғни Орхон ... ... ... (С. Г. ... ... ... қаласы тарихи деректерде «Тұрар банд», «Тарбан»,
«Тарбанд» деп аталып ... Ал араб ... ... ... ... «Фарап» деп сол қала тұрған аймақ - Отырар көгалы аталып, одан
соң осы аймақта қала ... да ... деп ... ... ... С. ... айтуынша, Шаш (Ташкент) маңында да ... ... ... ... бұл ... еліне қарасты бес иеліктің қайсысыныкі екені мәлім
емес.Ежелгі қаңлы елі ұлан-байтақ өңірге жайылған. Олардың ата ... ... мен ... орта ... ... Шаш ... ойпаттарына дейін барған. Олар қыс мөзгілінде Сырдарияның төменгі
бойындағы қамсаулы қыстауларында қыстаған. Жаз мөзгілінде Арыс, Шу, ... ... ... Сарысу бойындағы шөбі шүйгін
жайылымдарына көшіп баратын болған. ... ... A. H. ... ... ... өріс-қонысы Шаш түбінен басталып, сонау Хорөзм
жері Арал жағалауына ... 800-900 ... ... ... ... екі ... түгел қамтиды.
Қаңлылардың шаруашылығы
Қаңлы тайпаларының негізгі кәсібі көшпелі мал шаруашылығы ... бір ... ... және ... ... ... патшалықтар тарихы, батыс өңір шежіресінде» және «Сұй патшалығы
тарихы, ... ... ... мал ... ... ... қашыр, есек, сиыр өсіреді деп жазады. «Жу патшалығы тарихы, қаңлы
тарауында»: оларда қой өте көп, ... өте ... ... жері ... да, егіншілікке де қолайлы. (Ауа райы жылы ... ... ... алуан түрі егіледі. ... ... ... ... ... деректерде: «Қаңлы елінде жүзім шарабы мол,
байларының үйінде көл-көсір шарап болады. Бұл ... жыл бойы ... ... ... ... ... ... асыл тастар, хош иісті жұпар
шайлар, кілем-кілше, қымбат аң ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулер
жазба деректерді заттық айғақтармен анықтай түсуде. ... ... ... ... қарағанда, ежелгі қаңлылардың бір
бөлегі көшпелі мал ... енді бір ... ... ... Оларда едәуір дамыған қолөнер болған. Олар көп елдермен сауда
жасасьш отырған. Сол ... сай ... ... қалалар да болған.
Археологиялық зерттеулер арқылы ашылған «Жеті асар», ... ... «Ақ ... ... ... және ... сияқты қаңлылардың елді
мекені, отырықшы ... қала ... ... жер ... ... арықтар, егіс алаңы, бау-бақшалардың жұрты және осы
жерлерден табылған кетпен, қол орақ, қол ... ... ... ұралар
мен қамбалар, астық қалдықтары ... ... ... ... жұн мата ... ... ... қыш ыдыстар істеген.
Қоладан және темірден өндіріс құрал-саймандары мен ... ... мен ... ... ... ... алқа тағы ... да алуан түрлі
әшекейлі сән-салтанат ... ... ... ... ... ... бөзендірген.
Қаңлы елінің әлеуметтік тұрмысы мен мәдениеті
Еліміздің жазба тарихының айтуынша, ... ... ... ... ... Бұл деректе: «Олардың заңы хан сарайында сақталады. Осы заң бойынша
қылмыстыларды жазалайды. Өрескел ауыр ... ... ... Одан ... өлім ... үкім ... Ұрлық істегендердің
қолы кесіледі» дейді.
Қаңлылар ата-аналарының аруағына табынған. «Қаңлы елінде ата-бабалар
мазары бар, әр жылы ... ... ... ... ... ... ... деп жазылған. Қаңлы тайпаларының бір бөлігі бұдда дініне
сенген. «Тарихи жазбаларда» ... ... ... деген дерек бар.
Археологиялық қазбалардың анықтауынша, қаңлылардың бір бөлігі отқа, айға,
күнге табынған. ... ... ... ... ән-күй, музыка,
би сияқты көркемөнерінің гүлденіп, өркен жайғандығы және ... ... ... ... ... ... туралы мол мәлімет бар. Бұл
дерек - тердің дәлелдеуінше қаңлыларда қос ... және бес ... ... ... ... ... «Сұй патшалығы тарихы,
музыка аспаптары тарауында»: Жу патшалығының ... той ... ... және ... ... аспаптарын алдырды деп жазады. «Таң дәуірінің
естеліктері» атты кітаптың 33-тарауында: «Жу Уди ... ... ... ... ... ... оны құттықтап, Құшар, Сулы, Қаңлы елдерінің
музыка аспаптарын тойға әкелді» дейді. Бұл мәліметтерден қаңлылардың ... аса ... ... байқалады.
Таң патшалығы билік жүргізген уақытта (618—907) Орта Жазықта қаңлы
билері салтанат ... ... Ерте ... қаңлылардың жазу
мәдениеті болған. «Солтүстік ... ... ... өңір ... ... көлденеңнен жазылады, олардың өздері жазған кітаптары
бар», дейді. Қаңлылардың ол кезде қолданған жазуы қандай жазу, ... ... көне ... жазуы ма, әлде бұлардан басқа бір түрлі жазу ма, онысы бізге
беймәлім. ... ... ... ... жасалған. Бұл сөздік «Тиббион
әл-лұғат ат-түрікі әла лисан әл-қаңлы» деп аталған. Түркия ғалымы М. ... ... ... осы ... ... ... Мұхаммед ибн
Қайыс деген тіл ғалымы екен.[3]
Қаңлы елінің іргелі елге айналуы
Б. ж. с. дейінгі ... ... ... ... белді
мемлекеттердің бірі еді. «Хан патшалығы тарихы, ... өңір ... ... 200 мың үй, 600 мың жан ... 120 мың ... бар», деп
жазылған. Қаңлылар одан кейінгі ... ... де ... ... тарихы, қаңлы тарауында»: «Қаңлылар - атақты да ... ... ... ... ... оған ... болып отыр. Ун елі,
Ши елі, Сау елі, Хы елі, Шауан елі, Насайпо елі, Онах елі, һу елі ... бәрі ... ... ... ... жазықтағы Хан патшалығы батыс өңірдегі елдермен байланыс жасау
үшін Жаң Шианды бірінші рет ... ... Жаң Шиан ... ... ... ... Жаң ... жол бастаушы әрі аудармашы қосып
беріп, ұлы иозыларға апарып қояды. Заманымыздан бұрынғы 119-жылы Жаң ... рет елші ... ... ... ... оның көмекшісі қаңлы еліне
келеді. Жаң Шиан ... ... ... ... ... соң, бір ... кейін
қаңлы елінің елшілері де Жаң Шианның ... ... ... ... ... ... елі Орта жазықтағы патшалықпен саяси, шаруашылық және
мәдени қарым-қатынас жасайды.
Б. ж. с. дейінгі 49-жылдан бастап солтүстік һұндердің ... ... алу ... ... Олар ... ... ... өзіне бойұсындырып, батыс ... ... ... Одан соң Іле ... қарай ұмтылады. Қаңлы, үйсін, дауан
сықылды үш ірі елді ... ... оны ... ... ... ... хан патшалығына қарсы күресте тіректі базаға айналдырмақ болады. 44-
жылы Шөже тәңірқұт Хан ... ... ... ... Осы кезде қаңлы
елі мен үйсін елінің арасында қақтығыс туылып, үйсіндер қаңлыларға шабуыл
жасап отырған еді. ... ... беру үшін ... көмекке сүйенуді
ойлаған қаңлы ханы Шөженің қырғыз елінде екенін естіп, елші ... ... ... ... ... хан ... бағынып, һұндердің
елшісін өлтіргеніне құса болып, зығырданы ... ... Шөже ... ... ... ... туралы ұсынысын қуанышпен қабылдайды ... ... ... ... ... Қаңлының биі мен бегі мыңдаған ат,
түйе алып шығып Шөжені қарсы алады. Салтанатты қонақасы ... ... Шөже ... тізе қоса отырып, үйсіндерді және батыстың басқа
елдерін бағындырмақ болып, Шөже ... ... ... Шөже ... ... ... қыз береді. Оның мақсаты: қаңлы жерін тірек етіп және ... ... ... ... ... ... ... бағындыру еді.
Қаңлы елінің қарулы күшіне сүйенген Шөже тәңірқұт дереу ... ... ... елін ... малын талайды. Үйсін елінің батыс жағындағы ұлан-
байтақ өңір қаңырап бос қалады.
Үйсін еліне жасаған ... ... ... Шөже ... ханын адам ғұрлы көрмей, басынып, зорлық-зомбылық ... ... ... оған қоса оның ... мен ... жүздеген адамды өлтіріп,
Талас өзеніне тастайды. Қаңлы халқын зорлап, қалаға қорған соқтырады. ... ... әр күні 1500 адам ... ... ... екі ... салынып
бітеді. Қаңлы ханының Шөжемен бірлесудегі мақсаты ... ... ... ... нәтижесі оның ойлағанының керісі болып шықты. «Шақырған бұлт
басқа еңбек» ... да, ... ... ... ауыр апат ... ... ... еліне орнығып, күш жинап алған соң, төңірегіндегі
дауан, аса елдерін алым-салық беруге орлайды... Бұл елдер Шөжеге ауыр ... ... ... ... ... Ол ... ... жаулап алу
жорықтарын үздіксіз жүргізе береді. ... ... ... батыс өңірдегі елдердің билеушілері мен халқы мейлінше қарсы
болады.
Б. ж. с. ... ... хан ... батыс өңірдегі өкіл әкімі
Кан Яншу және оның орынбасары Чин Таң Шөже ... жою үшін ... ... ... Батыс өңірдегі үйсін қатарлы елдердің әскері де бұл
жорыққа ... ... ... он мыңнан артық атты әскері оларға
көмектесіп, қаланы қоршайды. Шөже тәңірқұт ... ... ... ... әрекет жасайды. Бірақ қоршауды бұза алмай артқа шегінеді. Ақырында Кан
Яншу мен Чин Таң ... ... ... ... Шөже ... ... өңірде бірнеше жылға созылған үркін-қорқын тынышталып, ел іргесі
орнығады.
Бұдан кейінті ... ... ... ... Орта ... елші жіберіп, тарту тарткандығы ... ... ... 11- жылы ... ханы ... ... Хан ... астанасына
жіберіп, патшаға тарту ұсынады. Жин хандығы көзінде қаңлы ханы Най би ... Жин ... ... ... ... Сұй ... ... тұсында (605-617) тағы бір рет елші арқылы тарту жолдайды. 626-жылы
каңлы ханы елші жіберіп, Таң патшалырының Уди ... ... ... ... тағы бір рет елші ... арыстан, алтын, күміс, шаптол тарту
етеді. Бұл шаптолдар арнаулы бақшада егіледі.
Византияның елшісі Земарх 568-жылы түрік ... ... ... ... ... ... теңізі мен Арал теңізінің аралығындағы өңірден өтеді.
Ол осы жерлердің қаңлылардың иелігінде ... ... ... ... батыс түрік қағандығының қол астына қарайды. Кейінгі кездерде (9-
ғасырға ... ... бір ... қыпшақтарға араласып кетіп, «қаңлы-
қыпшақ» деп аталған. ІІ-ғасырдағы Махмұт Қашқари ... ... ... ... атты ... «Қыпшақ тайпасынын жақсы-жайсаң ұлықтары қаңлылар
еді» деп жазады.
Осы қаңлы тайпасынан шыққан және Іле ... туып ... ... ... Жамал Қарши (1230-1315) өзінің
«Мүлхакат ас-сурах» («Сөздікке қосымша») атты шығармасында: «12-ғасырдың
басынан ... ... ... қаңлылар Жетісудағы ең мықты ұлыс болып,
бұл өлкені Алмалықта отырып билеген. Қара қытайлар шабуылы көзінде қаңлылар
қарлық ... ... ол ... ... ... ... қаласын жаудан
қорғауға көмектесті» деп жазды. Маңғол шабуылы алдында қаңлылардың күшті ел
болғанын кейін ... де ... ... ... ... дейін үстемдік
құрды» деп жазды. Жамал Қаршидың айтуынша, маңғол әскерлері Жетісуға
келгенде ... ... ... ... ... ұлыс бегі ... мен
оның баласы Сұнақ тегін барлық әскерлерімен Шыңғысханға ... Ол ... ... ... қызы Бикені Сұнақ тегінге қосады. Қаңлының
бектеріне ... сый ... ... ... ... ... орынға
отыртады.
13-ғасырда Шыңғысхан әскері Самарқан қаласына кіргенде, осы қалада ... ... ... ... Ал ... шаһы ... сұлтанның әскерлерінің
ішінде 100 мың қаңлы болған. Олар Талас өзені бойында өз тайпаларымен ... ... ... ... ... шегіп, Шыңғысханға бара жатқан
жолында Мауараннахрда қаңлы ұлысын басып өткен. Ал ... ... ... ... соң қаңлы (қанғыт) еліне келген. 1253-жылы Руброк
және осы ... ... ... ... Әмір ... тұсында қаңлылар
Сырдарияның оң жағында ... ... Ақ Орда ... ... оң ... ... Ақ ... жалғасы болған қазақ хандығын
құруда, нығайтуда, қазақтың халық болып ... ... ... ... заманнан бері Сырдария алабы мен Жетісу өнірін мекендеп,
мол мәдениет мұраларын жасаған қаңлылар елеулі үлес қосты. Қаңлылар өте ... еді. ... бір ... ... ... қарақалпақ, тағы басқа
халықтардың да ... ... ... ... ... ... басқа
халықтарға сіңіп кетті. Ал қазақ құрамына қосылған қаңлылар ұзақ ... ... ... ... мәдениет дәстүрін үзбей келген маңызды
бөлегі еді.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. У. ... ... ... ... ... ... ... 69-
бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
2.Телқожа ... ... ... сөз ... шыққан», «Жұлдыз», 3-сан,
Алматы, 1983.
3.Ханзу - ... ... ... ... хансу деп те атайды), біз бұл
кітапта қытай тіліндегі жазылу нұсқасы бойынша алып отырмыз.
1 М. X. ... ... ... У. ... ... Түрікстанның таяудағы тарихы» Стамбул, 1981.
4.Ш. Уәлиханов «Таңдамалы ... ... ... ... наурыз.
5.«Орхон әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне түркі
жазба ескерткіштердің тілі», ... ... 197І. ... 1983 ... ... ... сөз қайдан шыққан», «Жұлдыз» журналы, 1984-жылы, наурыз.
«Қазақ ССР тарихы», І-том, 156-бет, Алматы, 1957. Н. Я. Марр, Шығармалары,
286-бет. ... ... ... № 1, 263, 1947. ... Грузия географиясы, 32-
бет, 1904.
1 Әлкей ... ... ... 144-бет, 1948-жыл, қаңтар.
2 «Хан патшалығының жаңа тарихы», ... ... ... ... ... ... 33-34-беті Әлкей Марғұлан «Жұлдыз» журналы,
145-бет, 1984-жыл, қаңтар Розбехан «Миһманнами Бұхара», 35, 62, 92, ... ... ... ... ... ... 401-бет.
2 «Қазақ совет энциклопедиясы» II том, 401 бет.
-----------------------
1. У. ... ... ... ... ... ... 3-басылуы, 69-
бет, Стамбул. 1981.М. Ақынжанов «Қазақтың тегі туралы»
2.Телқожа Жанұзақов «Қазақ деген сөз ... ... ... ... ... ... әбиделері», 9-басылуы, 116-121-беттер, Стамбул, 1983. «Көне
түркі жазба ескерткіштердің тілі», ... ... 197І. ... 1983 ... ... совет энциклопедиясы» ІІ-том, 401-бет.
«Қазақ совет энциклопедиясы» II том, 401 бет.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Сақ. Үйсін. Қаңлы17 бет
Сақтар жайлы11 бет
Қазақстан жеріндегі тайпалар9 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
«Қазақстан барысы» жарысының елімізде өткізудің Қазақстандағы маңызы23 бет
Австрия еліне экономикалық географиялық сипаттама22 бет
Асқазан мен он екі елі ішектің ойық жара ауруы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь