Эндокриндік бездер физиологиясы

1. Эндокриндік бездер физиологиясы
2. Гипоталамус . гипофиздік жүйе
3. Гипофиз
4. Қалқанша без
5. Қалқансерік бездер
6. Айырша без
7. Ұйқы безі
8. Бүйректүсті бездері
9. Жыныс бездері
10. Домалақ без . эпифиз
Эндокриндік бездердің (гректің endon - ішкі, сrіnео - бөлемін немесе шығарамын) сөлін шығаратын өзегі жоқ, без жасушалары қан және лимфа капиллярларымен өте жиі торланған, сондықтан без өнімдері тікелей осы тамырларға өтеді.
Эндокринология ішкі сөлініс бездердің физиологиясы мен патологиясы ғылым ретінде XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан. Бұл бағыттағы ғылыми зерттеулердің негізін А.Бертольд салды. Ол еркек жануарлардың жыныс бездерін сылып алып тастағанда негізгі және қосымша жыныс белгілерінің өзгеріп, ал бұл безді қайтадан денесіне орнатқанда, оның жағдайы айтарлықтай жақсаратынын анықтады.
Кейін, әсіресе осы ғасырдың 50-90 жылдары эндокриндік жүйенің физологиясы мен патологиясы бойынша көптеген тәжірибелік және клиникалық мағлұматгар жиналды. Оған қоса гормондардың химиялық табиғаты анықталып, әсер ету тетіктері ашылды.
Кейбір зерттеушілер бұл бездердің организм қызметін реттеудегі орнын шектен тыс көтерген, тіпті оларды жеке автономды реттеуші жүйеге жатқызған. Эндокриндік бездер жүйесін орталық жүйке жүйесінен жоғары құрылым ретінде, ағзалар мен олардың жүйелерінің, соның ішінде орталық жүйке жүйесінің де негізгі реттеушісі ретінде қарастырған.
Шын мәнісінде олай болмай шықты. Негізгі ғылыми мәліметтерге қарағанда, ішкі сөлініс бездерімен олардың әртүрлі гормондарының әсері организмнің қызметін жүйелік гуморальдық реттеу жүйесінің бір ғана бөлімі болып шықты. Бұл реттеу жолының негізгісі - жүйке жүйесі. Өйткені ол көп тарапты, арнайы маманданған және әр бөлімінің өз орны, маңызы бар жүйеге жатады. Оның рефлекстік доғасының барлық бөлімдерінің жоғары дәрежедегі қозғыштығы, жүйке серпіністерінің жылдамдығы мен анық бағытталуы т. б. морфоәрекеттік ерекшеліктері бұған дәлел.
Көмірсу алмасуының салыстырмалы ұзақ әрекеттік ауытқуын қамтамасыз ететін реттеуші механизмге гормондардың қатысуы, спорт жанкүйерлері мен емтихан тапсырушы студенттердің эмоциялық күйзелісі кезінде жақсы көрінеді. Түрлі эмоция кезінде қобалжығанда, қорыққанда, қуанғанда т.б. жағдайларда ылғи да гипергликемия – қандағы қанттың көбеюі байқалады, ал кейде тіпті глюкозурия - несепте қант пайда болады. Түрлі эмоция кезінде көмірсу алмасуының аталған өзгерістерінің пайда болуы норадреналин мен адреналиннің әсерінен бауырда гликогенолиздің күшеюіне байланысты. Сондықтан да бүйрекүсті безінің миды қабатында түзілетін гормонды "эмоция гормоны" деп те атайды.
        
        Жоспар
1. Эндокриндік бездер физиологиясы
2. Гипоталамус – гипофиздік жүйе
3. Гипофиз
4. Қалқанша без
5. Қалқансерік бездер
6. Айырша без
7. Ұйқы безі
8. Бүйректүсті ... ... ... ... без – эпифиз
1. Эндокриндік бездер физиологиясы
Эндокриндік бездердің (гректің endon - ... ... - ... ... ... ... ... жоқ, без жасушалары қан және ... өте жиі ... ... без ... тікелей осы
тамырларға өтеді.
Эндокринология ішкі сөлініс ... ... мен ... ... XIX ... ... ... қалыптасқан. Бұл бағыттағы
ғылыми зерттеулердің негізін А.Бертольд салды. Ол еркек ... ... ... алып тастағанда негізгі және қосымша жыныс белгілерінің
өзгеріп, ал бұл ... ... ... орнатқанда, оның жағдайы
айтарлықтай жақсаратынын анықтады.
Кейін, әсіресе осы ғасырдың 50-90 ... ... ... мен ... ... ... тәжірибелік және клиникалық
мағлұматгар жиналды. Оған қоса гормондардың химиялық табиғаты анықталып,
әсер ету ... ... ... бұл ... ... ... ... орнын
шектен тыс көтерген, тіпті оларды жеке автономды реттеуші жүйеге жатқызған.
Эндокриндік бездер жүйесін орталық жүйке жүйесінен ... ... ... мен ... жүйелерінің, соның ішінде орталық жүйке жүйесінің де
негізгі реттеушісі ретінде қарастырған.
Шын мәнісінде олай ... ... ... ... ... ... сөлініс бездерімен олардың әртүрлі гормондарының әсері ... ... ... ... ... бір ғана ... болып шықты.
Бұл реттеу жолының негізгісі - жүйке жүйесі. Өйткені ол көп тарапты, арнайы
маманданған және әр ... өз ... ... бар ... ... Оның
рефлекстік доғасының барлық бөлімдерінің жоғары дәрежедегі қозғыштығы,
жүйке серпіністерінің жылдамдығы мен анық ... т. б. ... ... ... ... салыстырмалы ұзақ әрекеттік ауытқуын қамтамасыз
ететін реттеуші механизмге гормондардың қатысуы, ... ... ... тапсырушы студенттердің эмоциялық күйзелісі кезінде жақсы көрінеді.
Түрлі эмоция кезінде қобалжығанда, қорыққанда, қуанғанда т.б. ... да ...... ... ... байқалады, ал кейде ... - ... қант ... болады. Түрлі эмоция кезінде ... ... ... ... ... норадреналин мен адреналиннің
әсерінен бауырда гликогенолиздің ... ... ... ... ... миды ... ... гормонды "эмоция гормоны" деп
те атайды.
Сонымен, бұл мысалда ... ... ... ... ... реттеу қатысады.
Оған қоса, көптеген ... ... ... ... ... ... ... ішкі сөлініс қызметінің
бұзылуы, орталық жүйке жүйесінің психикалық ... ... ... ... ... ... ... мен қанға шығуы орталық жүйке жүйесінің
бақылауында болады. Барлық ішкі ... ... ... ... ... ... Ал бүйрекүсті безінің миды қабатынан, ... ұйқы ... және ... ... ... қызметіне
секрециялық жүйке әсері толық дәлелденген.
Бүйрекүсті бездерінің миды заттарының ... ... Бұл ... қоздырғанда адреналин мен норадреналиннің шығарылуы
күшейеді, жүйкені кесіп тастаса сөлініс ... ... безі ... және парасимпатикалық жүйкелерді ғана емес, мойын жүйке
талшықтарында алады.
У.Кеннон (1914) ... оң ... ... симпатикалық жүйкенің
шеткі мойын жақ ұшына (қалқанша безін жүйкелендіретін) жалғастырғанда 6
айдан ... ... ... ... анықтаған. Себебі қалқанша безімен
жалғасқан диафрагмалық жүйкенің талшығы арқылы ... ... ... дем
алған сайын ырғақты қозулар безді тітіркендіреді. Кезеген және ... ... ұйқы ... ... ... реттейді.
Кезеген жүйке оны (стимуляция-лайды) күшейтсе, симпатикалық жүйке керісінше
тежейді.
Осы күнге дейін ... ... ... ... қызметіне әсер ететін
секрециялық жүйкелердің бар-жоғы дәлелденген жоқ, бірақ жүйке жүйесінің
гипоталамус-гипофизарлық жүйе арқылы әсер ... ... ... ... ... ... және ... бездерінің қызметіне әсері дәлелденіп отыр.
Қазіргі кезде эндокриндік бездердің секрециялық қызметіне орталық жүйке
жүйесінің барлық бөлімдерінің ... (ми ... ... ... ... т.б. бөлімдері) әр дәрежеде зерттеліп анықталып
отыр. Олардың ішінде гипоталамус ерекше орын ... ... ... ... ... атқаратын қызметтерінің бір екенін ... ... және ... ... аксондары гипофиз
аяқшалары арқылы оның ... ... ... ... аталған ядролары
нейросекрециялық қызмет атқарады, яғни олар түрлі нейросекрециялық гормон
тәріздес ... ... ... ... талшықтары арқылы бөлінетіндігі
нейрогистологиялық, физиологиялық және биохимиялық әдістермен дәлелденген.
Нейрогипофиздің гормондары белок - ... ... ... ... бұл ... босайды.
Гипоталамустың түзетін заттары гормон емес, прогормон болып саналады.
Гипофиздің артқы бөлімінде олар әбден ... ... ... ... артқы бөлімі мен гипоталамус біртұтас құрылымдық және әрекеттік
құрылым болып саналады. ... ... және ... ... қан тамырлары арқылы, яғни ... ... ... ... тарайтын жоғарғы гипофиз артериясы алдымен ілмектер мен
түйіндерден тұратын алғашқы ... ... ... Бұл ... ... жасушалары келіп, ұштары нейрокапиллярлық
түйіспелер түзетін жүйкелік тор жасайды.
Бұл ... ... ... ... (стимуляторлар) әсер
етушілер шығады.
Қан капиллярлары 10-20-дан қуыс вена тамырларына құйылады. Олар гипофиз
сабағы арқылы оның ... ... ... ... ... ... құрады.
Соның арқасында гуморальдық стимуляторлар без тіндеріне тікелей әсер ... ... ... ... ... алдыңғы
бөліміне босатушы факторлар (ағыл. release - фактор) ... ... ... ... ... ... ... өтеді. Олар соматотропин, АКТГ, ГТГ, ТТГ т.б. осы
сияқты аденогипофиз ... ... ... ... ... етеді.
Гипоталамус жүйке жүйесінің бөлігі. Мұнда жүйкелік реттеу ... ... ... ... ... ... шығаратын
нейропептидтер либерин және статин деп аталады.
Соңғы кездегі химиялық ... ... ... ... ... ... белсенді заттар түзілетіні
анықталды. Олардың әр қайсысы гипофиздің ... және ... ... бір ... ... ... әсер ... Либерин (лат. liber -
бос деген мағынада) босатушы, күшейтуші, ал ... - ... ... state - ... ... ... ... 7 либерин мен 3 статин
анықталып отыр.
Либериндер тобына ... ... ... ... ... және ... ... үш гормондардың шығуын тежейтін статиндер тобына соматостатин,
меланостатин және ... ... ... ... мен статиндердің
сөлініссы өздеріне сәйкес қандағы гормондарға байланысты және ... ... ... мен ... ... ... ... ішкі сөлініс бездерге әсері вегетативтік жүйке
жүйесінің талшықтары мен гипоталамус - гипофиз жүйесі арқылы іске асады.
Бұл әрекеттік жүйенің болуы да ... екі ... ... - ... ... ... бар ... дәлелдейді. Ішкі сөлініс бездерінде
кең көлемде өзін-өзі реттеу үрдісі жүреді, ... ... ... екі ... ... ... ... байланысты.
Гормондардың түзіліп, қанға өтуінің маңызды ... - ... ... ... ... ... ... Мысалы, қандағы
кальцийдің (Са2+) өзгеруі қалқанша және ... ... ... реттейді. Ал қандағы қанттың мөлшері ұйқы ... және ... ... ... гормондарды шығаруға әсер етеді.
Тироксин, глюкокортикоидтар мөлшеріне лайық гипофиздің троптық ... ... мен олар ... ... ағзалар қызметі арасында екі
жақты - тура және кері ... бар. ... ... ... тек ... үрдістерге әсер етіп қоймай, ондағы ... ... әсер ... ... реттелуде қан тамырларының қабырғасында,
тіндерде және ... ... ... ... рецепторлардың маңызы
күшті. Гипоталамуста баро-, термо-, хемо-, осмо- және ... ... Олар ... ... ... ... ... гормондар мөлшерлерінің өзгерістерін сезетін рецепторлары да бар
деген болжамдар да кездеседі.
Түрлі ... мен ... ... ... ... ... болуы олардың қызметінің рефлексті түрде
өзіндік реттелуін қамтамасыз ... ... Na+ ... ... ... ... ... тежейді, сөйтіп артық Na+ ... ... ... Са++ ... ... ... ... паратгормон бөлуі
тежеледі, ал тирокальцитонин артады. Тироксин мөлшері көбейгенде гипофиздің
тиреотропин шығаруын тежейді. ... ... ... алдыңғы
гипофиздің адренокортикотропинді шығаруын тежейді.
Өзіндік реттелу гипоталамус арқылы да, ... ... ... сөлініс бездерге әсері арқылы да орындалады.
Ішкі сөлініс бездердің өзіндік реттелуінің ... ішкі ... - ... ... мадызы зор. Қандай да болмасын
организмдегі ... ... ... ... қатысуымен жүреді. Ол өзін-өзі
реттеуші жүйелердің қызметін сыртқы ортаның жағдайларына бейімдейді.
Организмнің бейімделу ... ... ... ... ... қарсы тұру әсерленістерінде гипофиз-адренал жүйесінің
маңызы зор.
Организмнің бейімділігі мен ішкі ... ... ... ірі ... ... эндокринолог Ганс Сельенің лабораториясында
көп зерттелді. Барлық зиянды, қалыптан тыс ... ... ... деп ... ... stress - ... ... мағынада).
Стрессорларға организмнің зорлануын, яғни стресті тудыратын ... ... ... ... интоксикация, шектен тыс тоңу, қызу, аштық,
өте ауыр дене еңбегі, психикалық ... ... ... ішкі ... бұзылуы т.б. стрессор болуы мүмкін. Тіпті орта шамадағы ауру,
күшті эмоциялық қозу (жағымды, жағымсыз болсын) да ... ... ... ... эвстресс, жағымсыздары дистресс деп атапады. Стресс
тетіктеріне қамшымен қатты ұру және құшырланып сүю де ... мен оның ... ... ... ... ... ... біркелкі жалпы әсерленіс тудырады: ең ... ... ... глюкокортикоидтардың) пайда
болады. Себебі гипофизде АКТГ көп өндіріледі. Оған қоса айырша ... ... ... түйіндері мен көкбауырдың салмағы мен көлемі
азаяды, қанда лимфоциттер мен эозинофилдер азаяды (эозинопения). ... ... Торн ... ... оңай ... ... организмнің арнайы
емес әсерленісін жалпы адаптациялық синдром деп ... Бұл ... ... қарсы тұру қабілетін күшейтеді.
Бүйрекүсті бездерінің қандай да ... ... ... беруін Г.Селье алғашқы стресс әсерленісі яғни "қобалжу әсерленісі"
деп атаған. Бұл ... ... ... келесі кезеңі резистендігі
(төзімділігі) яғни бейімделуі басталады да бүйрекүсті бездері гормондарының
сөлінісі қалпына келеді.
Сонымен ... ... ... әсерленісі арқылы организмнің
компенсация (өтеміс) тетіктері іске ... да, ол ... ... ... мен адреналиннің физиологиялық мол әсері
бейімдеу үрдістерін қалыптастырады.
Адаптациялық синдромның негізі - бүйрекүсті бездерінің белсенділігінің
іске қосылуы ... ... гөрі ... ... ... ... ... (гипофизді алып тастағаннан) кейін жануарларда
адаптациялық синдром дамымайды. Ал гилофизі ... ... ... ... ... яғни оны кесіп алып миға қондырған жануарларда
"қобалжу әсерленісі" байқалады.
Бүйрекүсті бездерінің кортикоидты гормондары организмнің ... ... әлі де ... Мүмкін бүйрекүсті безінің
адренокортикоидты ... ... ... жиналуы мен босауына әсер
етіп, жасушалар мен ... ... ... және ... ... ... ... зиянкес жағдай әсерін жалғастыра берсе және оның күші ... 3-і ... ... ... ... да, ... бездері
қажетті мөлшерде глюкокортикоидтарды (кейде ... ... ... ... ... ... ... жағдайы мүлде нашарлап
кетеді.
Организмнің бейімделу әсерленістерін белсендіруге басқа да ішкі сөлініс
бездері қатысады. Бұл ... ... ... ... ... ... Жалпы алғанда ағзаға, оның қандай да болмасын қызметіне тек қана бір
без әсер етіп коймайды. Қалыпты жағдайда бұл ... ... ... ... бірнеше без қатысады. Кейбір бездер бір-бірімен
антогонистік ... ... ... ... ... ... ... немесе паратгормон мен тирокальцитониннің Са++-ға ... ... де бар. ... ... бір ... әсер етеді.
Мысалы, көмірсу алмасуына адреналин мен глюкогон, глюкокортикоидтар тағы
басқа гормондар ... бір ... ... де қандағы қантты көбейтіп
гипергликемия тудырады.
Гипоталамус-гипофиз жүйесінде сонғы жылдары ... ... тобы ... Олар ... ... ... Р заты және
басқа қосымша гормондық жүйелер.
Қазіргі кезде гастро-интестиналды гормондар (ГИГ) – ... ... ... тобы ... жатыр.
2. Гипоталамус – гипофиздік жүйе
Гипофиз мидың түп жағындағы түрік ершігінде орналасқан, салмағы 0,5-0,6
г, алдыңғы, ортаңғы, ... ... ... ... ... - ... артқы бөлігі - пейрогипофиз деп ... және ... ... ... ... ... олардың әрқайсысын
бөлек без деуге де болар еді.
Адам және жануарлар тірлігі үшін қай ... ... ... бар ... ... ... ... сылып алып тастайды (экстирпация).
Гипофизді апып тастаса (гипофизэктомия) өсімтал жас бала ... ... ... кеш ... ал ... адамның бездерін алып тастаса,
жыныстық шабыты төмендейді. Белок, май, көмірсу алмасуы ... ... ... ... ... қызметі нашарлайды. Несеп бөлінуінде
тәуліктік диурез күшейіп, шыжындық ... ... ... ... ... ... әсерлерге деген төзімділігі кемиді. Осы айтылғандарың
бәрі гипофиздің гормон шығару ... ... ... Ал ... қызметі күшейсе (гиперсөлініс) мұндай өзгерістердің
сипаты қарама-қарсы.
Гипофиздің алдыңғы бөлігі - аденогипофиз үш түрлі, атап ... ... және ... ... ... ... -
бас жасушалар осы бас жасушалардан дамиды. Бастапқы аталған екеуі бүйрек
үстіндегі бездердің қызметін ... ... ... ... соматотроптық СТГ (соматотропин), тиреотроптық ТТГ (тиреотропин),
адренокортикотроптық АКТГ ... ... ... ... ФСГ, ... ЛСГ (лютропин), пролактин
бағыттаушы гормондары түзіледі.
Гормондардың физиологиялық әсері. Соматотропин жәй белок ацидофилдік
жасушаларда ... ... ... ... ... ... алмасуына, минералдық алмасуға әсер етеді, әсіресе белок
түзілуін, айталық РНҚ, ... ... ... амин қышқылдарының
қаннан жасушаларға өтуін, сіңуін тездетеді, сөйтіп жасушалар мен ... ... ... ... ... сондай-ақ, азот ... ... азот ... ... ... натрий тұздарының
сақталуына себепкер, бүйрек тінінің өсіп дамуын, қатаюын ... ... де ... ... ... ... ... (гликогенолиз), глюконеогенез
үрдістерін тездетеді. Сондықтан СТГ шектен тыс көп ... ... ... қант ... ... ... Бұл ... гипофиздік
диабет ауруына тән. СТГ липоидтар мен май ... ... ... ... ... қанда кетоденелерді көбейтеді де, бұл өнімдердің дене
еттеріне сіңуін үдетеді, сөйтіп сан еттерінің ... ... ... ... ... ... асыру үшін денеде СТГ ғана емес, басқа бездердің
гормондары да, әсіресе глюкокортикоидтар ... және ... ... тиіс. СТГ әдеттегіден аз түзілетін болса адамның бойы өспей қалады,
ол тіпті 1 метрден аспауы мүмкін. ... ... ... ... ... дене ... ... қалыптасқан: бастың көлемі, аяқ-қолдың,
кеуде-көкіректің ұзындық өлшемдері ... ... ... ... ... жыныс белгілері айқын емес, жетілмеген. ... адам ... ... бере ... ... оның ғұмыры қысқа болады.
СТГ шектен тыс көп болса, адамның бойы тез өсіп 240-250 ... ... 150 ... ... ... ... Оны ... алып (гигант) дейді.
Өсуі тоқтаған ересек адамда СТТ ... ... ... ... Адам ... өсіңкі, шығыңқы жерлері (иегі, мұрны, ерні,
жағы, ... ... ... ... ... қызметтес
бездердің жұмысы өзгереді. Мәселен, жыныс бездерінің ... ... ... ... ... ... қабілеті төмендеуі мүмкін. СТГ үзілместен өмір
бойы шығарылады. Бұл үрдісті ... ... ... ... гормоны ацидофилдік жасушаларда түзіледі, емшекте
сүт түзілуін, оның сыртқа шығарылуын ... ... ... ... мен прогестерон гормондар әсері керісінше тежеледі. Босанған
әйелде прогестерон ... аз, ал ... ... ... бөлінеді,
емшектен сүт көп шығады, сүт сапасы, майлылығы, дәмі ... ... ... ТТГ, ФСГ және ... ... - ... ... өнімі. Ол аталған бездің қыртыс
қабатындағы жасушаларын өсіріп, ... ... ... ... ... ... ... Глюкокортикоидтар
адамның ашу-ренішін, қайғы-мұңын басып, көңіл күйін жақсартады. Ем қонбаған
ауруларға кортизон, гидрокортизон гормондарын беріп, ... ... ... ... ... қалқанша тінін ұлғайтып, оның сөліністік қабілетін
күшейтеді. Тиротропин шектен тыс көп ... ... ... соғуы мүмкін.
Гонадотропин екі түрлі гормоннан тұрады: лютропин - аналық және аталық
без - тестостерон мен прогестерон гормовдарының түзіліп бөлінуін ... ... ... жасушаның пісіп жетілуімен безді ... ... оның ... ... ... сары дененің қызметін жақсартып,
қалыптасуын қамтамасыз етеді. Фоллитропин - ана безі фолликуласын ұлғайтып,
онда ... ... ... қанда эстрогендерді көбейтеді және
сперматогенезді тездетіп, ... ... ... ... артқы бөлігі - нейрогипофиз пирамида тәрізді үлкен жасушалар
- ... және ... ... жасушаларының
талшықтарынан тұрады. Нейрогипофиздің екі гормонынын екеуі де ... ... ... ... нейрондарының бойымен
гипофизге жетеді де, ... ... ... ... ал окситоцин паравентрикулярлық ядроларында түзіледі. Олар
гипофиздің 1 артқы бөлігіндегі нейрофицин затымен әрекеттескеннен соң ... ... ... ... жиналатын түтігінде судың қайтадан
денеге сіңуін үдетіп, ... ... ... ... ... да ... гормон дейді. Вазопрессин шектен тыс азайса, несеп қалыптан тыс
көп шығады (полиурия). Бұл гормон, ... қан ... ... күшейтеді. Окситоцин жатыр еттерін жиырылтады, жатырдың жиырылуы,
әсіресе толғақ ... ... ... Бұл ... ... ... ... сүт түзілуін, оның шығуын үдетеді.
Гипофиздің ортаңғы бөлігінде меланотропин ... яғни ... ... Бұл ... ... питменттік жасушаларда бояушы
түйіршіктерін көбейтіп, ... ... ... және ... ... қамтамасыз етеді. Мұның салдарынан тері қарайып кетеді. Адамның
күнге күйген ... ... ... ... Күн ... әсерінен
интермедин әсері күшейіп, теріде қара зат фусцин ... ... ... көздің ішкі қабатындағы пигмент жасушаларынан
(псевдоподий) жалған бұтақ шығарып ... ... ... сөйтіп көздің
тор қабығындағы фоторецепторларды жарық сәулесінен қорғайды. Интермедин
түзілуін де гипоталамус реттейді.
4. ... ... ... ... алдында орналасқан қалқанша без (glandula
thyroidea) - біршама ірі без. Ересектердің қалқанша безінің ... ... ... (2 ... ... - 1,5-2 г. ... ... басқа да ішкі
сөлініс бездері секілді, оның ... ... ... без тіні ... жұқа ... қоршалған көлемі 25-500 м км болатын
фолликулалардан тұрады. ... ... ... ... йод ... ... ... трийодтиронин (Т3) және тетрайодтиронин (Т4)
немесе ... Олар ... ... ... ... тұтқыр
коллоидты зат түзеді. Ол зат фолликулада көпке дейін сақталады. Кейін керек
кезде коллоидты заттан гормондар бөлініп ... ... ... ... ... ... ... ыдырайды, белсенді
гормондар босатылады. Қан плазмасында гормондар альбумин және глобулинмен
қосылады, ал ... бұл ... ... тироксин мен
трийодтирониндерді босатады. Бұл гормондардың жасалуына аминқышқылдар,
тирозин және йод ... ... ... ... ... 75%-ға ... ... қалпында ағып жүреді. Бұл тиреоидты гормондардың
бүйрек арқылы шығарылуына жол бермейді. Гормондар тек бос ... ... ... ... ... ... ... 6-10
есе жоғары.
Гормондардың күйрелуі біршама ақырын жүреді (2-4 тәуліктен кейін).
Артық гормондар бауырда ферменттік күйрелуге ұшырайды. ... ... ... ... жасуша немесе С-жасушалар деп аталатын ерекше ... ... ... ... оны ... ... ... К-жасуша деп
те атайды. Бұлар кальций және ... ... ... қатысатын, құрамында
йод жоқ - тирокальцитонин және өте белсенді катакальцин гормондарын бөліп
шығарады.
Қалқанша без ... өте ... ... ... ... қан ... мөлшері бездің өз көлемінен 3-7 есе көп. Қанның мөлшері жағынан ол
организмде бірінші орын ... Бұл оның ішкі ... ... ... ... без жүйке талшықтарымен жиі торланған,
оның жүйке қызметінің реттелуі симпатикалық, ... және ... ... ... ... ... тіндерінде йод бар тиреоиодты гормондардың түзілуі
организмге бейорганикалық йодтың келуімен тығыз ... Адам ... оны ... ... және ... ... ... тамақ пен су арқылы
алады. Тамақтанудың тәуліктік мәзірінде оның ... ... 100-200 ... ... 30-50 мг йод бар, оның 15 мг қалқанша безінің құрамына
енеді. Сөйтіп, адамның және ... ... ... қалқанша безі 4
түрлі гормон бөліп шығарады - ... ... ... ... катокальцин. Қалқанша безінің гормондары организм
қызметтеріне кең түрде әсер етеді.
Тәжірибелік ... ... де, ішкі ... ... ... ... ... гормондардың жеткіліксіз немесе шамадан тыс
көп бөлінуі бұлардың қаншалықты ... әсер ... ... ... гормондар әсерінің негізгі әсерлері бұлардың түрлі алмасу
үрдістеріне, өсу және ... ... ... сонымен қатар көптеген
бейімделу әсерленістерге қатысуынан тұрады.
Тироксиннің және трийодтирониннің энергия алмасуына тигізетін әсері,
олардың ... - жылу ... ... өте ... ... гормондар жоқ кезде алмасу үрдістерінің жылдамдығы төмендейді, ал
көп болғанда негізгі ... ... ... да, қалыпты жағдайда да 2 есе
жоғарылауы мүмкін. Жылу ... ... ... ... ... мен ... барлық жасушаларында, әсіресе бауыр, бұлшықет және ... ... ... ... зат ... ... ... барлық ферменттерді белсендіру
жане тотығу үрдістерін күшейту арқылы әсер етеді, ... ... және ... мен ... ... ... ... тездетеді Түрлі жануарлардың организмін зерттеу
арқылы, оларда минерал алмасуды реттеудегі тиреоидты гормондардың мәні анық
дәлелденген.
Сөйтіп тироксин ... ... және ... ... ... ... сақталып тұруына көмектеседі. Бұның
биопотенциал ... ... ... мәні бар. Т3 және Т4 әсері сонымен
қатар тіндердің катехоламиндерге сезгіштігін жоғарылатуынан да тұрады; олар
адреналин мен норадреналиннің гликогенолиздік және ... ... ... ... ... ... ... реттейді, сондықтан
олардың жетіспеушілігі өсудің баяулауына соқтырады. Тиреоидты гормондардың
маңызы әсіресе төлдерден айқын көрінеді. Бұл ... ... ... ... ... ... бұзылып, даму және өсу
баяулайды. Жас ... өсу ... ... ... ... ... бұзылады. Эмбриондық кезінде осы гормондар жетіспесе, ақыл-
ойдың мешеулігінің ауыр түрі ... ... ... ... ... үрдістеріне әсер етеді, бұны қосмекенділерден айқын
көруге болады. Итбалықтарды ... йод жоқ суға ... ... яғни ... бақа күйіне ауыспайды, сол суға йод немесе қалқанша
без гормондарың қосқанда, ол бірден ... ... ... ... болды,
екінші сөзбен айтқанда ... ... ... өтуі іске асты.
Қарастырылып жатқан гормондардың кейбір жануарлардың түк қабаты мен түлеуге
әсері дәлелденді. Қазақтың тәжірибелі ... ... аңшы ... тез
түлеп, күш алуы, әрі құс көрікті болуы үшін ... ... ... ... қосқан. Қалқанша безінің гипоқызметы ... ... ... ... көмескіленіп, түсіп қалады.
Тері қатпарланып кетеді.
Қалқанша без гормондары жүрек ... ... Олар ... ... ... және ... ... әсер етеді.
Иттердің безін алып тастағаннан кейін, оларда шартты ... өте киын ... ... ... ... келесі күні жойылып
кетеді де, оны жаңадан қалыптастыруға тура ... Ал без ... ... ... ... қозу тежелуден басым болады. Бұл ... ... ... өте ... болуының себебі. Қалқанша без
қызметінің бұзылуынан адам зейінінің бірқатар көрсеткіштері өзгереді.
Қалқанша безінің үшінші гормоны - тирокальцитонин. Бұл ... ... ... жасушаларынан бірден қан мен лимфаға фолликулалардан
өтпей-ақ келеді, ол тиреоидты коллоидтың құрамында да жоқ.
Тирокальцитонинді ... ... ... гормон деп атайды. Ол ... ... және ... иондарының деңгейін төмендетеді. Бұл
гормондар үшін ... және ... ... ... нысана болады.
Сүйекте кальцитонин оның тіндерінен кальцийдің шығуын әлсіретіп, сүйек
тінін бұзатын жасушалар - остеокластар қызметін тежеп, сүйек тінін ... - ... ... ... Сол ... сүйек
құрамындағы фосфор қышқылы тұздарының деңгейін ... ... ... ... ... ... ... күшейтеді. Бұл гормон
фосфор-кальций алмасуына, қалқансерік безі гормоны - паратгормонға қарсы
әсер ... ... ... ... ... деңгейіне
байланысты, аталған гормонның қанға түсуін гиперкальциемия (кальцийдің көп
болуы) жоғарылатады, ал гипокальциемия (кальцийдің аз болуы) ... безі ... ... және ... ... сау ... ... жүйесінің көптеген бөліктерімен, ... өте ... ... ... ... ішкі ... басқа көптеген бездерінің арасындағы (әсіресе қалқанша, жыныс
және ... т.б. ... ... үйлесу тетіктері арқылы іске асады.
Қалқанша безінің сөл бөлу ... ... ... гиперсөлініс
жағдайларында түрлі бұзылулар ... ... ... ... ... туады.
Гипертиреоз, әсіресе Базед ауруы немесе табиғаты басқаша тиреотоксикоз
кезіндегі патологияның мынадай өзіне тән белгілері байқалады. Без ... ... ... ... ... жиіленуі), көздің шарасынан шығуы
(экзофтальм), зат алмасудың елеулі ... және ... ... ... ... ... бұзылуы. Организмнің жүдеуі
байқалады. Кретинизм ... ... ... және микседема (көбінесе
операциядан кейінгі гипотиреоз кезінде, ол кейде үлкен адамдарда ... ... көп ... алып тастауынан болады) гипотиреозды айқын
көрсетеді. Кретинизм кезінде ... және ... ... күрт ... ... ... Ауру балалардың бойы кішкентай, тілі
ұлғайған, беті ... ... ... ... ... болады. Оларда сүйек
тінінің дамуы баяу, оның салдарынан еңбегі қатпайды және тістерінің ... көп ... ... ... жөне басқа тіндерде мукопротеидтер жиналуының
салдарынан жалқыаяқ ісік дамиды. Шамадан көп емес ... ... ... жылу жасалу деңгейінің төмендеуі байқалып, соның салдарынан ... ... ... ... (апатия), әлсіздік, тез шаршаушылық,
зейіні мен психиканың бұзылуы пайда болады. Жер ... ... ... ... ... ... йод аз ... жағдайда, сол жердің
бірқатар тұрғындарының қалқанша безінің ... ... ... ... ... өзгеріп (дисқызмет), онда өз ... ... ... ... ... ... Қалқанша безінің бұл патологиялық
өзгерісін эндемиялық зоб деп ... ... ол ... ... ... және ... таулы аймақтарындағы мектеп жасындағы
балалардың жартысынан көбі эндемиялық зобпен бұрыннан ауыратыны анықталды.
Зоб ... ... ... Орта Азия және ... соның ішінде Алматы
облысында кездеседі.
Адамға тәуліктік йодтың қажет мөлшері 0,15-20 мг. ... ... ... ... ... ... гормондардың түзілуі бұзылады. Зоб
дамуының алғашқы кезеңінде, әсіресе йодтың тапшылығы аз ... ... без ... өсуі ... ... гормон жасауын
уақытша қамтамасыз ете алады. Бірақ йод жетіспеуі ... ... ... әрі қарай, микседема мен кретинизмге жеткенге дейін дами ... мен ... ... йод ... аз ... ... ... мақсатымен, тамаққа йодталған ас тұзын қолданады (100 ... 2,5 г ... ... ... ... бездер
Қалқансерік бездер (glandula parathyroidea) aca үлкен емес эпителилі
құрылым, саны 2-6, салмағы 20-50 мг. Әдетте, олар ... ... ... ... және ... ... ... орналасқан. Бездер өте жақсы
тамырланған. Қан мен лимфа ... ... ... ... ... ... талшықтары енеді. Қалқансерік безінің гормоны
паратгормон деп ... ... - ... ... ... ... ... болған өзгерісті иттерден айқын көруге болады.
Бездерді алып тастағаннан кейін, ... ... ... ... ... ... пайда болғанын байқауға болады. Операциядан кейін 1-3 күн
өткен соң, әуелі ... жеке ... ... одан соң ... ... бұлшықеттерінің ұзақ уақыт тартылуының ... ... ... тетания деп атайды.
Арқа мен мойын еттері дененін алдыңғы жағындағы бұлшықеттерге қарағанда
күштірек болғандықтан, жануарлар басын артқа қарай тартады (опистотонус).
Кейбір бірыңғай салалы және ... ... ... ... ... тыныс алу бұлшықеттері, қарынның төменгі жағындағы 12-елі ішекпен
жалғасқан бөліміндегі еттері (пилороспазм), жұтқыншақ (фарингоспазм) және
басқа да ... ұзақ ... ... ... ... болады. Еттердің
осындай ұзақ уақыт тартылып жиырылуы организмді ... ... ... ... алып ... ... ... деңгейі төмендеуі
еттердің ұзақ уақыт ... ... ... ... ... ... ... 9-12 мг%-тен (2,25-2,80 ммоль/л), 4-7 мг%-ке (1,25-1,35
ммоль/л) төмендейді. Егерде тартылу басталған кезінде ... ... ... ... ... ... өте тез тоқтайды.
Қалқансерік бездерін алып тастағаннан кейін пайда болатын сіреспе
қозғалыс орталықтарының - ... ... ми және ... қозуымен
байланысты болады, бұл жағдай орталық жүйке жүйесін әртүрлі деңгейде кесу
әдісімен ... Бұл ... да ... әдетте қалқансерік
бездерінің ішкі ... ... ... ... пайда болады
(гипопаратиреоз). Осы кезде адамның бет және қол бұлшықеттерінің жиырылуы
байқалады. Қол ... ... ... ... ... және білезік,
басбармақ, сұқ саусақ және ... ... ... Бет ... ... сол ... ... тартыла бастайды. Бұл ... ... деп ... Туа пайда болған қалқансерік бездері тапшылығынан
балаларда қандағы кальцийдің деңгейі төмендеп, сүйек, тіс өсуі ... мен ... морт ... ... ... - ... ... шамадан көп болуы сирек кездеседі. Бұл жағдайда қандағы
кальцийдің ... ... ... фосфат мөлшері азаяды.
Остеопороз (сүйек жұқаруы) дамиды, соның салдарынан ... ... ... ... сезімі пайда болады. Азот алмасуы ... ... ... ... ... ... өздігінен улануы
басталады. Бұл тұңғыш рет ... ... ... ... азот ... көп ет ... ... олардың
қалыпты жағдайының төмендейтінің түсіндірді. ... ... ... ми ... негізгі динамикалық үрдістері қозу мен тежелу сияқты
шартты рефлекстік қызметінің бұзылуына әкелетіні анықталған. Атап ... ... ... және емізулі балалы әйелдер организмінің кальций және
фосфорды қажетсінуі жоғарылайды. ... өте ... ... ол кез ... құрылымның құрамына кіретін ... ... ... ... ... ... жоқ ... болады. Ол организмнің тірегі -
қаңқаның жасалуына және қорғаныс ... ... үшін ... Кальций жасуша
пішіндерінің тұрақтылығы және олардың қызметі үшін қажет. Са2+ қан ... ... ... ... Ол қозу мен жиырылу ... ... ... белсенділігін ретгеуде маңызды орын
алады.
Сондықтан оның ... ... ... ... қан тамырларының
кернеуін сақтауда маңызы зор. Қалқансерік бездерінің гипо-қызмет кезінде
байқалатын тартылыс, ... ... ... ... және соған байланысты рефлекстік доғаның барлық ... ... ет пен ... ... ... ... туады.
Соған байланысты әлсіз, тіпті табалдырықтан төменгі тітіркендіргіш күшінің
әсерінен бұлшықеттердің анық өрі көпке созылатын тетаникалық жиырылуы пайда
болады. ... ... ... құрылымдарда ацетилхолиннің және
басқа медиаторлардың бөлінуі жүрмейтіні ... ... ... Ca2+ ... ... үрдістердің бәріне, соның ішінде гормондардың
бөлінуіне де қатысты деп есептеді.
Сондықтан Са2+ ... ... ... ... ... бағалануы керек. Кальцийдің ... ... ... ... ... ... Са2+ арқылы іске аспай, тек кальмодулиннің
арнаулы белокпен қосылуынан кейін іске ... ... Са2+ ... ішіндегі ферменттерді белсендіреді. Кальций әрі ... ... Жас ... байланысты және басқа түрлі
қажетсінуіне, тамақтағы мөлшеріне, денеге сіңуіне қарамастан Са2+ ... өте ... және анық ... ... бар ... реттеуші гормондар - паратгормон, тирокальцитонин ... ... ... ... Д – Д3 ... ... ... да өте
зор. Бұл түрткілер фосфордың алмасуына да әсер ... ... да ... ... ... ... ... без гормондары көмекші әсер
етеді. Паратгормон үшін нысана болатын ағзалар, сүйек тіні, бүйрек және
ішектер. Осы ... ... ... ... ... қалыпты
мөлшерінің сақталуы іске асады. ... Са ... ... ... ... негізгі реттеушісі болады: гипокальциемия
гормонның бөлінуіне ... ... ал ... оны ... әсер ету ... әлі ... ... пептидті гормондар сияқты ол цитоплазмалық мембраналардың арнайы
қабылдағыштармен әсерлеседі, оның жасушаға әсері оАМФ және Са2+ арқылы ... ... бұл ... ... түрлі ағзалардың тін ерекшелігіне
байланысты.
Паратгормон ... ... ... ... ... ... қанға
осы гормонды қосымша енгізу немесе оның қалқансерік безінен шамадан артық
бөлінуі гиперкальциемияға әкеледі. ... ... ... кері сіңудің
(резорбция) басқа өнімдері босатылады ... ... ... ... ... әсері негізінен (остеобласт) сүйек тінін бұзатын
элементтері бар, оның ... ... ... ... ... ... ... ұқсас өзгерістер (остеоцит)
сүйекаралық матрикс ... ... ... ... ... және
минералды қосылыстардың алмасуына белсенді қатысатын жасушалар.
Паратгормон остеобластар - құрылыс ... ... ... ... ... бұл әсерлері бірігіп, кальций мен ... ... ... ... ... ... қалыпты жағдайдан бұзылуына
әкеледі. Гормон ... ... ... ... ... "бос ... ... яғни остеопороз дамиды.
Бүйректе паратгормон ұшқары түтікшелерде фосфаттардың кері сіңуін
төмендетеді де, ал ... кері ... ... ... ... ... және сүйек тініне физиологиялық әсері
аденилат циклаза - оАМФ ... ... ... ... ... арқылы Na+. Са2+ иондарының, фосфаттардың шығуына көмектесетіні
анықталған. Бұл ... осы ... ... ... ретіндегі
әсері көрінеді.
Паратгормонның әсерін іске асыруда, кальцийдің ішек арқылы сіңуінің
күшеюінің маңызы зор. ... ... ... ... ... ... ... түрі витамин Д3 жасалуына әсер етеді.
Витамин Д3 нысана ... ... ... ... ... ... атап айтқанда ішекте тамақ құрамындағы кальцийдің қанға сіңуін
күшейтіп, сүйектік деполардан ... мен ... ... бүйректің
бастапқы түтікшелерінен кальций, фосфат және натрийдің кері ... ... ... ... да бұрын нысанаға ... да әсер ... ... Мысалы, айырша безі, сүйек майы,
артерия қаны, қан ... ет ... ... ... әсер ... ... паратгормонның рецепторлары жүйке тінінен де
табылды. Жаңа туған және одан үлкен ... ... ... ... ... ... ... Әсіресе
мерзімінен бұрын туған ... ... ... әрі ... ... ... ... тұрақтылығының (гомеостаз) қалыпты
жағдайы бұзылуынан туатын спазмофилия белгілері жиі байқалады.
6. Айырша без
Айырша без - тимус көптеген ... ... қос без. ... ... ... ... ... қабырғаның) үстіңгі жағында орналасқан.
Астыңғы жағы жүрек қабы - перикардпен, артқы жағы ... қан ... ... ... көзбен көріп, қолмен ұстау қиын, сондықтан ол
ойдағыдай зерттелмеген. Без екі - қабық және ми ... ... ... түрлі жасуша бар - лимфоид жасуша (ұсақ микроциттер) негізінен қабық
қабатта, торлы жасуша астыңғы қабатта орналасқан. Олар ... ... ... торда лимфоциттер орналасады.
160
Бездің қандай қызмет атқаратыны тек соңғы уақытта зерттеле бастады.
Көкірек ... ... ... осы ... алып ... ... ... арнайы әдіспен орнын ауыстырып сапса, ол тез арада ыдырап, бойға
сіңіп ... ... ... өсу ... ... атап ... ... келіп, жыныс жетіле бастаған ... без ... ... ... болған сон ол кері дамиды (инволюция) - құрамында
безді ... ... да, ... орнын дәнекер тін басады.
Тәжірибе жүзінде ... ... ... ... без ... ... тежейді. Айырша безі алып тасталған не шала жетілген жас
малдың жынысы тез, ... ... ... ондай мал өспей қалады,
немесе баяу өседі. Жас мал ... ... т. б.) ... ... ... ... ұлғайып, дамып кетеді, ал безде кері даму үрдісі тежеледі.
Айырша безі ... ... ... ... ... ... ұзарып
ұлғаяды, мұндай адам әдетте кестірілген (ендері алынып тасталған) адамдарға
ұқсайды.
Айырша без қызметі жыныс бездері қызметімен ... ... ... ... ... ... ол ... жағынан ұдайы басқа да бездермен
байланыста болады. Мәселен, бүйрекүсті безді алып тастаған ... ... ... ... (ол кері ... ал жіті ... ... сондай-ақ кейбір төтенше себептердің (жарақаттану, ауырсыну,
суға шектен тыс хлор ... ... ... ... жіті ... ... без бен, ... без де қызметі жағынан тығыз байланысты,
байланыс сипаты көбінесе қарама-қарсы.
Айырша без денеде кальций алмасуын ... ... ... ... ... без ... енгізілсе, сүйек тінінде көп мөлшерде кальций
жинала бастайды, оның есесіне қанда кальций азая түседі. Айырша ... ... кері әсер ... яғни ... ... ... да қанда көбейеді.
Айырша без денеде стероидтар, нуклеин ... С ... ... бұл ... өте көп, бұл ... ол бүйрекүсті безден кейін екінші
орын ... ... ... ... он жыл ... іске ... ... зерттеулерге қарағанда,
айырша без адам (жануар) денесікде жүріп ... ... ... ... да ... ... жаңа ... қозының
(бұзаудың, торайдың т.б.) айырша безін алып ... ... ол ... ... арықтайды (рантинг не вастинг - синдром, ағыл. rant - ... wastus - ... ... ... ... жануардың айырша безін алып тастаса, 1 бұл оның
өсуіне айтарлықтай ықпал ... ... ету ... ... қанда лимфоциттер саны азаяды, сол бездері біршама семіп, иммундық
әсерленіс нашарлайды. Айырша безде ... ... ... ... алып ... ... лимфоциттерінде иммунды дене түзілу
қабілеті төмендеп кетеді, мұның салдарынан орны ауыстырып салынған не ... алып ... тері ... ... ... ... қояды. Безді
алып тастау нәтижесінде қанда гаммаглобулин азаяды.
Кейбір ... ... ... ауруға шалдығу, қатты тоңып
шаршау, оттегі жетіспеуі т.б.) ... ... без ... ... ... қан құрамында лимфоциттер саны азаяды, уақытша сөл түйіндері ... ... ... бездің адам (жануар) денесінде иммундық биологиялық әсерленіске
қатысуы, ... ... ... ... сол бездегі әсер етуші
зат, гормон не гормондар тобы (әзірге олар ... жоқ, тек ... ... ғана ... ... бөгде зат қармау қабілетін күшейтеді;
ә) лимфоциттің антитән бөліп шығаруын үдетеді;
б) иммундық, әсіресе фагоциттік ... ... ... ... ... ... ... септігін тигізеді.
Дәлелденген деректерге ... ... ... ... ... ... ... қатыспаса, денеде бір қатар аса маңызды
иммундық әсерленістер жүрмей (өтпей) ... ... ... бір орыннан екінші орынға ауыстырып отыратыны, жасушада иммунитет
қалыптасуын қамтамасыз ететіні ... Олар - ... ... да ... ... ... ... "өзінікі" қайсысы
"басқаныкі" екенін тез таниды.
Ғылымда Т-лимфоциттер "киллер", яғни жендеттер деп ... Олар ... ... және ұзақ ... ... ... бір ... не оның
бөлігін бір орыннан екінші орынға ауыстырып ... ... тап ... ... (біртектес) және гетеро- (әр тектес) трансплантаттарды
қабылдау әсерленісіне, ... ... ... ... ... ... әсерленістер қалыптасуына белсене
қатысады.
Айырша безден басқа лимфоидтық ағзаларда ... ... ... ... ... түзетін плазмалық жасушаларға ауысуы да
осы Т-лимфоциттердің қатысуымен өтеді.
Сонымен қорғаныс, бейімделу сияқты иммундық қасиеттер ... ... без ... ... ... без де ... орын ... химиктері айырша безден бөліп ... ... (10 ... тұратын пептид) туралы нақты деректер жариялады. Бұл ... ... ... ... белгілі бір бағытта биологиялық әсер
етеді екен. Клиницист ғалымдар мынаны байқады. Тіндері ... тыс ... без тым ... ... адам ... ... дерт - ... әлсіздігінің үдеуіне байланысты адамның жүре алмай қалуы)
душар болады. Бұл патология холинэстеразаның шектен тыс көп ... ... ... ет ... ... ацетилхолиннің жедел ыдырауынан туатын
қасірет. Осыған орай ет-жүйке түйіспелерінде ... ... ... Status thyraicolymphaticus кезінде болмашы сырқаттанған
адамға ... ... тура ... ол ... сала ... өліп ... ... бұл холинэстераза белсенділігінің төмендеуіне байланысты
ацстилхолиндік шок тууынан болады.
Сонымеи айырша без осу ... ... ... ... ... ... ... жеделдетеді. Демек, ол денеде иммундық
биологиялық қорғаныс әсерленістерін тудыруда үлкен роль ... ... ... ... ... тежейді, яғни адамның жынысын ... ... ... ... без ... - тимозин:
а) лейкоциттердің фагоциттік қызметін жақсартады;
ә) гормон бөлініп шығуын үдетеді;
б) иммундық қабілеті бар лимфоциттер (Т-лимфоциттер) түзілуіне септігін
тигізеді.
7. Ұйқы ... ... безі ... ... ... ... Ол әрі ... әрі
сыртқы сөлініс қызмет атқарады. Сыртқы сөлініс қызметіне асқорыту сөлін
өндіру қызметі ... Ішкі ... ... ... аралшықтары
атқарады. Лангерганс аралшықтары ұйқы безінің ... "үш" ... ... басқа бөлімдерінде орналасқан ерекше тін. Аралшық жасушалардың
өзектері болмайды. Ең алғаш аралшықты ... жеке ... ... ж. ... ... ... ... 2 түрлі жасушалар бар
және (түйірлі ... ... ... ... бездің 0,01%.
Аралшық тіндерінің салмағы аз болғанымен организмнің тірлігіне өте ... ... ... ... ... тудырады. "Диабет" деген сөз грекше
"тесіп өтемін" деген ... Осы сөз бұл ... дәл ... ... қант ... тіндік кедергінің бәрінен өтіп көп мөлшерде сыртқа
шығады.
Диабет ауруының клиникасы жақсы зерттелген. Бұл ... ең ... ... бұзылады. Организм жасушалары көмірсуларды пайдаланбай,
бауыр еттерде гликогеннің жасалу мөлшері төмендеп кетеді. Оның ... ... ... қандағы қанттың мөлшері көбейеді, гипергликемия
пайда болады. Оның ... ... 3,5-5,5 ... 8-І2 ... ал
кейде одан да көп жоғары болуы мүмкін. Гипергликемияда қант несеппен сыртқа
шығады, глюкозурия байқалады (қанттың ... ... 3-5% ... ... ... ... ... қаштың қанға кері (қайта)
сіңіп үлгірмеуінен. Осмостық қысымның артуына байланысты тәуліктік несептің
мөлшері көбейеді (8-10 литрге дейің), ... ... ... ... көп шығуы шөлдеу сезімің яғни полидипсияны тудырады. Диабет ауруында
майдың алмасуы да бұзылады. Бауырдағы гликогеннің ... ... май ... ... ... ... ... әсерін тигізеді. Деподағы май
бауырға қанмен тасылады, ... ... ... ... ... ... 5-10 ... 20%-ға дейін). Бұл бауырдың майға айналуына әкеліп
соғады. Осыған байланысты ... ... ... ... ... күшті
тотығуы (ацетон, -оксимай қышқылы, ... ... ... кетондардың мөлшері артады. Кетонемия дамып, кейін ол кетонурияға
айналады. Кетонемияда қандағы сілті-қышқыл қоры азаяды, ... ... ол ... ... ... ... ... қанның рН-ы өзгереді.
Сөйтіп, улану белгісі - диабеттік кома дамиды.
Диабетте ... ... да ... ... ... азаюына
байланысты белокты көмірсу қоры ретінде пайдалану ... ... ... болады. Мұндайда белоктың ыдырауы күшейгендіктен денеге
оның қалдық өнімдері жиналады. Сондықтан азотемия - ... ... ... ... қоректік заттардың ыдырауы күшейгендіктен адамның араны
ашылып тамақты өте көп ішеді ... ... адам өліп ... дейін диабет ауруы аралшық тіндерінің қызметіне байланысты екені
белгісіз болып келген. Оны алғаш рет 1877 ж. ... ... Ол ... ... ... ... аралшық тіндерінің жойылып
кеткенін тапқан. 1889 ж. ... пен ... ... ... ұйқы безін
сылып алып тастағанда пайда болатынын тәжірибе ... ... ... рет итте ... диабет ауруын тудырған. Ұйқы безін кесіп алып
тастағаннан кейін біраздан соң 300 мг% ... 15 ... ... ... 4-5-і ... ит өлерде гипергликемия кезінде
қанттың мөлшері 10 есе көбейеді. Итте полиурия дамып несептегі қант ... ... 1901 ж. орыс ... ... ... қызметкері
Л.В. Соболев Диабет ауруы Лангерганс аралшықтарын алып тастағанда пайда
болатынын дәлелдеді. Панкреас безінің өзегін ... ... оның ... ... ... де ... тіндер бұзылады, аралшықтар
ұлғайып өседі. ... ... ... ... Ал ... ... алып
тастаса диабет ауруы байқалады. А.В. Соболев алғаш рет аралшық тіндері
тұнбасын алып, оның ... ... ... ... ... ... таза
тұнбасын без өзегін байлап, экскрецинлық тіндерді жоймай алу ... ... без ... ... ... ... ... ферменттерімен
араласып, олардың әсерінен ыдырауға түседі.
Оның үстіне А.В. Соболев эмбрионның аралшық тіндері сөліністік (ациноз)
жасушалардан ... ... ... Буаз ... ұйқы ... екінші жартысында кесіп алып тастағанда диабет ауруы дамымайды.
Себебі ұрықтың гормоны анасының организмін де қамтамасыз етеді. ... ... ... ... диабет пайда болады.
Сонымен Л.В.Соболев алғаш рет аралшық тіндерінің тұнбасын алып, оның
емдеу қабілетін ... ... таза ... ... ... айтқан.
Бірақ ол өзінің жаңалықтарын 1900 жылы аз оқылатын, ғалымдарға онша ... ... ... ... шығаруына байланысты, бұл жаңалық онша
дәріптелмеген, тұнба диабет ауруын емдеуге пайдаланылмаған.
20 жылдан кейін 1921 жылы ... ... ... исы Бест ... ... ... ... бұзаулардың ұйқы безінің өзегін байлап
тастау арқылы оның аралшық тіндерінің таза ... ... ... оны ... ауырған адамдарды емдеуге қолданған. Тұнбаның белсенді негізі ... ... ... ... (инсула - аралшық) деп атаған. Ол жасушаларда
өндіріледі.
Инсулин гормонының физиологиялық маңызы:
1. Бауырдың гликоген түзу қызметін ... ... ... ... ... ... ... сарбаз" деп атайды.
2. Жасушалардың қантты пайдалануына әсер етеді.
3. Көмірсулардың ... ... әсер ... Гликонеогенезді, яғни май мен белоктан көмірсулардың пайда болуын
тежейді. Инсулин, ... ... ... бұзылған зат алмасуын жөнге
келтіреді. ... ... ... ... ... қанттың мөлшеріне
қарай ауру оны күнделікті қабылдап отыру керек. Инсулинді тек қана тері
астына жібереді, ... оның ... ... болғандықтан, ішкенде асқорыту
ферменттері оны ыдыратып жібереді. Егер оны көп мөлшерде ... ... ... ... ... ... қоректенуі бұзылады, сіңірі тартады,
есінен танады, гипогликемиялық шок ... ... адам өліп ... ... ... ... құю арқылы өлімнен алып қалуға да болады.
Инсулиннің жасанды ... түрі ... ... бауырда ферменттің әсерінен ыдырайды.
Инсулиннің әсер ету тетіктері:
Басқа да ... ... ... ... ... әсер ... Жеке
кесіп алынған бауырдан инсулинді айдаса гликоген пайда болады.
Инсулиннің әсерін реттеу:
1. Инсулиннің әсерін кезеген жүйке күшейтеді. Жүйкені байлап ... ... ... ... көбейеді (симпатикалық жүйке
тежейді). Инсулиннің бөлінуіне ми қыртысы да әсер етеді.
2. Диабет ... ... ... ... ... ... пайда
болады: а) қандағы қант тікелей ұйқы безіне әсер етеді. ... ұйқы ... ... ... ... ... ... болады; б)
қандағы қант орталық жүйке жүйесі арқылы әсер етеді. Егер ... ... ... ... ол оның ... тек қана кезеген жүйке
арқылы байланыстырса, гипогликемия байқалады. Бұл ... көп ... ... ... ұйқы ... алып тастап инсулинді енгізсе, диабет
дамымайды, бірақ 1-1,5 сағаттан соң май ... ... ... өліп ... ... ... ... күшейтіп,
фосфатидтердің пайда болуын қамтамасыз етеді.
C.M. Лейтес диабетті екіге бөледі: тотальдық ... ... ... ... Аралшық диабетте көмірсулардың ... ... ... ... ... диабетте көмірсу және майдың
алмасуы ... ... Егер тек ... ... ... ... емдеуге болады. Олар бүйрек арқылы шығарылып ... ... ... ... ... бұл екі гормоннан басқа ұйқы безінде ... - ... ... ... Бұл ... кристалл түрінде бөлініп
алынды.
Глюкагон қандағы қанттың мөлшерін ... ... ... күшейтеді. Оның гипергликемиялық әсері адреналинге ұқсас, ал
инсулинге қарама-қарсы. Бұл ... ... ... әлі ... жоқ, бірақ қанда түрлі әсерге байланысты инсулин көбейгенде
глюкогонның да мөлшері артып ... жол ... ... ... ... ... әсер етеді. Жас
организмдерде ол инсулин өнімін күшейтіп аралшық аппаратты ... ... ... ... Бүйрекүсті бездері
Бүйрекүсті бездері бүйректердің жоғары ... ... ... 6-12 г. ... ... және милы қабаттан тұрады. Қыртысты
қабат без ... 4/5, милы ... 1/5 ... алып ... және қыртысты қабаттардың шығу тегі, құрылысы және қызметі жағынан
әртүрлі. Олардың қанмен қамтамасыздануы ... ... ... аз ... ... ... өте ... жануардың екі безін де сылып алып тастаса (экстирпация) 7-10 ... ол өліп ... ... ... жануар еттері әлсіреп, тамақтан
қалады, өте тез арықтап салмағы азаяды, кейіннен ... ... ... құса ... ... ... жүйесінің, тыныс ағзаларының,
асқорыту, бүйрек, зәр шығару ... ... ... ... ... қаны ... және басқа өзгерістер
пайда болады. Жеке бөліп алынған қыртысты және милы қабаттарға жасалған
тәжірибелер ... ... ... көбі ... ... ... ... байланысты екені анықталды. Мысалы, бездің милы қабатын
қалдырып, қыртысты қабатын сылып алып тастаса, ... өте тез өліп ... милы ... алып ... ... ... қалдырса, жануар салыстырмалы
ұзақ уақыт айтарлықтай өзгеріссіз өмір сүре ... ... ... милы
қабатты құрайтын хромаффиндік жасушалар бүйрекүсті безінен басқа ... ... ... ... ... ... ... бағаны бойындағы симпатикалық шеткі торапта т.б.). Оған ... ... ... норадреналин бөліп шығарады. Ол ... ... әсер ... ... ... бездерінің ми
қабатын алып тастағанда (демодулляциясы) оның гормондарының ... ... ... толықтырылады.
Бүйрек үсті бездерінің гормондары. Бүйрекүсті безінің қыртысты қабаты
40-тан астам кортикостероидтарды түзеді. Олардың бәрі де ... ... ... ... ішіндегі тек қана негізгі онында
биологиялық белсенді ... ... бар. ... осы ... өніміне, немесе олардың ыдырауынан ... ... ... да ... ... ... ... қарай кортикостероидтар 3 топқа бөлінеді: 1)
глюкокортикостероидтар (ГКС); 2) ... ... ... бүйрекүсті безінің қыртысты қабатының шоғырлы
зонасында түзіледі. Бұл топқа кортизон (өте ... ... ... кортикостерон (белсенділігі төмендеу) жатады.
Кортизон молекуласының С17 бөлігінде окситобы болғандықтан ... ... деп те ... (әсіресе емханаларда жиі
пайдаланылады).
9. Жыныс бездері
Жыныс бездері - ... ... gone - ... ... aden - без) аралас
сөлініс бездері болып есептеледі. Олардың сыртқы ... ... - ... ... ... және ... Еркек организмдегі ұрық
жолында сперматозоидтар, ал ... ... ... ... ... ... жетіледі. Демек, жыныс бездерінің негізгі ... - ... ... репродуктивтік қызметі. Сонымен қатар, бұдан ... ... ... ... Зат ... ... жыныс белгілерін
ажыратуынан (диференция) бастап, ұрықтың пайда ... ... ... дейінгі
көптеген үрдістерді реттейтін жыныс гормондарын шығарады.
Организмнің көптеген ұрпақ ... ... ... ... ... ... Бұл ... тек қана еркек пен әйел жыныс бездерінің
гормондарына жалпы және олардың арнайы әсерлеріне мәлімет беріледі.
Аталық жыныс гормондары ұрық ... ... 1 ... ... Лейдиг жасушаларынан жасалады. Бұл ... ... деп ... andros - ... ... еркек жыныс гормоны - тестостерон. ... да ... ... ... сәл ... ... бар -
андростерон, эпитестостерон. Андрогенді гормондармен қатар, ұрық жолында
аздап аналық жыныс ... - ... де ... ... шығарылады.
Жыныс жұмыртқаларының негізгі құрылымы - фолликула (латынша folliculus
- қапшықша, көпіршік), оның ішінде жұмыртқа жасушасы пісіп жетіледі. ... ... ... ... деп ... Ол ... одан
жұмыртқа жасушасы шығады. Бұл -овуляция деп аталады. Жұмыртқа жасушасы
жұмыртқа жолына - ... ... ... кейін жатырға түседі.
Овуляциядан кейін фолликула жасушалары қабырғасында сары пигмент жиналып
сары дене ... ... сары дене ұзақ ... ... ... сары ... деп ... Егер ұрықтану болмаса, ол 10-12 күн
қызмет етеді де, кері дамуға ... ... ... ... ... ай ... ... мүмкін. Жыныстық оралым (цикл) 27-28 күнге
созылады. Оны 4 кезеңге бөледі. 1) ... ... 2) ... 3) овуляциядан кейінгі; 4) тыныштық кезеңі. Бұл кезендердің
әрқайсысы жыныс ... ... ... ... ... ... белгілі бір өзгерістермен және басқа да организмдегі
жалпы өзгерістермен сипатталады. Жыныс циклінің әртүрлі кезендерінде жыныс
жұмыртқаларында өзінің ... ... ... ... ... (синтезделеді). Жұмыртқа жасушасы пісіп жетілген кезеңде
фолликула - ... ... oistros - ағу, genes - ... деп аталатын
гормондарды жасап шығарады. Бұл гормондарға эстродиол және белсенділігі сәл
төмен эстрон мен ... ... Сол ... ... тестостерон да (еркек
жыныс гормоны) жасалады. Жыныс жұмыртқасының сары денесіңде гестогендер
(латын. gestatio - ... ... ... әсер ететін гормондар)
жасалады. Сары дененің ... ... - ... ... ... 1. ... зат алмасуды, анаболизмдік
(ассимиляция) үрдістерің күшейтеді, яғни күрделі органикалық қосылыстардың
түзілуін күшейтеді, ... ... ... ... де ... ... байланысты дене салмағы артады, себебі бірқатар
тіндердің жүрек, сүйек, ... ... ... ... ... ... Екінші жыныс белгілерінің дамуына, пайда болуына көмектеседі. Олар
тиісті ... ... - ... ... өсіп дамуы, түк пен май
қабаттарының пайда болуы, қаңқа дамуы т.б. үрдістерді қамтамасыз етеді.
3. ... ... мен ... ... ... әсер ... ... жаңғырту
жүйесінің барлық бөліктері қызметінің белсенділігін қамтамасыз ... ... яғни ... ... ... ... ... қандағы деңгейінен анықталады. ... ... ... ... өзін-өзі ұстауы, екінші жыныс белгілерінің пайда
болып дамуы жыныс бездеріне байланысты екені ескі ... ... ... ... бездерін сылып алып тастағанда (кастрация) пайда болатын
өзгерістер жан-жақты зерттелінген. Ауыл шаруашылығында ... ... ... мал алу үшін ... ... жұмыртқасының лютеин жасушаларында жүктілік кезеңінде релаксин
деген гормон түзіледі, ол жатырдың, ал туар ... ... ... аппарат. Бұл гормон әйел организмін бала тууға дайындайды.
10. Домалақ без – Эпифиз
Эпифиз жеткіліксіз зерттелген ... ... ... ... (кесіртке, сүйекті амфибия, қосмекенділер) эпифиз бастың төбе
аймағында орналасқан. Оның ... тек жұқа ... ... ... ... ... ... атқаруына байланысты оны төбе көзі деп атайды.
Сүтқоректілердің эпифизі орта мидың жоталас ... ... ... жоғарғы аралығындағы тереңдікте орналасқан, ... ... 3-ші ... ... ... деп те ... ... салмағы 100-
180 мг. Бұл бездің барып ертеден білгенімен оның ... осы ... ... ... ... Көне және орта ... ... "сана тізбегін"
ақыл-ойды бақылайтын қақпақ, интеллектінің тепе-теңдігін ... ... ... ... сауыт деп есептеген.
Тәжірибе арқылы эпифиздін жыныс бездерінің қызметіне қатысы бар екені
ғана дәлелденіп отыр. Айталық, бала ... ... ... бұрын
жыныстық жетілу (мысалы, 15 ... ... ... ... байланысты
етеккір келген) байқалады. ... ... ... өсіп ерте ... ... ... Эпифиздің жыныс
бездерінің қызметіне әсері, оның гормон бөлуімен байланысты.
Эпифиз ... ... ... ... - мелатонин, серотонин,
адреналин, гистамин т.б. бөлетіні ... ... ... ... ... әсер ... (бұл зат көздің торлы қабатында да түзіледі).
Мелатониннің физиологиялық әсері.
1. Меланоиит ... ... ... ... ... Гипофиз арқылы әсер етіп жыныс бездерінің қызметін тежейді, яғни бұл
гормон сүткоректілер организмінің ... ... әсер ... ... жыныстық жетілуін, ал ересек ұрғашы жануарлардың экстральдық
күйлеу оралымын тежейді және жыныс ... ... ... ... мен ... ... ... байланысты. Күшті жарық
сәулелері бұл гормондар мен гипофиздің жыныс гормонының мөлшерін көбейтеді.
Осыған байланысты ... мен ... ... ... ... өзгереді, жазда және көктемде жедел күшейеді.
3. Ғалымдардың зерттеулеріне қарағанда эпифиз ... ... ... ... яғни ... ... белсенділігі күн мен
түннің ауысуына қарай өзгеріп тұрады.
4. Эпифиз ... ішкі ... ... де әсер ... Югославия
ғалымдары оның қалқанша, қалқансерік, бүйрекүсті, ұйқы бездеріне ... ... ... ... ... ... ... олардың психикасы да өзгеретіні өте қызықты ақпарат. Мысалы,
тышқандар мысықтан ... ... ... ... ... ... дене ... реттеуге (терморегуляция) қатысады деген де
мәліметтер бар. Кейбір ғалымдар ... ... ... қыртысасты
жылуды реттеуші орталыққа дененің қызғанын хабарлайтын ''биологиялық
термометр" деп қарайды.
6. Эпифиз су мен ... ... ... ... ... қатысатыны
анықталды.
7. Бірқатар ғалымдар эпифиз тінінен белсенді пинеалин ... ... ... Ол ... ... әсер етеді. Югославтық ғалымдар басқа ішкі сөлініс
бездерімен бірге ... ... ... ... ... ... қатысады деп есептейді.
Қорыта келе, адам организмінде ішкі сөлініс бездерінің күрделі ... ... Ол ... ... ... ... біртұтастығын
қамтамасыз етеді. Қалыптасу бала (ұрық) іште ... ... ... кейінгі онтогенезде гетерогенді, яғни уақыт бойынша әркелкі даму,
содан соң - эндокринді жүйенің инволюциясы (кері қарай дамуы) ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 33 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ішкі секреция бездері. Жыныстық жетілу. Оқушыны медициналық-гигиеналық және жыныстық тәрбилеу6 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
Өсімдіктер физиологиясы6 бет
Өсімдіктердің дамуы6 бет
Өсу мен даму антропометриясы5 бет
«омыртқалылардың эндокриндік және жүйке жүйесінің эволюциясы» тақырыбы бойынша тесттік бақылау3 бет
Іле өзеніндегі тыран (abramis brama) балығының биологиялық сипаттамасы және жыныс бездерінің гистологиялық ерекшеліктері29 бет
Ішкі секреция бездері4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь