Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .4

1. Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті туралы жалпы түсінік

2. Лингвистиканың болжау орталықтары мен лингвистиканың сараптама мәселелері

3. Көлік коммуникациясындағы мәтін үлгілеріне лингвистикалық болжау

4. Жеке лингвистикалық болжау нәтижесі

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Біз қазақ халқының санғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап, түлете береміз.Сонымен қатар, ұлтаралық және мәдениетаралық келсімді, біртұтас Қазақстан халқының ілгері дамуын
қамтамасыз етеміз.
«Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің басты факторының бірі еліміздің мемлекеттік тілін барлық Қазақстандықтардың ана тілін одан әрі дамытуға бар күш-жігерімізді жұмсауымыз керек»
Н.Ә.Назарбаев.

Орамды ой, қорғасындай салмақты, алмастай асыл Жолдаудың басты негізінде қазақ халқының тілі мен мәдениетіне, туған тілімізге қатты көңіл бөлінген. «Біз қазақ халқының сан ғасырлық дәстүрін, тілі мен мәдениетін сақтап, түлете береміз. Сонымен қатар ұлтаралық және мәдениет аралық келісімді, біртұтас Қазақстан халқының ілгері дамуын қамтамасыз етеміз» деген жолдар мәдениет қайраткерлерінің ғана емес, елін сүйер әр адамның жүрегінен жол табары зайыр. Кез-келген ұлттың тек мәдениет арқылы ғана ұлт болып қалатыны баршаға аян, ал елдігімізді сақтау – туған тіліміз бен мәдениетімізді сақтау деген сөз.
Мен ең әуелі, кіріспемнің алғы сөзін, биссмилласын елбасымыз Н.Ә.Назарбаев ағамыздың мына бір қанатты сөзімен бастағанды жөн көрдім. Жалпы бұл бітіру жұмысымда негізгі сөз етпек болған түйінді мәселе-тілге байланысты болмақ. Әрине, кез-келген нәрсенің (сөздің болсын) негізіне, қосымшасына мән берместен бұрын, әуелі оның түбіріне, түп-төркініне назар аудармасқа тіптен болмас. Сол себепті, мен негізгі тақырыбымды яғни, тіл мәдениеті, сөз мәдениеті және лингвистикалық болжау орталықтар жайында сөз қозғамастан бұрын, жалпы тіл деген мәселеге тоқталуды жөн көрдім. Тіл, мемлекеттік тіл жайлы сөз еткен ғалымдарымыздың пікірімен таныса отырып, осы жайында біраз мәселенің басын ашуға бел будым.
Тіл–мәдениеттің ажырамас бөлігі, ел мәдениеті тілден бастау алатыны белгілі. Тіл ұлттық мәдениетіміздің үлкен бір саласы болып саналатындықтан, ана тілді құрметтеу, тілді құрмет тұту–мәдениетке қойылатын басты талаптардың бірі.
Бүгінгі күні елімізде мемлекеттік тіл саясатына ерекше көңіл бөлінуде. Конституцияға сәйкес мемлекеттік тіл–қазақ тілі екені баршаға аян. Ата заңда «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл–қазақ тілі»(7бап) деп көрсетілгеніне, «Тіл туралы» Заңның қабылданғанына, «Тілдерді қолдану мен дамытудың 2001-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасының» іске қосылғандарына қарап отырып мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеретін заңнамалық құжаттардың жетіп артылатынына көз жеткізе аламыз. Бүгінге дейін тілдік қарым–қатынастар мен тіл құрылысын қалыптастырудың басымдықтары мен бағыттары нақты айқындалып, ауқымды мақсат-міндеттерді іс жүзіне асырудың кешенді бағдарламалары, жоспарлары жасалды. Соған орай, елімізде мемлекттік тілдің өрісі кеңейіп, қолдану аясы біртіндеп ұлғайып келеді.
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
........................4
1. Тіл мәдениеті және сөз мәдениеті туралы жалпы ... ... ... ... мен ... ... ... коммуникациясындағы мәтін үлгілеріне
лингвистикалық болжау
4. Жеке лингвистикалық болжау нәтижесі
Қорытынды...................................................................
...................
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.................................................
КІРІСПЕ
Біз қазақ халқының ... ... тілі мен ... сақтап,
түлете береміз.Сонымен қатар, ұлтаралық және ... ... ... халқының ілгері дамуын
қамтамасыз етеміз.
«Біз барша қазақстандықтарды біріктірудің ... ... ... ... ... ... ... ана тілін одан әрі
дамытуға бар күш-жігерімізді жұмсауымыз керек»
Н.Ә.Назарбаев.
Орамды ой, қорғасындай салмақты, алмастай асыл ... ... ... халқының тілі мен мәдениетіне, туған тілімізге қатты көңіл
бөлінген. «Біз ... ... сан ... ... тілі мен ... ... береміз. Сонымен қатар ұлтаралық және мәдениет ... ... ... ... ілгері дамуын қамтамасыз етеміз»
деген жолдар мәдениет қайраткерлерінің ғана емес, елін ... әр ... жол ... ... ... ... тек мәдениет арқылы ғана ұлт
болып қалатыны баршаға аян, ал елдігімізді сақтау – туған ... ... ... ... сөз.
Мен ең әуелі, кіріспемнің алғы сөзін, биссмилласын елбасымыз
Н.Ә.Назарбаев ағамыздың мына бір ... ... ... жөн ... бұл бітіру жұмысымда негізгі сөз етпек болған түйінді мәселе-тілге
байланысты болмақ. Әрине, кез-келген ... ... ... негізіне,
қосымшасына мән берместен бұрын, әуелі оның түбіріне, ... ... ... болмас. Сол себепті, мен негізгі тақырыбымды яғни, тіл
мәдениеті, сөз мәдениеті және лингвистикалық болжау орталықтар жайында ... ... ... тіл ... ... ... жөн көрдім. Тіл,
мемлекеттік тіл жайлы сөз еткен ... ... ... отырып,
осы жайында біраз мәселенің басын ашуға бел будым.
Тіл–мәдениеттің ажырамас бөлігі, ел мәдениеті тілден бастау алатыны
белгілі. Тіл ... ... ... бір ... болып саналатындықтан,
ана тілді құрметтеу, тілді ... ... ... ... ... күні ... мемлекеттік тіл саясатына ерекше көңіл бөлінуде.
Конституцияға сәйкес мемлекеттік тіл–қазақ тілі ... ... аян. ... ... ... ... тіл–қазақ тілі»(7бап) деп
көрсетілгеніне, «Тіл туралы» Заңның қабылданғанына, «Тілдерді қолдану ... ... ... ... ... ... іске
қосылғандарына қарап отырып мемлекеттік тілдің мәртебесін ... ... ... ... көз ... ... ... дейін
тілдік қарым–қатынастар мен тіл құрылысын қалыптастырудың басымдықтары ... ... ... ... ... іс ... асырудың
кешенді бағдарламалары, жоспарлары жасалды. Соған орай, елімізде мемлекттік
тілдің өрісі кеңейіп, қолдану аясы біртіндеп ұлғайып келеді.
Туған тіліміз ... ... ... азықты еш тілден таппаймыз. Тіл
негізінде дамитын рухани ... ... ... ... бай ауыз ... сан ... ... небір дүлдүл
ақын-жырауларымыз бен шешен де ділмәр дана бабаларымыздың кейінгі ұрпаққа
қалдырған бай мұрасы, ертегі, қисса, ... мен ... ... ... жататыны белгілі. Осы орайда ана ... ... ... ... ... өмір ... сай оқырмандарды
тілді меңгеруге баулып, тілді дамытуға тәрбиелеуде, әдеби ... тіл ... ... ... ... ... аса зор. ... орасан зор байлығын қолданушылардың жандүниесіне
сіңіру, одан нәр алу- бүгінгі күн ... ... ... ... кітапхана қорындағы мемлекеттік тілді барынша насихаттайтын,
тіл саясатына қатысты шараларды ауқымды ... ... ... ... одан әрі кеңейтіп, қазақ жерінде татулық пен келісімнің нығая
түсуіне ... ... ... ... ... ... жаюына мұрындық
болып, тіл абыройын арттыра, мәртебесін көтеріп, ... ... ... ... оны ... ... баулитын тартымды
көпшілік жұмыстармен оқырмандарды қызықтыра білгендері абзал.
Осы орайдағы «Тіл-мәдени қазынаның ... ... ... ... ... «Ана ... нәрі бабамның», «Тіл-ұлт рухының ұясы»,
«Тіл-мәртебе, ұлт мерейі», «Тіл-тірек, кітап-білім», «Тіл ... ... ... ... ... ... «Төл ... тамырың», «Тілді
қорғау- ұлтты қорғау», «Тіл-тәрбие басы», «Тіл аса қадірлі ... ... ... ... ... «Ұлт ... тілінде»,
«Тіл-білімнің кілті», «Тіл-жұрттың жаны», «Ана тіліміз-рухани азаттығымыз»,
«Тіл мүддесі-ел мүддесі», «Тіл-ұлттығымыздың қайнар ... ... ... ... ... ... ... кітап
сөрелерінің, дөңгелек үстел, конференция, пікірталас, талқылау, әдеби-сазды
сайыс, тіл байқауы, тіл ... тіл ... ... тартымды да, қызықты
шаралардың ойлау қабілетінің дамуына, тілді ... ... ... ... бен ... сананы игеруге беретін тәрбиелік міні аса
зор болып қала ... ... бір ... ... болса, ол-фольклорымыздың
байлығы ғой. Ежелден сөз өнерін қасиет тұтқан ... ... ... жүз ... асады» деген әңгімені біз естігелі қанша заман болды!
Сөйте тұра, осы шаруада да істен гөрі сөз ... ... ... ... жыры ... мен ... бар ... астам кітаптарды анау бір
жылдары шығарғаны есімізде. Сосын оның аяғы да ... ... ... ... ауыз әдебиетінің бар ... ... ... ... мен салт-дәстүрін зерделеудің тұтастай жүйесін ... ... ... пен жазуымыздың көп ғасырлық тәжірибесін
қорытып, том-том етіп оларды кітап түрінде тарату жүктелді. Кеңес дәуірінде
баяғыда ... ... көп ... ... ... ... және
әлемдік классиканы түгел аударып ... ... ... бұл
шаруада да тындырғандары шамалы болып шықты. Аударма саласында мүлдем жүйе
болған жоқ. Әлемдік классика да ... ... қана ... ... ... ... ғана ... қамтылыпты. Содан кейінгі
аудармалардың баршасы дерлік кеңес әдебиеттің де ең ... ... ... ана ... ... қажеттігі туды. Оған қосымша әлемдік
ғылыми ой-сананың, мәдениеттің озық ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуымыз үшін, ұлт болып
топтасуымыз үшін ... ... ... ғылым мен мәдениеттің озық
жетістіктерін бойымызға ... ... ... рухани
кемелденуі, өркениет көшінен кейін ... ең ... ... ... таныс, кейінгі жылдарда Қазақстанның Ресейдегі жылы, Ресейдің
Қазақстандағы жылы деп атаудың арқасында біз Абай ... ... дәл ... ... Бұл да ... жетістік болып табылады.
Ал рухани-мәдени таным ... ... сана ... ... сезім,
отаншылдық рух қалыптасатыны белгілі. Әсіресе ... ... ... ... ... ... болуы тиіс. Әлемдік
ғылым мен білімнің асыл ... ... ... біз ... ... көтеру мәселесін негізігі мақсат етіп қойдық. Әлемдік
ақыл-ой мұраларын қазақ тіліне ... ... ... қойылар
талапты күшейтіп, сапа жағына қаттырақ көңіл бөлген жөн болар. Аудармамен
ең алдымен тілдің ... ... ... ... жөн. ... ... ... қызмет атқарса ортақ іске көбірек пайда
тигізеді. Қандай күрделі шығармалар да қазақтың қара ... ... ... ... біз адамзаттың алтын қорын төл мұрамызға айналдырдық деп
айта алмаймыз.
Ата-бабаларының асыл сөзін жүз томға ... ... ... ... ... ел, ... ел, ... кемел ел. Қазақ елі-сондай ел. ... ... жүз ... ... ... етіп аударып, бар
бояуымен, өзгеше өрнегімен төгіліп түсіретін тіл-қуатты тіл, ... ... тіл. ... ... ... Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың «Ана тілі» апталығының бас
редакторы Мереке Құлкеновке берген «Қазақстанның болашағы-қазақ тілінде ... ... ... тіл жайлы орамды сөз айтылды. Негізгі ... ... ... ... ... қабылданған қазақ қазақша
сөйлеуі керек» деген ... ... ... Мемлекеттік қызмет жөніндегі
агенттіке қойылып отырғаны анық.
Яғни, бұл мемлекеттік қызметке келгісі келетін ... ... ... ... ... ... ... керек деген сөз. Барлық
қатынас қағаздары ана тілімізде жүргізіледі. Сол кезде тек ... иек ... ... кейбір жауапты қызметкерлер «қолымды
мезгілінен кеш сермедім» деп өкініш ... ... ... қазақ тілінде сөйлету- тіл мәселесіндегі өзекті тұс.
«Дауға салса алмастай қиған, сезімге ... ... ... ойға ... ... өмірдің кез- келген орайында әрі қару, әрі қалқан
болған, әрі байырғы, әрі мәңгі жас, отты да ... Ана ... ... ... бұл ... не бар ... Ғасырлар бойы қазақтың ұлт ретіндегі мәдени
тұтастығына ең негізгі ұйытқы болған- оның ... тілі »- деп ... ... ... деп, ... ... ... боламын деп айтқан
имани сөзім! Деп Елбасымыз өз сөзімен айтқандай, қазақ ... ... ... тілі ... ... ... де ... тілі-
қазақтардың Ана тілі деген қарапайым ойды санаға сіңірудің мәні ... ... ең ... осы ... түпиесі-қазақтар үшін керек. Айдың-
күннің аманында қара аспанды суға ... ... ... ... сөйлейтін ағайын арамызда аз емес. Олардың түптеп келгенде ниеті
игі, көңілі таза екендігіне ... жоқ. ... де ... да ... ... болғаны. Асыққандар алға озады, ал аптыққандардың
арасынан арандайтындары да аз ... даму ... ... ... тілі ... осы ... тіліне–іс қағаздарының да, ғылымының да, техникның да, білімнің де,
әскердің де, юриспруденцияның да-бәрінің-бәрінің басты ... ... тағы бір ... ... ... ... кезіккен
қоңторғай қиындыққа- салауат, қазіргі ... ... ... ... еңбеккер ел- жұрттың аузынан ... ... ... ... Бір кездесуде ортаға шыққан қария: «Қоңырау ... ... ... сөз ... ... біздің тіл–қандай ... тіл. ... ұлы ... ... ... ... деп тамсана
айтты. Енді бір ретте: «Сөз ... ой да ... ... ішкі әуезінен
айырылып, сынын жоғалтады. Жалпы біз сөйлеу мәдениетін ... тіл ... ... ... «Жасырары жоқ Кеңес
дәуірінде ... ... ... ... деген пікір қалыптасты. «Орысша
оқымаса нан сұрап жей ... деп жас ... өзге ... ... емес пе? Енді ... ... тілін білмесе, несібесінен қағылуы
ғажап емес.»
Қазақ халқының дербестігін ұлттық сипатын ... ... ... сақтау. Ойшылдардың бірінің былай дегені бар: белгілі бір
халықтың өмір сүру үшін ... ... ең ... құлайтын қамалы- тілі.
Тарқатып айтқанда, әрбір халық өзінің тарих төрінен ... ... ... ... ... «қамалдар» соғады. Бір қабат қорғаны-мекен ... жері ... ... екіншісі-машықтанған шаруашылық түрі,
күнкөріс амал-тәсілі, ал үшінші қамалы-атадан келе жатқан салт- ... бір- ... ... мен өзге ... бөлекше көрінетін түр-
тұрпаты, ең соңғы-тілі дегендей бірнешеу болады екен. ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір халық сыртқы жаудың
қарулы күшінен ... ... ... ... ... ... ... әдет- ғұрпынан көз жазып қалуы ықтимал. Сол сияқты
мекен-тұрағынан айырылып, өзге ... ... ... ... қыз ... қыз ... ... сыртқы бет- әлпеті өзгеріп кетуі
де мүмкін, немесе күнкөріс үшін баырғы кәсіптерінен ... ... де ... ... ... барлығын басынан кешіріп, бірақ
тілін сақтап қалса, ол халық сол өз атауымен ... ... ... ... ... Ал ... ... бес «қамалдың» бәрі сақталып бірақ санқилы
себептермен тілін жоғалтып алса, ол халық өзін де ... ... ... түр- әлпеті, тіпті не бір күшті салт-дәстүрі, мықты ... ... аты ... яғни сол ... ретінде тарих
сахнасынан түседі (әрине, адамдары, тегіс қырылып қалмайды, өмір ... ... ... ... өкілі, жоқтаушысы ретінде заты- табиғаты
жойылады). Осы схемаға салып қарасақ, ... ... ... ... көбі ... келеді: өз жерімізде, бабаларымыз қалдырған ата
жұртымызда тұрып жатырмыз, негізгі айналысқан күнкөріс қарекетіміз- ауыл
шаруашылығы мен ... ... ... едәуір салт- дәстүрімізді оп-оңай,
теп-тез «жаңа заманның» құрбандығына шала салдық. Ал ең соңғы ... ... ... ... ... ... ... болып отырмыз.
Тілге байланысты барлық игі шаралар, жаңа идеялар ... ... ... ... ... ... аспай жатыр деп байбалам салуға да
болмайды. Тіл- ... ... 15-16 ... ... иелігіндегі, керегіндегі дүние. Оның тағдырын жеке адамдар,
тіпті бір үкімет бірден шеше ... Тіл ... ... ... ... ... рөл атқарады.
Тіл мәдениетінің ақсап ... ... осы ... ... ... ізденістердің жоқтығынан емес, бугінгі үлкен қасіретіміз-
тілге деген немқұрайдылық, салақтық, ... бел алып ... ... айта ... тілдің мәртебесі ірі-ірі халықаралық жиындарда ескеріле
бермейтіні ешкімге ... ... ... ... ... басшылары ырым үшін екі
ауыз қазақшасын айтып, артынша ұзын-сонар баяндамасын ... ... ... ... көзі ашық ... ... ... шұқығандай-ақ. Шын мәнінде
мемлекетті басқарып отырған адамның шетелдік меймандардың алдында өзге
тілде ... өз ... ... ... еркін көсілуі еліміздің абыройын бір
асқақтата түскені сөзсіз.
Қазақ тілі ғылымның, техниканың тіліне айналмайынша, оның ... ... Ал ... жағдайда қыл аяғы ең қарапайым ... ... ... орыс ... ... отыр емес пе? Ірі ... қазақ тілді маманның қажеті шамалы секілді. Со себепті де
техникалық мамандарды мемлекеттік тілде ... ... оқу ... ... ... отыр. Бұл жөнінде Президент: «Дүниеде қазір ағылшын
тілі бизнестің, ең ... ... тілі ... Ал біз ағылшыннан
орысшаға аударылған біліммен жүрміз. ... ... ... дәрежеге жеткізу
үшін уақыт қажет»,- дейді.
«Елдің туын жықпай, ұлттың ұлылығын паш ететін-бүгінгі жастар. Ал
шетелде ... ... ... көп ... өз ана ... ... ... көкейдегі түйткілдің бірі. «Болашақ» бағдарламасы
бойынша шетелдерге оқуға жіберілетін жастарымыз қазақ тілін білгені ... ... екі ауыз ... ... ... ... ... жерде ойланулары
қажет». Президент осылай дейді. ... ұлы ... нан ... та ... ... 2-курс студенті
«Өз
тіліңді өшірме,
Өшіргенді кешірме!
Тілін, өзін ұмытқан
Ұшырайды кесірге»-деп өлең
жолдарымен үндеу тастады.
Парламенттегі қазақ ұлтының өкілдері өз ... ... ... ұсыныс айтып едік, көзге шыққан сүйелдей ... Өз ... ... ... болатынын рухани тілмен де, ғылыми тілмен де
дәлелдеп бақтық. Бірақ билік оны да ... ... ... ... Парламенті мәжілісінің депутаты Мұхтар Шаханов ағамыздың
саралы пікірі орынсыз ... ... ... ... кең қанат жая
алмай келе жатқаны биліктегі шенеуніктердің тікелей ... ... ... ... ... Осы үшін де болу ... Мұхтар ағамыздың «МАНСАБЫ ҮШІН
ТІЛІН САТҚАН ҰЛТСЫЗ» атты сыйлық белгіледік дегені. ... бұл ... біз ... көпшіліктің пікірін ескереміз, баспасөз ... да ... Енді ... ... ... баласына, шөбересінен
шөпшегіне ауысатын сол абыройсыз сыйлықты ... қалу ... ... ... ... сақтанғаны абзал»,-дейді Мұхтар ағамыз.
«Баспасөз беттерінде, теледидарда қазақ тілінің мәртебесін ... көп ... көп ... Бірақ қазақ тілінде шығатын газет
журналдар мен ... ... ... ... шала қазақтарға үні
жетпейді. Сонда азғантай тіл жанашырлары өздері бірін-бірі үгіттеп, ... жүр ... ... ... өз ... ... білмейтін қандастарымыз
үшін қазақтың тілін, дінін, әдет-ғұрпын, салт-дәстүрін уағыздайтын
республикалық ... ... ... ... ... ... правда»
орыстар мен орыстілділердің сойылын соғып жүргені баршаға мәлім.
Қазақ тіліне мемлекеттік тіл ... ... ... ... ... ... қазақ тілінде сөйлеуі керек.Сонан кейін Президент
аппараты, Үкімет мүшелері. Бұл ... ... ... керек. Балық басынан
шірімеуі керек.
Көптен бері мекемелерде қазақ тілін үйрену курстары жұмыс жасайды.
Мекеме қабырғасында оның іс ... ... да ... ... ... өлі нәрсе, еш қимылсыз дүние. Сол ... ... ... ... ... ... естіген де көрген де жоқпыз. Ол-жоғарыда өтірік
ақпар беру үшін ғана жасалған көзбояу. Тіл ... ... ... ... бар. ... та, ... те, ... құрал да бәрі жеткілікті.
Жоғы-ықылас, ынта. Ал ондайларға қатаң жаза қолдануы керек. ... ... ... қуып ... ... ... өздері үйрене бастайды.
Әрине, біздің бұл ұсынысымыз бұрын айтылмаған, жазылмаған, тың тақырып
дей ... ... осы кеге ... ... ... келе жатқаны хақ. Орвстар
немесе өзгелер келіп біздің қисығымызды түзеп бермейтіні ... ... ... ары, қаны бар қазақ өзінше үлес қосса, ... ... ... ... ... бір оқырман пікірін жазған екен.
Тіліміздің шын мәнісінде қатынас құралы бағытында жеткен биігі бүгінгі
қоғамды қанағаттандырмай тұр. Кез келген ... тілі сол ... ... халықтың ғана емес ондаған, жүздеген ұлт пен ұлыстың да
қатынас құралы болуы шарт. Біздің көздеген мақсатымыз да осы ... Ал ... жету үшін ... ... ... арта түсу ... ... ... ... беделін көтеру мәселесін сөз еткенде біз
ең алдымен ... мін ... ... ... ... Кінәнің бәрін содан іздеуге талпынамыз. Бірақ басқа да ... ... ... ... барын елемеуге тырысамыз. Солардың бірі-
бүгінде жаппай етек алған «тіл тазалығы үшін ... ... ... бір ... ... біле тұра «тіл тазалығы» үшін күресу еш нәтижеге әкелмейтінін
ескергеніміз жөн. Тілде орныққан кірме ... мен ... ... ... ... тіл ... қамтамасыз етуді күйттейтін күмәнді ниет
екенін неге мойындамасқа. Жаппай жүргізіліп жатқан ... ... ... ... бірізділіктің болмауы, жарыспалылыққа жол
берілуі, оқулық тілінің ауыр немесе ... ... ... ... ... ... ... етек жаюда. Ол- тіл үшін қауіпті дерт. Бұл
бағыттағы күрес қазіргі қалыптасқан ... еш ... таза ... ... қолдануға, калька тектес аудармаларға жол бермеу,
қазақи қалыпқа келтіру ... ... ... тиіс ... ... ... тіл ... көркемділігіне тәрбиелеу. Тілге деген
шынайы патриоттық сезімді ояту ... ... ұлы ... ... ... заманында да тіл үшін күрес
еліміздің тәуелсіздігі үшін күреспен тең іспеттес болатын. ... тіл ... үшін ... ... ... ... ... тәріздес.
Кезінде жүйелі де үнемді, жеңіл де жүйрік, шешен де ... ... ... ... ... ... мұра етіп ... тіл бүгінгі
күні үлкен сыннан өтуде. «Ұлттық жаңару-батыстандыру емес» дегенді естіп
жүрміз. Күмәніміз жоқ. Әр ұлттың өз ... ... ... ... ... ... әкеге емес, батысқа қарап өсетін
күнді тудырмасақ игі болар еді. Жасырмаймыз, ... ... ... ... ... ... тілі ... қалып қоя ма деген
қаупіміз де жоқ ... ... бұл ... ... ... ... ... байлығым, ана тілім-биік туым айбыным»,-деп
асқақтатып жырлаған қазақ тілінің мәртебесі ... ... ... екен.
«Қазақ тілін өксітіп қойып, өзге тілден абырой іздеу-ұлттық намысқа сын
екенін, өз ... ... ... ... ... қауіпті дерт» екенін де
ұмытпаған жөн.
Жалпы тіл-өте күрделі құбылыс. Тілдің күрделі ... ... ... ... ... қарым-қатынас құралы, ой-пікірді жеткізуші
құрал ретінде пайдаланушы Адам басты орын алады. Себебі тілге ... ... ... мән ... тіл арқылы адресатты көздеген әрекетке
еліктіру, оны белгілі бір идеологияның жақтаушысы етіп ... ... ... қатысуымен және осы өз ниетін жүзеге асыруы мақсатында
тілдік құралдарды екшеп қолдануы барысымен ... ... ... дамыған қазақ халқының ұлттық тілін қадірлеп,
үйретуге атсалысып, тіліміздің қолданыс аясын ... ... ... ... ... қолданушыларды тілді қадірлеп, қастерлеуге
шақыра білейік дегім келеді.
Іздеу қағидалары және материалды ... ... ... ... және ... программаларды өңдеу мәтіні. Редактордың рөлі
және макро және ... ... әр ... ... ... ... ... өңдеу және функционалды салмақ
лексика-семантикалық бірліктердің және ... ... ... ... ... ... әдісін құру; оңай ... ... ... ... қолы ... фактілік базаның
болжау мәселелері. Шумақ портоколдарды ... ... ... ... ... үйрету объекттің түріне қарап болжаған, саналы және
сапалы параметрлердің ... ... ... ... және
функциналдыға жақындау. Математикалық әдістерді жасау және лексиаклық
санақтарды) дәстүрлі ... ... ... ... мәселелері лингвистикалық болжауларға қарап есептелген.
Компьютерлік технология және лингвистикалық болжау мәселелері.
Материалдарды іздеу мен ... ... ... ... ... ... және ... өңделген түрлері).
Редакторлар рөлі, болжау ... ... көзі ... ... сөздіктер, лексика-семантикалық бірліктердің (ЛСБ) функционалдық
салмағы, бағалау ... ... және ... ... ... ... ... жарамды әдістер. Лингвистикалық болжаудың
фактілік ... ... ... мен күрделі мәселелері. Болжау
протоколдарының көзі ретіндегі мәтіндер, ұзындығы, саны. Лексиканың сандық
және сапалық ... ... ... ... ... ... мен ... дәстүрлі лингвистика
мәселелерін зерттеу зерттеу үшін ... ... ... ... ... ... пайдалану.
Лингвистикалық болжаудың қолданбалы аспектілері.
Сөздіктердің толық корпустарын қалыптастыру, ... ... ... мен ... жаңа ... лексикологияны, сөзжасамды, жалпы тіл білімін, ... тіл ... ... ... ... ... лексикология, сөзжасам, квантативті
лингвистика, синэнергетика, тілді үйрету, ... мен ... ... мен ... ... ... ТІЛ МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ СӨЗ МӘДЕНИЕТІ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ТҮСІНІК
Қазіргі кездегі еілдің әлеуметтік базасының өзгеруі және соған орай
тілге қатысты ... бір ... да ... ... ... ... ... қолдануынажұртшылық назарын аударып отыр. Ал ... ... ... ... ... да ... шығады.
Тіл білімінің бір тармағы болып саналатын “ тіл мәдениеті ” көтеген
ғылыми-практикалық прогблемалаларды қамтиды. Ол тек ... ... мен ... ... ... ... ... ғана көздемейді.
Тіл қолданысындағы қателерді көрсету үшін олардың ... ... тиіс ... қажет, демек, тілдік жүйені, ол жүйеге сай ... ... алуы ... ... тіл тіршілігінде тек сөздер ғана ... ол ... ... сазы ... мәні зор, ... ... жазумен қоян-қолтық астарласып жатыр, бұл күнде тіл
жаусыз сызмет ете алмайды, сондықтан емле мәселесі де ... ... ... да ... жүйелілікті, қолайлылықты талап етуі заңды.
Тіл тек қатынас құралы емес, ол эстетикалық та құрал. Тіл ... ... қою үшін ғана ... әсемдік дүниені сезіну үшән де
қажет, демек, тіл арқылы бір-бірімізге жақсы әсер ету де ... ... ... ... сөйлемдерді әсерліетіп құрастыру, яғну
тілдік көріктеу құралдарын танып дұрыс жұмсау да тіл ... ... ... ... ... ... ... мектептегі оқу ісімен,
жалпы әр алуан оқу-тәрбие орындарының нақты жұмыстарымен тығыз ... ... ... да ... ... тіл ... ұлттық әдеби тілдің
әлеуметтік базасының өзгеріске ұшырауына, өзге ... ... ... ... жатады. ... тіл ... ... ... ... ... деп қою ... сол дұрыстық пен бұрыстықтың негізін табу ... ... ... ... ... ... іліктестігін
анықтау керек. Қысқасы, ғылым ... ... ... ... мәдениеті”
дегеннің міндеті мен шаруасы көп, аумағы кең, шешімі қиын әрі ... ... ... өзегі-норма туралы ұғым. Норма тілдің жүйесі мен
құрылымына иек ... ... жүйе ... ... бар ... ... ... белгілі бір тәртіппен келуі, ал ... ... осы ... іске ... ... материалдық
мүнкіндіктері. “Тіл” дегеннің өзін ауызша сөз немесе айтылдған сөз, ... ... ... сөз деп екі ... бөліп қарастырамыз. Бұл жердегі “сөз”
термині тілдің қолданыстағы қалпы, орысша “речь” ... ... ... тұр. ... ... әңгіме етуге келгенде “тіл” деген жалпы ұғымды
бұлайша нақтылап алу және оның ... ... сөз ету ... ... ... ... дұрыстық-бұрыстық сәттері туралы ұғым болса, тіл
заңдылықтарының дұрыстық-бұрыстығы қолданыс үстінде көрінетіндігі белгілі.
Тіл ... ... ... (мәселелері) айқындалып,
мазмұны мен обьектісі, теориясы мен әдістері белгілене бастады. ... ... әлі ... ... алынбаған істер мен шешілмеген проблемелер аз
емес: тіл немесе сөз ... ... ... ... бастап, жалпы
теориясын жасауға, әсіресе ұлттық тіл ... ... ... ... ... ... мен зерттеушілкрін күтіп тұр.
Ең алдымен, тіл білімінің осы ... ... ... атаған дұрыс: «тіл
мәдениеті» ме, «сөз мәдениеті» ме, «сөйлеу ... ме? Орыс ... ... речи» деген термин қолданылып жүр. Сонымен қатар оның
синонимы ретінде «культура речи» ... ... де ... ... ... қазірдің өзінде де) қолданылғандығы байқалады. Орыс лингвистикасында
«язык» және «речь» деген ... ... ... ... ... жүйесі» болса, «речь» -сол тілдің қолданыстағы күйі (көрінісі).
Тіл мәдениеті, яғни тілдік элементтердің ... ... сол ... ... талап етіледі, демек, бұған «культура речи» деген термин
дәлірек келеді. Ал қазақ тіл білімінде «язык» пен ... ... ... әлі ... келеді. «Язык» дегенді «тіл» делік, ал ... ... ... Оны ... ... «сөйлеу», «тіл ... деп ... әр ... ... ... «Культура речи» деген
сияқты білім-ғылымның жалпы бір саласын атау керек болғанда «сөз мәдениеті»
деп алған ... ... ал ... ... ... ... «тіл
қолданысы», «сөйлеу» деген сөздер де «речь» мағынасын бере алады. Жалпы
пәндік термин ... «сөз ... ... ... дұрыс болар. Өйткені
бұл жерде әңгіме ойымызды ауызша да, жазбаша да дұрыс ... ... ... Ал «ой» ... бір ... ... сөз ... семантикалық өрісі кең:
1) Сөз – лингвистикалық единицаны білдіретін термин ... бес ... ... әр сөздің қызметі бар»; «бұл сөз ілік септікте
тұр» деген сияқты қолданыстарда);
2) Айтылған ой, ... де ... сөз деп ... ... ... «оның сөзі дұрыс»);
3) Топ алдында сөйлеген сөз, жасалған баяндама, ... ... ... «сөз» деп атай береміз («жиналыста пәленшенің сөзі дұрыс
шықты»);
4) Поэзияны да «сөз» деп ... ұлы ... ... ... ... әлі,айдаһарсыз», «сөз түзелді, тыңдаушы, сен де ... ... ... ... сөзім» т.т.), қысқасы, осы сияқты толып
жатқан мағыналарды білдіреді. Соның ... ... ой, ... ... жиі ... ... Мұны жылы сөз, ... сөз, бос
сөз, жел сөз, сөз болу, сөз ... сөз ... ... ... ... ... қосымша) мағыналарынан аңғарамыз.
Қазақ тілінде «сөз» сөзінің денотаттық (тура, негізгі) мағынасы- «ой,
пікір» сияқты, ал ... ... ... ... деп ... ұсынған лингвистикалық термин, демек, бұл-лексеманың
коннотаттық мағынасы десек болар. осы уәждерге ... ... ... ... ... «речь» дегенді «сөз» терминімен атап,
қалыптастырсақ, сонда «сөз мәдениеті» деген тіркес ... ... дәл ... ... ... ... «тіл мәдениеті» дегенді бірден ығыстырып тастауға тағы да
болмайды, өйткені, біріншіден ол- бұл ... ... тіл ... қолданбалық мәні зор саланың атауы ретінде бір шама
қалыптасқан ... ... ... ... тіл ... білдіруде
сөздерді орнымен жұмсап, сөйлемдерді дұрыс құрастырудан өзге де сәттер
бар екені, яғни түзулікті, дұрыстықты ... ... ... актісіндегі сөздерді дұрыс дыбыстай білу сияқты
тұстарда қоса ... ... «тіл ... ... ... де ... мәдениеті-қазақ тіл ... ... ... ішінде кейінірек қолға алынған саласының бірі. Бұл саланың
өзге нысандардан айырмасы- оның ... ... ... ... ... ... ... тіл мәдениетін ғылыми-
практикалық тұрғыдан сөз ету зерттеу жұмыстарына динамикалық-тарихи қырынан
келудеен гөр,статикалық тұрғыда қарастыру бірінші тұрады, тіл ... ... ... ... дегеннен гөі,дәл бүгінгі жай-күйі,
проблемалары,даму бағыты, ... ... ... ... ... Мұны тіл ... өзі ... әлеуметтік
сұраныс.
Тіл мәдениетінің өзге салалардан кешірек, кейінірек қолға алынуының
объективті ... бар. ... ... ... ... ету ... яғни ... заңдылықтарының қалыптасып, едеуір тұрақталған
әдеби тілдің болуына, оның жазбаша да, ауызша да түін қалың жұртшылық ... ... ... ... ... ... көркем әдебиетпен
баспасөздік, радио ментелевидениенің(теледидардың),ұлт театры мен киносының
дамыған кезінде тіл мәдениетіне, яғни тілді дұрыс, ... ... ... ... ... ... ... мәдениетін талап ететін
құбылыстың өзі әбден ... ... тіл ... ... бүл
тармағының кешендеп қолға алынуы заңды да түсінікті.
Бізге тіл мәдениеті дегенде соңғы 30-35 ... ... ... ... ... ол тіл ... бір ... айналды, ғылыми
ізденістер мен практикалық жұмыстар дүниеге келді, атап айтқанда, Қазақстан
Ғылым ... ... ... Тіл ... ... арнайы
бөлім ашылып жұмыс істеді, сауатты жазу, сөздерді ... ... ... сияқты салаларға арналған анықтауыш құралдар, сөздіктер, мақалалар
мен жнақдар жарық көрді, диссертациялар қорғала ... Тіл ... оның ... терминология, емле мәселесіне пікірлер мен ... Тіл ... ... ... пікірдің пайда болуына күнделікті
баспасөз бен радио,теледидар,қысқасы,бұқаралық ақпарат ... ... ... ... ... мәдениеті” деп нені танимыз ? Мәдениет деген сөздің
семантикасында ... ... ... ... ... “сәйкестік” деген мағыналық реңктер (семалар) жататыны
белгілі. Бірақ әңгіме ненің ... ... ... ... ... ... ненің қисыны деген ... ... ... мәдениеті” деген құбылыстың заттық, ұғымдық мәні күрделі
екендігі ... ... ... ... ... дегенге тікелей қатысты. Жалпы
тіл білімінде (шетелдікте, орыстық та, қазақтық та) біршама қалыптасқан
тұжырымдарға иек ... тіл ... ... ... ... әдеби тіл нормаларын дұрыс сақтау әрекеті болып табылады. Кейбір
зерттеушілер бұл салаға кеңірек міндет артып, ... ... ... ... ... ... ... да сөз мәдениетінің
объектісі деп таниды.
Сөйтіп,ел мәдениеті дегеніміз-сөздерді ... ... ... ... ... дұрыс ... ... ... ... ... ... ... бәрін қосып,тіл мәдениеті деген
ғылым-таным саласын “ортология” деп ... бар, яғни ... ... ... ілім.Бұл атауды біз да қисынды деп сараймыз.
“Тіл мәдениеті”-екі салада ... ... ... тұған жалпы мағанада, атап айтсақ, әдеби тілді жазбаша және ауызша
қолданғанда оның лексикалық, граматикалық, орфоэпиялық, ... ... ... терминмен тіл білімінің бір ... ... ... ... ... мен ... мәдениеттәңқаруы ретінде дамыта түсу үшін,
оның нормаларын ... ... ... ... Тіл ... ... ... алдымен оның қолданыстағы нормаларын
(орысша“речевые нормы”) сөз ... яғни тіл ... ... ... және ... әсем етіп ... деп ... Тілдік нормаларды тек дұрыс қолданып қана қоймай, тіл
құралдарын эстетикалық ... да ... етіп ... білу ... жалпы
кісілік мәдениетін, ой-парасатының дәрежесі, тілге деген ықылас-құрметін
танытады.
“Тіл ... ... ... ... ... сөз ... әңгіме тіл
мәдениеті проблемаларын теорялық негізге сүйеніп зерттеу ... ... тіл ... және практикалық іс-әрекетті қажет ететін сала,
ғылымның тәжірибемен тығыз ұштасып жатқан ... ... ... көріністер мен құбылыстар оларды ғылыми тұрғыдан ... ... ... ... мен тұжырымдар қолданыс заңдылықтарын
дәлелдеуге, дұрыс-бұлыстығын ... ... ... Тегі, тіл
мәдениеті саласындағы практикалық іс-әрекеттер ғылыми негіздемелерден ... ... ... да, жеке бір құбылыс ретінде әлеумет назарына ілінуі оны
ғылыми негізде зерттей бастаған кезбен тұстас келеді.
Тіл мәдениетінің ішіне ... ... ... ... ... ... ізденістер мен тұжырымдар да кіреді. Тіл ... ... ... ... ... ... ... орын алуы тіл дамуының барлық кезеңінде
бірдей, біркелкі болмайды. Зерттеушілер дұрыс ... тіл ... ... ... ... қалыптаса бастаған кезінде күн тәртібіне
қойылады. ... тіл ... ... ... де тіл ... көтнріліп, көпшілік назарын аударатын тұстары да болады, ол-
қоғамның ... ... ... ... ірі ... ... болған тұсқа тура келеді.
90-жылдардан бастап тіл мәдениеті ... ... ... жаңа
қарқынмен аударылғанын айта аламыз. Мұның объективті ... ... ... ... ... ... ... кеңейту үшін күрестің
басталғаны болды. Соңғы жарты ғасыр ішінде қазақ ... ... ... ... өз сөздері мен орыс тілі арқылы еніп жатқан өзге тілдік
сөздердің, оның ішінде ... ... ... тыс көп ... ... де жұртшылықты қатты алаңдатта бастады. Бұл ретте шеттілдік
сөздердің өздері ғана емес, қазақ лексикасының ... ... ... ... даму ... әсер ете ... ... аударды. Осы факторлар “тіл мәдениеті” ... ... әкеп ... ... тіл ... ... практикалық та, ғылыми
да обектісі ... ... ... сол ... мейлінше
тұрақтылығын-консерватизмді жақтаушылар мен оған қарсылар болатыны белгілі.
Осы орайда пуризм ... ... ... түседі. Пуризм дегеніміз
әдеби тілді, әсіресе оның сөздік қазынасын шет ... ... ... жаңа ... ... ... сөйлеу элементі болып ... ... ... ... ... қостайтын
ағым, күрес түрі. Қазақ әдеби тілінің алдыңғы ... ... ... ... ... пуризм ағымы болған жоқ дегенді айтады
зерттеушілер.Шынында да, ... ... ... тілінде әр алуан
каналдармен:дін оқу, мұсылман дінін ұстану, ортаазиялық түркі ... ... ... араб-парсы сөздері кейбір морфологиялық тұлғаларын (мысалы:-
хор, -саз,-гер,-и қосымшаларын) қолданыстан аластату әрекеттері болған ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ауызекі
сөйлеу тілінде де кеңінен қолдану, ... ... ... төл тұлғасын
сақтап жазу тәжірибесі ХХ ғасырдың орта ... ... ... орын
алып келді.
Тіл мәдениеті проблемаларына оның алдында тұрған бүгінгі таңдағы
міндеттері немесе ... тиіс ... да ... Ең ... ... тіл ... ... жетілдіру, насихаттау. Ол үшін:
1. Ана тіліміздің сөздік қазынасын жақсы, ... ... ... ... ... ... тиіс: бірі-ғасырлар бойы жасалып, сақталып
келген лексикалық қорды жұтатпай сақтау, ... ол үшін ... ... ... ... ... ... деп танығандарынәдеби нормаға
қосу. Әсіресе қазақ халқының ұлттық салт-дәстүріне, шаруашылық түрлеріне,
табиғаттануына, ... ... ... мен ... ... ... мен ... фразеологизмдер мен мақал-мәтелдерді
жинап,ұмыт болғандарын хатқа түсіріп, мағаналарын түсіндіріп отыру.
Бұл ретте жүзеге асырылып ... ... аз ... ... ... ... газеттері 90-жылдардың ішінде “Төрт ... ... ... деген сияқты айдарлармен жоғарыда аталған салаларға
жататын сөздерді, сөз тіркестерін тіркеп, олардың ... ... ... көрсетіп беру үрдісін қолға ... Бұл ... ... ... Кейкин, Дәркенбай Шоқпаров тіл сүйес
азаматтардың еңбегін атай отырып, осы ... әрі ... ... ... іске ... Монғолиядан, Қытайдан көшіп келген қаламгерлер : ... ... ... және тағы ... ат ... , ... болар
еді,өйткені әр алуан себептермен бізде,Қазақстанда, ұмыт ... ... ... ... мен ... ... қолданысында
кездесетінін байқаймыз, бірақ кейде олардың мағанасын тап ... ... ... ... ... ... ... елдерінде шашылып жүрсе де,
тілі, діні, ұлттық рухы бір ... ... тіл ... ... әр ... қазақтардың сөз мәдениеті, тіл тәжірибесі орасаң
зор табыс болмақ.
Сөз мәдениетін ... ... ... ... ... ... ... мол түрде жұмсалып келген орыс тілінен
енген ... ... бұл ... орыс ... өз ... ... деп ... ғылыми және саяси-мәдени терминдер ... ... деп ... қарастырып, көбінесе күнделікті түрмысқа қатысты
орысша жай атаулардың қазақша баламасын табу туралы болуға тиіс. Ал ... ... ... ... ... ... ... жоқ екені сөз мәдениеті проблемасының бір ұшы
болып саналады.
Тіл мәдениеті тек сөз таңдау, сөз жасау, сөйлем құрастыру ғана ... ... ... ... айту ... ... ... де
айрықша мәнге ие болады, яғни орфоэпиялық заңдылықтарды көрсету, олардың
сақталу және бұзылу ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттері де тіл мәдениетінің міндеттерінің бірі
және өзге салаларға қарағанда істелер жұмысы көбірік, оларды ... ... жүк. Бұл ... іс тек ... ... ғылыми тұрғыдан
зерделеп, ережелерін түзіп берумен шектелмейді,ол ережелер көрсеткен
нормаларды ... ... ... ... ... да ... ... тағы бір проблемасы-шаршы топ алдында ауызша ... ... ... шарттарын, тәсілдерін айқындап, үлгілерін көрсету,
белгілерін танытатын ереже іспеттес құралдар ұсыну.
Міне, “тіл мәдениеті” деп ... ... ... және ... ... ... ... осылай.
Міне, тіл мәдениеті, сөз мәдениеті туралы жалпы түсінік, оның
нысандары (объектілері) мен проблемалары, тәжірибе мен ғылымдағы анықтамасы
(мазмұны), ғылыми-теориялық ... ... ... ... ... ... БОЛЖАУ ОРТАЛЫҚТАРЫ МЕН ЛИНГВИСТИКАНЫҢ САРАПТАМА
МӘСЕЛЕЛЕРІ
Біз болжайтын объект (тіл) және ... ... ... ... ... ... тілдердің болжауы (басқа болжаулар
сияқты) ... ... ... Санақ тілдің барлық жақтарын қамтыған
жоқ, барлық мәселелер және ... ... ... ... 20 ғасырдың
басындағы атақты орыс тілшісі В.И.Чернышев: «тілге қазіргі заманға сай ... ... , ... не ... , оның ... соққысын білу оңай
емес»,-дейді. Тілдің дамуында кездейсоқ емес, бір-бірімен байланысты,
жасырын ... ... ... да ... ... санауға
жетпейтін мәселерге толы»,- деп ... ... да ... ... ... ... сапалы ауысуы-метафорикалық ойлау болып табылады. Бұндай
сөз тіркестері көп адамдарды ойландырмайды; жан дүниелік ... ... ... ... ар ... және т.б. ... жыл ... сөзде «аура» деген терминдерді естіген аз болды. ... бұл ... және ... әдебиетке дейін жетті. Мысалы, С.Капицаның пікірімен
санасуды жөн ... оның ... ... ... ... ал бағынбау-
шенеуніктердің жан дүниесінің қысылмауын тудырады.
1. ... ... ... ... ... ... қор ... сұраққа әр ғалымдар әр түрлі жауап береді.Тілші ғалымдардың айтуы
бойынша, қытай елінде сырттан келген ... ... ... ол термин
болсын, сол күйінде қабылдамайды. Олардың әрқайсысын өз қызметіне қарай
мағыналық жағынан ... ... ... ... ... ... телевизор,
файл, система т.б. секілді сөздердің өзін қытай тіліне аударып, өз ... Иә, егер ... ... ... ешбірін сол күйінде
қабылдамай, өз тілімізге аударып, ... ... ... ... ... ... ... сөздік қорының кеңейетіні айдан анық ақиқат
екеніне көз ... ... ... болжау бойынша орыс тілінің синтетикалық типі
аналитикалық ... ... ... ... бар. Ал ... тіл
біліміндегі қазақ тілінің гармматикалық құрылысы ... ... да ... болжау шамалауға тиіс.
3. Лингвистикалық болжау орталықтары бойынша тілдердің ресімді
түрде өзгеруі қандай болады?
Тіл қоғамға қызмет ете ... яғни ... ... ... ... олардың арасындағы түсіністікпен бірге сот ... ... ... ... ... қайшылықтардың пайда болуына да жол
береді. Тіл қызметі негізінде туындаған мұндай қайшылықтардың ... ... ... ... ... ... арнаулы филологиялық
білімдері бар мамандар іске тартылып, таңба және таңбаланушы, таңба және
интерпретатор ... ... мен ... тіл ... ... ... ... қағидалар мен тұжырымдар тірек
етіледі. Лингвистикалық сараптамада «жәбірленуші» тарапынан ... ... ... ... ... ... жекелеген, сөйленіс, фразалардың құрылымы, мәтін үзінділері
қарастырылып ... я ... ... ... ... кез ... ... сондай-
ақ көпшілік алдында сөйленген сөз-бұл біртұтас тілдік туынды. Мәтінді
құрайтын ... ... және ... ... ... ... ... аясында ұйымдасуы бір-бірімен тығыз байлнысты және ... ... ... ... ... оның ... композитциясымен
(желісімен) тығыз бірлікте болыптабылады.
Тілдік бірліктер, әсіресе, сөздер және сөйленістер ... ... ... тілдік құралдарымен тіркесіп қосымша мәндерге,
стилистикалық реңктерге (коннотацияға) иеленуі ... ... ... ... ... ... оның ішінде түсіндірме
сөздіктерде, грамматикалық ... әр ... ... ... ... ... ... сараптамалық және
стилистикалық талдау жасау барысында сөздің, грамматикалық ... ... ... сөз формаларының әдеттегіден тыс ... ... ... ... ... ... ... контексті және тұтас мәтінді үнемі ескеру қажет. Сондықтан
бүгінгі күні, жиырма бірінші ... ... ... ... ... ... қолдану туралы айтылған пікірлер, ойлар өзекті болып табылады.
Тілдік дау-жанжалдар заң ... ... ... ... да енеді. Тіл ... ... ... соған орай пайда болған жаңа ұғымдар қатарында тілдің
инвективті ... ... ... болады. Тілдің инвективті қызметінің
көрінісі-реніш, қорлау, тілге тигізу, сондай-ақ тілмен арбау, еліктіру және
басқалары. Бұл ... ... ... тілдік жанжалдар (тіл
тигізу, қорлау, нұқсан келтіретін ... ... ... ... ... ... ... тілді жарнамаларда және сайлау
компанияларында суггесивті қолдану) әзірше заң саласының ... ... ... қайшылықты құбылыс, бірақ көптеген
«лингвистикалық» қайшылықтар тілдің ішкі ... ... ... ... сол ... ... ... арасындағы өзара түсіністікті
қамтамасыз ететін, тілдік ... ... ... ... қор» ... ... ... қайшылықтар тілдің әлеуметтік қызметінде сөйлеуші-автор
мен адресаттың тілдік туындыларды әр ... ... ... ... ... ... тілдің іштей реттелу мүмкіндіктері аясынан
шығып жатады да, заңның араласып ... ... ... ... ... не ... өзіндік қоры есебінен, не әр түрлі ... ... ... ... ... «Ойнап сөйлесең де,
ойлап сөйле», «Өтірік өрге баспайды», «Біреуге ор ... өзің ... ... ... ... да бір ... ... ғана
шектелмей, оның автоының жекелеген пайымы, сол оқиғаны бағалау мәнін
қамтитын мәліметтер және сол ... ... ... ... ... құрылымдар орын алуы мүмкін. Мысалы, А.Әбсадықовтың
«Әкімге еріп ... ... ... осы үрдістен көрінеді.(3,1-
бет)
Инвективті және бейинвективті лексика
«Ерсі форма» (неприличная форма)-жәбірленуші тұлға туралы ... ... ... ... ... арасында қабылданған қарым-қатынас
мәнеріне мүлде қайшылықты форма, көркем әдебиеттегі жағымсыз ... ... ... ... ... ... ... сөйленістер.
Нормаға жат лексика мен фразеологияның, ягни әдеби тілден тыс ... ... ... ... ... ... мораль нормаларын
бұзады. Олар жаргондардан, диалектілерден алынған сөздер де я әдеби сөз де
болуы мүмкін. Нақты бір ... ... ... ... ... ... я сұмырай» сияқты әдеби тілдегісөздің қолданылуы да қоғамдық
мораль нориаларына нормаға түспеген ... кем ... ... «нормативті емес лексикаға» байланысты орыс тіл білімі ғалымдарының
бұл терминінң екі мәнділігін, әлі толық анықталмағанын сөз етеді және ... ... ... ... ... мен ... 8 ... бөледі.
1. О бастан қоғамға жат, әлеуметтік ... ... ... ... мен ... ... (бандит), жүлік, алаяқ;
2. Қолданылуы барысында негізгі мәтінінен теріс реңкі айқын білдірілген
сөздер: халық жауы, нәсілшіл;
3. Ауыспалы мағнада ... ... ... ... Жануарлар атауына сілтейтін зоосемантикалық метафоралар: маймыл,
шошқа, ит;
5. «айыптау» мәніндегі немесе тікелей ... ... ... ... жұту ... Өзінің негізгі мағынасында теріс және бір тұлға туралы ... ... ... ... ... ... 1 топтағы теріс, жағымсыз бағалауыш сипатты сөздердің мағынасын сақтай
отырып, солардың орнын ауыстыратын ... ... ... ... ... Адресатты қорлау немесе кемсіту үшін бағытталған окказионалды (арнайы
жасалған) каламбурлық жасалымдар: шатақхана, істеп ... ... ... ... ... жемократия (дерьмократы, прихватизация).
Көпшілікке қолданылған балағаттың барлық жағдайларын ... ... ... Ал заң ... ... ... ... негізделіп ажыратылуы, түсінілуі керек. Қорллау ұғымы ерсі
сөздерді қолдану деген ұғыммен ... ... ... ... ... адресатқа бағытталып, қасақана бір ниетті көздейді. Адамды
көпшілікте балағат сөзді қолданады деген ... ғана ... ... ... Ол үшін оның ... қатысты айтылғанын және
талапкерді қорлау, кемсіту ниеті болғанын дәлелдеу керек.
Заңгерлік көзқарас тұрғысынан инвективті ... – бұл ... ... ... мен ... ... мазмұнында
сөйлеушінің немесе жазушының тілдік актіде адресатты не үшінші бір
тұлғаны ... ... ... ... ... ... өте дөрекі,
кекесін түрінде жеткізілетін сөздер мен сөйленістер. ... ... ... мен ... ... ... ... балағат сөздер; әдеби тіл құрамына енетін қарапайым ... ... ... ... ... ... қарым қатынасыта балағат сөздердің қызметі бірнешеу. Бастысы-
тілдік актының адресатын қорлау, кемсіту, намысын таптау. ... ... ... ... ... ету, ... ету; ... қандай
«дөкей», еркін екенін көрсету; тілді барынша эмоциялды ету; сөйлеуші ... ... ... ... өзінің тотаритарлық
шектеу жүйесіне қатынасын әйгілеу. Инвективті лексика адреатты немесе
үшінші бір ... ... ... тию, ... ... көздемейді.
Бейинвективті лексика эктпрессивті, яғни өз мазмұнында теріс ... ... ... ... ... адресатты қорлау,
намысына тию, кемсіту ниетін ... ... ... және ... күні ... ақпарат құралдарында, ашық баспасөзде тілдік
құралдардың қолданылу ... ... ... ... я ... я ... бір ... немесе заңды
тұлғалардың қанағаттанбауы және қайшылықты пікірлері негізінде ... ... ... лингвистикалық сараптаманың, филологиялық танымның қажет
етілуі кең өріс алуда. Мұндай жағдайдың ... ... ... ... өріс алуымен, соған орай сөйлеу, сөз ... ... ... ... шектен шығушылық қоғам мүшелерінің арасында
көптеген түсінбеушіліктердің, келіспеушіліктердің жол ... ... ... қызметкерлерінің, журналистердің тілді қолданудағы білім
шалағайлығымен және ... ... көз ... ... ... де, және баспасөзде көрініс тапқан ... ... ... ... ... келмеуімен де
түсіндіруге болады.
Ашық баспасөздегі материалдар негізінде туған тілдік дау-жанжалдардың
сипаты жағынан әртүрлі екені анықталуда. ... ашық ... ... ... бір жеке ... ... ... мағлұматты жеткізуде қолданылған тілдік құралдардың сол
тұлғаның ар-намысы, ... мен ... ... кір ... ... ... ... ономастикалық атаулардың БАҚ-ында қолданылу жайларына, тілдік
бірліктердің фирмалық ... ... ... ... ... ... дау-жанжалдар;
3) ұлттық араздықты қоздыруы мүмкін ... ... орын ... ... ... ... ... абыройы мен іскерлік беделін
таптау үшін қолданылу мүмкіндігін ескере отырып, олардың ... ... ... ... ... болып табылады. Жарияланымдық,
журналистік материал сапасының жоғары деңгейі ... ... ... де ... ... сараптамасындағы негізгі ұғымдар
Бақ негізінде туындаған тілдік дауларға ... ... ... тұлғаға қатысты қорлау, тіл
тигізу, жала ... ... ... ... ... қорлау,
болжам, тұжырым сияқты ұғымдардың аражігін ажырату қажет болады.
Ақпарат әлемдегі оқиғалар, жалпы қоғамда орын алған жағдай, ... ... және ... ... оның ... көзқарасы орын
алған мәтіндік формадағы тілдік сөйленістер жиынтығы болып табылады.
Ақпарат (мәлімет) тұжырым (утверждение) ... ... ... ... ... бір ... ... оқиаға жайында
түсініктеме беру, сондай-ақ сындық ескертпенің орын алуы, бір нәрсені
талқылау, түсіндіру.
Дерек-бұл шындығында орын ... ... ... ... оның ... ... түсіру мүмкіндіктері, материалдық айғақтар,
тексеру нәтижелері арқылы анықталады.
Пайымдау-құбылыстар мен ... ... ... ... ... ... да бір ойдың тұжырымдалуы я теріске
шығарылуы.
Пікірдің тұжырымынан айырмашылығы оны ақиқат я жалған деп ажыратуға
болмайды, ... ... ... дерек оқиға арқылы расталуы я
расталмауы мүмкін. ... ... ... нақты дерек туралы
тұжырым орын алуы мүмкін, яғни ... ... ... Ол- ... сондықтан кеше жұмыстан кешікті деп ойлаймын
деген бағалауыштық мән орын алғн ... ... ... ... ... жатпайтын нақты дерек-оның жұмыстан
кешіккендігі туралы мәлімет.
Коннотация-сөз мағынасының ... ... ... ... Ол ... ... мағынасын толықтырып,
қосымша реңк береді. Сөйленістен не ... ... ... немесе
тұлғаға байланысты бағаны анықтауда мағыналық ... сын, ... ... бағалауыштық, эмоциалды-экспрессивтік, модальды
сөздер мен синтаксистік құрылымдар назарға алынады.
Шығарма мен автор сәйкестігіндегі кейбір критерийлер
Қай елде болсын ... ... ... ... ... ... ... сөзсіз кездеседі.Мұндай жағдайлардың қалыптасуына әр түрлі
нәрселер түрткі болатыны белгілі. Мысалы, автор ... ... я ... ойы, ... ... өз ... жасыруы, бүркеніш есіммен беруі
мүмкін. Ал ... ... ... шығарманың авторы белгілі болғанмен де,
автордың кейбір өлшемдерге сәйкес ... ... оның ... туып жататынын көркміз. Мысалы, Сауытбек ... ... ... кім ... мақаласынан М.А.Шолоховтың аталмыш романының
айналасындағы даулардың шығарма және оның авторы ... ... орай ... анықталып отыр: «Мұндайлық ауқымды, мұндайлық
қуатты шығарманың Дон бойындағы түкпірде жатқан ... ... ... қана ... бар, ... жұқа-жұқа екі әңгімелер кітапшаларымен
осыдан үш жыл –ақ ... ғана ... ... ... жиырма үш жастағы қазақ
жігітінің жазуы мүмкін емес». Сонда кім жазуы мүмкін мұндай ... ... ... ... ... ... қамтылған оқиғалар мен аса дәл
сәйкестік таппауынан пайда болған. ... ... ... мен ... ... ... ... автор танымда барлық кезде
сәтті болып табылмайтынын,Яғни автор ... орай ... ... ... ... анықтаудағы басты критерий деуге болмайды.
Сондай – ақ ... және оның ... ... ... ... ... бірі – тілдік ... ... ... ... ... басқа шығармаларындағы осы тұрғыдағы сипаттармен сәйкестік
табуы.
КӨЛІК КОММУНИКАЦИЯСЫНДАҒЫ МӘТІН ҮЛГІЛЕРІНЕ ЛИНГВИСТИКАЛЫҚ БОЛЖАУ
Халық алдында ... мен ... жат ... анықтауда бірнеше
жағдайларға сүйенген дұрыс, ол мәтіннің стилінің өзгеруін және шамадан тыс
шығып кетуін ... ... ... ... ... ... ... мынаған жүктелуі тиіс-контексте қоғамға жат сөзді
табу, басқа тілдегі стилистикалық ... ... ... ... ... және ... ... жеткізеді. Барлық
жариялану жалпы тұтықтық менорлы. Ол жиналыс үстіндегі дәрменсіздік көңіл-
күйін беретін пейоративті ... ... ... лексикасының
негізінде жасалады. Кедейшіліктен ... ... ... сасуы, арсыз жұмыс, ашаршылықтан қырылған мал, жалқаулар
мен ұрлықшылар. ... өз ойын ашық ... ... ... ... ... және ... тілдік элементтерді қолданады. Мысалы,
аукнулась, тащи все что можно, что за беда, буркнули. Белгілі бір ... үшін ... ... ... (эмоционалды төмендетілген және
ауызекі қарапайым лексика).
Біріншіден, бұл ... ... ... ... ... жылы орын ... место), вылазка; екіншіден,
ауызекі қарапайым элементтер: базарная (дөрекі), тоқ (ауқатты), шешу (алып
тастау), кек ... ... ... және ... ... ... бірнеше элементтерден тұрады, олардың
ішінде сөйлеудің дұрыстығы сияқты критерий ... ... ... мен ... ... ... рөл ... Лингвистикада аномалия деп
«қандай да бір тілдік немесе мәтіндік бірліктің ... ... Осы ... «не ... ... не ... тасқынынан,
не күтпеген жерден тосын тілдік қателіктер» болатынын ескеру шарт.
Сонымен, стилистикалық анализдің нәтижесі вербалды агрессия түсінігіне
алып келеді (ауызекі сөйлеу тілі). А. ... ... ... ... агрессия «қоғамдық сана бойынша физикалық агрессияға
қарағанда онша ... ... ... ... ол шын ... реалды емес
және әлемге онша қауіп тудырмайды. Ол қоғам мүшелерінің қоғамның және
өмірдің ... ... ... ... ... ... ... және агрессивті әлеуметтік ортаны тудырады. Қазіргі уақытта
қоғамда және ... ... ... ... ... ... ... автордың эмоциялық күйін, оның дүниетанымы мен ... ... ... ... ... және ... емес ... беретін
стилистикалық талдау тұрғысынан жазатын тұлға қызығушылық тудырады. Одан
басқа кестеге сілтеме жасағанда ... ... ... ... өлшеуіш
прибормен өлшегенін көрсетеді. Мұндай тексеруді сот ... ... ... ... шығармашылық еңбек жоқ, ал оның қорытындылары
түсінікті және ... ... ... тағы ... мүмкін. Мұндай
тексеру жұмыстарын заңгерлер әрине ... да ... ... ... ... не ... ғылым айналысса да, қолданбалы
ғылымға жатады, былайынша айтқанда, қолөнер десек те болады. ... ... ... емес, тәжірибелік білім арқылы келеді. Осы себептен
де экспер саласы бойынша оқу ... ... ... ... ... ... мен ... білдіреді. Әрине,
заңгерлер экспертизаны әсірелеп көрсетеді. ... ... ... факт та ... ол ... ... іргелі
ғылымды қуып жетіп, нақтылық туралы ілімді бірінші болып ... ... ... ... ... бірдей тән екенін эксперт-криминалистер
анықтады, яғни психологтар мен физиологтар емес, криминалистер қолтаңбаны
зерттеуден ... ... қол ... Бұл ... әрі қарай
жалғастыра беруге болады, бірақ мұнда қөағидаларға қарағанда, ... ... ... ... ... «гильдия» деп дұрыс атағанын
ескерту керек. «Гильдия» термині экспертті шаралар деген ... ... ... ... атау үшін ... сөз қолдану керек
мәселе туды. Бірақ бұл атау көпшіліктің ойынан шыға қоймады, бұл ... ... ... көптеген ұсыныстар берді. Лингвистер термин ... ... ... ... шыға ... ... екенін біледі. Олар
сөздіктер мен грамматикаларды қолданбай-ақ тілде ... ... ... ... өзі ... ... жауапкершілікпен қарауды жүктейді.
Бұл айтылып жатқан мәселелер ғалымдардың ой-тұжырымы. Енді, аталмыш
тақырыпқа оралар болсақ, менің өз тарапымнан осы ... ... ... ... ... ... жасаған шағын материалдарыма
назар аударайық. Мұнда мен көлік деп отырғаным күнделікті өзіміз отырып
жүрген автобус, ... ... ... Біз ... ... ... кейін үйімізге жету үшін күнделікті осы автобус, маршруткалармен
жүреміз. Ішіне кіріп, ... орын ... алып ... кете береміз. Еш нәрсеге
де, жан-жағымызға да көңіл бөлмек түгілі назар аудармаймыз. Егер ... ... ... нәрсеге іштей күйзеліп қиналар едік. Қазіргі таңда
көшеде де, аялдамаларда да, зар ... ... ... да, тіпті
адамдардың есімдеріне дейін шала қазақтанып кеткен. ... ... ... ... мүлдем ажырата да қалмайсың. Менің ... ... ... ... ... ... ... 124-маршрутканы
алаяық. Есігінен аттап кіре салғанда билет ... ... ... ... не по Ташеннский деп зар қағады. Мен бірде осы ... ... ... ... даңғылына барады ма екен?,- деп сұрап қалған едім.
-Білмеймін. Орысша аты қалай?,- деді.
-Ленин деген бойда,
-а, жоға ол ... ... осы ... ... өз ... көп ... Сонда менің түсінгенім-
көпшілік қауым әлі де көшелердің қазақша баламасын дұрыс білмейді екен.
Бұны былай ... ... ... ... ... ... көзіме шоқтай
басыслып, ПРОЕЗД 40 ТЕНГЕ деген жазу тұр екен. Оны көргеннен кейін ... ... ... Үлкен кесте сызып қойыпты. Онда: 1)Тастак 42мин
2) Рыскулова 35мин
3)Сайран 37мин
4)Оптовка 29мин
5)Ташкенская 46мин т.б көптеген қазақша баламасы бар ... ... ... ... : ... деп ... ... қоған. Астына пенционный 15 тг.
Студенческий 20тг. Полный 40тг т.б. осылай ... ... ... кете ... Онсызда жан-жағына өңкей орысша жазылған
жарнамалар ілініп тұр. ... ... ... ... ... ... ... сөз кездестірмедім. Ол сөздердің бәрі халыққа әсер ететін болу
керек. Кірген-шыққан ел, қазағы болсын, орысы болсын тек ... ... бәрі ... ... ... ... ... орыстың мәшинесі екен
деп орысша сөйлеп әлек. Маршрутканың иесі де, билет таратушысы да ... ... ... Осындай шала тірліктеріне қарап қарның ... ... ... ішінде толған орысша жазылған мәтіндер. Соған
қоса оларда электронды теледидарлары бар. Онда да ... ... ... ... ... ... ... бар емес пе? Әр аялдамаға
тоқтар ... ... ... кейін қазақшасын айқайлап ... ... ... да дұрыс айтпайды ғой, шіркіндер. Мұқағали
Мақатаев көшесін Мақағали Мұқатаев деп айқай салады.
Дәл ... ... айта ... ... жатыр, бірақ біз бұған ой,
бәрінде солай ғой деп қарамауымыз керек немесе екі тілді де алып ... ... ... Біз ... жылауымыз керек. Егер дәл осы күйінде бұған
ешкім назар аудармай, жаны ашымай жүре ... онда ... ... ... ... жәй жамылғыш ретінде жамылып, шала қазақ деген атқа ие болып
қалмауды ойлайық. Мен бір ғана көлік ... ... ... ал бірақ
біздің мұндай шала қасиеттеріміз тек ... ... ғана ... жоқ. ... орай мен өз ... жеке ... лингвистикалық
жасап көрдім.
Жеке лингвистикалық болжау нәтижесі
Менің жасаған лингвистикалық болжауларым ең алдымен, ... оқып ... қара ... ҚазҰУ-дің шеңберінде болмақ. Мәселен,
біз күнделікті ... ... ... ... ... түгел
орыс тілді. Мұны былай қойғанда аялдамалардағы жат, жат тілді жарнамаларды
айтсаңшы. Әсіресе, студенттер сарайын ... ... ... ... О ... деп тұр. ... тұр. Ал ... алдында тұрса да
көмескі, жетім секілді жаутаңдайды. Қызықтың көкесі әлі бұл ... ... ... ... ... ... ректоратын не деп
бағалағандайсыз. Табалдырығынан аттағаннан бастап, орыс тілі ... ... ғана ... ... ... Маңдайшасында «лифт
обслуживает этажи 4,5,9.» деп тұр. Интернет зал ... ... ... ... ... «уважаемые студенты...» деп тағы бір жазулар оттай басылады.
Сол ғимаратта ... ... ... киосктің шетінде де «продоются
книги» деп іліп қойған. ... ... ... ... ... Енді ... ... жүріп келе жатсаң
солардың қабырға газеттерінде «журналистика ... ... ... көре ... ... ... ... жазылды екен деп қарай қалсаң
бәрі орысша. ... ... деп ... ... ... ... залға әдемілеп іліп қойған, онда да факультетерінің
орысша атауын берген. Сөйтіп, өзіміздің факультетке (филфакқа) көтерілсең,
журналистика факультетіне күле ... ... ... де факультеттің
кафедраларын жазған тақтайшаға назар аударсаңыз, шет ел әдебиеті кафедрасын
иностранная ... деп, орыс тілі ... ... ... ... Неге қазақша баламасын беруге болмайды. Тіпті, есіктердегі ... ... ... ... т.с ұсақ ... өзі біздің филология
факультетінен бастап қазақша аударылып, қазақша баламасы берілуі керек ... ... ... ... барсаңыз. Қақ алдыңызда есікті айқара
ашып қойған. Есікте: Без читательского билета не ... деп ... ... ... орта, нағыз қазақы ... ... ... ... ... ... ... (экономика, юрфак) факультетерге
баруға ұят деген нәрсе жібермеді. Осымен шектеліп ... ғой. ... ... ... ... ... әр ... қылмың қағып
тұрады... Онан құтылудың, түзетудің жолы әрбір тіліне ... ... ... ... ... тиетін міндет екенін
ескерсек болғаны...
ҚОРЫТЫНДЫ
Егемендік алғалы бері елімізде болып жатқан ... де, ... ... де аз ... ... ана ... ... мәртебе
алып, қолданылу аясын кеңейте бастауы қуантады. Бұрын өзгеріске ... ... ... ... келген жер-су , елді мекен, көше атауларының
қалпына ... асыл да ... ... ... ... ... ... көңілді тасытады.
Әйтсе де «әттегенайлар» ... ... ... ... ... ең ... жас ұрпақтар, мектеп жасындағы оқушылар, ... тіл ... өз ... ұғынықты, жан-жақтылы
бейнелеп жеткізе алмайтындығы кірбің туғызады. ... ... ... ... ... жөн. Отбасында тілдік жүйесі жақсы қалыптаспаған бала
мектепте де қысаңдықтан шыға алмай тақ-тұқ сөйлейді. Оған ұстаздар кінәлі
деп ... мен оған ... ... бала ... табалдырығын аттамас
бұрын отбасынан, бала бақшадан тәрбие алады емес пе? Жас нәресте ең ... ана ... ... ... ... ... ... келгеннен кейін
де сол ананың ақ сүтінен нәр татып, бесік жырын тыңдап, батырлар ... ... ... осы ... арқылы-ақ өз халқының дәстүрін, ана
тілін қадірлейтін «қазақ» деген атты жамылғыш ретінде ... ... ... ... ... ... ... жетері анық. Әрқайсымыз ана
тілімізге шын ... ... онда ... «ана ... сүйейік» деп жар
салмай, әуелі өзіміздің жүрегімізбен сезініп, ана тілге ... ... ... ... білейік.
Тіл жұтаңдыгынан сақтанғанымыз жөн. Өйткені ана ... ... ... ... көркейткеміз, өрістетеміз десек, ... тіл ... ... арттыруына күнделікті еркше көңіл
бөліп, қамқорлық жасауымыз керек.
Тәуелсіздігіміздің он жылы ішінде ... ... ... ... өзі ... үшін айырықша шаттық деп ... ... Ата ... ... ... ... ана тілімізге көпшіліктің
көзқарасы екіұшты болып тұрғаны жанға батады...
Бүгінге дейін мемлекеттік ... ... ... үш ... Оның ... ... ауаға атылған оқтай болды. ... ең ... бәрі ... ... «Қазақ қазақпен қазақша
сөйлесуі керек!» Мұның да сәті ... түсе ... үшін ... ... ... ... алу қажет. Неге десеңіз, біз үшін барлық жағдай
айналайын ... ... ... тұр ғой. ... өз ... адам өзін өзі ... алуы ... Бұл-субъективтік себеп. Объективті
себепке келсек, рас, өзіміздің ... ... енді ғана ... ... ... ғана ... астық. Алайда осынша жер мен мұншама ... туын ... ... ... ұмытсақ не болғаны?! Сол ... ... ... білу ... заң ... ... әділет аға лейтенанты Нұржан ... ... ... ТІЛ ... ... ... тақырыпта өз ойын былай
түсіріпті: ... ... ... сержант, лейтенант, полковник,
генерал т.б. ұғымдар бар. Соны ... ... ... ... онбасы,
елубасы, жүзбасы, мыңбасы, түменбасы т.с.с. деп түзетпеске неге болмайды?
Елбасы биылғы тәуелсіздігіміздің он жылдығына орай ... ... ... ... ... ... ойын ... Менің өз басым туған
халқымды сүйе отырып, өзге халықтарды да жасытпай Жеркемеде ... ... ... ... тіліне немқұрайлы қарау -өз халқының өткеніне, ... ... ... ... ... ... жат ... тілінде сөйлеп, өзге елдің мәдениетіне жүгіну
етек алып бара жатыр. Кейбір ... ... ... Қазақстанда екі
миллионға таяу қазақ ана тілін білмейді екен. ... ана ... ... және ... заңғар жазушысы М. Әуезов «Кімде-кім қазіргі уақытта ана
тілін, өзінің әдебиетін сыйламаса, бағаламаса, оны сауатты, мәдениетті адам
деп ... ... - ... ... тағы бірде, «Ана сүті - бойыңды өсіреді, ана тілі ... ... - ... ... түсіне білген адамға тіл – мықты құрал. ... ... ... Ойды заманға лайық дамыту үшін ана тілін дамыту
шарт. Осы тұрғыда көршілес өзбек ... ... ... ... ана
тілінде орта мектеп бітірмеген өзбек жастарына жоғары оқу орындарына түсуге
хұқы жоқ деседі. Ал, бізде ше. ... бәрі ... Орыс ... білмесең,
отырсаң опақ, тұрсаң сопақсың. Орысша оқымасаң «топас» болып қаласың деген
түсінікпен, жалғыз ... орыс ... ... орыс ... ... өзегін өртеген өкінішті кімге жеткізерін ... ... ... «Әттең, баламды қазақ мектебіне оқытқанда, өмірі мүлдем басқаша ... еді. ... кем ... деп, ... ... ... өсірдім.
Бір басында бәрі жетерлік. Жасы отызға келді. Өзім бір атадан жалғызбын, ол
да ... ұл. ... ... ... ... ... қуанышын көргім келеді.
Ал, ұлым болса, оны елең етер емес. Сөзі, ойы, ... бәрі – ... ... ... қыздары да орыстар. Біреуімен бір ай, ... ... ... ... ... ... ... Орысша оқытам деп, осылай баламның
обалына қалдым», - деп санын соққылаған еді. Әрине, бұл ... бір ... ... де ... Дегенмен, таяқтың екінші ұшы ... ... ... ... ... ... ... ана тілін білмеудің
кесірінен ұрпағы құруға айналып отыр. Мұндай орны толмас өкінішті мыңдап
келтіруге болады. ... ... ... ... түп ... ... орыс ... «ат қосшы» болуының салдарынан деп бір ауыз ... ... ... сөз бен ... тең ... ... ... сөз жетпей қалса, пікір
толық көрінбей қалады. Сөз асып кетсе, ... оны ... ... Әр ... ... алтын секілді кесек-кесек ... ... де ұзақ ... ... ... ... жоқ. Тіл ... теңеу жоқ. Тілдің құдіреті
сол, тыңдаушысын елте де ... де ... ... да, ... да ... да, сорға да жеткізеді.
Тіл өлгенді де тірілтеді. Өмірден өткен талай жайсаңдар осы тіл
құдіретінің арқасында мәңгі ... ... Ұлы ... ... өзі өлсе ... ... дегені осыған қаратыла айтылса керек.
Асыл адам да, асыл ... де ... ... асыл сөз ... Сөз мәңгі. Ендеше адам да ... Тіл ... адам да ... адам ... аса ... құралы. Тілдегі олпы солпылық
жүйелілікке зәрулітің белгісі. Тіл өнеріне жаны құмар ... ... ... ... Олар тілді өткір құрал ретінле дәл беруге, оның
қолайлы байлықтарын жұмсай білуге тиіс. Талғампаздар ... ... ... ... асыл қорларын қазақ халқы ұрпақтан ұрпаққа мұра
етіп ... ... ... бойы ... ... қалпына келген қазақ тілін
кемсітуге болмайды. ... ... осы ... 9 нөміріндегі
«президент атулы әлеуметтік көмектің ... ... ... ... тағвы бір пысықтады» деген сөйлемді оқығанда түсінбей қалдым.
Сөйтсем, «атаулы әлеуметтік көмек» ... ... ... оның ... ... ... ... деп оқып отыр екен. Сосын барып, ие
бұл да орысшадан тікелей аударылған соң, ... сөз ... ... тұр ... деген пайымға келіп, «қалайша 4-5 жыл бойы ... ... ... ... ... ... атаулы көмек» екен ғой. Сөз мәтіні
ішінде. сөйлем құрамында өз ... ... ... ... ... міне тағы бір ... «Единое национальное тестирование»
дегенді әуелі «бірыңғай ұлттық тесттілеу» деп ... оны ... ... «БҰТ» кейін, «ҰБТ» яғни, ұлттық бірыңғай ұлттық тестілеу деп түзеген
едік қой. Өз төл ... ... ... ... ... ... қашырып, тілді шұбарлап, «мен саған бүгін звонит етіп ем, ... ... ... те айтып та жүрміз. «Қайран тіл, ... ... ... Абай ... ұлағатында даналы ой жатыр.
Тіл қадіріне жетпеген халықтың оңалуы екіталай ... ... ақ ... емес пе?! ... деп қуана алмай балаларымыз орыс қа қосылып,
уралап жүрген кез де өтті. ... ... ... қайта тұғырына
көтеріліп келеді..

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сынып оқушыларының сөздік қорын дамыту және сөз мәдениетін қалыптастырудың жолдары66 бет
Киіз үйдің символикасы6 бет
Маманның сөз сөйлеу ерекшеліктері. Маманның сөз сөйлеу мәдениеті. Белгілі кәсіби топтағы адамның дресс-коды6 бет
Сөз мәдениеті15 бет
Сөз этикасы мен бұқараның байланысы75 бет
Сөйлеу әрекетінде лексиканың әдеби тіл нормасында қолданылуы88 бет
Тарихи лексиканың мазмұндық құрылымындағы коннотаттық компоненттер33 бет
Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері78 бет
Қазақ тілді филолог студенттердің тілдік тұлғасын қалыптастырудың лингвомәдени негіздері20 бет
Созақ ауданы әкімдігінің құрылу тарихы18 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь