Төле би Әлібекұлы

Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге келген, 1756 жылы Шымкент облысы, Леңгір ауданының Ақбұрхан ордасында қайтыс болған. Казақтың қоғам қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы жүздің бас биі, "Жеті жарғыны" жасаушылардың бірі. Құдайберді әулетінің өкілі болып табылатын Әлібекұлы Төле биге дейін ешкім би де, бай да болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен.
Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің дәстүрлерін жастайынан бойына сіңіріп өскен, зерделі, сауатты адам болған. 15-20 жасынан билердің бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында таныла бастайды.
Ол кезде қазақ пен жоңғар хаңдықтары үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан өлімінен кейін Қазақ хандығы ыдырай бастады.Ұлы жүзді басқарып отырған Төле би жоңғар басқыншыларына біраз уақыт кіріптар болады. Оларға салық төлегеніне қарамастан, Төле би саяси басқаруды өз қолына алды. Қазақтардың басын бірікгіріп, оларды жоңгар бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл атқарды. Кейбір мәліметтер бойынша, Төле би Абылай сұлтанның өрлеуіне де ықпал еткен. Төле би, Орта жүздің бас биі Қазыбек Келдібекұлы және Кіші жүздің бас биі Әйтеке Байбекұлы үшеуі Әз Тәукенің бас кеңесшісі болған. Төле би Тәуке ханның Түркістаңды Қазақ хандығының астанасы қылу, үш жүзді бір орталыққа бағындыру, бір ғана Қазақ хаңдығын күшейту, туыс қазақ, қарақалпақ, қырғыз және өзбек халықтарының жоңғар-ойрат басқыншыларына қарсы әскери одағын кұру туралы шараларды жүзеге асыруға белсене атсалысты. Сонымен бірге, Төле би Ұлы жүз бен Ресей арасында байланыс орнатып, дамытуға көп еңбек сіңірді. 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған елшілікгі Орынбор губернаторы И.И.Неплюевке жібере отырып, ол Ресей қоластына өтуге дайын екендігін мәлімдеген. Неплюев 1749 жылғы 26 қыркүйектегі жауап хатында Ресейге қосылуға деген ниетін кұптай отырып, екі ел арасындаіы сауда байланыстарын дамытуды қолға
        
        ТӨЛЕ БИ ӘЛІБЕКҰЛЫ
 (1657-1756 жж.)
Казіргі Жамбыл облысыңдағы Шу өзенінің жағасында, Жайсаң жайлауында дүниеге
келген, 1756 жылы Шымкент облысы, ... ... ... ... ... ... ... қайраткері, атағы жер жарған шешен, Ұлы
жүздің бас биі, "Жеті жарғыны" жасаушылардың бірі. Құдайберді ... ... ... ... Төле биге ... ешкім би де, бай да
болмаған. Төле бидің ата-бабалары қарапайым шаруалар екен.
Төле би өз халқының шешендік-поэтикалық өнерінің ... ... ... ... ... ... адам болған. 15-20 жасынан билердің
бас қосқан жиналысына қатысып, өзінің әділдігі мен шешендік өнері арқасында
таныла бастайды.
Ол ... ... пен ... ... үнемі жауласып жүретін. Тәуке хан
өлімінен кейін Қазақ хандығы ыдырай бастады.Ұлы жүзді басқарып ... ... ... ... ... ... кіріптар болады. Оларға салық
төлегеніне қарамастан, Төле би ... ... өз ... ... ... ... оларды жоңгар бұғауынан құтқаруда Төле би маңызды рөл
атқарды. Кейбір мәліметтер ... Төле би ... ... өрлеуіне де
ықпал еткен. Төле би, Орта жүздің бас биі ... ... және ... бас биі ... ... үшеуі Әз Тәукенің бас кеңесшісі болған.
Төле би Тәуке ханның Түркістаңды Қазақ хандығының астанасы ... үш ... ... бағындыру, бір ғана Қазақ хаңдығын күшейту, туыс ... ... және ... ... жоңғар-ойрат басқыншыларына
қарсы әскери одағын кұру туралы шараларды жүзеге асыруға белсене атсалысты.
Сонымен бірге, Төле би Ұлы жүз бен ... ... ... ... көп ... сіңірді. 1749 жылы немере інісі Айтбай бастаған
елшілікгі Орынбор губернаторы ... ... ... ол ... ... ... екендігін мәлімдеген. Неплюев 1749 ... ... ... ... ... ... ... ниетін кұптай отырып, екі
ел арасындаіы сауда байланыстарын дамытуды ... ... ... ... ... және ... ... соғысгары кезеңінде
Төле би басшыға тән қасиетін таныта білді. Жоңғарлар ... ... ... ... ... ал тірі ... ... ұшыратқысы
келді. Төле би Қабанбай, Бөгенбай жөне Жәнібек батырлармен бірге ... ... ... ... ... ... жүргізді. Халық ... Төле би ... ... ... ... ... қалған. Халық
арасында Төле би айтты деген ... ... ... кең ... ... және ... ... басында болған Төле би
сәулетті ғимараттар салуға да белсене атсалысты. Төле би ... ... ... ... ірі ... ... байланысты. Төле би өзі 12 жыл
билік жүргізген Ташкентте, атасы ... ... ... жерленген.
ҚАЗЫБЕК БИ КЕЛДіБЕКұЛЫ
                      (1659-1765 жж.)                                     
Қазақтың атақты биі. Қазақ жүздерін басқаруды реттеу ... ... хан ... биі етіп Төле ... Кіші жүзге Әйтеке биді, Орта жүзге Қазыбек биді
тағайындайды. Халық ауыз ... ... ... ... мен ... мәліметтер бойынша, Қазыбек би Келдібекұлы "Тәуке хан заңдарының
жинағын" өндеуге қатысқан. Тәуке, Сәмеке, ... және ... ... ... ... ісіне белсене араласып жүрген Қазыбек би ішкі және
сыртқы саясат мәселелерінде ... ете ... Ол — ... басқыншыларына
қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі. XVIII ғасырдың 40-жыддары
Абылай хан жоңғарлар қолына түсіп қалған шақnа, оны тұтқыннан ... ... ... ғасырдың 60-жылдары Цинь империясы Қазыбек биді өз жағына шығару
мақсатымен елшілерімен бірге көптеген бағалы сыйлықтар жіберген. Бірақ
Қазыбек би Қытай жағына ... ... ... Ол Абылайды Цинь империясымен
қарым-қатынас жасамауға шақырған.
Қазақтың тұтас бір елдігін көксеп, жарғақ құлағы жастыққа тимей, ... ұзақ та ... өмір ... аты шулы ... биіміз Қаз дауысты
Қазыбек. Қазақтың үш жүзін бір хандыққа ... оның орта ... ... ... беделді биі, әділ қазы, асқан талант иесі. Тәуке ханның
беделін беркітіп, халқының ... ... ... ... ... ... ... ашып, ер жүрек қазақ ұлдарын ел  мүддесін, ... ... ... өткен дана басшы, салиқалы сөз, салмақты мінез танытып,
жастайынан ақыл-парасатымен жоғарыдан көрінген, өзіндік жол-жосық
бастаулары бар ұшқыр ойлы, жаны таза ... ... дау ... қиын
түйіннің жігін тауып, бойындағы сөз маржанын жеріне жеткізе, сезіндіре
серігілте сөйлеп, күмәнсіз сендіре білген қызыл тілдің шебері, айтыс-
тартыста озып шыққан ... ... ... тайынбай, тайсалмай, шындықты,
әділетті жақтаған абзал азамат. Халқымыздың басына қайғылы күн туып,
берекесі кеткен ауыр заманында ел жұртын сақтап қалу үшін ... сарп ... ... ақыл ... Қара түнек қаптаған қазақ аспанына өмір сәулесін
шашқан жарық жұлдызы.
Жоңғардың басым ... оның ... от ... ... ... қатерден қорықпай, өзіне төнген найзаның бетін қайтарар қаһарлы
тапқыр, алғыр, батыл қимылдарын, өжет сөздерін қоя ... ер ... ... үш рет ... ... елінің есесін ол осы бір қасиетті істері
арқылы түгел қайтарған екен. Қара күшке қасқайып қарсы барып жеңіске
жеткен.
Қазыбектің:
"Алтын ұяң — отаның ... Қүт ... — атаң ... анаң ... ... — әкең қымбат,     
Туып өскен елің қымбат,            
 Кіндік кескен ... ... пен ар ... ... жар ... сөздері қазақ жастарының ғасырлар бойы өнегелі өсиет ретінде
естерінде сақталып келеді сақтала ... ... - ... ... (23.03. 1644, Өзбекстан, Қазбибі тауы, Қызылша м. — ... ... ауд. ... ... — казақ халқының бірлігін нығайтуға
үлкен үлес қосқан атақты үш бидің бірі, мемлекет қайраткері. Әлім
тайпасының төртқара руынан шықкан. Әмір ... бас  ... ... ... ұрпағы. Бүкіл парсы, өзбек, кырғыз, қазақ, кұрама жұрты
"Синесоф буа" ... пәк жан) ... ... ...... ... Қоканға (1622 — 35) хан болған  Ақшаның немересі, Самарқан өмірі (1622 —
56)  Жалаңтөс ... ... ... ... бес ... ... сауатын ашқан. Шешендік касиетінің ерте танылуына әкесі Байбек
пен Қосуақ ... ... ... ... ... жеті жасынан бастап аталары
Ақша хан мен Жалаңтөс баһадүр Әйтекені өз тәрбиесіне ... Ол ... ... ... кейін Жалаңтөс баһадүр салдырған, сән-
сәулетімен әйгілі "Тіллә-кари" (Алтынмен апталған), "Шердор"  (Арыстанды)
медресесінде  оқиды. Дін, ... ... ... ... тарих, математика
пәндерін, араб, парсы, шағатай, өзбек тіддерін меңгеріп шығады. Әйтеке Ақша
атасынан ел басқару, елшілік байланыстар ... ... ... Жалантөс
атасынан әскери қолбасшылық дәстүрлер мен дағдыларға жаттығады. Баланын он
екі ... ... ... он бес жасында Ақша атасы дүниеден озады.
Әйтеке медресені бітірісімен туған ауылына оралып, әкесі Байбекпен, ұстазы
Қосуақпен бірге ел баскару істеріне араласады. ... ... бір ... Бұкара мен Самаркан төңірегіндегі қазақ, өзбек, қарқалпақ, кұрама
жұртының бас биі бодды. Ал жиырма бес жасында барша Кіші жүз халқы оны ... етіп ... 1680 ж. ... ... жасы ... ... Уәлі ... емес, кішісі Тәукені хан етіп сайлауға казақ халқының бетке
ұстарлары: Әнет баба, Соқыр Абыз, Едіге, Майлы, Төле, Қазыбек, қарақалпақ
Сасық, құрама Мұхаммед, ... ... ... ... ... би де ... ... Тәуке тақка отырғаннан кейін алғаш рет ресми түрде ... "Хан ... ... ... Кіші жүз ... ... осы ... болды. Осы кезде бұрынғы "Қасым салған қасқа жолдың"   "Есім салған
ескі жолдың" заман өзгерісіне орай кейбір тұстарының ескіруіне байланысты
жаңа заң үлгілерін ... ... ... Тәуке хан және жоғарыда аталған
билердің қатысуымен 1684 ж. "Жеті жарғы" ... Күні ... ... сақталып отырған ежелгі Солон заңымен (б.з.б. 7 — 6 ғ.) терезесі тең
бұл заңның бытыраңқы елдің басын біріктіруге, жұртымыздың әл-аукатының
артуына, ата ... ... ... ... ... ... зор
болды.
"Жеті жарғыға" Әйтекенін ұсынған баптарының ішінде екеуі ғана белгілі. Ол —
"Сүйек құны”, "Өнер құны". 1685 ж. Әлі сұлтан мен ... ... бір ... үлкен дауға айналып кете жаздайды. Әлі сұлтанның
есерсоқ баласы бір кедейдің сұлу, акын, әнші-домбырашы ... ... деп ... ... ... Бүркіт ұстап, құс салатын аңшылығы бар
екен. Дегеніне көнбейтініне көзі жеткен жігіт бір күні қыз қызыл орамал
тартып, үйден ұзай ... ... ... ... ... Бүркіт
кыздың басын мылжалал өлтіреді. Ашынған ағайындары төреден құн сұрайды. ... ... ... ... ... билерді ит косып куып жібереді.
Ақыры, ел арасы ... ... ... екіге жарыла бастайды. Ең
соңында құн сұраушылар жағы Әйткеге келіп өтініш жасайды. Әйтеке қасына
сіргелі батыры Казыбекұлы Жабайды, байбақты батыры Шоланды ... ... ... ... ... ... Әлі сұлтан амалсыз құн
төлеуге келіседі. Алайда Әйтеке қыз құнына косымша оның өнерлі ... ... ... және ... ... ... ... сүйек
сындырғаны үшін "сүйек құнын" төлеуді талап етеді. Бұл екі құнның әрқайсысы
негізгі ... ... тең ... Сөйтіп Әйтекенің каһарынан қаймыққан Әлі
сұлтан толық екі қүн ... ... ... Бұл ... ата ... ... бірге өнерге, өнерлі адамға айрықша құрметін
көрсетеді.
Әйтеке шешендігімен, "қара кылды қақ жарған" әділдігімен бірге жоңғарлармен
болған ұрыстарда қол ... ... да. 1685 ж. ... ... ... Қалдан-Бошактының он мың жасағына Нұрата, Қыз Бибі, Ақтау, Тамды,
Кенимех төңірегіндегі алшындар мен қарақалпақтардан және құрамалардан
жиналған бес мың кол ... ... ... ... Ол ... ... өз ... емес, есігінде жүрген қытай құлдан туғанын бетіне
басып жерге каратады. Ізінше жан алып - жан берген соғыс басталады да, бір
күнге ... ... күні ... ... Бұкарадан қалың әскер
көмекке келе жатыр деген кауесетті естіп, Қалдан-Бошақты негізгі жасағы
калған Сайрам төңірегіне шегініп кетеді. Сол жылы Сайрам талкандалып, жыл
сайын ... өтіп ... "Хан ... ... ... ... кейінгі қазақ
жиыны Қарақұмда және Тәуке хан ордасын тіккен Түркістан маңында болғаны
тарихтан мәлім. Қазақ сахарасына көз тіккен көрші елдерден қауіптенген
Әйтеке би 1698 - 99 ж. ... ... ... екі ... ... ...       ... Қытаймен не басқа бір елдермен одақ жасаудың
ешбір кисыны жоқ. Олардың көксегені терезесі тең одақ емес,
қазақтарды қайткенде де ... елге ... ... жұрты әлі де
іргесі мықты ел бола алады. Өйткені қарамағындағы қарақалпақтар
мен кұрамаларды есептемегенде, әлі өз жұртынан сексен мыңдык,
кол жинай алады. ... ... ... ... ... ... ұстайық. Шекараға таяу ауылдарды ішкі бетке
көшірейік.
2. Мал-мүлікті аямайық. Ресейден, Қытайдан, Хиуадан және Бұқара мен
Түріктерден қару-жарақты ептеп сатып алайык. ... ... ... ... жасақ ұстау үшін керекті каражатты
төрелерден, сұлтандардан, ауқатты адамдардан жинайық...
3. Бүкіл қазақ жасағы бір ... ... ... ... Түрік не Еуропаның әскери өнері жетік бір елінде
оқытылсын. Ол өзі ... ... ... ... ... ... ... білетін адам болсын. Ол тек "Хан кеңесіне" ғана
бағынатын және айрыкша құқты адам болсын.
4. Қолбасшы қарадан ... адам ... ... төре арасы тату
емес, қай-қайсысы да хандық жолында қарабастарын ойлаудан әрі
аса алмайды дейді.
Ел ішіндегі бірі орға; бірі ... ... ... ... ісі ... бұл ... ... Қазыбек секілді ел басқарған билер тарапынан
қолдау тапқанымен, сұлтандар мен төрелер, әскерге ... мол ... ... ... ... ... ... айтылып, ақырында
қабылданбайды. Ел аузында Әйтеке айтқан билік, шешендік сөздер, толғаулар,
баталар көп сақталған. Ол туралы аңыз әңгімелер мен жырлар да жеткілікті.
Соның бірі ... ... ... би" ... ұзақ ... Биді халық "айыр
тілді Әйтеке" деп атаған. Әйтеке қайтыс болғаннан кейін Нұрата тауы маңын
мекендеген төртқара ауылдарының ... Сыр ... ... кеткен.
Әйтекенің тікелей езінен тарайтын алтыншы-жетінші ұрпақтары мен аталастары
Қызылорда, Ақтөбе ... ... ... ... ... ... Нұрата ауд-нда тұрады. Ақтөбе обл-ның бұрынғы Қарабұтак және Комсомол
ауд-дары біріктіріліп, қазір Әйтеке ... деп ... ... БИ ӘЛІБЕКҰЛЫ
 (1657-1756 жж.)
 
ҚАЗЫБЕК БИ КЕЛДіБЕКұЛЫ
(1659-1765 жж.)
 
ӘЙТЕКЕ БИ
(1644 - 1700)

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Төле би Әлібекұлы өмірі1 бет
Төле би Әлібекұлы өмірібаяны8 бет
Төле би өмірі2 бет
Төле бидің соттық шешімдері және қазақтың әдет - ғұрыптық құқығы131 бет
Қазақ жыраулары мен билері17 бет
Әз Тәуке хан5 бет
Сыпатай Әлібекұлының өмірбаяны мен күрескерлік ќызметі8 бет
Тәуке хан4 бет
Қазақстан тарихындағы қазақ билері мен батырларының ролі6 бет
Қазақтың шешендік сөздері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь