Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы

I. Кіріспе.
Абылай хан . XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы.

II. Негізгі бөлім.
Абылай ханның сыртқы саясаты:
а)Жоңғарлармен сыртқы байланыстары;
ә) Ұлы көршісі Ресеймен жүргізген саясаты;
б) Қытай елімен саясаты.



III. Қорытынды.
Абылай хан кезеңі.тарихтағы ең бір елеулі кезең.
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы. Ол туралы орыс ғалымы А. Левшин былай дейді: «Абылай тәжірибесі, ақыл – айласы жағынан болсын, қол астындағы халқының саны, күші жағынан болсын, сондай-ақ өзінің Ресей патшалығымен, Қытайдың боғда ханымен жүргізген тапқыр, шебер қатынастары жағынан болсын өз тұсындағылардың бәрінен де басым еді. Ол ұстамды, досына мінәйім мінезді, жауына қатал, қаһарлы кісі еді. Сондықтан жұртты өзіне тарта, ерте білетін еді».
Ал Ш.Уәлиханов Абылай жайлы былай деп жазған: «Абылай орыс жылнамаларында Сібірдің ханзадасы деп аталады. Ал шынында Абылай –Орта жүз қазақтарының XVIII ғасырда өмір сүрген ханы. Оның тегі Орта жүз сұлтандарының кенже буынынан тарайды да, үшінші атадан барып Әбілмәмбет ханға қосылады. Онымен Абылай 1739жылы Орынборда Ресейге мәңгі бодан болатыны туралы ант берген. Атасы Түркістанның билеушісі болып тұрған. Батырлығымен, батылдығымен аты шығып, сол үшін қанішер деген қаһарлы да,құрметті атаққа ие болған кісі. Бірақ баласы Уәли әкесінің даңқын асыра алмай, Түркістанда басып алған көрші билеушілердің бірінің қолынан қаза тапты. Қалтқысыз берілген бір құлының арқасында ғана жасар Абылай аман қалған.
Адал төлеңгіт өз түлегін ертіп,қазақ даласына тартты. Ағайын-туғандары сыртқа тепкен жас Абылай қырға келіп,жақсылық руының бір байына малшы болады. Дүрбелеңге толы дүбірлі кезең Абылайдың тапқырлығы мен табандылығын, ақылдылығы мен алғырлығын танытуына жағдай жасайды. XVIII ғасырдың алғашқы он жылдығы қазақ халқының өміріндегі бір алапат кезең еді. Жоңғарлар,Еділ қалмақтары,Жайык казактары мен башқұрттар қазақ руларына жан-жақтан бас салып,қырып-жойып, малын айдап,жанын байлап әкетіп, талай әулетті тұтасымен тұтқынға алып кетіп жүрді. Қытымыр қыс, кесапат жұт пен ашаршылық тәңірден түскен қыспақтай-ақ халықты сансыратып,қайыршыландырып жіберді.
Әсіресе, 1723жылы сұмдық сипатымен қазақтардың есінде өшпестей болып қалды. Қары қалың әрі көктайғақ болған сол бір сұрапыл қыста жоңғар қонтайшысы Қалдан Серен қисапсыз қолмен қазақ қырына басып кіріп, қазақтар мен қырғыздарды бұрынғы шапқыншылығы үшін жазалауға кірісті. Қайда барса да қанқұйлы жоңғарлар қыр соңынан қалмаған қазақтар үріккен киік үйіріндей дүркіреп,жол-жөнекей дүние-мүлкін,бала-шағасын,кемпір-шалын, арық-тұрық малын,үй-мүлкін шашып,түстікке барып қойып кетті. Орта жүз-Самарқанның түбіне,Кіші жүз Хиуа мен Бұқараны барып паналайды. Ал қырғыздар Болордың адам аяғы баспаған құз-жарына жасырынып,үрейі ұшқаны сонша Гиссар алқабына дейін жетеді. Орта Азияның құм белдерінен шүйгін жайлым таба алмай,жаңа көршілермен жауыққан қазақтар құдіретті Ресейдің шекарасына сөз салып, олардан қолдау мен қолғабыс іздейді.
1. Абылай хан «Айқап» шағын баспасы, Алматы-1992жыл. 12-бет;
2. www.massaget.kz
3. www.testent.kz
4. «Егемен Қазақстан» газеті, 2011ж 25 ақпандағы саны, 5-бет;
5. Г.К.Кәдірқұлова, Қазақстан тарихы, 126-127бет.
6. Абылай хан. Өмірі мен қызметіне қатысты құжаттар мен материалдардың жинағы(Құрастырған, қазақшаға аударған,көрсеткіштерін түзеген, түсініктерін жазған З.С.Тайшыбай)-Петропавл. ЖШС «Астана» баспасы, 2005.-477бет
        
        Жоспары:
I. Кіріспе.
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы.
II. Негізгі бөлім.
Абылай ханның сыртқы саясаты:
а)Жоңғарлармен сыртқы байланыстары;
ә) Ұлы көршісі Ресеймен ... ... ... ... ... ... хан кезеңі-тарихтағы ең бір елеулі кезең.
Кіріспе.
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы. Ол ... ... А. ... ... ... ... ... ақыл – айласы жағынан
болсын, қол ... ... ... күші ... болсын, сондай-ақ өзінің
Ресей патшалығымен, ... ... ... ... ... шебер
қатынастары жағынан болсын өз тұсындағылардың ... де ... еді. ... досына мінәйім мінезді, жауына қатал, қаһарлы кісі еді. ... ... ... ерте ... ... ... Абылай жайлы былай деп ... ... ... ... ханзадасы деп аталады. Ал шынында Абылай –Орта жүз
қазақтарының XVIII ғасырда өмір ... ... Оның тегі Орта ... кенже буынынан тарайды да, үшінші атадан барып ... ... ... ... ... ... Ресейге мәңгі бодан
болатыны туралы ант берген. Атасы Түркістанның ... ... ... ... аты ... сол үшін ... ... қаһарлы
да,құрметті атаққа ие болған кісі. Бірақ баласы Уәли әкесінің даңқын асыра
алмай, Түркістанда басып алған ... ... ... ... ... ... ... бір құлының арқасында ғана жасар ... ... ... өз түлегін ертіп,қазақ даласына тартты. Ағайын-
туғандары сыртқа тепкен жас ... ... ... руының бір байына
малшы болады. Дүрбелеңге толы дүбірлі кезең Абылайдың тапқырлығы мен
табандылығын, ... мен ... ... ... ... ... алғашқы он жылдығы қазақ халқының өміріндегі бір алапат кезең
еді. Жоңғарлар,Еділ қалмақтары,Жайык казактары мен башқұрттар қазақ
руларына жан-жақтан бас салып,қырып-жойып, малын ... ... ... ... ... ... алып ... жүрді. Қытымыр қыс, кесапат жұт
пен ашаршылық тәңірден түскен қыспақтай-ақ халықты
сансыратып,қайыршыландырып жіберді.
Әсіресе, 1723жылы сұмдық сипатымен ... ... ... ... ... қалың әрі көктайғақ болған сол бір сұрапыл қыста жоңғар ... ... ... ... ... ... басып кіріп, қазақтар мен
қырғыздарды бұрынғы шапқыншылығы үшін жазалауға кірісті. Қайда барса да
қанқұйлы жоңғарлар қыр ... ... ... үріккен киік үйіріндей
дүркіреп,жол-жөнекей дүние-мүлкін,бала-шағасын,кемпір-шалын, арық-тұрық
малын,үй-мүлкін шашып,түстікке барып қойып кетті. Орта жүз-Самарқанның
түбіне,Кіші жүз Хиуа мен Бұқараны барып паналайды. Ал қырғыздар Болордың
адам аяғы ... ... ... ... ... ... алқабына
дейін жетеді. Орта Азияның құм белдерінен шүйгін жайлым таба алмай,жаңа
көршілермен жауыққан қазақтар ... ... ... сөз ... ... мен ... іздейді.
Міне,осындай екідай, үрейлі, қанды-қасап кезінде ел назары Абылай
сұлтанға ... ... ол ... ... ... қатардағы жауынгер боп
қатысып, соның өзінде қисапсыз ерлік көрсетіп, айрықша амал-айласымен көзге
түскен еді. Өнегелі ақыл ... ... ... ол ... ... атқа ие ... Шынында да, қазақтар мұны ұлы істер
атқаруы үшін Алланың өзі жіберген елшісі, әруақ иесі деп ұққанға дейін
Абылай талай ... ... ... сан ... ... ... Ол 2 мәрте
торға түсіп,бірінде-қырғыздарға, екіншісінде-Қалдан Серенге тұиқын ... ... да, ... біз оны Орта ... ең ... ең ... деп ... Орыс үкіметі де көбінесе Абылаймен және оның інісі
Сұлтанбекпен ғана байланыс жасап отырған.
1759 жылы Абылай орыс ... ... ... Жолбарыс сұлтанды
жіберіп, сый-сияпат сұрайды. Кейін оған өкілеттілік қағаз жіберіліп, ... сом ... ... 200 пұт ұн ... тұру ... жылы ... ... болған Қалдан Серен дүние салып,
Жоңғарияда билікке таласқан дүрбелең басталады. Қалмақ тайшылары енді
Абылайдан көмек күтеді. Ескі кегі зығырданын қайнатып,жоңғарларға тісін
қайрап ... ... ... ... алауыз болып әлсіреуін пайдаланып,
бірде-бір жағына, бірде-екіншісіне ыршып шығып, ұрыс-керістің көрігін
қыздыра түседі.
Жоңғарияны тарихта теңдесі жоқ ... ... ... ... император
Цян-Лунның жеңімпаз армиясының жоңғар жеріне келуі Абылайдың саясатына
үлкен ықпал етеді.»
Негізгі бөлім
Орта жүз бен Ұлы жүздегі жағдай аз уақыт турақталғаннан ... ... ... ... ... ... шиелінісе бастады. Қойтайшы
Калдан –Церен қайтыс болған соң Жоңғарғарияда орын ... ... ... ... ... ... және ... аумақтағы саяси жағдайдың
шиеленісуіне әкеп соқты. Қалыптасқан жағдайды пайдаланған қазақ даласының
билеушіері де ... мен ... ... ... ... ... Орта жүз бен Ұлы ... ресми ханы Әбілмәмбет болып қалғанына
қарамастан, нақты билік бірте-бірте ықпалды султан Абылайдың қолына
жинақтала берді, ол қазақ – жоңғар соғыстарының ... ... мен ... ... ... ... хан 1711 жылы ... Абылай ханның баласы Уәли султанның
шаңырағында дүниеге келген. Оның азан ... ... аты ... ... ... ... Уәли ... өлтірген кезде, 13 жасар
бала мүлде панасыз қалады да, ... Ораз ... ... арқасында жан
сақтап, бұғанасы бекиді. Ұйпа – тұйпа болып жүргені үшін жұрт оны Сабалақ
деп атап кеткен. ... хан ... 1730 жылы ауыл ... ... ... ... ... өзінің асқан ерлігі, батылдығымен
көзге түседі. Сөйтіп, Абылай 30-жылдардың аяғынан бастап, елдің саяси
өмірінде тағдырлы соғыс және бейбітшілік проблемаларын шешкен ... ... Сол ... ... бүкіл күш- қайратын жоғарғы билікті
нығайтуға және қазақ хандығын ұзаққа созылған саяси дағдырыстан шығаруға
бағыттады. Қазақ руларының Абылай төңірегіне топтасуы оның ... ... де ... ... көп ... ... агрессиясына тойтарыс беру және Қазақстанның шығысындағы жерлердің
қайтарылуы Орта жүзде ғана емес, Ұлы жүзде де Кіші жүзде Абылай султанның
билігін нығайтты. 1752 жылы ... ... ... ... ... ол ... ... жерлеріндегі бірден - бір толық құқықты билеушіге айналды.
Әбілмамбеттің ... 2 ... ... Бір жағынан, ол жоғарғы хан деп
есептеле берді және Ұлы жүз бен Орта жүз ... ... ... ... ... ... жағынан Әбілмамбет Абылайсыз бірде – бір елеулі шешім
қабылдамайтын. Мәселен, 1763 жылы Орталық Азия елдерінің циндерге қарсы
одағына қосылуға шақырып, өзіне ... ... ол ... жіберген .
Орта жүзде Абылай билігінің нығайюына елдің оңтүстік шекараларын нығайту
жөніндегі белсенді қызметі себепші болды. 50-60 жылдардың басында
қазақтардың ... ... ... ... ... ... жағындағы, Жоңғария құлағыннан кейін қазақтар да, қырғыздар да
көз тіккен Жетісу жайылымдары дау нысанасына айналды. 50 жылдардың аяғында
бұл ... Ұлы ... ... ... ... ... еді, ... 60-
жылдардың басында жер дауы ашық соғысқа ұласты. 1760 жылы ... ... ... ... ... шабуыл жасады. Бұған жауап ретінде
Абылай едәуір әскер жинап, тамыз айында Талас қырғыздарын жеңіліске
ұшыратты. Алайда, қазақтардың жеңіске жеткеніне қарамастан, 60 жылдарда
жанжал ... жоқ. ... ... ... ... ... қытайлардың басып кіру қауіпінің сақталуы, сондай-ақ күшейіп келе
жатқан Қоқан мемлекеті тарапынан қауіп тууы себебі болған еді. Дегенмен, ... ... ... ... ... де өз жағдайын нығайтып
алды. Ұлы жүздің қазақтары әділетті түрде оны өз мүдделерін қорғаушы деп
біле бастады. Сонымен, 60-жылдардың аяғына қарай Абылай ... ... ... жоғарғы билікті нығайтып алды. Орта жүз бен Ұлы жүз
оған толық бағынды, Кіші жүздің ... ... ол ... ... қыз ... ... ... жағынан байланысты болды. Батыр хан мен
Ералы султан оның одақтастары еді, ... ... хан ... санасуға мәжбүр
болды. Әбден қартайған Әбілмәмбет ресми түрде жоғарғы билеуші болып
қалғанымен, сол кезеңнің өзінде-ақ Абылай ресми хат ... хан деп ... ... қайтыс болғаннан кейін ғана Абылай 1771 жылы жалпы
қазақ ханы болып жарияланды. Бұл бір тұтас ... ... ... ... соңғы әрекет еді. .
1771 жылы Абылайды жалпы қазақ ханы етіп сайлау үшін жағдай ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... ... үш жүздің
өкілдері жаңа ханды сайлау үшін хандықтың ежелгі астанасы Түркістан
қаласына келді. Абылайға ықпалды жырау Бұқар Қалқаманұлы, Әбілпейіз және
Болат ... ... ... қоспағанда, Кіші жүз қазақтарының
билеушілері, Орта жүз бен Ұлы жүздің өкілдері ... ... ... ... ... ... ... дәстүрі бойынша Абылай ақ киізге көтеріліп, үш
жүздің ханы ... ... ... ... ... бірлігін қалпына
келтіре алды.
Бүкілхалықтық мойындауға және үш жүздің ханы атағына қарамастан, Абылайдың
билігі шексіз билік ... жоқ. ... ... бөлігі әсіресе Барақ
сұлтан мен Әбілмамбет ханның ұрпақтары Абылайды тақты заңсыз иеленді деп
санады. Хан билігіне наразы болған кейбір ру басылар оны ... ... ... да ... ... ... шектеулі Абылай,
Ш.Уәлихановтың айтуынша, сұлтандар мен рубасылардың бетімен кетуін
ауыздықтауға ұмтылды. Абылай өзгерген ... ... ... аман келу үшін
қазақ хандығының саяси жүйесін көбірек орталықтану жағына қарай өзгерту
қажет екенін өте ... ... ... жету үшін хан ... ... ... Абылай биліктің орталықтандырылуын нығайтуға ұмтылды. XVIII
ғасырдың бірінші ... ... ру ... іс жүзінде автономиялы болды
және оларды өздерінің билері, рубасылар басқарды. Бұл жүйе жағдайында ... ... ... ... ... ... және оның ... рулар
деңгейінде шешім қабылдауға ықпал етуге үлкен мүмкіндіктері болмады. XVIII
ғасырдың 20-30 жылдарыңда бұл жүйе өзгере бастады, сұлтандардың рөлі арта
түсті. Абылай хан 3 ... ... ... балалары арқылы билей бастады.
1774 жылы Әділ султан Ұлы жүздің бір ... ... ... Солтүстік – шығыс Жетісуді оның басқа бір баласы Сүйік,
орталық Қазақстанды Қасым билік етті. Орта жүз бен Ұлы ... ... ... ... ... ... ... Тек, Кіші жүзде және Орта жүзден
батыс бөлігінде Қайып ұрпақтары, Орталық Қазақстанның ... ... ... ал ... шекара өңіріне таяу жерлерде және
Сырдарияда Әбілмамбеттің ұрпақтары- султандар билік етті.
Орталық ... ... үшін ... бір ... жаңа ... енгізіп
заңдастырды. Есім ханның «Ескі жолы», Қасым ханның ... жолы », ... ... ... заңдарындағы хан билігіне қойылған шектеулерді жойды.
Ірі ұлыстарды билеуде хан ... ... ... ... ... және оның ... ... қассиеттеріне сүйенді. Дағдылы құқықтың
дәстүрлі түсініктеріне қарамастан, Абылай хан қылмыскерлерді өлім жазасына
кесуге үкім шығару құқығын өзі алды. Бұл ... ... ... ... болатын. Сөйтіп, сот істерін шариғат ережелерін негізгі алып
жүргізетін билер сотына шек қойылды. Сонымен қатар Билер ... мен ... ... құқықтары едәуір шектелді. Сарай маңына топтасқан
батырларға сүйеніп, Абылай хан өзіне қарсы шыққандарды қатыгездікпен басып
тастап отырды.
Абылай хан ... ... де ... кұруға жан-тәнін жұмсады. Көшпелілердің
Шыңғыс хан заманынан бері сүйекке сіңген соғыс машығын (тактикасын) кеңінен
қолдану мен қатар, жаңа жағдайға ... жаңа ... ... Жеке ... ... арттырумен қатар, бір-екі жылға
емес ұзаққа созылуы мүмкін үлкен соғыстың стратегиялық жоспарын жасайды.
Абылай хан қазақ елінің шаруашылық құрылымына ... ... ... пен Еділ ... ... Тарбағатай өңірлерінде егін
шаруашылығының дамуына зор мән беріп, барынша қолдап отырды. 1761 жылы
императрица Елизавета Петровнаға жолдаған хатында ағаштан үй түрғызу ... ... және 200-300 пұт ... жіберуді сұраған. 1772 жылы вице-
канцлер М.Л.Воронцовтың жарлығымен Абылай ханға арналған Есіл өзеніне таяу
Жаңғызтау деген жерде ағаштан үй салынды. Абылай хан ... ... ... көңіл бөлді. Оның төңірегіне аса белгілі жыраулар мен
күйшілер, шешендер, қазақ даласына белгілі суырып салма ақындар топтасты.
Олар: ... ... ... ... жыраулар... ханның кеңесшісі, әрі қазақ
хандығы дербестігігің жыршысы ... ... ішкі және ... ... ... ... адам болды. Алайда дағдылы құқықтың дәстүрлі болуы
және басқарудың нақты тұтқалардағы кемшіліқ Абылай хандықтың саяси жүйесіне
реформаны ақырына дейін жүргізуге мүмкіндік ... Хан ... ... мен ... ... дәрежеде шектеп отырды. Мемлекеттің
орнықтылығы түгелдей және толығымен ... өз ... оның ... ... шешу ... ымыраластық таба білуіне байланысты болды.
XVІІІ ғасырдың орта шенінде қазақ елін ... ... үшін ... және Қытаймен татулық, достық қатынас сақтап, олардың қолдауы
арқасында жоңғар басқыншылығын ... жөн ... Ең ірі ... ... ... ... 1740 ... шайқаста Абылай
қазақ жауынгерлерінің тікелей қолбасшысы болды. Қазақ әскері жоңғарларға
қатты соққы берді. Жоңғарлар көп ... ... ... шегінуге мәжбүр
болды. Абылай қазақ әскерлерін ұйымдастырып, жауға қарсы көтеріп, ... ... ... ... ... көрші мемлекеттерге қазақ хандығы
біртұтас ел екенін көрсетті. Абылай сұлтан бұл кезде ... ... ... ... елдің тыныштығын, халықтың ... ... ... сақтап қалуды мақсат еткен. Бұл
мақсатты іске асыру барысында ол ... ... 1740 ж. ... 28-і) ... ... ... добрым и послушным … и подданным быть
…» деп Ресей империясының өкіметіне, кейін ... ... ... мәжбүр болды. Тарихшы – ғалым Н. Мұхаметқанұлы «XҮІІІ ғасырдағы
Чин патшалығы мен ... ... атты ... ... ... «1755 ж. Орта жүз ханы ... Чин хандығының елшілерін күтіп алған
кезде, оларға Чин хандығына бағынышты болу ... ... «Ұлы ... ... ... ... отырғанын бұрыннан естуші едім, арада асқар
тау, алып өзендер көп, жер шалғай болғандықтан тарту-таралғы апара ... ... ... ... ... ... Ілені сапырып, Лама дінін
көркейтті. Қазақтар мен жоңғарларға тыныштық орнатылды деп ... ... ... ... мәртебелі патшаға қараймын». Ал бұл туралы А.Левшин былай деп
жазады: «Жауын сұсымен де, күшімен де ... ... ол өз ... ... ... Қытайдың бодандығын қабылдауға мәжбүр болғанымен
шын мәнінде ешкімге де бой ұсынбаған тәуелсіз басшы ... ірі ... ... ... қарым–қатынастарын орнатып,
кезінде жоңғарлар басып алған ... ... ... ... ... ... ... жаппай ата-мекендеріне орала бастады. Жоңғарлармен
күресте халықтың басын біріктіруде ерекше рөл атқарды. Абылай сұлтан өзінің
шебер ... ... ... мен ... ... ірі империяларды өз
саясатымен санасуға мәжбүр ете отырып, іс ... ... ... ... ... ... ғ. 50-шы ... Жоңғар мемлекеті саяси дағдарысқа ұшырап, ... ... ... ... хан ол елді ... шапқан жоқ. Себебі Қытай
империясымен ... ... ... ... рөл ... ... ... жойылуы неге әкеліп соғатынын Абылай жақсы түсінген. Сондықтан да ... ... ... басқыншыларына қарсы ұлт–азаттық күресін қолдады.
Бірақ, қалмақтар ауыз ... ... ... ... ... Цин империясы Жоңғар мемлекетін жойып, халқын қырып тынды.
XVІІІ ғ. орта кезінен бастап Абылай қазақ елінің ерікті, ... ... ... ата ... ... бейбіт еңбек етуін қалады. Ол елді
отырықшылыққа көшіруді, Үш ... ... ... ... Отанын жаудан
қорғауды мақсат етті. Абылай ... ... ... ... жанында Кеңес
болған. Оған барлық жүздердің өкілдері ... ... ... және де ... ... шақырылып, соғыс пен бітім, қоныс
пен жайылым, дау мен ... ... ... ... ... ... ... – қатынас мәселелері қарастырылып отырды.
1757жылғы 1 қыркүйек
Қытай патшасының Абылайға хатынан
«Мен іш пен тысты бөле қарамай, тең көретін, аспан астындағы ... ... ... кесе ... ... ... ... бізге елші жіберіп, тарту ұсына алмай келген еді. Қосындарымыз
жоңғарларды тыныштандырып, ұлысыңыз ақ ниетпен ... ... мен ... ... ... ... мәлімдеуінше, сізге
хандық лауазым беру және жұртыңыздың шаруашылық жайын анықтап білу ... ... ... ... ... артықша ереже-заң
қолдануымыз қажетсіз. Бізден тым шалғай тұрғандықтарыңыз үшін сіздерді
Халха моңғолдарымен тең қоюға болмайды. Сіз егер «Хан» атанған болсаңыыз ,
дереу ... ... ... өтер сый-құрмет болмас.
Егер «хандық» атағыңыз өз тарапыңыздан болып, жұртыңыз мрйындамай,
менің бекітум қажет болса, хатқа ашық ... ... ... көшпелі тіршілік дағдысы бойынша бейбіт
татулықта тұруын қалаймын. Тарту-таралғы ... ... оны өз ... ... Ал аман-сәлемге елші жіберсеңіз, оларды құрметпен
сыйлаймын.
Жақсылыққа-жат қылық шығарып, бүлік тудырған ... ... ол ... ... іліп, ұлысыңыздағы бұлғаққа себепші болып
отыр. Генералдарымыз сіздің лебізіңізді жеткізді. Айтуға қарағанда ... ... ... ... ... болса, дереу ұстап, тапсырамыз
депсіз. Мен бұл сөзіңізге кәміл сенемін.
Сіз қазір мемлекетіміздің мәдениетіне пейіл ... ... ... отырсыз.
Бірақ мынаны ұғынуыңыз ләзім: жоңғарлар жайлаған жерлердің барлығы да-
біздің ... Ал, сіз, өз ... ... қапысыз қорғаңыз. Біздің
иелігімізге бей –берекет соқтығушы болмаңыз.
Қосындарымыз жеңісті жорық жасағаннан кейін ойраттардың ... ... ... ... ... Сіз ... ішіндегі бас қылмыстыны
ұстап беріп, халқын өз қарауыңызға алсаңыз да болады.
Дидарласу үшін Бейжиңге келген елшілердің қайтып барып баруына ... ... ... ... осы ... жедел жөнелтіп
отырмын. Әрі сізге төрт орам(20Метр) енді ... екі орам ... ... ... ... бойынша істер болсаңыз, қашанда шексіз бақ-
дәулетке кенелесіз».
*100 құжат(Қазақ хандығы мен Чиң империясы ... ... ... –Алматы, «Санат», 1998.-29-30 беттер.
Ал сауда–саттық жүргізу ісіне көп көңіл бөлгені де ... еді. ... ... тек Орынборда ғана жүргізілсе, енді 1760-шы жылдары
Троицкіде, Семейде, Қызылжарда жүргізілетін ... ... ... сол ... ... – Қытайға қарай «Абылай жолы» атты сауда жолы ... ... мен ... ... ... биік ... көтерілді.
Тарбағатай мен Құлжада жәрмеңкелер ашылып, олар қазақтарға малын, ... ... ... ... мүмкіншілік тудырды және Ресей
мен Орта Азия мемлекеттеріне де ... ... ... орнатуға жол
ашты.
Цин империясы Жоңғар мемлекетін қырып-жойып, шауып тастағаннан бастап
Абылай бірнеше елшілер жіберіп, Қытай ... ... ... ... ... Қытай империясы бірнеше қайтара шапқыншылық жасап, қазақ
жерін жаулап алмақшы болды. Қытай мемлекетін жеңу оңай емес екенін ... хан ... ... ... келіп, сауда–саттықа жол ашып, оны Ресей
империясына қарсы қолданған. Қытаймен бейбіт қарым–қатынасты өрбіте отырып,
Абылай Ресеймен де ... ... және ... ... ... ... ... жерінің шекарасына бекіністер, қамал–қалалар салып,
оларды орыс ... ... ... ... және де Жайықтың,
Ертістің тағы басқа өзендердің жағасына ... ... ... тиім салу
жөніндегі жарлықтарын шығарғанда Ресеймен жағдайды ... ... ... ... ... ... Ресей патшалығының отаршыл,
басып алу саясатының құрбаны болу қаупі ... ... ... ... ... ... ... Абылайдың сан
алуан қызметінде халықаралық ... мен ... ... ... ие ... сауда саттықты нығайту,Ресейден қару-жарақты, өндіріс құрал-
жабдықтарын алуды жолға қою,Орталық Азия ... ... ... ... ... ... және әлеуметтік қауыммен-
дипломаттармен, саудагерлермен, мамандармен ... ... хат ... ... ... ... ... талқыланып жататын.
Абылайдың тапсырысы бойынша құрылған делегациялар Пекинге, Петерборға,басқа
да ірі қалаларға барып,қазақ елінің сыртқы ... ... ... ... саясаты да икемділігімен және ымыршылдығымен сипатталды.
Оның Россия мен Қытай сияқты күшті мемлекеттермен қатынастарының Орта Азия
мемлекеттерімен қатынастарынан ... ... ... ... ... өте жақсы ұғынған хан, бір жағынан Россия
протекторатын танудан бас тартпай, екінші ... өз ... ... да ықпалы күшеюіне жол бермей, олармен қатынастарда барынша
икемділіккөрсетуге тырысты. Бір ... ... ... ... орындарын
өзінің адалдығына үнемі иландырып отырды, екінші жағынан, ол мәселені
«Россия сарайына әлдеқайда ынталықпен..., ал ... ... хат ... ... үшін, оған бағынышты қырғыз-қайсақтарға Қытайлардың реніш көрсетіп,
қысым жасамауы үшін ... ... ... етіп ... Хан ... агресияшыл көршілерінен осылайша қауіпсіздендіріп қана қоймай,
жекелеген пайда келтіруге де тырысты. ... 1772 жылы ол ... ... және ішкі ... ... күресу үшін тағы да әскер сұрады.
Шынына келгенде, Абылайдың адалдығына күмәнді Россия да, Қытай да оған
әскер ... бас ... ... орындары Абылай ханды өзінің ықпал өрісінде ұстауға
ұмтылды, сондықтан да 1777 жылы хан жазбаша ... ... ... ... ... тануға әзір екенін ресми түрде хабарлады. Мұндай дипломатиялық
қадам өзінің сыртқы саяси аренадағы беделін нығайта түсетіннің түсінген
Абылай ... ... ... ... ... елшілік жіберді.
1778 жылғы 24 мамыр.
Абылай сұлтанды Орта жүздің ханы етіп бекіту жөнінде патша тарапынан
берілген 2 грамота туралы.
Бір грамота бойынша ... ... ... сұлтан өзінің ұлы Тоғым сұлтан
арқылы жіберген өтінішіне байланысты Ота жұздің ханы лауазымына бекітілген,
екінші грамота бүкіл Орта Жүздің сұлтандарына, ел ... мен ... ... хан ... ... ... етеді.
*Сборник указов и узаконений за 1778г., С. ... жылы ғана II ... оны хан деп және Орта ... ханы деп ... грамотаға қол қойып, оның Кіші жүз бен Ұлы жүзге билігін ... ... ... ... ... Троицкіде, тіпті Петропавлда да
ант беруден бас тартты. Ол 70-жылдардың аяғына қарай Абылай Россиямен
қандай да болмасын қатынастарының ... ... ... ... ... ... ... болды. Оның
күш салуы арқасында қайтадан қазақ аймағына айналған ... ... ... ... және ... оларға қарсы ара– тұра ... ... 1774 және 1779 ... ... ... ... бір
бөлігінің қазақ хандығына бағынуына жеткізді. Ташкентпен және ... ... ... Созақ, Ташкент қазақтарға қайтарылды.
Қорытынды:
Абылай хан мемлекеттің, қазақ ... ... ... ... ... тарихта ең бір елеулі кезең болды. Жау қуылды, халық өз ... ... ... ... ... ... ... негізделген хандық билігі
құрылды. Солай бола тұрса да ... хан көзі ... ... ... ... болуының тарихи жағдайын жасап үлгермеді. Абылай
кезінде қазақ хандығының саяси және экономикалық ... ... ... ... тәуелсіздікке, бейбіт өмірге ұмтылды. Абылай сұлтан болған
кезінде ақыл–айласымен, сабырлы салмақтылығымен маңайына Төле би, ... ... би, ... би, ... билерді, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы
Бөгенбай, Шақшақұлы Жәнібек, Шапырашты Наурызбай т.б. ... ... ... жырау, Үмбетей жырау сияқты сыншы-жырауларды топтастыра
білді. Абылай ел арасында аса зор беделге ие ... ... ... басқа
халықтармен терезесі тең дамуы үшін жан ... ... хан. ... аты ... ... ... деген ат тәуелсіздік, бостандық,
бірлік, ерлік, азаматтық, мемлекеттік ... ... ... ... Абылай ханның XVIII ғасырдың 70 жылдарындағы сыртқы саяси қызметі
қазақ ... ... ... ... ... оның ... ... нығайюына жеткізді. Абылайға дейін де, одан кейін
бірде-бір қазақ ... ... ... билігі болған емес. Бұл ең алдымен
оның билігінің сөзсіз құдыреттілік сипатына байланысты еді. ... және ... ... ... ... ... сүйіспеншілігіне және
қарсыластарының құрметіне лайық бола білді. Бұған ... жеке ... ... ... ... ... ... мұсылманша жақсы сауатты болды, оқып,
жаза білді. Ол сирек кездесетін саясатшы, қолбасшысы және дипломат ... де, ол ... ... ... де, көшпелі өркениеттің бұрынғы күш –
қуатын қайтадан келтіре де алмады. Ол қайта түлеткен біртұтас Қазақ хандығы
ханның өзі қанша өмір сүрсе, ... өмір ... 1781 жылы ... 70 жасында
Абылай Ташкенттен Түркістанға келе жатқанда дүние салып, Қожа Ахмет Иасауи
кесенесіне жерленді.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. ... хан ... ... ... ... ... ... www.testent.kz
4. «Егемен Қазақстан» газеті, 2011ж 25 ақпандағы саны, 5-бет;
5. Г.К.Кәдірқұлова, ... ... ... ... хан. ... мен қызметіне қатысты құжаттар мен материалдардың
жинағы(Құрастырған, қазақшаға аударған,көрсеткіштерін түзеген,
түсініктерін жазған З.С.Тайшыбай)-Петропавл. ЖШС «Астана» баспасы,
2005.-477бет

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ тарихи-этнографиясының экспозицияда алатын орны (тұжырымдама)14 бет
Билер соты7 бет
Ежелгі жырлар мен жыраулар поэзиясының ерекшеліктері4 бет
М. Мағауин жайлы бірер сөз22 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”6 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Уот Тайлер басқарған шаруалар көтерілісінің басталуы11 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
Қазақстанның ең ірі жазушыларының шығармасы6 бет
Қазақстанның орта ғасырдағы қалалары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь