Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары және түркі жеріндегі Ислам дініне дейінгі діндер

I.Кіріспе

II.Негізгі бөлім. 1. Бартольдтың Қазақ тарихына қосқан үлесі.
2.Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары .

3. Ислам дініне дейінгі түрік даласындағы діндер.

III. Қорытынды.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі.
Курстық жұмыста арқау етіп алған тақырыбым көне түріктердің діни наным-сенімдері және . В.В. Бартольд Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары.
Мұнда көбіне мәселенің мазмұнын баяндай отырып, оған көптеген үлкен шығыстанушы ғалымдарымыздың, шетел ғалымдарының берген бағалары мен ғылыми болжамдарын қатар қойып отырдым.
Енді өз кезегімен осы аталған мәселенің күні бүгінгі қоғамдық-саяси даму сатысындағы Қазақстан Республикасының территориясын кейінгі бір-екі ғасыр тұрақ қылған өзге ұлт өкілдерінің бүгінгі тарихи сана қалыптастыру процесінде тарихи, ғылыми маңызы мен актуальдылығы бір деңгейде орын алатынын атап көрсеткім келеді.
«Халықтар түрмесі» деп лайықты аталған Ресей империясында өз қол астындағы орыс емес халықтардың тарихына отаршылдық, шовинистік идеялогия тұрғысынан қарау, ғылыми-адамгершілік тұрғыдан қарауға жол бермей келді. Енді империя ыдырап, отарлық тәуелділікте танылып келген қазақ, өзбек, қырғыз, кавказ, балтық республикаларын мекендеген т.б. көптеген халықтар ұлттық – мемлекеттік тәуелсіздікке қолдары жеткен бүгінгі күні олар енді өздерінің тарихын бұрынғы идеялогиялық қоқыстан аршып, ұлттық және адамгершілік тұрғыдан қайта қарай бастады.
Міне осындай геосаяси өзгерісті Қазақ елі де бастан өткізді. Көне түрік тайпалық бірлестігі қазақ сахарасын мекен етіп, тарихи аренаға осы жерден бой көрсеткендіктен біз оларды қазақ халқының, ұлтының даму жолындағы этногенетикалық негізгі бастама сатыларында көрнекті рөль атқарған тайпалар деп танимыз.
Көне түріктер дәуірі немесе көне түріктер заманы деген ұғым Тарихи-археологиялық әдебиеттерде екі түрлі мағынада қолданылады. Саяси даму үрдісін білдіргенде VI-VIII ғасырларды қамтиды, яғни көне түрік мемлекеттері заманын көрсетеді. Ал енді тарихи этно-мәдени даму үрдісін білдіру үшін кең мағынада қолданылғанда V-X ғ.ғ. аралығындағы мезгілді көрсетеді. Тарихи -хронологиялық жағынан алғанда бұл кезең ұлан-байтақ тнрриторияны мекендеген әр түрлі тайпалардың бәріне түсінікті ортақ тілдің, өзара жақын әдет-ғұрыптың, қоғамдық қарым-қатынастың қалыптасуымен сипатталады.
1) Л.Гумилев «Көне түріктер», 346 бет.
2) М.Қашқари «Түбі бір түркі тілі», Алматы, 1993 жыл, 11-12 бет.
3) «Мифологический словарь», Москва, 1990 жыл6 523 стр.
4) О.Сүлейменов «Тәңірге табыну», Аз и Я, 264-265 бет.
В.В.Бартольд «Тюрки», Алматы, 1998 жыл, 6 бет.
        
        Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары және түркі жеріндегі ... ... ... ... 1. ... Қазақ тарихына қосқан үлесі.
2.Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары .
3. Ислам дініне дейінгі түрік ... ... ... ... жұмыста арқау етіп алған тақырыбым көне ... ... және . В.В. ... ... Азия ... өзара
байланыстары.
Мұнда көбіне мәселенің мазмұнын баяндай отырып, оған көптеген үлкен
шығыстанушы ғалымдарымыздың, ... ... ... ... мен ғылыми
болжамдарын қатар қойып отырдым.
Енді өз кезегімен осы аталған мәселенің күні ... ... ... ... Республикасының территориясын кейінгі бір-екі
ғасыр тұрақ қылған өзге ұлт өкілдерінің бүгінгі тарихи сана ... ... ... ... мен ... бір ... ... атап көрсеткім келеді.
«Халықтар түрмесі» деп лайықты аталған Ресей империясында өз ... орыс емес ... ... ... ... ... ... ғылыми-адамгершілік тұрғыдан қарауға жол бермей келді.
Енді империя ыдырап, отарлық тәуелділікте танылып келген қазақ, ... ... ... республикаларын мекендеген т.б. көптеген халықтар
ұлттық – мемлекеттік тәуелсіздікке қолдары жеткен бүгінгі күні олар енді
өздерінің ... ... ... ... аршып, ұлттық және
адамгершілік тұрғыдан қайта қарай бастады.
Міне осындай геосаяси өзгерісті Қазақ елі де бастан ... ... ... ... ... ... ... етіп, тарихи аренаға осы
жерден бой ... біз ... ... ... ... ... ... негізгі бастама сатыларында көрнекті рөль
атқарған тайпалар деп танимыз.
Көне түріктер дәуірі немесе көне түріктер ... ... ұғым ... ... екі ... мағынада қолданылады. Саяси даму
үрдісін ... VI-VIII ... ... яғни көне ... ... көрсетеді. Ал енді тарихи этно-мәдени даму үрдісін
білдіру үшін кең мағынада қолданылғанда V-X ғ.ғ. ... ... ... ... жағынан алғанда бұл кезең ... ... әр ... ... ... ... ортақ
тілдің, өзара жақын әдет-ғұрыптың, қоғамдық қарым-қатынастың қалыптасуымен
сипатталады.
1. Бартольдтың Қазақ тарихына қосқан үлесі.
В.В. Бартольд өзіндік ... және ... ... ... кезеңде де бұрынғы бағыттағы зерттеулерін табысты
жалғастырып, үлкен жетістіктерге ... ... Ол 1918 жылы ... оның ... ... және ... ... 1922 жылы
«Түркістан тарихы» атты еңбектерін жариялайды. Бұл ... ... ... ... ... яғни қазақ-түрік этнологиясына қатысты жаңа
ғылыми тұжырымдар кездеседі. Әсіресе, бұл ортағасырлар дәуіріндегі ... ... және ... дінінің таралуына қатысты болды. Бұл
байланыстадың сан қырларын, тап айтсақ, сауда-экономикалық, діни-рухани,
материалдық мәдеиет саласындағы, қалалық мәдениет пен ... ... ... ... ... ... мәдени байланыстарын зерттеудің мол
тәжирбиесі жинақталған. В.В. ... ... ... ... және
рухани мәдениеттегі соғдылықтардың рөлі туралы тың қорытындылар жасаған.
Соғдылардың тарихи ... ... мен ... ... ... ... ... пен көшпелі мәдениеттің өзара түйіскен
аймағында орналасқан Соғды елі қалай болған күнде де ... ... ... ... Әр ... бұл байланыстар әртүрлі сипатта
болды. Осы байланыстардың сипаты мен мәнін ... өзі ... ... Себебі Соғды елі мен көшпелілердің байланысы тұрғысынан
қарастырғанның өзінде де, Қазақстан аумағы бойынша «таза ... ... ... ... ... ... аумағының өзінде
жергілікті негізі бар қалалық мәдениет пен ... ... ... ... түркі-соғды байланыстарын талдау кезінде осы
аталған ерекшеліктердің зерттеу В.В. Батрольд еңбектерінде қандай тұрғыдан
талданғанына баса көңіл ... ... ... жазба деректерге сүйене отырып, кәсіпқой саудагерлер ретінде
саналатын соғдылар пайда табу үшін өз отандарынан тыс ... ... сол ... ... ... тұрақты мекендері ретінде орын
теуіп қалатынын көрсетеді. VІ ғасырдың екінші жартысынан бастап ... ... ... ... қол ... ... соғдылардың Жетісу
түркілеріне бағынғандығы туралы мәліметтер береді. Түркілер Соғды халқының
едәуір ... ... ... бұл ... ... ... енген
еді. Христиан-сириялықтардың бұл кездегі рөлі Византия мәдениеті үлгілері
мен христиан ... ... ... ... ... бұл ... үлгілерді “жабайы” көшіру жолымен қабылдағандары
туралы тезисті қалыптастырды.
В.В. Бартольд соғдылықтардың қоныс ... ... ... ... ... ... ... қоныс аударуының басты себебі, сірә,
кеңірек болуы керек. Оны VI-VIII ғасырларда Соғдыда және Орта ... да ... ... ... ... ... ... Бұл бір көрінісі ретінде Нершахидің Бұхарадағы
Абруй басқарып тұрған кездегі шиеленіскен күрес туралы хабары ... ... ... ... ... диқандары мен көпестері
Түркістанға кетуге мәжбүр болады, мұнда олар салып, оны Хамукет деп атады
[61, 25 б.].
Соғдылықтардың VI-VIII ... ... ... ... ... араб ... ... де байланысты. Тоныкөк жазбасының
хабарларын араб деректемелерімен салыстырып ... ... ... Шығыс Түрік
қағанаты мен Ферғана-Шаш-Соғды одағының маңызын анықтауға мүмкіндік
береді. Бұл одақ ... араб ... ... ... рөл ... ... ... келмеген соғдылықтардың оларға қарсы күрестегі
түріктердің одақтастары көшіп келген ең жақын ... ... ... ... ... ... және қала ... тарихында елеулі із
қалдырды. Алайда оның әлеуметтік- экономикалық және ... ... ... факторлары Жетісудың жергілікті отырықшы және көшпелі халқының
өндіргіш күштерінің дамуы болды.
Дегенмен ... ... ... ... енуі бір жақты болған
жоқ. Орта ... ... ... қатар, түріктер Орта Азия
шонжарлары қатарына, халықтарының құрамына енді. Соғдының ... ... аз рөл ... жоқ. ... және ... ... ... ықпал осылай жүріп отырды, мұның өзі ... ... ... және ... мәдениетінде көрніс тапты.
Көріп отырғанымыздай түркілер мен соғдылардың өзара қарым-қатынастары
Жетісу мен ... ... ... ... ... араласу нәтижесінде
жүзеге асқан. Мәселенің тарихнамасын қарастыру барысында негізгі назардың
да осы аталған аймақтағы қалалық ... ... мен ... ... баса ... ... Осы мәселеге тоқталған
авторлардың еңбектерінде ұстанған бағыттарына сәйкес үш ... ... ... ... дәуіріндегі Жетісудың қалалық мәдениетін жазба
ескерткіштердің мәліметтеріне сүйене ... ... ... ... деп санайтын авторлар тобы еңбектерінің алғашқысын
ғылыми негіздеген В.В. ... ... В.В. ... ... құлауы
қарсаңында мәдени гүлденуінің шыңына жеткен Сасанидтік Иран өз көршілеріне
қарудың көмегінсіз-ақ әсер ... атап ... бұл ... ... соғдылар арқылы қабылдады деп санайды. ... ... ... 1927 жылы ... ... ... В.В. ... бұл
мәселе бойынша археологиялық мәліметтердің жеткіліксіздігінен мәселені тек
жазба деректер ... ... ... ... ... ... мен ... белгісіз “Худуд ал Алам” ... ... ... ... ... Ал бұл жазба деректер VІІ
ғасырдан кейінгі кезеңдер ... ... ... ... түркі-
соғды проблемасы, әсіресе ... ... ... ... ... ықыласын аударды.
Зерттеуші соғдылар арқылы түркілер арасына таралған ... ... ... ерекшеліктерге бейімделуі арқылы ... ... ... мен оның ... ... орнын
көрсетіп берген. Осылайша мәдени байланыстар арқылы, кей зерттеушілер бір-
біріне қарама-қарсы мәңгілік қайшылықты қоғам ретінде көрсетуге ... және ... ... ... ... байланыстылығына тағы да
көз жеткіземіз.
В.В. Бартольд өз зерттеулерінде мәдени ... ... ... ... жерін “Шығыс Византиясы” деп атады. Егер зерттеушінің өз
сөзін толық келтірсек: «На эти ... ... ... в свою ... влияние культуры тех стран и областей, с которыми входили ... ... Этим ... тот факт,что здесь, в Семиречье,
сказались влияния ... ... и ... ... и ... Шаша и ... ... Туркестана и Китая. Все это подверглось переработке, ... ... ... ... качество, культура обобого типа.
Семиречье в VI-VIII вв. функционально исполняло роль «Византии ... ... ... и Средней Азии, дальнего и Ближнего
Востока» /62/ - деп ... ... ... ... байланыстардың сипатын, олардың нәтижелерін
талдауда түркі мәдениетіне әсер ... ... ... баса назар
аударып, нақты түркі мәдениетінің ... ... ... ... ... ... ... жеріндегі соғдылар туралы мәліметін
зертеуші “аймақтың “ұлттық” құрамы туралы ... ... ... ... ... ... ... тұрған мәдени
үлгілердің шығу тегі туралы мәселені түсіндіруге көмектеседі”, - деп ... ... ... “мәліметтерімен” бекіте түседі /63/.
Зерттеуші мұндағы ... ... ... ... ... Қашқаридің Жетісу соғдылары туралы хабарламасынан алып отыр.
Аталған ғалым соғды отарлауының екінші кезеңінде Соғдиана мен Жетісудың
мәдени байланыстарының сипаты мен ... ... ... ... ... Жетісуда осы кезден бастап соғдылықтар сәулет өнерінде ... ... ... ... сасанидтік мотивтерді кеңінен
таратты деп атап өтеді /64. 198 б/. Осылайша Соғды ... өзі ... ... тек ... ғана емес ... да ... күндерін
бастан кешіп, Жетісудағы соғды отарлауы жергілікті мәдениет пен соғды
мәдениетінің органикалық ... ... ... ... ... ... осы кезеңдегі қалалық мәдениеттің қалыптасуындағы
соғдылықтардың рөлін жоққа шығаруға ... ... ... жазба
деректер мен археологиялық ескерткіштер куә. Алайда, мәселенің зерттелуін
жоғарыда келтірілген В.В. Бартольдтың көзқарастары ... да ... ... ... ... Азия ... елеулі рөл атқарғаны.
Сонымен қатар, мәселені отырықшы ... ... ... ... ... тән деп біржақты шешу де дұрыс емес деген ... ... ... ... /65/.
Түркі-соғды мәдени байланыстарының тағы бір саласы иран-түркі
тілдерінің тығыз байланыстары болып ...... ... ... ... қағанатында ресми жазу жүйесі қалыптасты. Осыған ... ... ... ... ресми жазуы ретінде түркі
немесе соғды жазуы пайдаланылды ма ... ... ... В.В. ... ... болып көтерді. Ресми жазу ретінде соғды жазуы ... ... ... ... ең алдымен түркі билеушілері соғды
жазуын білді ме және оны ... ... алды ма ... сұрақтарға жауап
іздеуден бастады.
Сондықтан, түркі-соғды байланыстары ішіндегі жазу мәселесі бойынша
зерттеуші жазба деректердің де мәліметтерін ... ... ... ... ... Түркілер өз жазуларымен қатар соғды, сондай-ақ
жаңа иран немесе парсы тілдерін де меңгерген дей келе, оның ... ... ... ... Ұлы Жібек жолымен байланысты
мемлекеттік, екіншісі - ... ... ... ... ... дінін таратушы манихей діндәрларының қызметіне байланысты болса
керек /65. 170б/. Өзара ... ... ... маңызды орын алатын
микромиграция құбылысы түркілер арасына қоныс аударған соғдылықтармен
байланысты ... ... ... ... ... манихей дінінің таралуымен түркі және иран ... ... жаңа ... ... деп ... ... ... В.В. Бартольд түркілердің мәдени деңгейінің жоғарылығын оларда
жазудың болуынан-ақ ... ... ... Орта ... ... өзі
түркілердің тек қытай мәдениетің ықпалында болғанын ғана ... ... ... ... ... ... Иран ... мәдени байланыстар
орнатқанын көрсетеді деп анықтай түседі /66/.
2.Орталық Азия халықтарының өзара байланыстары .
Орта ғасырлардың бас ... ... ... ... дүниенің кең-
байтақ аймақтары мен ... ... төрт ... ... ерекше көңіл аударады. Бұл «дүние ... ... ... тек ... тән ... көрінді. Суй (589-
618), ал содан соң Таң ... ... ... ... ... ... Канауджа қаласында болған үнді ... ... ... Қара ... ... ... бірлестігі,
Персия мен Византия сияқты құдіретті мемлекеттердің құрылуы әлемнің төрт
жағында орналасқан дүниежүзілік төрт ... ... ... ... ... асыл ... патшасының (Иран мен
Византия), солтүстіктегі сәйгүліктер патшасының (түрік қағанаттары),
шығыстағы ... ... ... империялары идеясының негізі болды.
Нақ сол идея ... ... да ... ... патшасы сонымен бірге
үнді философиясы мен ғылымының дамуымен даналық патшасы, адамдар патшасы -
мемлекеттік басқару және ... ... ... ... ... деп те аталды; сәйгүліктер патшасы жыртқыш аңдар патшасы ... ... екі ... ... ... біреуі (аңдар патшасы) Персияның,
содан соң арабтардың патшасы, екіншісі (ерлер патшасы) ... ... ... патшасы болды /67/.
Дәл осындай жағдай аталған елдердің мәдени үрдістері тоғысқан Жетісу
жерінде де ... ... ... өнерде, сәулет өнерінде,
қабырғадағы ... ... ... ... мен өлшемдердің
Шығыс және Батыс елдеріне таралуымен қатар музыка, би өнері, ... ... ... ... бір ... орын ... ... ойын-
сауықтар, музыканттар мен бишілердің, жабайы аңдарды ... мен ... ... өнер ... ... Бұл ... ... керек болмады, кезбе труппалар үшін тіл
кедергісі болған жоқ. Грек василевсіне де, Киев ... де, ... ... ... императорына да ұқсас нөмірлер көрсетілген /67. 194 ... В.В. ... ... ... тың ... ... ... мәдениеті өзінің даму барысында өз заманындағы
мәдени дамудың жоғарғы ... ... ... тығыз байланыстар
орнатқан. Олар бұл елдердің мәдени үлгілерін “жабайы көшіру” тәсілімен
қабылдаған жоқ, ... өз ... ... ... ... өз ... әрі өзіндік ерекшеліктерін сақтай отырып ... ... мұра ... Өз ... ... ... ... де
тек соғдылықтардың арасына ғана емес, басқа да көрші халықтар арасына кең
тараған.
В.В. Бартольд прогрестің басты факторы – ... ... ... ... ... ... қазір дәлелденіп отыр. Халықтардың
өркендеп дамуы немесе кері кетуі олардың ... ... ... табиғи
ортаға да байланысты емес, оның басты себебі олар халықтар ... ... ... алды ма, жоқ па, ... ... ... - ... атап жазбаса керек /68/.
Әрине, автордың көптеген пікірлерімен келісе алмаймыз. Оларды тарихи
тұрғыдан ... ... ... зерттеулер арқылы жоққа шығара аламыз.
Дегемен бізге қажеттісі автордың мәселеге деген көзқарасындағы идея. Бұл
идея - ... ... ... ... ... ... тарихи
тұрғыдан талдап баға беру кезінде ұлттық мүддені бірінші орынға ... ... ... ... аяулы азаматы, академик Ә. Марғұлан
Жамал Қарши туралы мақаласында ұлттық тарихымыз бен ... ... ... ... туралы былай деп жазды: «Қыпшақ
ұлысы тигізген бұл ... ... ... ... дейін белгісіз еді.
Оны Орта Азия халықтарының өзі сезбесе, Европа ғалымдары білген емес.
Осыларды дәлелге ... В.В. ... ... тілі ... ... болды», - деп зерттемей, үстірт айтқан пікіріне В.В. ... ... ... «Олай емес, шағатай тілі қыпшақ ... ... - деп ... жасайды.
Қазіргі біздің ғалымдар академик В.В. Бартольдтың жақын шәкірттері,
ол кісінің бұл айтқан пікірлерімен санаса ма, жоқ па ол ... ... ... ... тіл ... В.В. ... ... классификацияға бүтіндей
қиғаш жатыр. Бүгінгі ғалымдар тарихи өлшеумен жағрафиямен санаспай барлық
ежелгі әдеби ... ... ... ... деп жүр, оның ішінде қыпшақ
дәуіріндегі (X-XIV ... ... ... деп, ... (XIV-XVI) ғасыр соңғы көне өзбектікі деп атайтын ... ... ... ... еш ... жоқ, ... ... Бұл тілдерді
қолданған кезде осы күнгі Орта Азия халықтары әлі ... ... бәрі ... ... ... бұл екі ... біріктіріп «Көне
өзбек тілі» деу түсініксіз. Бұл тұрғыдан ... ... ... шығармаларының өзі «көне өзбек» жазуы болып шығады. Біздіңше көне
өзбек тілін Шайбани заманынан бастау керек. Одан ... көп елге ... ... ... ... ... ғылымда қалыптасқан түрінде
пайдалану керек.
В.В. Бартольд түркі мәдениетінің жаңа ... ... ... ... ... ... атап ... Зерттеушінің орта
ғасырларда орын алған түркі-араб-мұсылман мәдени ... ... шығу өте ... деп ... ... ... таңда араб-
мұсылман мәдениетінің негізгі ұғымдары ... ... ... ... айналып кеткен. Біз төл мәдениетімізді ауызға
алғанда оны мұсылмандық сипатынан ажыратып жатпаймыз.
Тарихи тұрғыдан ... ... ... мен ... ... олардың өзара әсері, яғни түркілер бұл
мәдениетке не қосты, одан не ... ... ... ... ... өте
маңызды орынға ие болып отыр.
Солтүстік Африкадан Үндістанға дейін кең ... алып ... араб ... ... ... ... мәдениетті тұғызды. Араб-
мұсылмен мәдениеті деген атқа ие болған бұл ... ... ... ... өркениет бесігі болған халықтар ... ... ... Бұл мәдени синтезге Орталық Азия ... да ... да ... ... (VІІІ-XІІІ ғғ) Еуразия ... ... ... ... соның ішінде ислам-түрік синтезі
проблемасының тарихнамалық мәселелерін қарастыру өзекті мәселелер қатарына
жатады.
Қазақстан даласына ислам діні Иран ... ... ... ... ... қабылдағаннан кейін таза мұсылман мемлекеті болып есептелетін
Сасанидтік Иран ... ... ... ... мен ... ... ең
жоғарғы сатыға көтерген сасан әулеті мен Қазақстан түркілері арасында
мәдени байланыстардың жаңа кезеңі ... ... ... ислам
діні келгенге дейінгі, яғни VІ-VІІІ ғасырлар кезінен ерекшелігі бұрынғы
мәдени ... ... ... ықпалымен жаңа сапалы сатыға көтеріліп,
мүлде жаңаша ... ие ... ел ... алғашқы кезде жалпы араб-мұсылман дәуірінің
әлемдік тарихтағы орнын барынша төмендетіп көрсетуге тырысу болды. Әлемдік
тарихты еуроцентристік көзқарас ... ... ... ... өткен тарихын зерттеу шығыстанушылардың аз ғана тобының міндеті
болып қалды. Алайда XVІІІ-XІX ғасырларда қалыптасқан бұл жаңа ... ... ... ... ... тысқары бола алмады.
Еуропалық шығыстанушылар исламды семиттік рухтың тура ... ... ... ұсына отырып, оны арийлік рухқа карама-қарсы
фанатизмге бой ұрғыш, артта ... ... ... ... ... бүтіндей
емес бөлшектеп қарастыруға бейім дін деп айыптады. Көптеген зерттеушілер
арабтар мен басқа да ... ... ... ... ... ... /69/.
Дегенмен ислам мен ортағасырлық араб-мұсылман мәдениетінің орны, әлем
халықтарының мәдени дамуына ықпалын объективті зерттеу В.В. ... ... ... ... ... айтқандық емес.
Көптеген зерттеушілер ортағасырларда түркі билеушілерінің қол астында
болған ... ... ... бағыттардағы ілгерілеушіліктерді дұрыс
бағалағандарымен, Түркістан көшпелілерінің дәстүрлі мәдениетімен
таныстығының аздығы ... ... ... ... ... ... ... мұсылман әлемі тарихындағы алар орнын көрсете
отырып, бірақ мұның себебін түсіндіре алмайд /70/.
Белгілі зерттеуші В.В. Бартольд ортағасырлық Орта Азия мен ... ... ... ... ... жазған зерттеуші ғалым ретінде
танымал екендігі ... ... ... ... ең маңызды
мәселелердің бірі болып табылатын ислам дінін қабылдау мен түркі-мұсылман
мәдени байланыстары мәселелерін де ... ... ... ... ... осы ... ... және жанама түрде болса да
қатысты болып келеді. Арабтардың келуі және ислам ... ... ... да ... сияқты Орталық Азияның, сондай-ақ Қазақстан
халықтарының қоғамдық өмірінде араб тілі кең өріс алды. Бұл тіл ... ... тілі ... ... ... ол ... түрлі халықтырдың
мәдени жетістіктерімен алмасуына ықпал етуші прогессивті тіл ... ... ... толық бағындыру ешқашан болған емес
және түріктер өз тілдерін ешқашан жоғалтқан емес, бірақ араб ... ... ... ... тілі ... ... және ... бола алмады” /71/.
X ғасырда түркілердің Орта Азиядағы Саманилер билігін ... өз ... алуы В.В. ... ... айтсақ аймақтағы мәдени
өмірге ешқандай әсерін тигізген жоқ. “Түркілердің елді жаулап алуы мәдени
дамудың табиғи процесін ... ... ... ... ... ... саманилар
мемлекетін жаулап алардан бұрын түркілердің өзі ... ... ... ... ... қабылдаған түркі-көшпелілер мұсылман
мәдениетінің ықпалына ... Бұл ... ... ... ... пен әскери өмір-салттарын жоғалтуға әсер етті ... ... ... ... шет елдік және кеңестік тарихшылардың еңбектерінде
түркілердің мұсылман дінін қабылдағаннан кейін, ... өз ... ... де ... ... салттарына берік болғандарын атап өтеді.
Бартольд мұсылман дінін қабылдаған түркілер тек ... ... ғана ... сондай-ақ мұсылмандықты қабылдағанға дейінгі парсы
әдебитеті үлгілерін де қабылдап, оны өз тарихтарының бір ... ... ... туралы жазды. Бұған мысал ретінде түркілердің
өздерін ирандықтардың көшпелі турлармен күресін ... ... ... ... ұрпағымыз деп есептеуін келтіреді.
Мәселен XІ ғасырда Махмұд Қашқари Тюнге батыр есімімен келтірілген жырды
аудармасында Афрасияб деп өзгерткен ... ... ... ... ... XІ ғасырдағы дамуы туралы
зерттеу еңбегінде мұсылман-парсы әдебиетінің ... ... ... өте ... ... ... классикалық түркі тілді әдебиет
шығармаларын ... жазу ... ... ... поэтикалық
формалардың дәстүрлілігін көрсетеді. XІ ғасыр поэзиясы үшін араб-парсы
поэтикасы классикалық ... ... ... болды. Осылайша араб-
парсы поэтикасы түркі тілдес ... ... ... ... ... ... өмірге келуіне жағдай жасады, - деп көрсетеді /73/.
Атап өтетін бір ... ... ... ... ... ұғымы
төңірегінде ұзаққа созылған пікірталастар орын алды. Пікірталастар «араб
мәдениеті» деген ұғымға қай халықтың ... ... ... деген талас
төңірегінде өрбіді. Осы бағыттағы пікірлерді талдай отырып, М.А. Салье
мынандай қорытындылар жасайды:
- «Ортағасырылық араб ... ... ... ... түбегінің
тұрғындарының немесе таза арабтар мәдениетін айтуымыз керек. Отағасырылық
Шығысқа тән біркелкі ... ... ... пікірлер шындыққа жанаспайды.
Бұл негізінде, буржуазиялық елдердің Шығыс халықтарының, соның ... ... ... мәдени даму деңгейін төмендету үшін негізделген шындыққа
жанаспайтын пікір.
• Панарабистердің халифат халықтарының ... мен ... ... ... ... бүл ... ... халықтар арасындағы
мәдени байланыс құралы болғандығын мойындай отырып, тілдің қандай да
болмасын бір халықтың мәдени ... ... ... ... ... ескеруіміз керек.
• Ислам пайда болғанаға дейінгі араб халқының мәдени деңгейі жаулап
алған халықтармен салыстырғанда төмен болған, ... ... ... ... ... ... ... араб халифаты құрамына
кірген және исламды қабылдаған халықтар, ... ... Орта ... ... ... ... назар аударатынымыз араб-мұсылман
мәдениетіндегі Орта Азия халықтарының ... мен ... ... ... Бірақ, бір ескеретін жағдай бұл жерде Орта Азия халықтары ... ... ... ... ... ... ... Қазақстанның түркі тайпаларымен
этникалық, саяси, ... ... ... ... ... ... ... мәдени ықпалы көшпелілірдің исламды
қабылдауының бірден-бір ... ... ... баса ... Зерттеуші
осы бағыттағы ойларын басқа зерттеулерінде ... ... ... ... ... процесі арабтану процесі емес деп атап көрсетеді.
Мәселен VIII ғасырдың аяғына таман кезден бастап-ақ араб ... ... ... ... ... ... маңызды орындарды иелене
бастайды. Жаңа өркениетті қалыптастырудың тең дәрежелі қатысушылары ... ... мен ... ... ... ... ... халифат
қалаларында өз отандарындағы белсенді мәдени қызметпен айналысты. Түркілер
империяның әскери - саяси және ... ... ... рөл ... ... парсылар, түркілер, евхейлер мен индустар Бағдатта, ... мен ... өмір ... ... ... әскери карьера жасауының
өзі көп нәрсені аңғартса керек деп түйіндейді.
Ортағасырлар мен қазіргі заман аралығында бірнеше ғасырлар өтіп, ... ... ... мен ... үрдістер ауылы алыстағанмен, оның
салдарлары әлі де ... ... ... дәл ... ... біріне, яғни XІ-XІV ғасырлардағы Орталық Азия мен Қазақстан
территориясын мекендеген түркі тайпаларының ... ... ... ... алуы мен осы ... ... саяси, діни және мәдени
өміріндегі ... ... ... зерттей отырып, мынандай қорытындыларға келеді:
Ирандағы жергілікті ... ... бір ... ... ең ... араб ... ... нәтижесінде мұсылман әлемінде
орын алып, кейін үзіліп қалған интеграциялық ... одан әрі ... ... ... мемлекеттерін құрған түркілер, халифат
билеушілерінің ... және оның қол ... ... ... ... теріс әсер етуі салдарынан рухани наразылықтар ретінде
пайда болған әртүрлі діни ағымдардың ... ... ... ... ... ... ... исламның негізгі мұраттарынан
алшақтаған діни ағымдар күш алып, тіпті, өз антиисламдық ... ала ... ... ... ... ... ... түркілер ислам мемлекетінің сыртқы жаулары: Византия
империясы, кресшілер, шығыстағы ... ... ... ... ... ауық-ауық ұйымдастырып отырған әскери
жорықтарының бетін қайтарып, ... ... ... ... ... де ие ... XІІІ-XІV ғасырлардағы монғол-түркі көшпелілері орнатқан
Ильхан-Хулагулер билігі де ... ... ... ... ... ... әлемінің біртұтастығының беріктігіне
айтарлықтай әсер етті.
Бұл зерттеу ... ... ... ... ... осы ... ... бірауыздылықтың болмауынан әлі де ... ... ... саяси-мәдени тарихында өздеріне лайықты
орнын ала ... ... ... ... ... ... Иран ... ықпалын рухани және
материалдық өмірдегі өзгерістер деп ... алып ... ... ... ... ... түркілер билігі тұсындағы
Ирандағы дін мен руханият саласындағы өзгерістер контексінде қарастырған.
Ортағасырлар бойы дала көшпелілерінің талай ... ... ... ... үшін олар ең ... осы ... ... діні мен өркениетінің
өркендеуіне атсалысуымен маңызды. Ортағасырлық ислам өркениетінің кез-
келген саласынан дала ... ... ... болады. Діни
алауыздықтан қажыған ислам әлемінде ортадоксальды ислам үшін ... ... ... ... ... ... дәстүрлі исламды
мемлекеттік дәрежеге көтерулерін маңызды шара деп бағалайды /75/. Мысалы
шиизм алғашқы ерестік сипатынан айрылып, сопылық ... ... ... ... -қайшылығын ретке келтіреді /74/.
Түркі халықтары ислам мәдениетін тек жай тұтынушылар ғана емес, ... ... ... ... ... біріне айналды. Жоғарғы
мәдениетті белсенді түрде қабылдап, игеріп, оны ары қарай жасампаздықпен
дамыту үшін ... ... да ... тарихи іргетасы болуы, мәдени
дамудың жоғарғы сатысында тұруы шарт. Дәл, осы ... ... ... ... мәдени дәстүрлерінің болуы, түркі халықтары мәдениетінің
араб дәуірінде ерекше гүлденуіне негіз болды. ... ... ... ... ұрығының түркілер топырағында өніп шығып, гүлденуі мүмкін
емес еді, - деп жазады /76. 324 б/. ... әрі ... осы ... ... ... ... ұлы ... өз заманынан
озып, ең жоғарғы интеллектуалдың деңгейге жетуі өз ... ... ... ... ... ... сіңіріп, одан ары қарай дамуына
сырттан жаңа бір ... ... деп ... ... деп ... Жетісуда
егіншілік пен қалалық өмір XІІІ ғасырдан бастап құлдырады. ІX-XІІІ
ғасырлардағы отырықшы өмір мен ... ... ... ... діні
және Ұлы Жібек жолы арқылы мұсылман мәдениеті үлгілерінің таралуы ... рөл ... ... ... ... ... ... өрістеуі,
қалалар типінің өзгеруі мен қоғамдық моншаның ... ... ... ... көзқарастың қалыптасуы, товар-ақша айналымының кеңеюін араб-мұсылман
мәдениетінің ықпалымен байланыстырады. Орталық Азия ... ... ... ... ... басты факторы – ислам дінінің ... ... ... оң ... және ... халықтарының мұсылман
мәдениетін қабылдауға әзір болуы. Арабтардың келуіне дейін-ақ түркілердің
бай ... ... ... олардың жаңа дінді қабылдай отырып мәдени
дамуында жаңа сапалы сатыға көтерілуіне негіз ... ... ... ... алу ... ... 751 ... Талас шайқасы
түркілерге емес, керісіне түркілермен біріге отырып Қытай ... ... ... ... мен ... исламның гүлденген
өлкесіне айналды. Орталық Азия ... ... ... Таяу ... ... ... сыртқы жаулардан қорғаушыларға айналды. Олар
билеушілер мен қолбасшылық дәрежеге дейін өсе отырып, өздері ... ... ... және ... ... оң ... етті.
Тәңіршілдік – монотеистік сипаттағы діни жүйе. Ол бір құдайды мойындайды
және орталықтанған ... ... ... империясының, кейіннен
қағанаттардың идеялогиясы ретінде қызмет еткен.
Тәңірге табынудың идеялық негізі – табиғат ... мен ... деп ... ... табылады. Тәңіршілдік сана әр заттың иесі, жаны бар
деп пайымдайды. Дүниенің барлық объектілері адам секілді, оларға сезім мен
сана ... ... ... дін ... ... ... түсініктер
мен идеялардың жиынтығы ретінде, табиғи құбылыстарға ... ... ... ... Жеке бір ... қан ... ... десек қате
болады. Тәңірге сенудің терең тарихи тамырлары бар. Ол ... дін ... ... ... бейнесі б.э.д. бірнеше ғасырлар бұрын пайда болған Орталық
Азиядағы ең көне мифологиялардан келіп шығады. ... ... шығу ... ... және ... ... ... шумерлік «дингир» сөздерімен
байланыстырыла қарастырылады. Бұл сөздердің бәрі бір мағынаны – ... көк ... ... ... ... құдайлардан айырмашылығы Тәңірі
материяланбаған, ол – рух, бүкіл тіршіліктің иесі.
«Тәңірі – құдай», -деп ... ... Ұлы Абай да ... ... ... көп ... ... ұғымына айналуы VII-VIII ғасырларда Орталық
Азияда ... ... ... ... ... ... ... идеясы
Түрік қағанатының билігін уағыздап, дәріптеді.
Қоршаған орта, табиғат көшпелі түрік ... ... көзі ... маңызды рөл атқарады, бұған қоса олардың кәсіби
қызметі, яғни малды күтіп-бағу табиғи-климаттық жағдайларға тәуелді ... да ... діни ... табиғатқа табынушылық сипат
алды.
Тәңір-құдайдың пайда болған уақыты қай кез деген мәселе ... ... бір ізді ... француз ғалымы Жан-Поль Ру біздің
заманымыздың аз алдында десе, ... ... ... V-III ғ.ғ ... ... лингвист-ғалым О.Сүлейменов Шумер ескерткіштері негізінде б.з.б
IV мыңжылдықта пайда ... ... ойды ... Ол: ... пайғамбар
туғаннан 4 мың жыл бұрын философиялық ілім ретінде қалыптасып, жер
бетіндегі ескі ... және ... ... анасы болып,
ежелден мысыр діндеріне елеулі әсерін тигізген тәңіршілдік”,- деп жазды.
Өзінің мәні ... ... ... ... жақын болды. Діни
көзқарастардың дамуы барысында көк аспан сияқты Тәңіріні барынша ... ... ... ... ... ... ұғымдағы Тәңірі
өзіне космосты, оның көзге көрінетін ... ... ... ... адамды, табиғат құбылыстарын, жан-жануарды, өсімдіктерді
қамтиды. Енді ... ... және ... ... ... ... ... Тәңірі туралыұғымға айналады. Тәңірі әрі
рух, әрі дене, әрі олардың бірлігі секілді бейнеге ие болды.
Қытай жылнамаларында жужандардан шыққан жас ... ... ... ... ... теле және ... тайпаларында шамандар қызмет
ететіндігі және ... ... ... ... ... ... қойды
көметіндігі айтылады.
Зерттеуші Ә.Қоңыратбаев шамандық ... ... ... ... тән ... ... одан әрі: ... діні – түрік қағанаты
заманында толық туып қалыптасқан жол еді. ... умай ... ... ... ... жаңа ... айналады, оның басы бақсылар болғанымен, нағыз
иелері – Қорқыт аталар, Бабай түктілер болған еді. Бұл ... Сыр ... ғ.ғ. ... - деп ... ... ... ... деген мәселеге Ә.Қоңыратбаев былай
жауап берген: «Рас, шаманизм буддизмнің бір хабабы болған. Ол VI-VII ғ.ғ.
Үнді ... ... ... пен ... ... соң ... ... шамандықты зерттеуші тағы бір ғалым Л.П.Потапов бұған қарсы
мынандай уәж айтады: «...көне ... ... ... ... ... шығарып, құрбандық шалуға тиым салынды. Сондықтан шамандық Үнді елінен
келді деген дұрыс емес».
Француз ғалымы М.Элиада (Шаманизм және оның жүзеге асу ... 1951) өз ... көне ... ... ... дін ретінде
болды десе, екінші француз оқымыстысы Жан-Поль Ру (VII-VIII ғ.ғ. Орхон
түріктерінің ... ... 1962) ... дін ... ... ... қарама-қайшы пікірлердің ішінде Л.П.Потаповтың көне түріктерге
дейін ғұндарға, онан соң түріктердің өз арасында ... ... ... ... ... әрі лингвисті Жан-Поль Ру көне ... ... ... айтылмайтындығын дәлелдеген. Ғұлама
түрколог В.ВБартольд «Түріктердің шамандығы ... ... ... «қам» сөзі ешбір жерде кездеспейді»,-деп жазды.
Алайда түріктанудағы осындай мәселелерді басқа деректерге сүйене
отырып ашуға болады.
«Қам» ... ерте ... ... деректерге кездеседі. Ол
туралы ең алғашқы мәлімет V ғасыр ортасында еуропалық ... ... ... жоғары шаманды «қам» деп атаған. Ата қамның қызметіне
халықтың шаруашылығына қай айлар мен жылдар қолайлы ... білу ... ... яғни ... ... ... ... ие болғандар мемлекет басқаруға
қатысқан. Еш-кам титулын Атилланың өкіл әкесі алған.
VI-VIII ғ.ғ. Тан ... ... ... ... ... деп ... ... мемлекет басқару ісіне ғана емес, мемлекет негізін қалауға,
емшілік қызметін атқаруға т.б. қатысады.
Араб тарихшысы Васаф-шах түрік қағандары ... етті ... ... жору ... ие ... деп ... ... «Әр жыл сайын қаған ақсүйек ... шалу үшін ... ... ... ... ... ал ... ортасында Көк тәңірге арнайы ... беру үшін өзен ... ... В.В. ... өз ... ... ... дін
мәселелесіне көңіл бөле отырып, Араб-мұсылман мәдениетінің ерекшелігін
көрсетеді. Ол діннің таралуына ... ... ... ... ... ... ... да есінен шығармайды. Алайда, В.В. Бартольдтің
кейбір діннің таралуына байланысты ... ... ... ... де көп. ... В.В. ... Орта Азия ... арасында
мұсылман дінінің таралуы мен соның негізінде халықтардың мәдени, рухани
жағынан байланысқа түсу мәселесіне ерекше ... ... ... ... ... ... ... рухани дамуындағы ерекшеліктерін
баса көрсетіп береді.
ПАЙДАЛАНҒАН ... ... ... ... түріктер», 346 бет.
2) М.Қашқари «Түбі бір түркі тілі», Алматы, 1993 жыл, 11-12 ... ... ... ... 1990 ... ... О.Сүлейменов «Тәңірге табыну», Аз и Я, 264-265 бет.
В.В.Бартольд «Тюрки», Алматы, 1998 жыл, 6 ... ... Азия ... ... ... және түркі
жеріндегі Ислам дініне дейінгі діндер»

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исламның әлемге таралуы5 бет
АҚШ пен НАТО: ланкестікпен күрес7 бет
Патша үкіметінің қазақстандағы діни саясаты5 бет
Сұйықтың қозғалысы Сұйықтың ағын сызықтары мен түтіктері4 бет
Түркілер дәуіріндегі түрлі мәдени байланыстар31 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан теорториясы алғашқы қауымдық құрлысы.4 бет
"Қазақ жеріндегі исламның таралуы."96 бет
XXI ғасыр басындағы Қазақстан-АҚШ өзара ынтымақтастығына энергетикалық әлеуеттің ықпалы және мәні107 бет
«Экологиялық – құқықтық реттеудің түсінігі, мәні. Қоғам мен табиғаттың өзара байланысы.»32 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь