Eciмшe туралы жалпы түсінік

І. Кіріспе.
Eciмшe туралы жалпы түсінік.

II. Heгiзгi бөлім.
1.тарау. .ған, .ген, .қан, .кен, .мақ, .мек, .бақ, .бек, .пақ, .пек формалы есімшелердің жасалуы.
2.тарау. .ар, .ер, .р, .с, .атын, .етін, .йтын, .йтін формалы есімшелердің қолданылуы.
3.тарау. "Қызыл жебе" романындағы есімшелердің формаларына талдау.
III.Қорытынды.
Есімшенің көнеленген формаларының қолданылуы.
Диплом жұмысының көкейкестілігі: Диплом жұмысында грамматиканың басты объектісі туралы сипаттама беріліп, тілдің сала-сала жүйелерден құралатыны, олардың ұқтастығы, сол жүйелерге тән белгілі заңдылықтардың негізінде болатындығы туралы нақты мысалдар келтірілген. Грамматикалық ұғымдар мен грамматикалық категориялардың бір-бірімен диалектикалық бірлікте болатыны сөз бола отырьп, тілдегі әрбір сөздің лексикалық мағынасымен бірге грамматикалық мағынасы да болатыны дәйекті келтірілген. "Қызыл жебе" романындағы есімшелердің жасалуы, олардың қолданылуы айқын қарастырылған.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті: Жұмыстың негізгі мақсаты романдағы есімшелердің жасалуында есімдерге жақындығын ашып көрсету. Етістікке жақын белгілерін синтетикалық жолмен, есімдерге жақын белгілерін аналитикалық жолмен ашып көрсету. Сонымен қатар есімшенің романдағы -ған, -ген, -қан, -кен формасы мен -ар, -ер, -р, -атын, -етін, -итін формаларының қолдану аясын нақты дәлелдеп көрсету болып табылады.
Диплом жұмысының зерттеу әдістері: Романдағы есімшелердің қолдану жүйесіне жан-жақты талдау жасалған. Олардың негізгілері: сипаттама әдісі, компонентті талдау, кұрылымдық (структуралық) әдіс.
Диплом жұмысының теориялық және практикалық мәні: Диплом жұмысында қазақ тілі морфологиясындағы іргелі ұғымдармен байланысты кейбір міндеттерді талдауға ықпал еткен, ғылыми жүйемен дәлелденген есімшенің есімдер тобына жақындығын романнан нақты дәлелдермен көрсеткендігі. Келешекте осындай нақты талдау үлгілері лицей, колледж, гимназия және қазақ тілін тереңдетіп оқытатын оқулықтарға ендіріп, етістік құрамында қарастыруға дәлелді.
1. М. Ә. Қараев. "Қазақ тілі" (Фонетика, лексикология, морфология,
синтаксис) "Ана тілі". Алматы. 1993 ж.
2. А. Ысқақов. "Қазіргі қазақ тілі' "Ана тілі". Алматы. 1993 ж.
3. Ш. Бектұров, М Сергалиев."Қазақ тілі. Алматы, "Білім" 1994 ж.
4. "Қазақ тілінің қолданбалы грамматикасы" Астана. 2003 ж.
5. "Қазақ тілінің грамматикасы" Алматы. 1969 ж.
6. "Қазақ грамматикасы" Астана. 2002 ж.
7. М. Оразов. "Етістік" Алматы. 2003 ж.
8. А. Ысқақов. "Қазіргі қазақ тілі" (Морфология) "Ана тілі". Алматы. 1991ж.
9. С.Хасанова. "Қазіргі қазақ тілі морфологиясынан пысықтау
жаттығулар". ьАна тілі. Алматы. 1991 ж.
10. "Қазақ тілінің грамматикасы" (1-бөлім). Морфология. "Ғылым"
баспасы. Алматы. 1967 ж.
11. С. Исаев. "Қазақ тілі" "Рауан". 1996 ж.
12. Т. Аяпова "Қазақ тілі" (Негізгі оқулық) Ғылым баспасы, Алматы. 1998ж.
13. Ә.Ахабаев, Б.Омарова. Қазіргі қазақ тілінен лабораториялық
жұмыстар" (Морфология). Оқу құралы. "Қазақ Университеті". Алматы.1992 ж.
14. К. Аханов. "Тіл білімінің негіздері" (Оқулық) "Санат баспасы. Алматы.1993ж.
15. Ж. Түймебаев "Қазак тілі". "Қазақстан" баспасы, Алматы. 1996 ж.
16. М. Томанов. "Қазақ тілінің тарихи грамматикасы". (Фонетика,
морфология). "Мектеп" баспасы, Алматы. 1981 ж.
17. М. Серғалиев, А. Айғабылов, О.Күлкенова. "Қазіргі қазақ әдеби тілі' (Морфология және синтаксис). Оқу құралы. "Ана тілі" баспасы,
Алматы. 1991 ж.
18 Қ. Әміреұлы. "Көркем шығармалардағы сирек қолданылатын сөздерді түсіндіру". "Рауан" баспасы, Алматы. 1998 ж.
19. К. Аханов "Грамматика теориясының негіздері". Оқу құралы. "Санат"
баспасы, Алматы. 1996 ж.
20. К. Сариева "Қазақ тілі". Білім" баспасы, Алматы. 2000ж.
21. Н. Оралбаева, Н.Әбдіғалиева, Б.Шалабаев Практикалық Қазақ тілі
Ана тілі баспасы, Алматы 1992ж.
22. Н. Оралбаева, Ә. Абылақов. "Қазақ тілі". "Ана тілі баспасы, Алматы.
1992 ж.
23. Б. Мырзаханова. "Қазақ тілі". Оқу құралы. Республикалық баспа кабинеті, Алматы. 1996 ж.
24. И. Маманов. "Қазақ тілі". Оқу-педагог баспасы, Алматы. 1961ж.
25. III. Құрманбайұлы. М.Мамаева, А.Сыбанбаева. Қазақ тілі "Білім"
баспасы, Алматы. 2001 >к.
26. Т. Қордабаев, "Қазақ тіл білімінің мәселелері". "Рауан" баспасы.
Алматы. 1991 жыл.
27. Ш. Мұртаза. Екі томдық шығармалар. II том. "Қызыл жебе' (Роман).
'"Жазушы" баспасы. Алматы. 1982 ж.
28. Т. Қордабаев. "Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі" "Санат" баспасы, Алматы. 1995 ж.
29. В.В. Виноградов. Русский язык. Москва - Ленинград. 1947 г
        
        Жоспар:
І. Кіріспе.
Eciмшe туралы жалпы түсінік.
II. Heгiзгi бөлім.
1-тарау. -ған, -ген, -қан, -кен, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, ... ... ... -ар, -ер, -р, -с, ... -етін, -йтын, -йтін формалы есімшелердің
қолданылуы.
3-тарау. "Қызыл жебе" романындағы есімшелердің формаларына талдау.
III.Қорытынды.
Есімшенің ... ... ... ... көкейкестілігі: Диплом жұмысында грамматиканың басты
объектісі туралы сипаттама ... ... ... ... ... ұқтастығы, сол жүйелерге тән белгілі ... ... ... нақты мысалдар келтірілген. Грамматикалық ұғымдар мен
грамматикалық категориялардың бір-бірімен диалектикалық бірлікте болатыны
сөз бола ... ... ... ... ... ... бірге
грамматикалық мағынасы да болатыны ... ... ... ... есімшелердің жасалуы, олардың қолданылуы айқын қарастырылған.
Диплом жұмысының мақсаты мен міндеті: ... ... ... ... жасалуында есімдерге жақындығын ашып көрсету.
Етістікке жақын белгілерін ... ... ... ... ... ... ашып көрсету. Сонымен қатар есімшенің романдағы -ған,
-ген, -қан, -кен формасы мен -ар, -ер, -р, -атын, -етін, -итін ... ... ... ... ... ... ... жұмысының зерттеу әдістері: Романдағы есімшелердің қолдану
жүйесіне жан-жақты талдау жасалған. ... ... ... әдісі,
компонентті талдау, кұрылымдық (структуралық) әдіс.
Диплом жұмысының теориялық және практикалық мәні: Диплом жұмысында
қазақ тілі ... ... ... ... ... талдауға ықпал еткен, ғылыми жүйемен дәлелденген есімшенің
есімдер тобына ... ... ... ... көрсеткендігі.
Келешекте осындай нақты талдау үлгілері лицей, колледж, гимназия және қазақ
тілін ... ... ... ... ... ... ... жұмысының зерттеу объектісі: Диплом жұмысында қазіргі қазақ тілі
морфология саласындағы бір тұтас жүйе ... ... ... орыс ... ... ... ... алынды. Әсіресе А. Ысқақов,
М. Оразов, Ш. Бектұров, М. Серғалиев, Б. ... ... ... Б.Қасымова және тағы басқа ғалымдардың монографиялар мен
оқулықтарындағы тұжырымдары негізге алынды.
Диплом жұмысының жаңалығы: Осы ... ... ... ... ... айтылып, арнайы қаралған. Бұл жұмыста ... ... ... ... ... ... ауқымды сөз болған. Оның
қолдану ерекшеліктеріне талдаулар жасалған.
Диплом жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспе, негізгі бөлім ... ... ... ... жалпы түсінік.
II.Негізгі бөлім.
1-тарау. -ған, -ген, -қан, -кен, -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек
формалы есімшелердің жасалуы.
2-тарау. -ар, -ер, -р, -с, ... ... ... ... формалы
есімшелердің қолданылуы.
3-тарау. "Қызыл жебе" романындағы есімшелердің формаларына талдау. ІІІ.
Қорытынды.
Есімшенің көнеленген формаларының қолданылуы.
Кіріспе.
Есімше туралы жалпы ... қор мен ... ... ... ... ... тығыз
байланысты екі саласы. Сондықтан олар үнемі бірлікте жұмсалады. ... бұл ... - ... пен ... ... өзді-өзіне тән
ерекшеліктері мен кызметтері бар ... ... Сол ... ... ... ... ... тіл ғылымының лексикология және ... ... екі ... ... ... тіл ... осы екі ... да,
сайып келгенде, тексеру объектісі етіп сөзді алады. Өйткені сөз дегеніміз
тілге негізгі таяныш та, ... да ... ... ететін аса күрделі тұлға.
Оны, демек, сөзді күрделі категория деп ... ... оның ... ... ішкі ... ... шығу және даму ... ... ... ерекшелігі, түрлену және ... ... бар. ... ... ... категория екендігі байқалады.
Сөздің лексикалық мағынасымен жарыса, қос-қабаттала өмір ... ... ... білдіретін формаларын грамматика ғылымы
тексереді.
Ойдың әрі анық, әрі жатық болып айтылуы үшін сөздер тілдің құзырындағы
әр ... ... ... ... ... қарым-қатынасқа түседі.
Өйткені адам жеке сөздер арқылы айқын ... ... ... тек ... ... мен тәсілдер арқылы ғана түсіндіреді.
Мысалы: Жаз үлгі жас бер үшін деген жай сөздердің тобы мен ... ... ... үшін (Абай) деген тіркесті салыстырсақ, бұдан грамматикалық
тәсілдер де ... ... ... өмір сүретін, ойдың түсінікті
болуына қызмет ... аса ... ... ... ... ... көрінеді.
Тілдегі грамматикалық амалдар мен тәсілдердің ... ... ... деп ... ... ... таянышы да,
тиянағы да сөз бен сез ... ... Олай ... ... ... құрылысы қашан да болсын сөзге сүйенеді де, сол сөз ... ... ... ... ... ... ... ғылымы
тексереді. Грамматика ғылымы морфология және синтаксис деп аталатын екі
салаға бөлінеді. Морфология сөзді және ... ... ... ... жеке-дара қала. бермей, ... өзге ... ... жұмсалады да, қызметі түрленіп, оған орай, ... ... да ... ... ... ... ... ол өзгерістердің бәрі де қалай болса
солай жүйесіз туа салмайды, тілдегі қалыптасқан ... жүйе ... ... ... ... ... ... мен қызметін
анықтағанда, олардың іштей тиісті жүйе-салаларын айқындап алып, әр салаға
лайық грамматикалық мағыналар мен ... ... ... ... ... ... ашады. Осындай талдаудың
нәтижесінде морфология сөздің жасалу, түрлену, өзгеру жүйесін, бөлшектену,
қолданылу ерекшеліктерін саралайды. ... ... ... бірі - есімше. Есімше мағынасы
жағынан етістіктерше болымды және ... ... ... ... ... ... ... Бірақ түрленгенде есімдерше көптеледі,
септеледі. ... Осы ... ... сөйлемде атрибуттық
және предикаттық мағынаға ие ... да, әрі ... әрі сын есім ... ... ... - ... аффикстер арқылы жасалатын категория. Есімше
жұрнақтары тілдегі сөз өзгертуші аффикстер арқылы жасалатын категория.
Бұлар ... ... да, ... мағынасы жағынан да есімше
жасалған ... ... ... Осы аффикстердің фонетикалық вариантының
болуы оның түбірге ... ... ... дәлелдейлі.
Ол сынды белгілі бір шаққа балап көрсетеді. ... ... ... көпшелі сынын бейнелейді. Мысалы: Үй маңы өрбіп келе жатқан
бәйтеректер. (Мүсірепов).
Күндердің ... сол екі ... ... ... ... екі сұлу жасы болыпты. (Әуезов).
Ал, сын есім ... ... ... ... байланыссыз тұрақты
ерекшелігін, қасиетін көрсетеді: жақсы киім, жүйрік ат, қызық кітап, тағы
басқалар. [3]
Сонымен, есім ... ... ... ... де, ... ... қолданылатын етістіктің түрі есімше деп аталады. Есімше етістік
пен сын есім ... ... ... ... есімшеден етістікке тән
негізгі ерекшеліктердін бәрі де табылады. Мысалы: Мәдениет дамыды, ... ... ... Отан гүлденді сияқты етістіктер: өркендеген
халық, дамыған мәдениет, гүлденген дала, орындалған тілек, гүлденген ... ... ... өркендеген, дамыған, гүлденген, орындалған
дегендердің негізгі етістік болғанымен, қызмет жағынан ... ... ... ... ... ... болып тұр.
Сөйтіп, есімшенің басқа бір белгісі - мұның ... ... ... ... ... ... етістік категориясы бола тұрып,
зат ... ... ... сапа ... ... ... сын есімге, кейде зат есімге де ұқсас. Бұл ұқсастық тек қызметі
жағынан ғана емес, морфологиялық кұрылымы жағынан да ... ... ... әрі ... әрі ... ... ... Сонымен
бірге, есімшенің қызметі де әркелкі болып келеді. Мысалы: Ол ертең келер,
саған жолығар дегендегі келер, ... ... ... ... ... ... ... - тозбайтын тон, таусылмайтын кен" дегендегі
тозбайтын, ... ... сын есім ... ... зат ... қызмет көрсетіп тұр. Сондай-ақ, "Білмегенің білгендеріңнен үйрен"
дегенде, білмегенің, білгендеріңнен сөздері ... ... ... септік жалғауларын қабылдап. түрленіп тұр. [5]
Есімше -ған, ... -қан, ... -ар, (-ер, -р, -с), ... (-етін,
-йтын, -йтін), -ушы, (-уші), -мақ,(-мек, -бақ, -бек, -пақ, ... ... және ... ... ... ... ... және
болымсыз формаларына, етіс категориясының барлық түрлеріне ... ... Ал ... рай, бұйрық рай, шартты рай ... ... ... ... оның ... ... тән негізгі ерекшеліктердің бәрі де
табылды. ... ... түрі ... ... -ма // -ме, -ба //
-бе, -па // -пе аффикстерінің қосылуы ... ... ... да ... ... ... сол ... жатқызылады. [7]
Есімшеге анықтама бергенде, оның ең ... ... ... қоса қамту керек Өйткені қандай сөздің болмасын өмірі сөйлемге,
сөздік қоршауға байланысты. ... ... ... анықтама беру керек
сияқты: "іс-әрекеттік мәнін заттың ... ... ... отырып,
бірде етістік, бірде есімдер қызметін атқаратын, есімдерше де, етістіктерше
де түрленетін ерекше форма" [8]
Есімше ... ... ... ... атқарады. Олар:
1. Есімшелер есімдердің алдынан келіп, анықтауыш қызметін
атқарады. Мысалы: Оқыған кітап, ... ... ... ... ... ... жалғауымен келсе, баяндауыш қызметінде
жұмсалады. Мысалы: Мен алғанмын, сен көргенсің, олар
көрер.
3. Есімшелер зат есім ... ... ... және ... ... ... Мысалы:
Сен білгеніңді үйрет. Көргеннен көрмеген көп.
Шындығында, екі сөз тобына тән белгілері бар бұл форманы қай сөз табына
тән белгілері бар бұл ... қай сөз ... ... ... ... ... басын ашып, түсінікті болу жағын қарастыру үшін екі сөз
табына тән тұстарын санамалап барып ... салу ... деп ... Есімшенің есімдерге жақындығы мен өзгешеліктері:
а) Есімше формалары сын есім сияқты заттың белгісін аңғартып, сөйлемде
қандай ? ... ... ... ... ... ... атқарады. Бұл
жағынан есімшенің сын есімнен айырмашылығы байқалмайды. Бірақ сын есім ... ... ... ... анықтап аңғарған кісіге бірдей емес.
Мәселен,
көк шөп көгерген шөп
ақ шаш ... ... ... қызарған орамал
деген мысалдардағы ... ... ... ... ... ... айырмашылыққа назар аударайық. Сын есімдер
заттың тұрақты (статистикалық) белгісін білдірсе, ... ... ... болған өзгерісті (динамикалық) аңғарып тұр.
ә) Есімшелер сын есім сияқты көптеліп, тәуелденіп, септеліп заттанады.
Сөйлемде бастауыш, толықтауыш қызметін ... ... ... ... ... "Көрмес түйені де көрмес" дегенде бірінші көрмес
атау септігінде тұрып бастауыш, екінші көрмес сөзі жіктеліп, 3-жақ ... ... ... ... ... тұр. ... айтып қал,
Енді айналып келгенше" дегенде айтар есімшесі әрі тәуелденіп, әрі септеліп
толықтауыш болып тұр.
б) ... ... ... ... жұрнағы жалғанғанда да
есімшенің болымсыз мағынасы аңғарылады. ... есім ... ... ... жок, емес сөздері арқылы болымсыз форма жасайды. Мысалы, бармаған -
барған жоқ, ... ... ... есімшелер болымсыздық форманы етістіктерше
синтетикалық жолмен де, есімдерше аналитикалық формамен де ... ... ... ... ... ... Есімшенің етістіктің бір түрі болып есептелуіне оның ... ... салт және ... ... ... меңгеруі себеп
болады. Мысалы: Кітапты алған, қаламды ... ... ... ... ... үйді көрмекші тағы басқалары дегенде табыс септіктегі сөздерді
сабақты етістік ретінде ... тұр. Ал, ... ... үйге ... ... ... кірген, бізбен келген дегенде салт етістік ретінде барыс,
жатыс, шығыс, көмектес септіктегі сөздерді меңгеріп тұр.
ә) Есімшелердің шақтық ... ... ... ерекше. -ған қосымшалы
есімше жіктеліп, өткен шақ мағынасын берумен катар ... ... та сол ... ... ... ... Мысалы: Келген қонақ, қайтқан
мал дегенде де ... ... ... ... ... ... тұр. Дегенмен атри6уттық мағынада тұрған есімшенің бұл түрінің
өткен шақты білдіруі ... ... ... ... ... ... тұрақты емес. Мәселен: Енді келген адам бұл үйге кірмейді дегенде келген
есімшесінің мағынасы ... ... ... ... ... тұр -ар, (-ер, -р, -с) ... ... әркез келер шақ
мағынасын білдіреді.
б) Есімшенің етістікке тән басты белгісі қимыл-қозғалысқа ... ... ... да ... ... ... және
болымсыз, салт және сабақты болып бөлінеді.
Аталған үш белгі есімшені етістіктің бір түрі, оның ішінде функционалды
етістік формасы деп есептеуге ... ... ... сын ... ... етістіктерге жақындастыратын
ерекшеліктердің ішіндегі соңғы екеуі ең маңыздылары, есімшелердің сапалық
мағынасының онан әрі ... ... ... ... ... ... ... кендергі болатын белгілер. Бұл ... ... ... ... ... ... ... напрягается, когда
приходит в движение присущая соответствующему глаголу система глагольного
управления. В причастиях ... с ... ... ... ... ... ... возможность развития качественных значений”
[10]
Есімшелердің синтаксистік қызметінің ... әр ... ... ... ... ... ... мен етістіктердің
ерекшеліктерін өз бойына бірдей ... ... ... ... синтаксистік қызметтерін бірдей атқарады.
Есімшенің синтаксистік қызметі, көбінесе оның сөйлемдегі орнына және
тұлғалық жағынан түрленуіне байланысты. Олардың ... ... ... ... ... сөздердің синтаксистік қызметтеріне байланысты.
Мысалы: "Қар ... ... ... ... ... ... қаса сұлу ... [11]
Есімге де, етістікке де телі бұл категорияға тән формалар (есімшелер)
қолданылу ыңғайына қарай көптік, тәуелдік, ... ... ... сөйлемнің барлық мүшелері де бола ... ... ... - ... ... ... көз ... Айтылар сөз айтылады;
Біз ертең киноға бармақпыз, Аларманға алтау аз, берерменге бесеу көп ... ... ... ... ... ... ... - анықгауыш, бар-мақ-пыз - баяндауыш болып тұр. Ал, ал-
ар-ман-ға, бер-ер-мен-ге деген есімшелерге жұрнақ (-ман, -мен), одан ... ... ... ... ... болып тұр. Бұдан есімшелерге
(білетін, есіткен, айтылар, бармақ, аларман, берермен) көптік, ... ... ... мен ... ... ... олардың қолданылу
аясы кеңейіп, синтаксистік кызметтерінің өрісі ұлғаятыны және осы ерекшелік
қазақ тіліндегі есімшелерге ... ... анық ... Оның ... ... бұл ерекшелігі олардың (есімшелердің) әуелгі төркіні
қимыл атаулары болып, бұрын осындай қызметтерді атқаратын машықтары ... де ... ... ... атай ... жөн. ... есімшелер
қимыл атауынан алған әдет-машықтарын бойларында сақталып ... ... жөн. ... ... ... ... алған -әдет-машықтарын
бойларында сақтаумен ... ... тән ... де ... ... амал-әрекет атауы болуымен байланысты, әрі жиі, әрі ... бойы ... та ... жұмсалуы нәтижесінде бірте-бірте шақтық
мағынаны білдіру қасиетіне де ие ... ... ... ... ... ... осы ... әрі есім қабілетін бойына сақтап, әрі етістіктің
семантикасы мен шақты білдіру ... ... ... өз ... ... категориясы болып қалыптасқан.
Сонымен, көптік, септік, тәуелдік, жіктік жалғауларда түрленіп,
сөйлемде ... мүше бола ... ... және ... сипаттары
бар (бұл жағынан есімдерге ұқсас), амал-әрекеттің атауы ... ... ... ұғымды білдіру қабілеттері де бар (бұл жағынан етістіктерге
ұқсас) телі ... ... ... деп ... ... ... ... қалыптасқан субстантивтік (әрекетті
істеушінің аты болу), атрибуттық (заттың ... ... ... ... ... ... бұл ... жалпы грамматикалық
(категориялық) та, жалқы грамматикалық (шақты білдіруі) та мағыналарынан
туған. Бірақ ... осы ... ... түрінде емес, қимылдың
белгісі я сипаты түрінде көрсетеді. ... ... ... ... етістіктер (алды, алады; берді, береді, тағы басқалар) есімшеге
айналғанда (мысалы: алған, алар, алатын; берген, ... ... ... қимылына емес, оның белгісіне көшеді.
Дегенмен, сөйлемде кандай ... ... да, ... ... ... - ... ... білдіру қабілетінен айрылмайды. Осы
сипатына орай, есімшелер ... ... ... ... етістіктер
тобында қаралады. Ендеше, ... ... ... ... ... (өйткені казақ тілінде баяндауыш болған сөздердің бәрі ... шақ ... ... ... ... және есімшелерді
таптастырғанда, олардың осы сипаты негізге алынады.
Осы айтылған қасиетіне қарай, есімше формалары өткен шақ ... ... ... ... шақ ... болып үш салаға бөлінеді. [12]
Есімше жұрнақтарының қызметі - өзі ... ... ... ... заттың қимыл-әрекет арқылы білдіретін белгісін жасау.
Мысалы, бар қимыл-әрекетті білдіретін ... ал б а р ғ а н ... б ... а р ... б а р а т ы н (кісі), б а р у ш ы ...... ... ... ... ... ... бірақ етісктерше емес,
есімдерше жіктеліп, сөйлемде ... ... ... ... сын ... әрі етістік ретінде қолданылуына қарай күмәнді пікірдің пайда
болу анық. Қорыта айтқанда, есімше етістіктің өзіндік ерекшеліктерге ... бір ... ... ... -ген, -қан, -кен, -бақ, -бек, -пақ, -пек, -мақ, -мек ... ... бұл түрі -ған ... -қан, -кен) жұрнағымен жүзеге асады. Бұл
жұрнақ арқылы жасалған есімше формалары мейлі атрибуттық, мейлі ... ... өте жиі әрі ... ... ... шақ түрі етістік негізіне -ған, -ген, -қан, -кен
жұрнағы мен ... ... ... жалғану арқылы жасалады. -ған, (-ген,
-қан, -кен) қосымшалы ... ... ... ... ... ... шақ есімше деп аталады. Есімшенің бұл түрінің бұрынғы
өткен шақ мағынасын тұрақты ... ... ... ... на ... барғанмын Біз ... ... ... ... ... ... барғансыздар
Ол барған Олар ... ... ... ... 1-жақ ... формада барғамын, барғам,
көпше түрінде барғамыз болып, ... ... ... ... ... ... ... [14]
-ған жұрнағы арқылы жасалған форма, сөйлемнің қай орнында ... ... да және ... жалаң я күрделі түрде қолданылса
да, ... ... шақ ... ... ... Мен ол ... талай көргенмін,
талай әңгімелескенмін; Жазылған хат, оқылған кітап көп-ақ, бірақ солардың
бәрі де есте қалмаған ... Көп ... ... көп ... ... бәрі ... бола бермейді. Бұл ... ... ... де ... қарай, өткен шақ есімшеден болған бастауыштар да,
анықтауыштар да, ... да бар, ... ... ... де ... ... ... Бұл форма қосарланып та жұмсала береді. Мысалы: көрген-
білген, ... ... тағы ... шақ ... ... ... ... туынды сөздер жасалады:
-ша, -ше: алғанша, келгенше, айтқанша, кеткенше ...
-дық, -дік (-тық, ... ... ... ... жазғандықтан тағы басқалар.
-дай, -дей: айтқандай, білгендей, көргендей ...
-сы, -сі: оқығансы, білгенсі, көргенсі, айтқансы ... ... ... ... ... ... ... айырылып, сын есім
тудыратын жұрнаққа айналып кеткен. Мысалы: алаған, береген, ... ... ... қашаған және тағы: басқалары. [15]
Әдетте, өткен шақ есімше формасына ... еді, бол" ... ... шығар" (модаль) сөздері және "тәрізді, сияқты,
секілді'" шылаулары тіркесіп аса жиі ... Бұл ... ... ... ... ... ... реңк, шақтық мән
үстейді. Мысалы: Ұйықтаған бола калды; Келген ... ... еді: ... ... ... шақ ... ... отыр, тұр, жүр жатыр қалып етістіктеріне
жалғанғанда да өткен шақ мағынасын береді. ... ... ... ... жоқ ... ... осы шақ ... аңғартатын кезі болады.
Мысалы:
Сен кімді күтіп тұрсың ?
Мен ешкімді ... ... ... осы шақ ... -ған ... ... ... қалып
етістігінің (тұр) осы шақты білдіретін мағынасына байланысты болуы керек.
Бұлайша осы шақтық мағына ... ... ... ... ... ... ... келе жатқан сияқты. Ол бізді күтіп тұрған ... ... ... ... ... ... де бір кезде - ған,
-ген жұрнағы арқылы жасалған ... ... ... ... ... болған. Бірақ бұл сөздер есімше формасынан біржолата сын есім
қатарына ауысқан. Сондай-ақ қапқан (қақпан), ... ... зат ... ... ... қолданылу барысында конверсияланған түрі деп ... ... -мек, -пақ, -пек ... арқылы жасалатын есімше амал-
әрекеттің алдағы уақытта жүзеге асуы анық, ... ... ... ... Тоты құс ... ... жаз ... гулемек, Бәйшешек
солмақ, күйремек.
-мақ // -мек, -пақ, // -пек, -бақ, // -бек жұрнақтарының негізгі және
туынды ... ... ... ... мақсат мағынасындағы келер
шақты есімше ... ... ... буын мен дыбыстардың қасиетіне
қарай бұлар үйлесіп, түрлене жалғанады. Мысалы: Қолдан келе бере ме ... ... ... кім теңгермек (Абай).
Бұл есімшенің басқа есімшелерден ең ... ... ... ... Бұл оның ... ... ... болса, екінші
дәрежелі айырмашылықтары да бар: бұл есімше көптік, тәуелдік ... ... ... өте ... ... Басқа есімшелердің
болымсыз түрі түбір мен аффикс арасына -ма -ме ... ... ... яғни ... ... ... ... есімшенің болымсыз
түрі аналитикалық жолмен, есімшелік түбірге емес сөзінің тіркесуі арқылы
беріледі: алмақ емес, ... ... ... ... [17]
Етістікке -мақ, (-мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек) жұрнағы жалғану арқылы
есімшелер жасалады. Бірақ -мақ, (-мек) жұрнағы ... ... ... ... ... шақ ... жасала бермейді. Мысалы: Кел демек бар, кет
демек жоқ дегенде мақсат мәні жоқ, ... ... ... тұр. ... ... ... барлық түрінен де өзгеше. Мәселен, атрибуттық мағынада
қолданбайды. Осы жағынан келіп не ... не ... не ... ... Тек ... ... ... атқарады. Бұл ерекшелігі бүл
форманың есімшеге қатысын да жоққа шығаратын сияқты. -мақ формалы есімшеге
қолданылыс барысында -шы, -ші ... ... та ... ... бұл
қосымша морфема емес, өйткені есімшеге жалғанғанмен не ... ... ... ... Сондықтан да -мақ формалы есімше мен -мақшы
формалы есімше бір мағынада жарыса колданыла ... ... - Мен ... ... - Сен ... ... - Сіз бармақшысыз
Ол бармақ - Ол бармақ
Сондықтан -мақ ... ... ... -шы -ші ... деп таныған дұрыс. -шы (ші) ... ... ... ... бар. Ол ... -мақ формалы етістіктердің
ішінде тек мақсат мәнді есімшеге жалғанып, оны ерекшелеп ... ... ... ... қайда жар-жар-ау" дегендегі болмақ сөзіне -шы
тұлғасының жалғап айтуға болмайды. Демек, -шы ... ... ... ... шақ ... ... есімнен айрықшалап тұрады.
Есімшеге –шы (-ші) формасы қосылып та жұмсала береді. Ондайда есімше
амал-әрекетті білдірмегенімен, жүзеге асу ... ... ... түседі
(мен айтпақшымын, олар жүрмекші) -мақ ... ... ... әредік қана
септеліп, тәуелденіп жұмсалғаны болмаса, негізінде аз түрленеді. (Алмақтың
бермегі болады).
-мақ жұрнағы етістік негізінің ... ... ... Сол ... (емес, жоқ) дәнекерлері тіркесіп қана болымсыздық мағына ... ... кел ... бар, кет ... ... -мақ ... ... арқылы туған есімшелерден зат есімге
айналып кеткен сөздер аса көп ... ... ... ... ... тағы басқалар).
2. Қазіргі қазақ тілінде -у (алу, жазу), -ушы (сөйлеуші, өтінуші),
-аған
(-еген), -ашақ, (келешек, болашақ). -мыс ... ... ... -ды ... ... ерте ... ... жұрнақтары болған. Бірақ бұлардың
ішінен тек -ды (-ді) формасы ғана (бар-ды-м, кел-ді-м, оқы-ды-қ).
-ушы (уші) ... ... ... не ... ... ... осы
шақ есімше түрін жасалды. [18]
Есімшенің бұл түрі де ... және ... ... ... және ... ... ... Мысалы: хабарлаушы жігіт, бақылаушы
кісі, ізденуші қыз, бағалаушы мекеме ... ... ... ... ... ... болған белгіні білдіріп тұр. Ал,
хабарлаушымын, хабарлаушысың, хабарлаушы ... үш ... ... ... ... ... бұл белгілердің қай-қайсысы болса да есім сөзге тән ... -ушы ... ... ... форманың етістікке (есімшеге) тән
екендігін ... үшін салт және ... ... және ... ... ма, жоқ па, ... назар аудару қажет.
Түбір не туынды етістік салт етістік болса, оған -ушы ... сол ... ... ... Мысалы: бар - ... ... тағы ... Ал түбір не туынды етістік ... ... ... ... ... ... ал - ... (кітапты) , көр-көруші (киноны)
тағы басқа. Сондай-ақ -ушы формалы есімше зат есім ... ... ... ... ... ... ... Есімшенің бұл түрі көптеліп,
тәуелденіп, ... жиі ... ... ... көп ... өз ... есіттім. Тыңдаушыма түсінікті болсын деген әрекетім
ғой.
Қазіргі қазақ ... ... ... ... ... ... зат
есімдер есімшенің конверсиялануы арқылы жасалған.
2-тарау.
-ар, -ер, -р, -с, -атын ... ... ... ... ... ... шақ есімше -атын, (-етін, -йтын, -йтін) жұрнағы ... ... бұл түрі ... ... ... ... әрекеттің
бірнеше қайталанып, дағдысы қалыпта орындалып тұрғанын білдіреді. ... ... ... ... баратынбыз, баратынсыңдар,
баратынсыздар, баратын.
-атын, (-йтін, ... ... ... аркылы жасалатын есімше ... ... ... байланысты, өйткені оны қай шақты білдіруі
айналасындағы сөздерге қарай ауысып отырады. ... бұл ... ... я ... ... ... амал-әрекетті қазіргідей етіп қалтқысыз
сенерліктей етіп көрсету үшін ... ... да, осы ... ... ... әрекетті білдіру үшін сирек жұмсалады. Оның бұл ауыспалы
сипаты жұрнақтың ... ... ... ... ... шақтық
жұрнақтың құрамындағы әуелгі -ған, (тұр+ған ... ... енші ... шақтық мән әуелгі -а (-е, -й) жұрнағы мен түр етістігінен ... ... ... ... келср шақтық мәні (баратын жұмысым бар, жөнелтетін
жолаушыларым бар) сөз ... ... ... ... ... ... Біздер уақыт-уақыт жиналатынбыз да, әлеуметтік жай,
әдебиет мәселелері жөнінде ... ... ... кейде катты
таласатынбыз... сияқты мәтінде, әрине, өткен бір ... ... ... сөз ... ... айқын. Сонымен катар, ол ... ... ... бір ... ... ... үнемі болып отырған, әдетке
айналған, дағдылы ... ... ... ... де ... бұл форманың контекске қарай, бірде осы шақ, бірде келер ... ... ... ... ... ... тимейді, күнделікті ісім,
атап айтқанда, беретін сабағым, үй-үйге кіріп, газеттен оқитын хабарым,
арнайы ... ... бар ... сияқты мәтіннен, әрине, дағдылы,
үздік-создық тындырылып отыруға тиісті іс-әрекет аңғарылады. Ал ... ... ... ... ... барғанға ұқсайды, барған шығар
тәрізді тіркестермен салғастырсақ, олардың алғашқыларынан келер шақ нышаны,
соңғыларынан өткен шақ мәні ... ... ... ... ... ... бұл ... онан да айқындала түседі.
Сонымен, -атын (-етін). ... ... ... ... өткен кезде болған іс-
әрекетті шүбәсіз етіп суреттеу үшін ... ... да, ... әдетке айналып істеле беретін қазіргі істі де, ... ... істі ... үшін де ... Баратын сияқты, баратын
болар, баратын білем, баратын болып отыр, баратын еді ... ... ... әр ... күмәндылық. айғақтылық, болжамдық тәрізді
реңктер жамалады.
Есімшенің осы шақ ... ... ... контекске қарай атын (-
етін, -йтын. ... ... ... ... ... бұл осы ... мағынасы
сөйлесіп отырған кезді дәл атамайды, дағдыға, әдетке айналмаған, үйреншікті
болған, жалпы жүзеге асып отыратын я ... ... ... ... ... бұл ... ... осы шақ есімшесі деп аталады. Мысалы, Сенің
алғаның да, алатының да, ... да ылғи ... ... ... - ... ... - осы шақ, ... - келер шақ екені күмәнсіз. Дегенмен,
есімшенің осы ... ... да, ... де сол есімшелердің өзге шак
формаларымен, етістіктің өзге формаларымен үнемі қарым-қатынасқа ... ... ... ... ... ... ... (-етін, йтын, -йтін) формасы қай шақты білдірсе де, қажетінше,
көптік, тәуелдік, ... ... ... ... ... береді.
Мысалы: түсінбейтіндер, әдетте, оқымайды, тыңдамайды. Сенің түсінбейтінің
де осындай қылығыңнан; Келетінімді ... ... ... тағы ... ... ... -дай (-дей, -тай, -тей), -дық, -тан жұрнақтары
қосылып, туынды ... ... ... Мысалы: айтатындай, баратындай,
көретіндей, баратындықтан, келетіндіктен, оқитындықтан тағы басқа.
Ал атрибуттық қызметтегі айтатын хабар, жазатын қағаз, қарайтын ... ... ... шақ ... ... ... тұрады. Бірақ
атрибуттық қызметтегі -атын, (-етін, -йтын, -итін) қосымшалы есімше шақтық
мағынадан гөрі анықтауыш ... ... да ... ... ... ... - ... үлесіне тиеді. Мысалы: Оқитын
кітабым жоғалды. Оқитын кітабым үйде тұр. Оқитын кітабым көбеймекші. Осы үш
сөйлем үш шақта айтылып тұр. Бір ... бір ғана ... ... ... үш ... бір ғана ... мағына
болатынын ескерсек, үш сөйлемде қайталанып түрған оқитын есімшелі форманың
атрибуттық қызметте тұрып, ... ... ... ... ... бұл үш сөйлемнің шақтық мағынасын баяндауыш қызметін ... ... тұр, ... етістіктері білдіріп тұр. Дегенмен-атын, (-етін,
-йтын, -итін) жұрнақты есімшенің ... ... ... білдіру
қабілетін мүлде теріске шығаруға болмайды. Оны байқау үшін -ар, -ер, ... ... ... ... ... салыстырсақ та болады.
Айталық, оқитын кітабым дегенді оқыр кітабым ... ... ... ... сөз деп те айта ... болар, есімшенің бұл түрі ауыспалы өткен шақ деп те аталады.
Ал ... ... шақ деп ... ... ... байланысты.
Мысалы:
Мен оқитынмын Біз оқитынбыз
Сен оқитынсың Сен оқитынсың
Сіз оқитынсыз Сіз ... ... Ол ... (-ер, -р) ... етістіктерге жалғанса, -с жұрнағы болымсыз
етістіктерге жалғанады: барар-бармас. Болжалды есімше де ... ... ... ... қолданылады.
Есімшенің бұл түрі басқаларындай тәуелденіп, септеліп ... ... ... Бұл ... осы түрінің өзіндік ерекшелігін
білдіреді. Дегенмен өткен шақ есімшелерге қарағанда -ар, -ер, -р, ... ... ... ... ... ... ... Келердің алдында
білдің. Келмеске кетті. Айтарын айтып қалсын. Ұшарымды жел, қонарымды сай
біледі. ... - ... де ... бұл ... конверсия жолымен зат есімдер қалыптасқан.
Мысалы: ат байлар, шаш сипар, алтыатар тағы басқалар.
Бұл ... ... ... түрі қосарланып, әрі карай түрлі септік
жалғауы арқылы ... да ... ... ... ... болар-болмас жұмыс (болымшы жұмыс), келер-келместен кірісті
(асығыс, шүғыл), ... ... ... ... -ар ... ... ... сөйлемде қай орында, қандай мүше болып қолданылса ... ... ... ... шақ ... ... Бірақ бұл форманың
қолданылу өрісі, есімшенің өзге ... шақ) ... ... ... -ар формалы есімше анықтауыш қызметінде аз жұмсалады да, ... ... ... ... бұл форма тұрлаусыз мүше бола
алады, бірақ өзге есімшелерге қарарағанда, ... ... ... түрі ... кел-ме-с, айт-па-с, біт-пе-с, жаз-ба-с, үзбе-с).
Бұл есімше ... те, ... те, ... те, ... береді,
бірақ оған еш уақытта көптік жалғауы қосылмайды. Мысалы: Қайта кірер есікті
қатты жаппа; Айырылар дос ердің артқы қасын сұрайды, ... асы ... ... және ... ... ... -ар // -ер, -р жұрнақтарының
жалғануы арқылы есімшенің келер шағы жасалады. Бұл ... ... ... тар. Атрибуттық қызметте тым аз қолданылады, оның ең негізгі
синтаксистік кызметі - баяндауыш болу. Келер ... ... ... кейін -с жұрнағының жалғануы арқылы жасалады. Мысалы: ... ... ... көп ... ... ... шақты есімше алдағы уақытта болатын істі білдіреді. Есімшенің бұл
түрі реалдық іс-әрекетті емес, потенциалдық іс-әрекетті ... ... ... ... ... нем ... ... [19]
Негізгі және туынды етістіктер түбіріне алдымен көсемшенің -а, -е, -й
жұрнақтары, ... ... -тын // -тін ... ... ... ауыспалы
осы шақты есімше жасалады. Бұл жұрнақтың арғы ... ... ... ... ... ... ... әдеби тілде ол -тын, -тін болып қысқарып,
жуанды, жіңішкелі фонетикалық варианттарға бөлініп қолданылады. ... буын саны ... ... ... оның ... ... "кемін
жеткізіп, кемтігін толтыру" үшін -тын // -тін ... ... ... ... топта самғайтұғын,
Бәйге ат та серпімді ш а л м а й т ұ ғ ы ... он екі ... ... ... ... ... Тілімізде –тын //-тін жұрнақтарының орнына т ұ р ғ а ... да ... ... болады, бірақ ол өте сирек. ... ... ... осы шақ" деп ... ... болған - оның осы шақ пен
келер шақтық мәнді бірдей көрсету ... ... осы ... ... да
қолданылады. Мұның себебі осы есімше жұрнағының (-тын //-тін) ... ... ... ... Ол ... шақта тұрған есімшесінің
қысқаруынан ... ... осы ... ... ... ... есімшеден негізгі бір
айырмашылығы сол, мұнда (-тын //-тін) істің орындалуына не ... ... ... ... ол ... өз ойын ... ... кесіп
айтады. Келер шақты есімшеде мұндай қасиет жоқ, ... онда ... ... мән ... ... б і л м е с, і с і б і л е р ... де осында к е л е р. (Жұлдыз) [20]
3- тарау
"Қызыл жебе" романындағы ... ... ... ... ... ... ... қолданылады. Есімшенің өткен
шақ түрі, осы шақ және келер шақ формалары молынан ... ... ... есімшелердің қолдану жүйесіне жан-жақты талдаулар жасадық. Есімше
формаларының қолдану аясы ... ... ... ... жасалуында есімдерге жақындығы мен өзгешеліктері, етістіктерге
жақын белгілері синтетикалық жолмен және аналитикалық ... ... ... ... бар ... тоқталып, талдау жасаймыз:
Сонда губернатордың бір айтқаны Приходьконың есінде ... ... ... қалған адамды жолбарыс жеп қояды ғой.
Зиялы қауым губернатордан ... таң ... ... ... ... ... ... соғысып жоғары мәртебелі фон
Таубенің денсаулығына деп, ... ... ... ішкен.
Сонда жолбарыстың ролінде өзі калмақшы. [21]
Бірақ бірнеше күн өтті: екі ... ... ... шыға қойған жоқ.
Оның табынатын екі құдіреті бар: бірі заң, бірі дін. [22] ... ... ... оны ... ... алып ... еді.
Қақпаның алдында кілең бір қара киінген кемпірлер, ... ... ... ... ... ... ... тұрады.
Мырзаның соңынан еріп келе ... ... да ... дәметеді
қайыршылар.
Құдай сені бәле-жаладан сақтасын, мырза бала, - деп ... ... ... ... - айт - ... ... қан - ... шақтық есімшенің жұрнағы, -ы
тәуелдік жалғауының III жағы.
Қалған - қал - түбір етістік, -ған - өткен ... ... ... - іш - ... ... -кен - ... шақтық есімшенің жұрнағы.
Қалмақшы - қал - түбір ... -мақ - ... ... ... ... - ... - бар - ... етістік, -ар келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Сүймек - сүй - түбір етістік, -мек келер шақтық есімшенің ... ... ... ... келе ... соң ... болмағаны, деп
ойлайды. [23]
Қолы қол емес, қорғасын сияқты, зорласаң да көтерілер емес. Мінбеден
сақалы беліне түскен ... ... ... өз даусындай кұдіретті
естіледі. Айнала балауыз шырағдандар жағылған. [24]
Приходьконың көз ... ғана ... аяз ... ызғар шаша бастаған.
Төрдегі керілген адам - суреттің көзқарасы да суық. [25] "Құдайдың өзі
осындай қорлыққа ұшыраса, өзге жұрт не ... ?
" ... өз ... ... қайыршылық болар деп кім ойлаған.
Бронниковке Рысқұлдың іші ... ... ... ... Енді ... ... - жат - ... етістік, -қан - өткен шақтық есімшенің ... - ... ... -іл - ... ... ... -ер - ... есімшенің жұрнағы.
Керілген - кер - түбір етістік, -іл ырықсыз етістің жұрнағы, -ген - өткен
шақтық есімшенің жұрнағы.
Ойлаған - ойла - ... ... -ған - ... ... ... ...... етістік, -ар - келер шақтык есімшенің жұрнағы.
Сезіктенетін - ... - ... ... - ... ... ... ... , сірә" [26]
"- Кәйтіп?" - деді бұ да сыр тартпақ болып. Сен көп ... ... ... ... ... оған ... ... сайтаны бар ма, немене ...
Бұлар ол айланы әлдеқашан ... алып ... бас - не ... ... бір күн де ... ... бір шешкен емеспін.
Қыш там болатын.
Былтыр жаз өтіп бара жатқан шама ғой. [27]
Арандатпақшы-ау - арандат - бұйрык райлы етістік, -пақ - ... ... ... -шы - ... -ау - демеулік шылау.
Көрмеген - көр - түбір етістік, -ме - болымсыз етістіктің жұрнағы,
-ген өткен шақтық ... ... ... ... ... бар ... Рыскұлдың жазулы тұрған кітабы
сияқты.
Қартайғанда қас та ағарады екен, ... ... қас ... ... ... ортасына жаққан оттың жалыны мен түтінінен үйдің төбесі
әбден жылтырап ысталған. [28]
Егер шыбын орнында адам ... мына бір ... ... жарқ ете ... ... зәресі зәр түбіне кетер еді.
Қос тұлымшағын шудай жіппен түйген, кекілі желпілдеген кішкене қыз ... ... соза ... ... шелектің баулығын сылдыратып алып еді,
бағанадан бері бетін қырын беріп, тізесін құшақтап үнсіз ... ... әлгі ... ... ... ... шымшып қойды. [29]
Ерні кезеріп, күйіп-жанып бара жатқан баланың аузына су ... ... өз ... жолында садағасы кеткісі келіп тұратын. [31]
Мамырбай шал да ботасы байлауда қалған інгендей еңкілдеп ... ... ... ... келе ... ... ... мінезі шәлкес көрінетін Рысқұл Тұрарға жақындығы жездедей-
ақ болған жоқ.
Сонда ол ... өзі өле ... мына әке ... ... ... ... арши
алмас калың қайғыда қалатынын ойлап, уайымдап жатқанын айтпай сезді. [33]
Тұрған - тұр - ... ... -ған - ... ... ... ... – е - көмекші етістік, -кен - ... ... ... ... - ... - болымды етістік, -ған - өткен шақтық есімшенің
жұрнағы.
Кетер - кет - түбір етістік, -ер - келер шақтық есімшенің ... - отыр - ... ... -ған - ... ... ... жұрнағы.
Шал да болса Түлкібас - Жуалыдан ауып келген Шымырдың бір ... ... емес ... ... ... ... мың ... да шамасы жетпес, бірақ шыныны
сокқылап, ызыңдағанын қоймайды.
Тышқан мұрнын қаната алмас. [34]
Адам баспас аспас ... ... аю атып ... ... жаны
қалған. (35)
Ғалымбысың деген, ерте күнді кеш ... ... ... ... – деп ... таудың кеудесіне шығып отырған екі адам ... ... ... ... ... ... тіл ... көп сөйлемейтін сыры беймәлім біреу.
Талғардағы бір орыстың айтуына қарағанда, нағыз ... ... ... бұл мені ... тау ... ... салып кетіп отырса не
болмақ?
Қоңыр өгіз күйіс қайырудан зерігер емес.
Алмас - ал - түбір етістік, -ма - ... ... ...... ... ... ... - көн - болымды ... ... -бек - ... ... жұрнағы.
Сөйлемейтін - сөйле - болымды етістік -ме - ... ... - ... ... ... ... түбінен жетіп, аспан -- таудың ... атты ... ... үшін ... азапты сапар шеккен Дмитриевтікі де ерлік. ... бұл ... ... тек ... дейін ғана жеткен де кері
қайтқан. [37]
Бұл атырапта одан өткен мерген, Іле Алатауын одан артық ... ... ... бірінші зерттеуші ғалым ретінде мен Мұзарт ... ... ... ... ... Рысқұл алқабы деп атап, оның есімін
мәңгі қалдыруға өзімнің хұқымды пайдалана отырып, шешім қабылдадым. [38]
"Рысқұл" деп атаған соң ... ... ... ... ... ... болсаң да, бұл арланға шыдас беру оңай болмас. (40)
Рысқұл жазатайым болса, іздейтін кім бар? [41]
Бірақ ... ... ... ... қара қойды алдына өңгеріп бара
жатқан ... ... ... бір ... ... қалып, мырзасына
дереу жеткізген. Қойшыны да қысқан жоқ. [42]
Бір күні болыс төңіректегі ауылдарды аралап қыдырып қайтпақ болып, атқа
қенды. - Кім ... да өті ... ... күте ... ... - шек - ... етістік, -кен - өткен шақтық есімше.
Басталатын - баста - болымды ... -л - ... ... жұрнағы,
-атын - ауыспалы шақтық есімше.
Қайтпақ - қайт - ... ... -нақ - ... ... ... айыптаған жоқ.
Оның бұл кылығын іштей құптап тұрған сияқты. Келіп ... ... ... ... ... ... соятын қара қойды жеп қойған
шығарсың. Соған қара қойдың қалжасы керек деген соң, ақысы мойнымда ... Ой ... - ей, ер ... қыл ... ... бала ... өз үйіне мұнша лауазымды адамдардың келгеніне
мақтанар еді. [44]
Қысы-жазы кырау ... ... ... та ... ... ... ұғып, бетін жөнсіз қақпалай бермес еді.
Кетпес - кет - ... ... -пе - ... ... ...... шақтық есімшенің жұрнағы.
Келгеніне - кел - түбір етістік, -ген - өткен шақтық ... -ін ... ... ... -е - ... ... ... басқа болыс қалай қарар? [46]
Болыс бағана "ер мойнында қыл арқан ... деп еді. ... ... ... болды. Біздің тіршілігіміз түнде біткен.
Бұл жолы Рысқұл осы түнде үйірлі жылқы алып ... [47] ... ... жұртына оралар күн болар ма деп атын Арман қойған. Соңғы сайлауда
болыстыққа да таласқан. ... ... ... ... ... ... ... Жаныс тұрмақ.
Шымырды Шымыр өз еліне неге сиғызбады?" Бұл ойын ол дауыстап ... ... ... жылдан бері сол бір көзге көрінбес қыл шылбырды Рысқұл
мойнына іліп ... ... - бол ... етістік, -атын - ауыспалы шақ есімшенің жұрнағы.
Айтқанын - айт - болымды түбір етістік, -қан - ... ... ... -ын - ... етістің жұрнағы.
Тұрмақ - тұр - қалып етістік, -мақ келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Ай сәулесі сайдан шығып, жазыққа ілінген Рысқұлдың кіршең ақ ... ... ... соң ... өзінің құранындай көретін жалғыз ауыз өлеңін айтты.
Шымалдай кұжынаған халықтың ... ... ... деп, ... ... бір елі ... жоқ. [50]
Көкпардың желегі қыспасын, бір қысса адамның екі көзіне қан ... ... ... ... ... ... есінен шығып, қызыл Жебенің бір ездің
астында көрер көзге қор ... ... ... ... ... ... Түқымбайдың алдына барған. [51]
Астындағы жүйрік те бұрқанған бұла күшті сезгендей, ауыздықты қарш-қарш
шайнап, тізгінді сүзе шірене тартылған ... ... ... жебедей
лыпып түр еді. [52]
Тұрар туған әкесінің турашылдығын, күштіден күбіжіктемейтін,
мықтыдан ықпайтын ... ... деп ... ... ... ... ... арқанның ұшын тұзақтап, бұғалық тастамақ еді...
Тұқымбай да ... ... бай үйлі ақ ... ... еді. ... - іл - ... етістік, -ін - өздік етістің жұрнағы, -ген - өткен
шақтық есімшенің жұрнағы.
Тартылған - тарт - болымды ... ... -ыл - ... етістің
жұрнағы, -ған - өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Жатпас —жат - түбір ... -па — ... ... ...... шақтық есімшенің жұрнағы.
Ұшатын - үш - түбір етістік. -атын ауыспалы ... ... ... ... секемшіл шал ояу жатқан белгі бермеді. Бұқпаласаң - ... ... мал да ... ... ... ... ... мойнында қалған өлі жүндей ... ... алма ... бар, қырқалар бейуайым мүлгіп жатты.
Талғардың мұз ... ... жеті шыңы ... ... ... батырлардай
сұсты. [56]
Домаланған шақ-шақ шал елді сақалын жұлып, жер сабалап қалатын болды.
[57]
Дүниеге асыл сирек келер.
Көзін дәу жұдырығымен уқалай ... ... ... ... жоқ. ... ... ... Кісі баласы қолы бармас қылмыс қой мынау! - деп Рысқұл жалынып та
көрді. Мына таудың ... жан ... ... ... бар. ... - тұр - ... ... -мақ - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Келер - кел - түбір етістік. -ер ... ... ... ... - ... - болымды етістік, -ған - өткен шақтық есімшенің
жұрнағы.
Талай ... ... ... ... ... ... бойына
дарытпай сап-сау шығатын Рысқұл қапыда ... [59] ... ... ... су ... ... емес.
Қылмысқа қылқынған пенденің күнәсін от қана тазарта алар.
Сират ... ... ... ... ... ғана ... арылар.
Көлікке жегіп жүретін бір аты ұрланыпты. [60]
Қызыл Жебе жоғалды деп ... ... ... ... ... ... ... ауылы Қызыл Жебенің сезігінен
сақтанбақ.
Бұл сенің адамдарыңнан келген тажал, Рысқұл деген баукеспең ... ... бұл ... ... ... болған.
Еркек кіндік Ахат қарттың үйіне жиналған. [61 ]
Ол осы ойын мына ... ... ... ... ... ... ... алдынан балалардың айқай-шуы шықты. [62]
Сақтанбақ - сақта - ... ... -н - ... ... ... ... ... есімшенің жұрнағы.
Жиналған - жина - болымды етістік, -л - ырықсыз етістің жұрнағы, -ған
-өткен шақтық есімшенің ... ... ... ... болып екіленіп жүр. [63]
Ал, базар не сұрасаң да табылатын жер.
Молдабек өзі біліп, алып бермес. [64]
Жоқ, одан ... ол ... ... ... ... өмір бойы ... жоқ екі дүниеде де кешірілмес қарыз мойынын
қыл арқандай қылқындырар.
Мына түрмеге келіп түскен түннен бері ойынан кетпей қойған сұрақ ... да ... ... ... ... суырып-ақ алатын нәрсе. [66]
Ерте ме, кеш пе, әйтеуір бір ... бір өлім ... ... Рыскұл тозақ отына түсе қоймас.
Сәлемдесер - сәлемдес - бұйрық райлы туынды етістік, -ер - ... ... ... - қара - ... ... -й - ... ... -ла –
болымды етістіктің жұрнағы, -ма - болымсыз етістіктің жұрнағы, -с - ... ... ... - тап - ... ... -ыл ... ... жұрнағы, -атын
ауыспалы шақтық есімшенің жұрнағы.
Перизаттың үні күміс қоңыраудай сыңғырлап тұратын. -... ... ... ... Бұл бір ... ... Рысқұл ертеде, бала күнінде естіген. [67]
Түрменің шұлғау сасыған тымырсығынан о да ... ... ... тап ... ... ... оймен қарауыл қорлық қалжыңын
тия қойды. [69]
Енді не амал ... ... ... қайда жасырмақ? Ол ертеде,
елде, Түлкібаста Иірсуда бұлғаңдап ... бұла кез ... Ол ... дейін"
істейтін ісіне тағатсыз асығулы. [70]
Күңіреніп жел жылар, арша басы суылдар. [71]
Қызыл құмырсқа шаққан дене шірімес.
Болмақ - бол - ... ... -мақ - ... ... ... ... - жыла - ... етістік, -р - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Сарқыраманың ... ... ... ұлар ... ... ... қарауыл сығалайтын әдеті бар. [12]
Ол да қалжырап, қалғып кететін кезі болады. [73]
Жолбарысты ... ... ... мәз ... ... ... жүз қадақ мұз жатыр. [74]
Тырнақ ілінер бұдыр жоқ. [75]
Таудан асыл күн батқан.
Бұталған жабайы алма ағаш ... ... ... кеткен.
Ашада отырған бала көрінбес. [76]
Төменде не тасқа ұқсамас, не адамға, не аңға ұқсамас бірдеңені көріп,
кекілік-қақылықтағанын қоя ... Қу ... ... отқа да. суға ... сол. ... - шула - ... етістік, р - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Отырған -отыр - ... ... -ған - ... ... ... жұрнағы.
Ұқсамас - ұқса - болымды етістік, -ма - болымсыз етістіктің жұрнағы, -
с ... ... ... ... ел көп ... ... [78]
Әу баста ол үн көңілді де шығар, ал келе-келе, ... ... елді ... ... әуен ... болған. [79]
Бірақ мұнда шөп сарғаймас көк қурамас. [80]
Қар астында жап-жас күйінде қалмақ. [81]
Нөкерлерінің неше алуан жол әнгімесіне назар да ... ... ... ... бір жыл ... тым ұзақ ... [82]
Ара жақын, мылтық мүлт кетпейтін, таяқ тастам жер [83]
"Бір болыс о ... ... одан бұл ... не ... Баяғы зар
заман сол заман қалпында қалар. [84]
Адамдар ... жөні жоқ ... ... - сал ... ... -ма - ... етістіктің жұрнағы,
-йтын ауыспалы шақтық есімшенің жұрнағы.
Көрінер - көр - түбір етістік, -ін - ... ... ... -ер ... ... ... ... ағаштар әлдеқашан шіріп кеткен.
Қазір сол көзі тірілер сол кезде болатын. [86]
Бір ... ... ... ... ... ... ... (87).
Үйден гөрі түзде көп жүретін Рысқұлды жоқтатпауға тырысып, кейде басқа
балалардан гөрі ... ... ... ... ... бала көрсеткен жаққа жалт бұрылып еді, ... ... ... ... ... ... ... соң, Рысқұл түнделетіп отырып, Талғарға ... ... ... ... ел дүрлігер. [90]
Тастай батқан, судай сіңген, сілесі қатқан ... ... ... ... сиыр ұстайтын шамаң жоқ, баяғы құтаймайтын қу әдетіміз.
Бұған Рысқұл дән риза, екі дүниеде де ұмыта алмас ... - кет - ... ... -кен - ... шақтық есімшенің жұрнағы.
Көрсеткен – көр түбір етістік, -се - шартты райлы етістіктің ... ... ... ... -кен - ... ... ... жұрнағы.
Алмас - ал - түбір етістік, -ма - болымсыз етістіктің жұрнағы, -с -
келер ... ... ... ... ... ... құдайдан қайтар. [93]
Өзінің сыбағасын ішіп тойға шақырылмаған ... ол ... ... ... таба ... адасуың мүмкін, ал түрме оңай табылатын заман. [95]
Басына әлі күмбез көтерілер, алтындаған ай таңбасы қойылар, ... та ... ... ... бұл жалғандағы істеген зорлық - зомбылығы, ... ... ... білетін. [97]
Одан бұрын сөз бастауға ешкімнің батылы бармас. ... ... ... ... ... ... осындай көзге көрінбес әзәзілдер арбасуы бар еді- ау.
[100]
Сол жолы ... ... ... ... [101
Шашын да соныкіндей кырықтырып, мұртын да солай бастыратын. [102]
Қол қойылып, мөр басылған. [103]
Табылатын - тап - түбір етістік, -ыл - ... ... ... -атын
ауыспалы шақтық есімшенің жұрнағы.
Қойылар - қай - ... ... -ыл - ... ... ... -ар -
келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Бірақ адамда айтылмайтын сезілетін махаббат болар, әрдайым ат ... ... түсі ... ... ... ... деген сүйіспендігін бала іштей
сезер еді.
Бірақ, тас абақтының іші бір жылымас.
Тақтайлар төсектің темір жақтауларына ұшпа-ұш ілінген. [ 104]
Абақты - арт ... ... ... ... не ... еді. ... ... оны осы тас камераның ішінде шірітер.
Рысқұл әу баста бұл сұмдық дауыстардан шамалы сескенген. [106]
Көбінің - ақ ... иті, ... ... ... - Әлімбек батырдың немесе інісі болатын. [107]
Ілінген - іл - түбір етістік, -ін - ... ... ... -ген -
өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Болмаған - бол ... ... -ма ... етістіктің жұрнағы,
-ған -өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Бердіқұл ... ... ... ... мына ... бой ... ағасының артынан бармақ болып кетпенін иығына салып бір тұрды.
[109]
Соған жетпей, жан ауруына көңіл бөлер емес.
Әлдеқайда ... ... ... ... оларға қарсы тұрар
қауқары да ... ... ... сәл козғалтса құлындай шырқырап, құйқа тамырыңды
шымырлатады. [111]
Кеше ол ... кеш ... ... ... ұлы ... ... гимназияда, ал қызы Нарын
көшесіндегі әйелдер гимназиясында оқушы еді.[113]
Енді болмаса пәуеске лағып ... түрі ... ... ... ... қашар деп сескенді. [115]
Бас-аяғы онға жетпейтін мал болғанмен астын дембіл-дембіл ... ... ... ... ... ... ... пе? (117)
Тұрар - тұр - қалып етістік, -ар - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Кететін - кет - ... ... ... - ... ... есімшенің
жұрнағы.
Оқушы - оқы түбір етістік, -ушы осы шақ есімшенің жұрнағы.
Қолға түсе бермейтін ұлықты құдай өзі ... ... ... да ... етіп риза ... ... болыс сайлауында не болмақ. [118]
Дауылбай сондай болар. [119]
Дауылбаймен кырғиқабақ болғанмен аз ғана Алсайға оңай тимес. [ 120]
Дауыл да ... ... да ... ... төсектің тақтайлары ойнақшып, кұлай беретін болған соң, Рысқұл
сол екі тақтайды тас еденге ... ... ... ... ... ... ... Бронников еңкейе бергенде, жантайып ... ... ... атып ... [123]
Ішіне күшала орап итке тастайтын қамыр сияқты. [124]
Рысқұл Тұрардың шашын сабындап жібітпей-ак„ кұрғақтай ... еді ... ... ... қайтып тірілер болса, Әлімбек-батырды, кешегі
Соқыр батырды тірілтіп ... па ... - жық ... ... -қан - өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Беретін - бер - түбір етістік, -етін ... ... ... Қырар - қыру - түбір етістік, -ар - келер шақтық ... ... ... жапырақтарын тозаң ... ... өзі ... ... қойған. [127]
Ат байғұста тіл болса айтар еді, тіл жоқ.
Іздейтін - ... ... ... ме? - деді ... ... ... ... бұршағынан босанып, ауыл сыртына беттеген. [129]
Атқа мінсе ... ... ... ... қиқулап ылдиға шаба жөнелген.
[130]
Бұлардың қанын ... ... ... жоқ. ... да ... қылмас
жолдасына " [131 ]
Қой боғындай қорғасын әңгімені тәмәмдамақ.
Аман болса, мына болыс Рысқұлға ақысын жібермес. [132]
Бұл бұлжымас ... ... ... ... Ахат ... ... келіп жеткен. [134]
Тіршілік болса тағы келер. [135]
Ағаш жапырақтарын тозаң тұтқан. [ 136]
Рысқұл таудан аю атып келіп, ... өтін ішіп ... [13 ... ... шашы ерте ... кеткен.
Әйтпесе, жаман ауру сәңкитіп кетер екен.
Мұнда көп сөйлемейтін, ұрыссаң ренжу ... қажу ... ... ... ... - түс - ... етістік, -ер -келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Тәмәмдамақ - тәмәмда - болымды етістік, -мақ - келер шактық ... - жаз - ... ... -ыл - ... ... ... -ған -
өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Білмейтін - біл -түбір етістік, -ме - ... ... ... ... шақтық есімшенің жұрнағы.
Осы түрімен бір елге сұлтан болып отыратын ... ... жоқ ... ... ... ... өлген үйде бір жеті бойы от жағылмас, түтін түтетілмес. ... биік тау жоқ ... ... Дәу - Баба да көрінбей қалды.
Енді қашан ол қақпа қайта ашылмақ? [141]
Қыс өтер, көктем шығар, ... ... ... Бір ... ... ... еді. ... аңсайтын, біреу бай, біреу кедей болғанын қаламайтын, біреуді
біреудің қанауын қаламайтын, ... қан ... жек ... кісі ... орыссың, сен қазақсың, сен татарсың деп бөлмейтін ... ... ... ... ... ... күні не болмақ?
Оның титтей де жазығы жоқ екенін, қайта айыпталар кім екенін
бұлтартпай айтып берер еді. [144]
Залда жамырап көтерілетін ... ... жоқ. ... ... ... кететін шығар. [146]
Рысқұл сөз бастамас бұрын қос шығын қомдап алады ... ... ... өзі бас ... ... - түбір етістік, -ме - болымсыз етістіктің жұрнағы, -с - ... ... ... - көтер етістік, -іл ... ... ... ... шақтық есімшенің жұрнағы.
Шығар - шық - түбір етістік. -ар - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Рысқұл шынжырмен шырмалап, түрмеге түскелі бері, қос ... ... ... ... суырылғандай, тыныс та кеңейген сияқты.
Таяп қалған қыркүйектің ішінде ағасының ақтық кызметін атқарып, асудай
арман-тілегіне де жетер. (148)
Кетсең ... ... ... ... жұғып жүрер.
Әкеге тартып ұл тумас. [ 149]
Түз - дәм бұйырса, ерің қайтып оралар. [ 150]
Сенің арабшаңды ол түсіне алмас, әрине ... бар ғой. ... ... бар екені рас болса, дәл қазір аспанда ол жасырынар
жер жоқ.
Жаратқан құдіреті бар болса, дәл ... ол ... ... ... ... сірә, жылқы баласының біреуді жақсы көргенде істейтін ізеті шығар,
сонысымен өз мейірімін білдіргені шығар.
Менің жаураған ... ... тек ... үміт оты ғана ... ... көп ... адам ... көсеуің ұзын болса қолың күймес деуші
еді". (154)
Тұрар кілтін бұрап сылдырлата беретін ескі әбдірада қалды. [155]
Менің әйелім емес мұны ... - қада - ... ... -л - ... ... ... -ған
- өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Көрінер - көр - түбір етістік., -ін - өздік етістің ... -ер ... ... есімшенің жұрнағы.
Тимес - ти - түбір етістік, -ме - болымсыз етістіктің жұрнағы, -с ... ... ... ... болса, патшаны өлтірмек болған орыстардың ... ... ... неге барған?
Жолда бір жерге арам қатып қалса, обалына кім қалмақ? [156]
Үнсіз қоштасу шығар. [157]
Әлгі арызға жауап көп кешіккен жоқ. ... ... ... болған.
Түрменің ұзақ түндерінде баласын ұйқыдан қысып отырып айтқан ... ... ... кеше ... жеткен этап ертелеп бүгін жолға шықпақ.
Таңғы салқынмен жүріп, ыстық түскенше жол ... ... кем ... жерге барасың. [161]
Есірік солдаттар атты арбадан шығарып алып қумақ болады. [162]
Байқаймыз, карташылар сезер емес. [163]
Ахат атаң енді жиырма жыл жүре ... [ ... ... ... қазір шыға келетін сияқты.
Қалмақ -қал - түбір етістік, -мақ - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Сезер - сез -болымды ... -ер - ... ... ... ... - қой - ... ... -ма - болымсыз етістіктің жұрнағы, -с -
келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Бұл тамыр өмір-бақи қиылмас, оны ... ... ... жұлып тастай
алмас. [165]
Жалаң аяқ табанына кірген тікен емес, суырып алып ... ... пен ... ... адам ... ... ... шеңгелге дейін күлгіш - қызыл шешек атқан. [167] ... оны ... ала ... ... ... - көп ... титтей нәрестенің қолын
төкпек. [168]
Қараңғыда кұлынының ұзағанын ұнатпас. [169]
Мектептің терезесі тау жаққа қараған. [ ... ... ... түрмеден білетін.
Соны сезген Тұрар кейін-кейін ол үйге сирек қатынайтын ... ... ... ... ... мына екеуі мұрша берер емес. [172]
Артыңа қарасаң. басың айналар. [173]
Қиылмас - қи - ... ... - ыл - ... ... ... болымсыз етістіктің жұрнағы, - с - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Төкпек - төк - ... ... -пек - ... ... ... ... - біл - ... етістік, -етін - ауыспалы шақтық есімшенің
жұрнағы.
Не керек, ақыр шал ... ... ... ... ... ... жуа теріп жеп келген болар. [ 175]
Қою бұйра шаш қойған, екі көзі көріктің отындай ұшқындап тұрған бала,
байғұс қызға ... суға ... ... отқа ... күймейтін батырлар
сияқты көрініп, қиялымен оны өзінше аттан түсіріп алып ... ... бой ... нәресте қыз өзінің жарлығын сол табиғи, ... ... ... ... ... [177]
Оның еркіне салса мына ешкілерді тастап кетер еді. [178]
Ауылнайдың ... ... ... ... аттың үстіне шіреніп тұра
бергенін дұрыс болмас, деп Тұрар торыдан түсті. [ ... ... ... қара ... балалар шуылдамас.
Мектепте қоңырау сылдырламас Ауылдары жақын балалар кеше кешке үйлеріне
тарап кеткен.
Күз айларын бұл базар әсіресе аспандап кетер еді. [180]
Үзеңгіге аяғы ... биік ... ... иесі де сол ... жабысып қалған шығар. [182]
Мүмкін, сары айғырдың иесі шайханада отырған болар. [183]
Болар - бол түбір ... -ар - ... ... ... ... - жет - ... ... -пе - болымсыз етістіктің жұрнағы.
-ген -өткен шақтық есімшенің жұрнағы.
Отырған - отыр - ... ... -ған - ... ... ... ... ... атасы ешқайда кетпес. [184]
Атамырзаға сары айғыр таныс болатын. [185]
Менің сүйегім қурап қалғанда да, бұл ... ... ... ... ... ... ... [187]
Бірақ ол тым лапылдап, тым тістеніп тұратын. [188]
Оның күшін әлде қашан жел ... ... ... ... ... жел соққанда ызыңдап әлдене айтқысы келер.
[ 189]
Айналасын ересек адам қол ... ... биік ... ... ... ... еш ... ізсіз-түссіз кетпек емес деседі философтар. [191]
Олар сірә, көкпар ... ... ат ... ... ... ... болар. [ 192]
Әйтеуір жүрегіне ұялап қалған. [193]
"Айтысты жақын қылатын - қыз" [194]
Тұратын - тұр ... ... ... ... ... ... жұрнағы.
Келер - кел - түбір етістік, -ер - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Тартпас - тарт - ... ... -па - ... ... ...... ... есімшенің жұрнағы.
Қалған - ал - түбір етістік, -ған - өткен шақтық ... ... ... ... итермес. [195]
Тергеуші мен Тұрар приставка таяу тұрған. [196]
Тайтақай басынан кір-кір орамалын алған жоқ. [ 197]
Тайтақай Урядниктің ... ... ... ... ... ... жол көңілсіз. [198]
Мына жер бетіндегі итше ырылдасқан қу тіршілікті қатпар-қатпар, жұқпыл
- жұқпылына дейін көруге сол шел ... ... де ... ... да жоқ, ... да жоқ. [200]
Қиылмас екенін біле тұра тәуекелге бел байламақ.
Содан бері ... жыл ... ... жеті жыл ... [201 ... жатқан ат басындай алтын" десе, әй, қайдам, ешкім бүйтіп жал
ұштырмас еді. [202]
Мүмкін, аласапыран арпалыста ... қолы ... ... ... ... ... ... бір қиығындағы адам.
Мен өзгелер тұрмақ, өз қандас, қарындастарымнан ... ... - қайт - ... ... -ар - ... ... ... жұрнағы.
Бақырған - бақыр - бұйрық райлы етістік, -ған - өткен шақтық ... - тұр - ... ... -мақ - ... ... ... жұрнағы.
Енді олар тірі қалар деймісің. [204]
Саған, сірә, мына дидарына қарағанда жаманшылық жуымас. [205]
Шөп ... ... ... ... ... нәр алған сүтті адамдар
ішеді. Дауылбай да ішетін шығар. [206]
Содан тараған ұрпақтан батыр да туған, қатында туған ... ... ... те ... ... ... қылды ешкімде үзе алмас. [208]
Қисса, аңыз деген осындайдан тұратын шығар. [209]
Жаяу ... жер ... ... ... ... кіжінетін. [211]
Бұлар жайлауға да шықпайды, қыстауға да көшпес. [212]
Бірақ дәл ... ... ... ... деп ... ... [213]
Қылдырықтай тамырдан қыбырлап қана аққан қызыл бояу мұнша күшті ... кім ... ... - қу - ... етістік, - мақ - келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Кірген - кір - түбір етістік, -ген - келер ... ... ... - қи - ... етістік, -ыл - ырықсыз етістің жұрнағы, -с ... ... ... жұрнағы.
Ұнатпас - ұнау - ... ... -т - ... ... ... -с –
келер шақтық есімшенің жұрнағы.
Ш. Қорытынды.
Есімшенің көнеленген формаларының қолданылуы.
Қазақ тілінде есімшелердің қалдық формалары да бар. Олар ... ... ... ... // ... ... ... жасалған есімшелер саны жағынан өте
аз санаулы ғана және қазіргі қалпына етістік системасынан шыққан, сын ... ... Бұл ... көнеленген түрі. Сонымен бірге олар
болымсыздық мағынада қолданылмайды, яғни ... ... ... синтетикалық жолмен білдірмейді. Беретін мағынасы - ... ... ... ерекше қабілетін білдіреді. Мысалы:
А л а ғ а н қолым б е р е г е н, ... қозы е м е г е н. ... жүгі ... ... ... ... (Макал).
Жылқыда ұстатпайды кер қ а ш а ғ а н, ер ... ... бер ... е б е г е н ат, с ү з е г е н ... ... тай тағы ... ... формасы Оңтүстік облыстарда а л а ж а қ, ... ... ғана ... ... ... есепте мен жүз сом а л а ж а қ
болдым, ол жүз сом б е р е ж е к ... ... жас" ... ... ... Қазақстанның көп жерлерінде осы шақ ... ... жиі ... аулы ... ?
Көлдің жағасында о т ы р а ж а қ.
Бұл форма - түрік, түрікмен, ... ... ... ... тілдеріндегі
есімшелердің өнімді формаларының бірі. Өзбек тілінің хорезм ... ... де ... ... бұларды қазақ тілінде өнімді
формалар қатарына жатқызуға болмайды.
Бұл аффикстердің шығу ... ... ... болуға тиіс. [215]
Жоғарыда санап өткен есімше формаларының қазақ тілінің грамматикалық
құрылысында алатын орны мен қолданылу шеңбері әр алуан ... ... ... бір ... ... түрғысынан тануда олардың
синтаксистік қызметтерінің мәні аса зор. Бұл формалар есімшелерге қойылатын
талаптардың барлығына да ... бере ... ... ... жалғанған етістіктердің бұйрық райлық
мағынасын бөгеп тастап, оған ... жаңа ... ... береді.
Етістіктің түбірі мағына жағынан іс-әрекетті бұйыру жолымен ... ... сол ... ... не ... ... ... көрсетеді.
Есімшелердің синтаксистік қызметінің кеңдігі, әр жақтылығы оның
семантикалық табиғатына ... ... ... мен ... өз ... ... сіңірген, сондықтан есімдер мен
етістіктердің синтаксистік қызметтерін ... ... ... ... ... ... үшін есімшелер де көсемшелер
сияқты құрмалас сөйлемнің ... ... ... ... ... ... мен ... жай сөйлемдерді құрмаластыру
жолы бірдей емес. Егер бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы болып ... ... бір ... ... ... ... ... бір-бірімен құрмаластыру функциясында да тікелей өзі ... ... ... қасиет жоқ. Олар атау тұлғада ... ... ... да бола ... жай сөйлемдерді құрмаластыра да
алмайды. Есімшелер жай сөйлемдерді құрмаластыру ... әр ... ... ... тиянақсыз формаларда айтылады. Сөйтіп, жай
сөйлемдерді бір-бірімен құрмаластыру міндетін ... ... ... оларға жалғанатын түрлі қосымшалар, тіркесе айтылатын ... ... ... Жай ... ... ... ... барлық түрлері де ... ... ... ... есімше түрлерінің атқаратын қызмет дәрежесі де,
формалық құбылыстары да біркелкі емес. Есімшелер ішінде жай ... ... жиі ... да және формалық, мағыналық
құбылыстарға байы да қан, -кен, -ған, -ген ... ... Енді ... ... (-ған, - ген -қан, -ген) жұрнақтың түрі, ... ... ... ... кейбіреулерінде осы шақтық деп аталса,
екінші біреулерінде өткен шақтық есімше деп ... Ал ... ... ... ... ... ... шақтық есімше) қалыптасты.
Өткен шақтық есімше түркі жазба ескерткішінде (дәл қазіргі қалыптағыдай
болмағанымен) кездеседі, бірақ жай ... ... ... жатыс жалғаулы түрі болмаса басқалары кездеспейді
деуге ... ауыз ... мен ... ... ... ... шақтық есімше қосымшалы түрде де, шылау сөздерге тіркесе ... ... ... ... ... ... Оны мына ... көруге болалы. Төстік ауылдан ұзап шыққан соң, Шалқүйрық атқа тіл бітеді
("Ер Төстік") Кешке ханның екі ... ... ... барғанда, Кендебай да
жасырынып барып отырады. Кез ұшындағы құс ... ... ... ... ат ... ... өтіп кетеді (Керқұла атты Кендебай).
Жау қамалап жеткен соң,
Атынан қару кеткен соң,
Базарбайдың Төлеген
Тәңірге қылды ... (Қыз ... арба жүре ... ... ... ... ... бола алмас,
Алғаны жаман болған соң ("Бұқар жырау)"
Қазіргі әдеби тілімізде өткен шақтық жай сөйлемдерді ... ... ... ... Жай ... ... құрмаластыру өткен шақтық есімше ... ... ... ... да, соған қарай оның мағынасы да ... ... ... ... ... ... функциясында
мынадай формаларды және мынадай мағыналық қатынастарда қолданылады.
1. Өткен шақтық есімше жатыс жалғаулы формада тұрады. ... ... ... ... бағыныңқы компонент басыңқы компонентпен екі
түрлі мағыналық қатынаста ... ... ... ... мезгілдік жағынан айқындайды. Мысалы:
Оң бүйірден шұбар ала жыландай шұбатылып Игіліктің кілем жапқан түйелі көші
құлай бергенде, батыс жақ бетті тұтас ... келе ... ... ... ... мың ... да көрінеді (Ғ.Мүсірепов). Абай қайта-қайта айға қарап
таңданып отырғанда, осы ауылдың ... ән ... (М. ... ... ... ... екі ауылдың ортасындағы ағытқан қалың жылқының
арасынан жіңішке жолмен шаңдатып бір пар атты шыға ... ... ... ... ... ... ... сорғалап құйылғанда (Абай). Әскери
киім киіп, әскер тәртібіне аз-мұз үйрене бастаған екі қазақ ... ... ... ... ... ... (X. ... компонент баяндауышы болып ... ... ... ... ... ... да келе береді. Жуынып болып, шай ... ... ... бір ... баласы жүгіріп кіріп келді. Жылқыға
таянып, бір ... шыға ... ... ... ауыл ... ... ... тұрғанындай, бағыныңқы мен басыңқы сөйлемдер
арасындағы мезгілдік қатынас біркелкі емес: мысалдың бірінші сөйлемінде ... ... бір ... ... ... ... қатар болып
жатқаны,яғни мезгілдестігі байқалса, кейінгі сөйлемдерден басыңқыдағы ... ... ... ... жай-күйлер болып жатқан уақытта
басталғандығы, яғни мезгілдік жағынан ... ... ... соң ... байқалады. Сөйтіп, баяндауышы жатыс жалғаулы
есімшеден ... ... ... ... ... қатынасы екі
түрлі: бірінші, екеуіндегі әрекет бір мезгілде ... ... ... яғни ... ... ... ... әрекет басталады, яғни
бірі бұрын, екіншісі - кейін болады.
ә) Басыңқы компоненттеп іс-әрекет, жай-күйдің ... ... яғни ... ... ... ... бұл мағына баяндауышы өткен
шақтық есімшенің жатыс жалғаулы түрінен болатын ... жай ... ... ... ... ие ... ... мағынасы. Сондықтан мұндай
мағыналық қатынаста ол өте сирек кездеседі: Кіре ... ... ... ... екен мың екі жүз ... Бұлаңдаған қыз Құртқа Әйел болдың, амал жок, Егер ... ... ең ... бір ... ... ... Өткен шақтық есімше көмектес септікте айтылып, бағыныңқы сөйлем
баяндауышы болады. ... ... бар ... ... ... тек ... мағыналық қатынаста ғана тұрады. Мысалы:
Бекен қанша қомағайланып қылғытқанмен, мол май оның жүрегін ... ... ... Сүйіндік канша солғын болғанымен, өзге көпшілік олай
емес еді (М. Әуезов). Төбелескен жастар жағы ... ... ... ... (Ғ. ... ... ... екпіні қатты болғанымен,
үкімет қаулысы шыққаннан кейін де бірсыпыра уақыт өтті ... ... ... ... қыз әкесі Еламанды жылы шыраймен жақсы қабылдаушы
еді (Ә. Нүрпейісов).
3. Өткен шақтың есімше -ша, -ше жұрнақтары ... ... ... ... ... ... баяндауышты бағыныңқы жай сөйлем өз
басыңқысымен екі түрлі мағыналық қатынаста:
а) Бағыныңқы ... ... ... ... ... жағынан айқындап отырады: Мен қорқыныш үнін шығарғанша, ол менің
бетімді әлденемен тұмшалап та үлгерді (С.Мұқанов). Мешітке келе ... ... ... үйге ... үй ... ... сытыла-сытыла
жөнелген жол басар жігіттердің жарқ-жарқ сілтеген ақ сойылдары Жұманның
жылқысына сарт-сұрт тие де ... еді ... ... ... ... үйге ... болғанша, солардың қызығына, ойын-күлкісіне қарап аңырасың
да тұрасың (Б.Майлин). Учитель үйден шығып үлгергенше, қызыл өгіз ... ... ... аяқ-табақтың салдырын, керегенің сықырын бұрынғыдан да
күшейтіп жіберді (X. Есенжанов). Қарауыта, деміге кірген Сергей Петрович
сырт ... ... ... ... ... ... орнына отырған
жоқ (Ғ. Мұстафин). Қатты ... келе ... ... ... өзі ерекше
шапшаң жас әскери дағдысымен күймеден ... ... кос ... ... те
түсті (М. Әуезов).
Өткен шақтық есімшенің -ша, -ше ... ... ... ... өз басыңқысымен мезгілдік қатынасы жоғарыда келтірілген ... ... ... ... ... компоненттегі іс-әрекет болып
үлгергенше, ... ... ... кетеді. Бұл басыңқы компонентің
баяндауышы өткен шақты ... ... ... тән ... Ал
егер: Олар электр қуатын ... бу ... ... ... деген тәріздес басыңқы компонентінің баяндауышы келер шақта
айтылатын болса, ондай сөйлемде бағыныңқы жай сөйлем ... ... ... мезгілдік шегін, қай уақытқа дейін болатындығын білдіреді.
ә) Бағыныңқы ... ... ... ... ... қолданылады да, басыңқыдағы ... ... ... ... айтылады: Көп істеп шала бітіргенше,
аз істеп бабына келтір. Көп салып, аз ... аз ... көп ала біл. ... ... ... су берсеңіздер екен тезірек (Ғ.Мұстафин).
Қарағайға қарсы бұтақ біткенше, еменге иір бұтақ ... ... ... ... ... ... ... бір-ақ тусайшы, халықтың кегін
қусаңшы (Махамбет).
Әрине, мұндағы салыстыру теңдестіру ... ... ... ... қою мәніндегі салыстырулар. Мұндай ... ... бір ... сабақтас сөйлем тобында да қаралған болатын.
4. ... ... ... ... ... ... есімше соң
шылауына тіркесіп, бағыныңқы компонент баяндауышы болады. Мұндай
баяндауышта бағыныңқы компонент өз басыңқысымен ... ... ... ... ... іс-әрекеттің бағыныңқы компоненттегі іс-
әрекеттен ... ... ... Кейінгілер шығып болған соң,
Оразәлі мен оның қасындағы бала араларын аша берді (С. Мұқанов). Өзі ... соң, жау ... жас бала ... ... ... соң, ... болған Қыз
Жібек... Бір құдайға зар етіп, мінәжатқып тұрады ("Қыз ... ... ... соң, Ерназар ел жинап той қылады ("Ер ... ... ... ... ... ... соң, Малдың күйін сұрама. Қонысынан
ауған соң. ("Бұқар Жырау"). Алдына буаз ... ... соң, ... ... ... ("Қозы Көрпеш Баян сұлу").
5. Өткен шақтық есімше сайын шылауына тіркесіп, бағыныңқы
компонент ... ... ... ... ... басыңқы
компоненттегі іс-әрекет бағыныңқыдағы іс-әрекет болған сайын болып
отыратындығы ... ... ... сайын, жаңадан ғана бурыл
тартқан қаба сақалы секең-секең ете ... ... ... ... ... ... өрт ... қалғандай сескенген аз үйлі
жатақ ... бір ... ... ... кеткелі
жатыр.
(Ғ. Мүсрепов). Оның көзі ... ... ... ... ту ... (С. Мүқанов). Жұмбақтың шешуі қиындаған сайын, менің ойлауым да
көбейіп барады. Ол шешесінің атын атаған сайын, жүрегіне шемен боп ... шері ... ... ... (Ғ. ... ... ... шақтық есімше кейін шылауына тіркесе
айтылып, бағыныңқы сөйлем баяндауышы болады. ... ... ... компоненттегі іс-әрекет әрдайым бағыныңқы сөйлемдегі
іс-әрекеттен кейін болып отырады. Мысалы: Тор - орысша, жаза сөйлей
білерлік қана дәрежеге жеткеннен ... ... оны әрі ... ... ... ... ... шақтық есімше шейін, дейін
шылауларына тіркесе айтылып, ... жай ... ... ... ... ... бағыныңқы компонент басыңкы
сөйлемдегі іс-әрекеттің қай ... ... ... яғни ... ... ... Мысалы: Оспан жүріп
кеткенге дейін, тоңғанына қарамай, соның қасында дәйек болып жүрді. Олар
бөктер жолмен айналып жеткенге дейін, мына төтесімен сіздер де ... (М. ... ... ... ... ... бері шылауына тіркесіп,
бағыныңқы сөйлем баяндауышы болады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... шегін,
қашаннан бері солай екенін білдіреді. Мысалы: Ол жұмысқа шыққаннан
бері, қалтасынан дәрі-дәрмек арылмайтын. ... Әбіш осы ... ... ... оның көз жасы бір құрғаған емес. (С. ... ... ... ... ... ... мезгілде, сәтте,
күні, жылы, сағатта, минутта деген мезгіл ... ... ... ... ... ... болады. Мұндай сөйлемдерде басыңқы
компоненттегі іс-әрекеттің бағыныңқы компоненттегі іс-әрекетпен бір
мезгілде болғандығы, ... ... ... Көп жұрт ... ... ... ... шақтарда, Абай өзі де ақын тілімен іштей ... ... (М. ... Әкесі өзбек қыстағына көшіп барған жылы, оның
үйінен түнде өрт ... (С. ... ... ... ... -дай, -дей жұрнақты формада айтылып,
бағыныңқы компонент баяндауышы ... ... ... ... іс-әрекетті екінші бір субьектінің іс-әрекетіне
ұқсата, соған салғастыра баяндайды. ... ... іске де бір ашу ... ... ... де көбейіп кетті (Ғ. Мүсірепов).
11. Өткен шақтық есімшенің шығыс жалғаулы түрі гөрі шылауына
тіркесе айтылып та бағыныңқы компонент ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекет, жай-
күйдің болуынан гөрі, басыңқы компоненттегі іс-әрекет, жай-күйдің болу
керектігі баяндалады. Мұндай мағыналық қатынасты ... үшін ... ... ... ... баяндауышы -ша, -ше жұрнақты
есімшеден болған сөйлем қолданылады.
12. Өткен ... ... -дық, -дік, -тан, -тен ... түрде
айтылып, бағыныңқы компонент баяндауышы болады. Мұндай бағыныңқы
компонент басыңқы сөйлемдегі іс-әрекеттің болу-болмауының себебін
білдіреді. Мысалы: Жайлаудың бәрі ... ... өрт ... да, ... ... да ... қасында ғана жанып
жатқандай көрінеді. (С. Мұқанов).
Есімшенің қалған екі түрі жатыс септігінде және кейбір шылау мен шылау
мәнді сөздерге ... ... жай ... ... болу ... өте ... кездеседі. [217]
Сонымен, қорыта келгенде, есімшелердің біз сөз етіп өткен түрлері
бірінен-бірі шақтық ... ... ... ... ... ... де, етістіктердің де қызметін атқарады. ... сөз табы деп ... ... ... олар ... және ... аффикстер арқылы жасалғанымен, етістіктерден аулақ, одан
басқа жаңа ... ... ... сын ... зат ... тіпті кісінің, рудың, жердің
аттарына айналып кеткендері де бар. ... ... ... ... ... ұшар (ұшар басы), Атшабар, Жантуар, Күнтуар, Айтуар,
Айбар, Атбасар, Итасқан, Қойбасар. Сөйтіп, есімшелер ... ... ... ... ... да, тұлғалық жағынан да тіліміздегі
басқа категориялардан өзіндік ерекшеліктермен жекелене алады. [218]
Сілтемелер тізімі:
1. Қазақ тілінің ... ... ... ... 1967 ... ... ... грамматикасы. Алматы "Ғылым" баспасы. 1967 ж. ... ... ... ... "Ана тілі" баспасы. 1993 ж. 132 бет.
4. Ш. Бектұров, М. Серғалиев 'Қазақ тілі". "Білім" баспасы. 1994 ж.
1І4бет
5. "Қазақ тілінің ... ... ... 2003ж. ... А. ... ... қазақ тілі'. "Ана тілі' баспасы. Алматы.
1993 ж. 299-300 бет.
7. М.Ә. Қараев "Қазақ тілі". "Ана тілі" баспасы. 1993 ж. 133 ... А. ... ... ... ... "Ана тілі" баспасы. Алматы.
1993 ж. 301-302 бет.
9. Ш. Бектұров, М. Серғалиев "Қазақ тілі". "Білім" ... ... В.В. ... ... язык. Москва - Ленинград. 1947г. 267
стр.
11. "Қазақ грамматикасы". Астана. 2003 ж. 531 -532 бет.
12. "Қазақ тілінің қолданбалы ... ... 2003ж. ... ... ... ... Алматы. 1969 ж. 178-179 бет.
14. А. Ысқақов "Қазіргі қазақ тілі". "Ана тілі" баспасы. Алматы.
1993 ж. 303-304 бет.
15. Ш. Бектұров, М. ... ... ... ... баспасы. 1994ж.
116 бет.
16. "Қазақ тілінің грамматикасы". Алматы. 1969 ж. 180 бет.
17. С. ... ... ... "Рауан". 1996 ж. 102-103 бет.
18. Ж. ... ... ... ... баспасы. Алматы. 1996ж.
83 бет. 19. «Қазақ грамматикасы» Астана 2002ж. 533 бет.
20. ... ... ... 2002ж. 534 ... ... ... 2 томдық таңдамалар ІІ том «Қызыл жебе» ... ... ... 1982ж. 5 ... ... 6 ... Сонда 17 бет.
34. Сонда 19 бет.
35. Сонда 20 бет.
36. Сонда 22 бет.
37. Сонда 23 бет.
38. Сонда 26 бет.
39. Сонда 27 ... ... 28 ... ... 40 бет.
53. Сонда 42 бет.
55. Сонда 45 бет.
56. Сонда 46 бет.
57. Сонда 48 бет.
59. Сонда 50 бет.
60. Сонда 55 бет.
61. ... 56 ... ... 59 ... ... 60 бет.
64. Сонда 61 бет.
70. Сонда 67 бет.
71. Сонда 69 бет.
72. Сонда 73 бет.
73. Сонда 75 ... ... 79 ... ... 80 ... Сонда 84 бет.
77. Сонда 90 бет.
78. Сонда 91 бет.
79. Сонда 92 ... ... 96 ... ... 97 бет.
82. Сонда 98 бет.
83. Сонда 101 бет.
84. Сонда 103 бет.
85. Сонда 104 бет.
86. Сонда 105 ... ... 107 ... ... 108 ... Сонда 109 бет.
90. Сонда 111 бет.
91. Сонда 112 ... ... 113 ... ... 117 ... ... 118 ... Сонда 120 бет.
96. Сонда 122 бет.
97. Сонда 123 бет.
98. Сонда 126 бет.
99. Сонда 127 бет.
100. Сонда 129 ... ... 131 ... ... 133 ... ... 134 ... Сонда 136 бет.
105. Сонда 137 бет.
106. Сонда 138 бет.
107. Сонда 139 бет.
108. Сонда 140 бет.
109. Сонда 141 бет.
110. Сонда 142 ... ... 144 ... ... 149 ... ... 150 ... Сонда 153 бет.
115. Сонда 154 бет.
116. Сонда 158 бет.
117. ... 161 ... ... 164 ... ... 165 ... ... 167 бет.
121. Сонда 168 бет.
123. Сонда 170 бет.
124. Сонда 172 бет.
125. Сонда 173 ... ... 174 ... ... 175 ... ... 177 бет.
129. Сонда 179 бет.
130. Сонда 180 бет.
131. Сонда 181 бет.
132. Сонда 182 ... ... 184 ... ... 185 ... Сонда 186 бет.
136. Сонда 189 бет.
137. Сонда 193 бет.
138. Сонда 197 бет.
139. Сонда 199 ... ... 201 ... ... 208 ... ... 209 бет.
143. Сонда 212 бет.
144. Сонда 215 бет.
145. Сонда 217 бет.
146. Сонда 218 бет.
147. ... 220 ... ... 221 ... Сонда 222 бет.
150. Сонда 224 бет.
151. Сонда 225 бет.
152. Сонда 231 бет.
153. Сонда 232 бет.
154. ... 233 ... ... 237 бет.
156. Сонда 239 бет.
157. Сонда 240 бет.
158. Сонда 242 бет.
159. Сонда 244 бет.
160. ... 247 ... ... 248 ... ... 250 ... Сонда 251 бет.
164. Сонда 252 бет.
165. Сонда 259 бет.
166. Сонда 260 бет.
167. Сонда 263 ... ... 265 ... Сонда 266 бет.
170. Сонда 267 бет.
171. Сонда 268 бет.
172. Сонда 269 бет.
173. ... 270 ... ... 271 ... ... 272 ... Сонда 273 бет.
177. Сонда 274 бет.
178. Сонда 275 бет.
179. Сонда 276 бет.
180. Сонда 277 бет.
181. Сонда 278 ... ... 279 ... ... 282 ... ... 290 ... Сонда 295 бет.
186. Сонда 296 бет.
187. Сонда 299 бет.
188. Сонда 302 ... ... 303 ... ... 305 ... ... 310 ... Сонда 312 бет.
193. Сонда 316 бет.
194. Сонда 318 бет.
195. Сонда 320 бет.
196. Сонда 321 ... ... 322 ... ... 330 бет.
199. Сонда 331бет.
200. Сонда 332 бет.
201. Сонда 336 бет.
202. Сонда 337 бет.
203. Сонда 344 ... ... 345 ... ... 346 бет.
206. Сонда 347 бет.
207. Сонда 348 бет.
208. Сонда 351 бет.
209. Сонда 354 бет.
210. Сонда 355 бет.
211. Сонда 356 ... ... 357 ... ... 359 бет.
214. Сонда 362 бет.
215. «Қазақ тілінің грамматикасы» Алматы, 1969ж. 182-183 бет.
216. Т. Қордабаев «Қазақ тіліндегі құрмалас ... ... ... ... 1995ж. 95-102 ... Ш. Бектұров "Қазақ тілі" "Білім" баспасы. 1994ж. 117 бет.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. М. Ә. Қараев. "Қазақ тілі" (Фонетика, ... ... "Ана ... ... 1993 ... А. Ысқақов. "Қазіргі қазақ тілі' "Ана тілі". Алматы. 1993 ж.
3. Ш. Бектұров, М Сергалиев."Қазақ тілі. Алматы, "Білім" 1994 ... ... ... ... ... ... 2003 ж.
5. "Қазақ тілінің грамматикасы" Алматы. 1969 ж.
6. "Қазақ грамматикасы" Астана. 2002 ж.
7. М. ... ... ... 2003 ... А. ... ... қазақ тілі" (Морфология) "Ана тілі". Алматы.
1991ж.
9. С.Хасанова. "Қазіргі ... тілі ... ... ьАна ... ... 1991 ... "Қазақ тілінің грамматикасы" (1-бөлім). Морфология. "Ғылым"
баспасы. Алматы. 1967 ж.
11. С. Исаев. "Қазақ ... ... 1996 ... Т. ... "Қазақ тілі" (Негізгі оқулық) Ғылым баспасы, Алматы. 1998ж.
13. Ә.Ахабаев, Б.Омарова. Қазіргі қазақ тілінен ... ... Оқу ... ... ... ... К. ... "Тіл білімінің негіздері" (Оқулық) ... ... Ж. ... ... тілі". "Қазақстан" баспасы, Алматы. 1996 ж.
16. М. Томанов. "Қазақ тілінің ... ... ... ... ... Алматы. 1981 ж.
17. М. Серғалиев, А. Айғабылов, ... ... ... ... тілі'
(Морфология және синтаксис). Оқу құралы. "Ана тілі" баспасы,
Алматы. 1991 ж.
18 Қ. ... ... ... ... ... сөздерді
түсіндіру". "Рауан" баспасы, Алматы. 1998 ж.
19. К. Аханов "Грамматика ... ... Оқу ... "Санат"
баспасы, Алматы. 1996 ж.
20. К. Сариева "Қазақ тілі". Білім" баспасы, Алматы. 2000ж.
21. Н. ... ... ... ... ... ... тілі ... Алматы 1992ж.
22. Н. Оралбаева, Ә. Абылақов. "Қазақ тілі". "Ана тілі баспасы, ... ... Б. ... ... ... Оқу құралы. Республикалық баспа кабинеті,
Алматы. 1996 ... И. ... ... ... ... ... Алматы. 1961ж.
25. III. Құрманбайұлы. М.Мамаева, А.Сыбанбаева. Қазақ тілі ... ... 2001 ... Т. ... ... тіл ... мәселелері". "Рауан" баспасы.
Алматы. 1991 жыл.
27. Ш. Мұртаза. Екі томдық шығармалар. II том. ... ... ... ... ... 1982 ж.
28. Т. Қордабаев. "Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер синтаксисі" ... ... 1995 ... В.В. ... Русский язык. Москва - Ленинград. 1947 г

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 44 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Міржақып Дулатов6 бет
Міржақып Дулатов (1885-1935)4 бет
"Прикаспийский Центр Сертификаций" ЖШС-нің сынау орталығында кабельді сынау және оған сертификат беру процедуралары47 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
Salicornia europaea өсімдігінің жер үсті бөлігінен қышқылдық компоненттерді бөлуі71 бет
Turbo Pascal программасының негізгі түсініктері17 бет
Web- программалау тілдері6 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Агроландшафттық егіншілік жүйесі туралы жалпы түсінік8 бет
Азаматтық құқықтың субъектілері туралы12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь