Үйсін мемлекеті Қазақстан территориясындағы бастапқы мемлекеттіліктің үлгісі

1.Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2
2.Үйсіндер мемлекетінің басталу тарихы ... ... ... ... ... ... ...4
3.Үйсіндердің шаруашылығы мен археологиялық ескерткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..8
4.Үйсіндердің басқару жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ...10
5.Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
6.Қолданылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 12
Қазақстан жерін ертеден жайлаған үйсіндер туралы не білеміз? Үйсіндер Орталық Азиядан келді. Олардың негізгі территориясы Іле алқабында болды, Батыс үйсіндердің шекарасы Шу және Талас өзендері арқылы өтіп, Қаңлылармен шектесті, солтүстігі Балқашқа дейін жетіп,
Қаратаудың шығыс бөліктеріне дейін созылып жатқан. Үйсіндердің қол басқарушысы ғұньмо деп аталған. Үйсін ғұньмосының ордасы Чигу-Чэн (“Қызыл-Аңғар қаласы”) Есік көлдің жағасында болған. Ол ертеден белгілі “Ұлы Жібек” жолындағы маңызды сауда орталығы.
Б.д.д. 3 ғасырда Қазақстанды мекендеген тайпаларда мемлекеттіктің алғашқы белгілері болды. Бұлар сақтардың этномәдени мұрагерлері үйсіндер болатын. Үйсін ұлысы, сөз болып отырған дәуірде,мемлекеттің ғылымға аян даму сатыларының бел ортасында болды . Б.з. 6 ғасырынан бастап үйсін, қаңлы және басқа тайпалар тарих сахнасынан көрінбейді, аттары аталмайды. Оған себеп, бұл кезде Қазақстан жерінде , оңтүстік аймақта шығыстан Алтай, Сібір жақтан келген түркі тайпаларының басымдығынан болса керек. Қазақ халқының бастауы болып табылатын, сақ тайпаларының тікелей жалғасы болып үйсін, қаңлы тайпалары саналады. Оны қытай деректері “Өзі сары, көзі көк, ат жақты сэ (сақ) тайпалары үйсіндердің арасында жүр” – деп көрсетеді.
1. К. Байпақов «Қазақстанның ежелгі қалалары»
2. Ә. Байменов «Қазақстан тарихы»
3. Ә. Сақтықбай «Ежелгі Қазақстан мәдениеті»
4. www.kk.encyclopedia.kz
5. Ж. Шиман «Үйсін – қазақтар туралы зерттеу»
        
        Т. Рысқұлов атындағы қазақ экономикалық университеті
Үйсін мемлекеті Қазақстан территориясындағы бастапқы мемлекеттіліктің
үлгісі
Орындаған: 105 т (МО) ... ... ... ... ... ... басталу тарихы...........................4
3.Үйсіндердің шаруашылығы мен археологиялық
ескерткіштері………………………………………………8
4.Үйсіндердің басқару жүйесі……………………………..10
5.Қорытынды.................................................................
.........11
6.Қолданылған
әдебиеттер....................................................12
Кіріспе
Қазақстан жерін ертеден жайлаған үйсіндер туралы не білеміз? Үйсіндер
Орталық Азиядан келді. ... ... ... Іле ... ... ... шекарасы Шу және Талас өзендері арқылы өтіп, Қаңлылармен
шектесті, солтүстігі Балқашқа дейін жетіп,
Қаратаудың шығыс бөліктеріне дейін ... ... ... ... ... деп ... ... ғұньмосының ордасы Чигу-Чэн (“Қызыл-
Аңғар қаласы”) Есік көлдің жағасында болған. Ол ертеден белгілі “Ұлы Жібек”
жолындағы маңызды ... ... 3 ... ... ... ... мемлекеттіктің
алғашқы белгілері болды. Бұлар сақтардың этномәдени мұрагерлері үйсіндер
болатын. Үйсін ұлысы, сөз болып отырған дәуірде,мемлекеттің ғылымға аян
даму сатыларының бел ортасында ... . Б.з. 6 ... ... үйсін, қаңлы
және басқа тайпалар тарих сахнасынан көрінбейді, аттары аталмайды. Оған
себеп, бұл кезде Қазақстан жерінде , оңтүстік аймақта ... ... ... ... ... тайпаларының басымдығынан болса керек. Қазақ халқының
бастауы болып табылатын, сақ тайпаларының тікелей жалғасы болып үйсін,
қаңлы тайпалары саналады. Оны қытай деректері “Өзі ... көзі көк, ат ... (сақ) ... ... ... ... – деп көрсетеді.
2
Үйсіндер мемлекетінің басталу тарихы
Үйсіндер туралы ... ... ... ... аяқ шенінде белгілі
бола бастайды. Қытайдың Хань Император сарайы ғұндарға қарсы күресте
одақтас іздеп, “Батыс өлкесіне” б.з.б. 138 ж. Чжан Цянь ... ... ол ... ... ... ... алғашқы хабарды әкеледі.
Чжан Цяннің хабарына қарағанда, үйсіндердің жалпы саны 630 мың адам, 188
мың жауынгер жасақтарының болғанын айтады. Б.з.б. 73-жылға дейін
үйсіндердің жері үш ... сол ... ... оң ... ... ... ... қарайтын орталық бөлікке бөлінген, бірақ олардың бәрі де
ғұньмоға тәуелді болды. Үйсіндер көршілес халықтармен тығыз қарым-қатынас
жасаған. Хань ... және ғұн ... ... одақ ... Хань мен
ғұн әміршілерінің қыздарын үйсін ғұньмоларына әйелдікке беріп отырды. Олар
Қытайдың Орта Азия, Батыс Азия және ... ... ... ... ... Б.д.д. 2 ғасырда пайда болған Ұлы Жібек жолын ұстап тұрған
осы үйсіндер болды. ... ... ... ... б.з. 3 ... ейін
айтылады. Қазақстанға шығыс жақтан көшпелі тайпалардың, ғұндардың ... ... ... ... сақ және ... ... жалғасы –
үйсін мен қаңлылар ғұн тайпаларымен араласып, ассимиляцияға түскен. 
Үйсіндер иелігіндегі территория туралы тарихнамаларда айқын деректер
баршылық.Онда :  ... « ... ... ... ... ... ... ....Ең
3
күшті мемлекет ....Шығыс жағы ғұндармен ,батыс – солтүстігі Қаңлымен ,
батысы Дадуанмен ,Оңтүстігі ... ... ... » « ... ... Чыгу ... ,...Жері ұлан-асыр жазық ,ауа райы жаңбырлы
,салқын келеді.Тауларында қарағай ,самырсын көп өседі» делінген.
Қытайдағы Іле Қазақ Автономиялы Обылысында ,Ниғмет  Мыңжани мен Су ... ... , ... ... Үйсін ) , Алусүн (Ал Үйсін ) ,Сарғұсын
(Сарығ Үйсін ) , Тоқсүн (Торық ... ) ,т.б. ... ... ... Міне бұл ... ... ... иеленген жерінен де үлкен аумақ.
Үйсіндердің шаруашылығы мен археологиялық ескерткіштері
Үйсіндер негізінен мал ... ... олар ... де ... ... жылқыны қастерлеген. Олар қой, ірі қара, түйе
өсірген, тары еккен, құлан, сайғақ, бұғы ... ... жүн ... ... киім ... киген. Үйсіндер қоғамы біртекті болмаған. Ол байларға, ру
және тайпа ақсүйектеріне, әскери және дін адамдар, жрецтер ... ... мал ... және ... ... ... ... көшпелілер болғанымен, үй маңында егін де салған. Оған дән
дақылдары салынған ыдыс-аяқтар, дәнүккіштер тас ... ... ... ... ... пен ... ... кедейлері жай қалың жүннен, былғары, қой терісінен ... ... ... ... абыздар, кедейлер болған. Әскер
басылары мен шенеуніктердің қолында мөрі болған. Жеке ... те ... ... жер-суға тараған. Жалпы б.э. басында Қазақстанның барлық
аймақтарында жаңа тайпалардың қауымы болғаны аян. Балхаш пен Ыстық көл
арасында үйсіндер, ... мен ... ... ... Арал мен ... ... алаңдар тіршілік еткен. Негізінен олар көшпелі,
малшаруашылығымен айналысты. Бұл тарихи кезеңде көрші мемлекеттер саяси,
мәдени ... ... дами ... Қазақстанның оңтүстік-шығыс
өңірінде феодалдық қоғам ерекше дамып, онда мал шаруашылығы мен қатар
егіншілікте болды. Сактар енді ғана ... ... ... ... ... ... үйсіндер археологиялық қазбалар бойынша
(орақтар, бидай үккіштер т.б.) жерді өңдеуді жақсы білген. Алматының
«Горный гигант» совхозының оңтүстік шетінде үйсіндердің ерте жер ... ... ... ... ... ... археологтар
саздан және өзен құмымен араласып жасалған кувшин мен ... ... ... ... ... ... кезінде ежелгі керамика
заттары табылды. Олар б.э. бірінші ғасырына жатады деп болжалуда. Қазақтың
ата-тегі болып табылатын сақтар, ғұндар, үйсіндердің түп төркіндеріндегі
қарама-қайшылықтарға қарамастан ... ... ... ие
болды. Солай бола тұра, жер өңдеушілердің де дүниетанымдық көзқарастары
үнемі
5
елеулі ықпалын жүргізіп ... ... ... ... ... ... 25 ғасырлық тарихы бар
халықтың рухани бастауларға көңіл аударуын туындатуы заңды еді. Қазақтың
ата-тегінің арғы философиясынан ... ... ... ... және ... ... ... мифологиясында алдыңғы орынға
философиялық дүниетанымдық мәселе отырықшы тайпалардың тіршілік
бағыттарының, жолдарының ара ... ... Бұл көне ... ... ... ... ... мәдени және рухани даму барысында ғұндар, үйсіндер және
қалылардың дүниетанымдық түсініктерінің өзара байланысы нығая түсті. Олар
алғашқыда  әр ... еді. ... ... «таза» егіншілік, ал үйсіндер –
жартылай көшпелі мал шаруашылығын жүргізіп отырған. ... ... ... Ұлы ... жолы ... мен ... ... экономикалық
байланыстардың  қаншалықты жемісті болғанын көрсетеді.   Тарихнамалар бір
ауыздан « Үйсіндерде жылқы көп . Байларында жылқы саны 4-5 ... ... ... ... ... ... үйсіндердің обалары, қорымдары
мекенжайлары зерттелді. Обалардың көбісі диаметрі 6-20 және ... ... м. ... тас ... ... топырақ-тас аралас үйінділер болып
келеді. Қорымдары б.з.д.3-2 ғғ. Жататындары ерте ... 3, ... ... ... Оларға ортақ сипат қорымдар теріскейден түстікке қарай,
әрқайсысында 5-6-дан ... бар ... ... ... ... ... ... б.з.б. 1 ғ-б.з. 1 ғ. деп есептеледі. Бұған
Өтеген 1,2, Тайғақ 1, Қарлақ 1, Алтын Емел қорымдары. Олар жүйесіз ... ... ... ... ... 2-3 ғғ. Деп ... кейінгі кезеңге Қапшағай 2, Шолақ Жиде
1,2, Гүр қора 2, ... 4 ... ... ... ... ... ... қабырлар жерден қазылған, үстері ағашпен бастырылмаған.
Үйсіндердің алғашқы қонысы Шу алқабынан, Луговое ... ... қам ... ... едендері балшықпен сыланған, ортасынад
жер ошақ болған. Жетісуда біздің дәуірімізге дейін өмір сүрген үйсіндер мен
өздерін үйсіндерміз деп жүрген ... ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Бұрынғы үйсіндер
қыстауларының орнына кейінгі үйсіндердің қыстаулары ... ... ... бұрынғы Кеген, қазіргі Райымбек ауданының аумағындағы
Ақтас қыстауын зерттегенде үстіндегі мәдени қабатты ХVІІ-ХVІІІ ғ.ғ. қазақ
қыстаулары екенін дәлелдеген. Ал ... ... ... біздің дәуірімізге
дейінгі үйсіндердің тұрақ-жайлары болған деген байлам ... ... ... ... ... ... ... отырып,
өзінің монографиясында қазақ қыстауларының құрылыс жүйелерінің ежелгі
дәуірден жалғасып келе ... ... ... ... ... ескерткіштерінің зерттелуі кемінде жарым ғасырлық тарихқа ие
.Жетісудың Қытай жағынан он
7
мыңнан астам Үйсін обалары тіркеліп , кейі қазылды . ... ... ... ... жиі кезігеді .Шатыдан ашылған ZSM3 обаның биіктігі 10
метр , таған ауданы 200 шаршыметр , ... 10000 ... екен . ... 30 ... ... күнінде бітетін алып құрылысқа балап отыр ! Бұл
обалардан шыққан ... ... ... да , ... ... де әрі дәлелші ,әрі дем беруші болуда . Үйсін қоғамында едәуір
тұрақты қоныстар болған ...Үйсін астанасы Чыгу қаласы - сол ... ... ... және мәдениет орталығы . .Бұл олардың отырықты
қоныстарының болғандығының тіке дәлелі. Сол ... ... ( киіз ... ) ... ... ... ? Бұған археологиялық материялдар мен
этнографиялық  тексерулер біраз деректер ұсынды ,  Үйсін ақымдарының «
төрт қабырғасы жұмыр ағаштан ... ... ... ... ... ... .Сына да қағылады .... Оның ішкі
қабырғаларына киіз тартылған .Мұның тозыққан бопыры қазір де байқалады
....Бұ л ... ... ... ... Демек үйсіндер жазда киіз ,қыста
қарағай үйлерде отырған.Бұл әрі байлықтың ,әрі ... ... ... арғы ... жартылай көшпелі ,жартылай отырықты қазақ
тайпаларының соңғы сегіз ғасырда негізінен көшпенді болып ... ... ... , билеушілерінің мүлде көшпенділерге өзгеруімен
түсінгеніміз жөн....
8
Үйсіндердің басқару жүйесі
А йқын көрсетілген ... ... ... екен ... 1. ... І – ... ортасына шейінгі кезеңде, бүкіл Үйсінді бір ғана
ең жоғарғы билеуші ,бүкіл қарулы күштің ең зор қолбасшысы Күнби басқарды ;
   2 . ... ... ... ( бас уәзір ) Дар ( Дулы , Дұғлат ,Датлұқ
делініп те жүр) болды ;
   3 . ... ... ,оң және сол ... ... күштердің зор шербасылары
(аба сардарлары) тұрды ;
   4 . Ірі тайпа (өлке ) басшылары Жабғы ( ябғұ ... да ... жүр) ... 5 . Зор шербасыларға Дарту (бас жасауыл ) ... ... 6 . ... Ғұн ... ... ... әскер ішінде түменбасы ,
жүзбасы , елубасылар және жортық сықылды ерекше міндетті өтеушілер болғаны
,ауылдардың сол ру аталары жағынан басқарылғаны айтпаса да ... ... 7 . ... сырт абыз ( бас ... ) , ... (бақсы ), ұлықбек,ордабек ,
тілмәшбек , бітікбек ,атбек сықылды ірілі-ұсақ мәнсаптары тағы бар ... ... ... ... ... ... ... . Одан кейінгі
басты лауазымдар да Күнбидің ең сенімді ұлдары мен туыстарына ,батырларға ,
рубасыларға берілді . ... ең ... ... ... ) он шақты дәрежелі
ондаған адамнан құрам тапты .
   Күнбилер бүкіл еліне әмір ,жарлық түсіріп ... ... ... және қоғамдық ұйымдар болды ....Қоғамнан жоғары
тұратын ,таптан тысқары шыт жаңа зорлықты түзім орнады , ... ... ... ... билік жолға қойылды .Тақ иелігі әкеден үлкен
ұлға ... ... ... отырды . Ру мен тайпа көсемдері де ... ... не бір ірі ... ... ... ... шешім жасап отырды .
Солардан құрам тапқан кеңес шексіз беделді болды . Оңғай қайтыс болғанда
,оның Хәнге жиен ұлым ... ... ... ... ... ... , ... ұлын таққа отырғызған осы ақсүйектер кеңесі болатын.
10
Қорытынды
Бұл дәуірдің ... ... ... ... де ... болады. Мұнда басты назар аударатын
жәй, үйсін дәуіріндегі краниологиялық сериялар өткен дәуірлердегі бассүйек
анықтамаларының сипаттамасының генетикалық ... ... ... бұл ... өмір сүрген тұрғындардың антропологиялық типі
протоеуропеоидты күйінде қала береді. Ал олардың құрамында моңғолоидтық
элементтердің шамасы өткен ... ... ... көруге болады.
Үйсін жәйлі сөз одан соң да үзілмейді. Бірақ ол көбінесе өзі ... ... ... ... ... ... Немесе, билікке көтеріліп
,үстем орынға шыққан өзге бірінің ( мысалы , Бес Тайпалы Дулат делінген
дулаттардың ) ... ... ... . Бұл да ... құралу барысына сай
табиғи процеске куә .
Қорыта айтқанда ежелгі үйсін мемлекеті ... ... ... ... болып табылады.
11
Қолданылған әдебиеттер:
1. К. Байпақов «Қазақстанның ежелгі қалалары»
2. Ә. Байменов «Қазақстан тарихы»
3. Ә. Сақтықбай «Ежелгі Қазақстан мәдениеті»
4. www.kk.encyclopedia.kz
5. Ж. Шиман ...... ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Феодалдық қоғамның құқықтық дамуы18 бет
Қазақ хандығы құрылуы мен нығаюы7 бет
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Алматы қаласының аумағындағы археологиялық ескерткіштер4 бет
Сақ тайпалары5 бет
Ғұн мемелекеті7 бет
Ғұндар. саяси тарихы. шаруашылығы. мәдениеті2 бет
Қазақ халқының этногенезі16 бет
Қазақ хандығы туралы ақпарат15 бет
Қазақстан территориясындағы ерте дәуір10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь