ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және оның заманы

Кіріспе
І тарау ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы.Шыңғыс хан және оның заманы
1.1. Шыңғыс ханның билікке келуі және моңғол тайпаларын
біріктіру жолындағы күресі
1.2. Шыңғыс хан.ХІІІ ғасырдың ұлы қолбасшысы, мемлекет
билеушісі әрі дипломаты
1.3. Шыңғыс хан тұсындағы Моңғол мемлекетінің қоғамдық.
саяси жағдайы
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
ХІІ ғасырдың аяғы мен ХІІІ ғасырдың басындағы Орта Азия мен Қазақстан далаларында билік үшін тайпалар арасындағы күрес асқынып кетті. Күрес барысында моңғол тайпалары көсемдерінің бірі Темучиннің (Шыңғыс хан) мерейі үстем болып, ол Орта Азия тайпаларының басын қосқан құдіретті билеушіге айналды.
Тарихшылардың Шыңғыс ханның тұлғасына, моңғол шапқыншылығына қатысты көзқарастары қарама-қайшы. Кенестік дәуірдің зерттеушілері Шыңғыс ханға жауыз, жаулап алушы, гүлденген өлкені қиратушы ретінде қараса, қазіргі таңда Шыңғыс ханның тамаша қолбасшы, көреген саясаткер, кемеңгер диплоиат ретіндегі тұлғалық қасиеттері айқындалып отыр. Сол себепті тарихты жазуда таптық, партиялық көзқарастың орнына өркениеттілік, ізгілік принциптері орныға бастағанда, Шыңғыс хан және оның заманына тарихшылардың берген бағасын объективті түрде саралап, жаңа көзқарас тұрғысынан зерттеу аса өзекті мәселе.
1.Данияров К. Моңғолтану және Шыңғыс хан туралы.// Қазақ тарихы 1996. №2 44-45б.б.
2. Қасымжанов А. Шыңғыс ханның портреті. Алматы, 1995.-302б.
3. Кулиев Ж. Шыңғыс хан туралы.// Ана тілі 2002. №1 5б.
4. Елдосов Д. Шыңғыс хан қоғамының құпия тарихы. // Ертіс өңірі 2004. 6 мамыр 3б.
5. Бұлтай М. Тағы да Шыңғыс хан туралы // Қазақ әдебиеті 2001. 7 желтоқсан 14-15 б.б.
6. Балқыбек Ә. Шыңғыс хан даналық тұлға. // Қазақ әдебиеті 2001. 3 қараша 1-6б.б.
7. Данияров К. Шыңғыс хан және оның заманы. Алматы, 1993.-360б.
        
        Мазмұны:
Кіріспе
І тарау ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және ... ... ... ... келуі және моңғол тайпаларын
біріктіру жолындағы күресі
1.2. Шыңғыс хан-ХІІІ ғасырдың ұлы қолбасшысы, мемлекет
билеушісі әрі ... ... хан ... Моңғол мемлекетінің қоғамдық-
саяси жағдайы
Қорытынды
Қолданылған әдебиеттер
Кіріспе
ХІІ ғасырдың аяғы мен ХІІІ ғасырдың басындағы Орта Азия мен ... ... үшін ... ... ... асқынып кетті. Күрес
барысында моңғол тайпалары көсемдерінің бірі Темучиннің (Шыңғыс хан) мерейі
үстем болып, ол Орта Азия ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның тұлғасына, моңғол шапқыншылығына қатысты
көзқарастары қарама-қайшы. Кенестік дәуірдің зерттеушілері ... ... ... ... ... ... ... ретінде қараса, қазіргі
таңда Шыңғыс ханның тамаша ... ... ... ... диплоиат
ретіндегі тұлғалық қасиеттері айқындалып отыр. Сол себепті тарихты жазуда
таптық, партиялық ... ... ... ізгілік принциптері
орныға бастағанда, Шыңғыс хан және оның ... ... ... объективті түрде саралап, жаңа көзқарас ... ... ... ... ... ХІІІ ғасырдың әлемдік деңгейдегі тұлғасы-Шыңғыс хан және ... ... ... ... ... және ... ... біріктіру жолындағы
күресі
Қазіргі Моңғолия, оңтүстік Сібір, қазақ Алтайы ... ... көбі ... ... ... ... ... біріктіру
ісі ХІІ ғасырдың соңында жүзеге аса бастады. Бірігудің шаруашылық және
басқа да ... ... Ескі ... ... де ... кезеңдері болған.
Біріктіру әрекеттерін бірнеше тайпалар, олардың ішінде ... ... ... ... ... ... екі немесе үш
орталығы байқалды. Әсіресе керейт ... хан, ... ... ... моңғолдардың Есугей хан баласы Темучин белсенділік көрсетті.
1185-1206 жылдары аралығында Моңғол мемлекеті біртіндеп қалыптасуда және
іріленіп ... ... ... ... ... ... ретінде
көрінді. Әуелі меркіт ұлысы одақтастарға тізе ... Бұл елді ... ... ... ... 1198 жылы ... мен керейттер солтүстік
Қытайдағы шүршіттермен бірігіп, татар ұлысынан соққы берген. 1199 ... мен ... ... ... ... Алтайға ығысқан.
Бірігудің соңғы кезеңінде (ХІІІ ғасырдың басы) ... мен ... ... ... ... ... еткен көптеген тайпалар қарсы
тұрған. Ең соңында Темучин Уан ... ... және ... ... Осы оқиғалардың бәрінде түркі-моңғол тайпаларын біріктіруші
Темучиннің асқан ... ... ... ... 1206 жылы ... соң ... тайпаларының құрылтайында Темучин Шыңғыс хан
дәрежесін қабылдаған[3;4].
Енді Шыңғыс ханның қысқаша өскен ... ... ... ... ... 1162 жылы ... ... дүниеге келген. Бір тайпаның
қолбасшысы болып саналатын оның ... ... ... ... ... ... құрметіне соның Темучин есімін берген. Темучин тоғызға
толған ... ... ... ... ... бір ... ... қолынан
қаза табады да, тірі қалған отбасы мүшелері ... ... ... жоқшылық қыспағында қалады. Бұл бір өте қысталаң - қиын ... ... ... қашан аяғынан тұрып, өз қолы өз аузына жеткенге дейін
одан да ауыр кезеңдерді басынан өткерді. Олай дейтініміз, ол ... ... ... ... ... енді беки ... кезде бір алакөз тайпаның
шабуылы тұсында тұтқынға түседі. Қашып кетпес үшін мойынына ағаш ... ... ... ... ... оқу – сызу ... ... бей хабар
сол бір бейшара тұтқын Темучин бара – бара қара жер ... ең ... ең бір ... ... айналды[4;3].
Оның ең алдымен, ел көзіне түсуі тұтқыннан босап шығуынан басталады.
Сонан кейін ол арғы тегі ... ... ... тізе ... Сонан
кейін ұзақ жылдарға созылған тайпааралық соғыстар басталады да, ... ... ... ... ... ... әкесі оған қалыңдық
іздестіре бастайды. Дәстүр бойынша қыз басқа рудан болуы керек, ... ... ... дай ... қызы ... алып ... Құдаласу
рәсімін жасасасқан олар әкелері балалары он төрт жасқа ... ... той ... ... сүйенсек, Есугейді татарлар қолға түсіріп өлтірген деседі.
Негізінен Темучиннің үш інісі бар. Бір ... ...... Ал ... ... ... ... әкелері бір. Темучиннің шешесі Өэлун
ұлдарының ержетуіне біршама көмек көрсетеді. Ұлдары ... ... ... ... кек алып, Есугей әулетінің даңқы қайта оралар ... ... ... сәттерде шаршап – шалдыққан балаларына ... ... мен ... ... және ... ... жыр ... моңғолдардың
ақылды анасы Алан – гуа, Амбағай қаған туралы ертегі, аңыздар ... ... бір ... інісі Хасарды жан түршігерлік әрекетке
үгіттейді. ... ... өгей ... ... өлтіреді. Суық хабарды естіген
Оэлун талып қалады. Бұл оқиға суық Ұлы ... тез ... ... ... баланың қатыгездігі көпшіліктің көңіліне үрей туғызды. Кейбірі
«Темучин ... ... бір уыс қан ... ... аңыз ... ... ... түсіріп, тарғутай ұлысына әкеліп, мойыны мен
қолына күзет қояды. Әл жинаған Темучин қалайда құтылудың ретін ойластырып,
күзетші ... ... ... көп ... ... қиын – қыстау кезіне Сорған – ... ... адам ... ... ... көмегін аямайды.
Осылай Сорған – Шораның көмегімен құтылған Темучин ешкімнің көзіне
түспес ... тек қана ... ... ... Ол ... барса шеше – бауырлары
көшіп кеткен еді.
Арада бірнеше жылдар өтіп, ... ... ер ... ... Бір ... ... бар байлығы - сегіз жылқысы ұшты – күйлі ... ... ... Темучин шығады, оған жолдасы Нағу – Баянның баласы Боғыршымын бірге
жүреді.
Темучин он ... ... ... –өзіне сенімді серіктері ертіп
ұлыңғыртып еліне қалыңдығы Бөртені алып ... ... ... ... күшті ханы Тұғырыл еді. Тұғырыл мен Есугей кезінде нағыз достар ... ... ... алып ... ... ... онымен жақсы қарым –
қатынаста болады.
1.2. Шыңғыс хан-ХІІІ ғасырдың ұлы қолбасшысы, ... ... ... ... ... ... ... қатынастардың орнығу
процесі жүріп жатты. Олар нояндар мен езілген ораттарға бөлінді.
ХІІІ ғасырдың басында ... ... ... ... ол ... ... – монңғол тайпаларын біріктірді. Бұл мемлекеттің негізін
қалаған – ... ... ... ... және ... ... ... есейе келіп өзіне берілген нөкерлерін төңірегіне топтастыра білді.
Сөйтіп ХІІ ғасырдың аяғына қарай, моңғол ... ... ... Керейттік, ханының наймандармен меркіттермен және татарлармен
соғыстарында оның даңқы арта түсті, онда болашақ ... ... ... ретінде соғыстың құрметті титулы болды. ... оның ... ... ... ... ... барған сайын арта түсті,
ал келесі жолы 45 мыңдық әскері ... мен ... ... ... олардың бірқатары оған бағынады, қалғандары Ертістен өтіп, батысқа
Қазақстанның кеңістігіне ығысады[8;123].
1204-1205 жылдары соғыс науқанының ... ... ... ... соң ... ... негізгі тайпаларын өз
қоластына біріктіруді аяқтайды, 1206 жылы көктемде Онон өзенінің жағасында
өткен ... ... ... ол ... ... ... ... бірге құрылтай Темучинге Шыңғысхан титулын бекітеді.
Әскери ұйымдастыру ... ... ... ... ... Қол ... ... алқап пен оның халқы 3 әскери - ... ... ... оң ... ... сол ... (жоңғар) және орталық
деп аталынды.
Әскери - әкімшілік жүйе жаулаушылық жорықтарда маңызды рөл атқарды.
«Борыңғар» - алтай тауы өңірін қамтыған, екінші сол жақ ... ... ... ... Оны ... деп ... екі ... Ноян
басқарған елдің жері жатты. Шыңғысхан Борыңғарды ... ... ... ал ... ... ... ... 95 ауданнан құралды. Олардың әрқайсысы мыңбасы
басқарған мың жауынгерді даярлап, күтіп ... ... ... мен ... ... ... ... есептеліп,
еңбегі үшін «Рубл» яғни жалақы берілген. Осы ... ... ... ... мұра боп қалдырған[9;497].
Шыңғысхан қолбасшылыққа тексеруден өткен, ең сенімді адамдарын сайлады.
Жалпы моңғолдар саны ... ... ... ... халықтарын шыңғысханның «үзеңгілес
батыры» Хоршы басқарды. Оларға және ... да ... ... емін ... ... тиым ... Бұл өз ... шатастырып алмас үшін
жүргіщілген саясат. Осындай адамдардың ... ... ... ... ... ...... мен қол астындағыларға, халқына хат танып,
сауаттарын ашуды бұйырды. Бұл міндет Таян ... ... ... ... ... тапсырылды. Бүкіл елде патша байланысты ұйымдастырылды.
Арнайы байланыс бекетіне ұқсас жерлер ... ... ... деп атаған.
Яманың жақсы жұмыс істеуі үшін аттар мен адамдар бөлінді. Бұл ... ... ... соттың бастығы болып Шаги – Құтық сайланды. Ол
«Жаумен, өтірік айтушылармен ... ... өлім ... ... ... ... арнайы белгілермен ерекшеленген, мемлекеттің
лауазымдыларында алтын таңба ... Онда ... ... ... ... ... орындаушы уәкіл» - деген сөздер жазылған [].
Шыңғысхан әскері кешіктендер санын 9000-ға ... ... ... ... орнатты. Кеміккендер екі топқа бөлінді. Олардың бірі –
Тұрғауыттар, ең үздік жүз ... олар ... ... хан ...... тәртіпке, қару – жарақтарға жауап берген.
Ел арасындағы басқа да өзгерістер ... ... ... өзінің ел басқарудағы қабілетінің зор екендігін білді, бірақ
көрші мемлекеттер Алай ... ... әрі ... ... пайда
болғанынан хабарсыз еді.
Жаңа әміршіл жоспары жерін кеңейту, бүкіл ... ... ... ... ... Ат ... жеткен жерлердің бәрін дерлік жаулап алу.
Тапал келген керемет күні бар ... ... ... хан ... ... және майталмаған. Осындай жеңілуді білмейтін атты ... ... Си Ся ... ... аттанды. Ең алдымен олар алынбаған
қамал салынған Лигули бекінісін ... ... ... ... қырды, қорғаушылар ұзақ қарсыласпады, қара бұлтша төнген
моңғолдар таңғұттардың көптеген қалаларын тонап, ... мол ... ... ... ел ... ... Шыңғысханның ұлдары да араласа ... Жошы ... ... ... ... екі жыл ... ... мен Сібірдің «орман халықтарын» бағындырады.
Еліне оралған соң Шыңғысханға «ешқандай адам және ат ... ... ... деп өз ... ... ... береді[11;265].
Таңғұттар көршілес ұйғыр мемлекеті де мрңғолдарға ... ... ... ... бірі ... ... қашып жүрген Тұғырылдың ұлы
Сенғұмды өлтіріп, әйелі мен баласын Темучинге ұстап ... ... ... билеуші өзін «Шыңғыс ханның өкілі баласымын» - деп ... ... ... уәде ... ... ... ұйғыр халқына деген
көзқарасында ерекше ілтипат бар еді. Ол мемлекет мәдениетінің өркендеуіне
ұйғыплар ... ... деп ... Сол ... ордаға керуен толы
алтын, күміс, інжу – маржанмен, қымбат металдармен келген ... ... оған қызы Ал ... әйелдікке береді[12;87].
Ұйғырлардың да Шыңғысханға деген өз мүдделері болды. Моңғол әміршісінің
көмегімен ертеректе таңғұттар жаулап алған жерлерін қайтаруды көздеді.
1209 жылдың ... ... ... ... рет Си Ся ... ... кіреді. Бұл жолы оған таңғұт тағының мүрагері ... ... тас – ... ... ... ... ... басып алып,
астанасы Жүнсінге қарай бет алды. 50 мың ... бар ... ... ... ... ... шатқалында тосқаулдап жатқан тосыннан
жасалған шабуыл моңғолдарды
шегінуге мәжбүр етті[13;114].
Шыңғысхан шабармен жіберіп, ... ... ... күтті. Жаңа күш
жеткен соң моңғолдар өздерінің ... ... ... ... ... сосын қаша жөнелуі, ұрандатқан таңғұттар арттарынан қуады. Қашқан
топ тау ... ... ... ... ... жоқ ... ... деп айғайлап
кірген таңғұттарды жасырын жатқан Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... ... моңғолдар таңғұттарды жан –
жағынан қыспаққа алды.
Таңғұт әскері талқандалды, қазан айында моңғол әскері ... ... ... ... ... алдарына жан салмайтын моңғолдардың
соғысу тәсілі барлық халықтардан асып түсетін. Бұзып талқандауға ... ... ...... ... Олар үшін биік ... мен ... алып бағындыру түк те емес еді. Қаланы қаншалықта қиын ... ауыр ... Ал ... ауыл ... ... хан
жасағы алдарына салып, қамалдарға бұзуға, олар қазуға мәжбүр еткен[14;6].
Осындай қалалардың бірін оларда ... ... ... Оған ... ... жаңбыр қосылып, арнайы кеңейіп, ағыны күшейді. Бұл ... ... ... ... ... қарттан балаға дейінгі талай адамның
өмірін алып кетті.
Таңғұт әміршісі Ань – ... ... ... ... ... ... ... Бірақ таңғұттарды жау санайтын Ань – Цюань
көмектесуден бас тартады. Ол ... ... ... ... ... империясы ұстады деп ойлайды. Енді таңғұттарға барар жер болмады, сел
жасамақ болған моңғолдардың бөгеті өрбіткен ... ... ... ... тұстан бұзылды. Сондықтан әміршіге Ань – ... ... оның ... ... ... ұсынуға тура келді.
Темучин ханның Чахе атты қызын әйелдікке алады.
1209 жылы Цзинь мемлекетінің ... жаңа ... Вэй – нао ... ... ... ... ... қошемет көрсетулерін күтті.
Шыңғысханға келген осындай бір елші император сөзін тізерлеп отырып таңдау
керектігін жеткізеді. Мұны естіген ... мырс ... оған ... ... Енді екі ел арасындағы соғыстың балаларына күмән жоқ. Оның үстіне
бұл кезде моңғолдардың арасында да Шыңғысханның жаулары ... ... реті ... қай уақытта да аяғыңнан шалуы ықтимал[15;245].
Сондай аңдасқан ... бірі – ... ... Тау ... ... ... моңғол мемлекетінің әміршісі деп жариялаған болатын.
Іштей Шыңғысханның орнын басуды армандаған ол осы ойын ... ... ... ... ... ... олжаның Хасарға кем берілгенін байқап,
оны ағасына айдап салады. «Бауыр оң қанатын шауы ... ол ... ... жан – жақты шибөрідей ... ... ... ... сөз ... ... ... ашуланған ол Хасарды азаптап, кінәсін
мойындатады, бірақ дауша шешесі қатысады, Темучин інісін кешіргенімен, мал
– мүлкін ... ... қуып ... бұл ... ... кәрі ауру
Оэлну күйік пен қайғыдан төзе алмай қайтыс болады. Осы ... аз ... ... ... ... саны Темучин әскерінің жалпы санымен
қарайлас болды. Шыңғысханның бауыры Отчинге де біраз сенімді сарбаздарынан
айырылған. ... ... ... ... барады, Көкшу адамдары оны ұрып,
соғып, жаны аман қалып ағасына әрең жетеді. Мұны ... ... ... ... тірі ... осылай Кемке мазақ болса, сен өлгенде не болмақ?
Бұған жол бермей қою керек. ... ... ... ... ... - дейді[17;88].
Әйелінің сөзі Шыңғысханды қатты ойландырады. кезінде талай жаушылық
жасап, үнемі жанында жүрген жоғары мәртебелі шаманда сыйлайтын. ... де ... ... болған ол Отчинге:
-Өзің біл не істесең де – деп күрсінеді.
1.3. Шыңғыс хан тұсындағы ... ... ... ... ... дарына арасында және дұшпандарының әлсіздігі ... ... ... жылдары кең байтақ территорияны басып
алды. Қазіргі Шығыс ... ... ... ... – бір тайпа
қалмады. Күні кешегі «хан әкесінің» ... ... ... ... ... аман ... жас ... алдына жығылып, жандарына сауға
сұрайды. шыңғысхан ... ... ... ... ... ... ... өре тайпалар құрамына бөліп – бөліп қосады.
Бұл өңірдегі көшпелі түркі тайпаларынан Шыңғысханға бағынбаған ендегі
үлкен мемлекетті Найман хандығы болатын. Оның ... ... қас ... ... да, ... Тоқтабек те, татарлар да Найман хандығына барып
паналаған еді.
Көшпелілер қоғамында ... ... тірі ... оның үрім –
бұтағына дейін құртып жіберуге ... Ішкі ... ... ... ісін бір ... ... күш ... түркі – моңғол
тайпаларынын «мыңдық» деп аталатын әскери - әкімшілік ... ... ... ... бұл ... ... 1000 атты ... шығаруға
тиісті. Шыңғысхан бұларды жайылым жерлермен қоса өз туыстары мен ... ... ... хан ... іс – жүргізуді ұйымдастыруды ұлғайтты. 1206 жылы ол
әдеттегі құқық ... ... ... ... ... 10 мың ... жеке гвардия құрды. Әскерде өте қатаң тәртіп орнатты.
Сәл кінәлі немесе қорқақтық көрсеткен әскериадамдар өлім ... ... ... ... тактикада мұқият барлау, ... ... ... шабуылдау, дұшпанды алдау үшін арнаулы ... қою, ... атты ... маневр жасау, тағы басқа әдістерді шебер
қолданды.
1207-1211 жылдары Сібір мен Шығыс Түркістанды бағындырды. 1211 ... ... ... ... 1215 жылы Пекинді алды. 1217 жылы Солтүстік
Қытай түгел Шыңғысханның билігіне көшті. 1219 жылы ... ... ... тізе ... ... ... ... Шыңғысхан ұлыстарға
бөлді ді, ұлдарына үлестіріп берді. Шыңғысхан ... ... ... ... ... ... 1204 жылдың көктемінде Темейен – Кер деген
жерде өткен бұл құрылтайда әскербасылардың көпшілігі ... ... ... қалдыруды ұсынды[20;105-106].
Шыңғыс «сынтасы» (тас жазуы) жазуы бар бұл тақтастың сипаты: төменгі
жағы тік бұрышты, жоғары жағы ... ... ... Алдыңғы
бетінде бес қатарға тігінен ұйғыр әрпімен ойылған жазуы бар.
Ресей ғалымдарының пікірінше, бұл ... тас ... ... ... қалашығына тиесілі, сол жерде жасалған. Тастағы жазуда:
«Сартаул халқын жаулаған соң, барлық моңғол ұлысындағы ... ... ... ... ... ... 335 ... қашықтыққа жетті»,-деп
жазылған[21;4].
Шығыс сынтасы жөнінде Сібір жерін зертеуші ... 1818 ... ... журналында бірінші болып жазуы бар үлкен гранит тасты
тапқанын жазады. Сол ... ... ... ... лама мен ... осы ... жазуды оқытқанда, алдымен Шыңғысханның атын тауып
отырған.
«Алтан тобчи» - Шыңғыс хан ... ... ірі ... ... ... аты – ... тегі ... алтын шежіре». Оның осы ішкі
саясаты ... ... ... ... ұлы ... Тен ... өз ғажаптарымен
моңғолдар арасында даңқы шыққан, бақсы болған беделді адам. 1206 ... ... ... есімін иемденіп, Ұлы қазан сайлауына
бастамашы ... осы ... Тен ... болатын. Ұлы құрылтайда бүкіл елдің
атынан берген де өзі. ... мен ... Тен ... ... ... ... Маңлұқтың шешесі арқылы ... ... ... ... аралығында ол екі хандықты бағындырады. Бұл
кезде оның қоластындағы халықтың да саны өсіп, көбейе түседі.
Моңғол ақсүектерімен халық ... ... атақ – ... оны император етіп сайлауға лайықты ... ... ... Ұлы ... 1206 (Барыс жылы) көктемде, Онон өзенінің жоғары
ағысында өтті.
Құрылтайға – ... ... , ... мен ... және ... ... қатысады. Сонда Көкшу Тен Тәңірі құрылтай атынан
Темучинге: ... ... ... ... ... сені қаған етіп
тағайындағалы отырмыз. Сен бізге ... ... ... бастап, ұлы жеңістерге
жеттік. Енді сен қаған болсаң біз сенің жауларыңмен соғыста алдыңғы қатарда
шайқасамыз, ал біз ... не ... ... ... ... ... ... береміз. Соғыста сенің ... ... не ... сенің ісіңе бөгет болсақ, дегеніңе көнбесек, онда сен біздің
әйелімізбен қоса, мүлкімізді ... ... иен ... ... ... кезде анпен бірге императордың міндеті қоса көрсетіледі.
Ондағы басты ... - өз елін ... және ... жеткізу болатын.
«Шыңғыс» сөзінің мәні батыс моңғол және ойрат – ... ... ... дегенді білдіреді.
Шыңғысхан осы құрылтай үстінде хандықты құруға ... ... ... ... ... 95 ... ... беріп. оны хан жарлығымен бекітеді.
«Жасақ» («Яса») – Шыңғыс империясының әскери құқықтық заңдар жинағы.
Шамамен1206 жылы ... Ұлы хан ... ... кейін
құрастырған[24;4].
Шыңғысхан Шикіқұтылықты алғашқы бас ... етіп ... ... әрі ... істі ... ... барша аймағында Әділеттілікті
сақтап, өтірік өсектің алдын алып, қылмыстыларды жазалауы тиіс, керек болса
тіпті басы алынатын болсын» байланысты дау – ... ... ... бәрі «Көк дәптерге» жазылып отыратын болсын.
Шикіқұтылықтың менімен келісім, кесімін айтып көк дәптерге түсірген
заңдық күші бар ... ...... ... ... қол ... деп ... Осыдан кейін көк дәптер дүние тарихында «Шыңғысзанның
ұлы ... ... Бұл ... ... Шыңғысханның Ұлы хан болып
сайланғаннан кейін құрастырылған.
«Жасақ» заңы ... ... ... ... ... өмір ... ... құру тәртібімен, ел билеу жүйесіндегі тұрмыс – салт
заңдарының негізінде түзелген[25;9].
Шыңғысханның мұрагері ... ... ... ... ... үш ... мен ... атты деген қосымщша сөздер сақталған. «Жасақ»
ережелерінде негізінен, әскерді ұйымдастыру мен басқару, жауынгерлер ... ... және ... ... ...... ... сондай –
ақ әкімшілік – құқықтық ережелер баяндалған.
Шыңғысхан империясы ыдырағанша кейін құрылған ... ... ... ... бағаланды. «Ұлы жасақ» екі бөлімнен тұрды. Оның ...... те, ...... ... ... ... мен айтқан сөздері келтірілген. Мұнда Шыңғысхан болашақ «Шыңғыстық»
идеологияның негізін қалап, өз ... ... ... ... елдеріндегі
мәңгілік билігін негіздеуге арналған сөздері жинақталған. Сонымен қатар
мұнда өз ұрпақтарын биліктен айырылу ... ... және оны ... «Жасақты » қатаң сақтау деген өсиеттерді келтірген[26;175].
«Білігте» ... ... ... ... болатын зиянды
істерден сақтауды, олардың өз халқы үшін ... ... ... ... ... «Білігте» Шыңғысхан ерлікке жетелейтін істер келтіріп, жауына
қаталдықты уағыздайды.
Қарақорым қаласы – Шыңғысхан мемлекетінің астанасы.
Қорытынды
ХІІІ ғасырда Шыңғыс хан солтүстік ... ... Орта ... алып ... ... ... бұл аумақты мекендеген шаруашылық-
тұрмыс деңгейі әр түрлі халықтар бір ... ... ... хан бір қарсыластарын қарудың күшімен бағындырса, ... ... ... ... тізе бүктірген. Шыңғыс ханның көреген
саясаткерлігіне Жетісудағы саяси хал ахуалды өз ... ... ... Жетісуда билік құрған Күшліктің ішкі ... ... ... жұртшылығына байланысты орын алды. Күшліктің діни
саясатынан қысым көрген ... ... ... ханнан іздеді. Шыңғыс
хан өз жағына шыққандарды ... ... ... ... Шыңғыс хан
жаулап алған жерлерінде әлеуметтік тірегін күшейту үшін бағындырылған
тайпалардың бұрынғы ... ... ... ... ... Сол
себепті бірқаьар билеушілер күші басым Шыңғыс ханның ... ... ... хан-ұлы қолбасшы. Оның жорық кезінде қолданған әскери-тактикалық
әдістері кейінгі ... де ... ... ... ... ... Шыңғыс хан әскерде темірдей қатаң тәртіп орнатты, өзге ... ... ... ... ... ... ... шапқыншылығының ауыр әлеуметтік ... да ... адам ... ... ... ойрандауы шаруашылықтың,
өндіргіш күштердің күйзелуі орын алды. ... ... ... ... ... күшті мемлекетік биліктің қалыптасыу бүкіл империя
аумағындағы сауда ... ... ... ... әсер
етті. Жаңа билік жүйесінің қалыптасуы аяқталды, ақша реформасы жүргізілді,
моңғол мемлекетінің қоғамдық-саяси ... ... ... тізімі:
1.Данияров К. Моңғолтану және Шыңғыс хан туралы.// Қазақ тарихы 1996.
№2 44-45б.б.
2. Қасымжанов А. Шыңғыс ... ... ... ... ... Ж. Шыңғыс хан туралы.// Ана тілі 2002. №1 5б.
4. Елдосов Д. Шыңғыс хан қоғамының құпия тарихы. // Ертіс ... 2004. ... ... ... М. Тағы да ... хан ... // Қазақ әдебиеті 2001. 7
желтоқсан 14-15 б.б.
6. Балқыбек Ә. Шыңғыс хан ... ... // ... ... 2001. ... ... ... К. Шыңғыс хан және оның заманы. Алматы, 1993.-360б.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасының мемлекет және құқық тарихы166 бет
ХҮ -ХҮ ғ.ғ. Дешті Қыпшақтағы хандық биліктің өзгеріске ұшырауы48 бет
Шыңғыс хан туралы18 бет
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Абай тұлғасы8 бет
Абылай және оның заманы16 бет
Абылай және оның заманы туралы21 бет
Абылай хан – XVІІІ ғасырдағы тарихымыздың аса ірі тұлғасы13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь