Тілдік сана және прагматика

1. Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 5
1. СӨЗТАНУ ҒЫЛЫМЫНЫҢ НЕГІЗІ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7

1.1. Сөз және оның әлеуметтік ролі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...8

1.2. Адам сөзі туралы эстетикалық көзқарастар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..11
2. ТІЛДІК САНА ЖӘНЕ ПРАГМАТИКА ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13

2.1. Тілдік сана мен адамдық сана ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17 2.2. Тіл біліміндегі прагматикалық зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22 2.3. Субъект . прагматиканың негізгі категориясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... .34

2.3.1. Көркем мәтіндердегі прагматиканың көрінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38

3. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..49

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 51
Диплом жұмысының өзектілігі. Жалпы адамзат iс-әрекетiнiң ерекше қырларының бiрi – өз пiкiрiн бiлдiру және өзара сөз арқылы қарым-қатынасқа түсу. Оның басты құралы тіл екені белгілі. Осы құралдың әрекет етуі тілдесімге жатады (тілдесім - «языковое общение» деген терминнің баламасы). Бұлардың алғашқысы жеке iс-әрекетке жатса, екiншiсi әлеуметтiк iс-әрекетке жататыны белгiлi. Коммуникация үдерісі екi бөлiктен тұрады: хабарды, ойды беру және қабылдау. Адамзат жаратылысында тіл айрықша маңызды рөл атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның ішкі құрылымдары мен жүйелері тым күрделі және олар бір-бірімен тығыз байланысты көпдеңгейлі құрылым болып табылады. Адам тіл арқылы жай ғана ақпарат алып немесе ақпарат беріп қоймайды, сонымен қатар әрдайым өзінің қоршаған ортаға, құбылысқа деген көзқарас, сезімін, субъективті қарым-қатынасын тіл арқылы жеткізіп отырады. Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй толғанысы мен сезімін де жеткізудің басты құралына айналған. Себебі тілдің басты міндеті адамға қызмет ету, ал адам – сан қырлы, күрделі құбылыс. Тіл білімінде қалыптасқан түсінік бойынша, дүниенің бейнесі алдымен санада, содан кейін тілде көрініс табады. Танымдық тіл білімінің бұл маңызды ұстанымын В.Г.Гак былайша түсіндіреді: “Все идет от действительности через мысль в язык, и все от языка возвращается через мысль в действительность” [1]. Шындығында да айналада болып жатқан барлық құбылыстар адам санасында сақталып, оны адам өзінің біліміне, өмірлік тәжірибесіне қатысты тіл арқылы сыртқы ортаға әрқалай жеткізеді. Осы жерде “адамдық сана” және “тілдік сана” деген ұғымдар келіп шығады. Тілдік сананың (языковое сознание) маңыздылығы тіл білімінде біршама зерттелген. Бұл терминді теориялық мәселелері жағынан өз еңбектерінде орыс тіл білімінде Т.Н.Ушаков, А.Н.Портнов, И.А.Стернин, Ю.Н.Караулов, А.А.Залевская, И.Ю.Мягков сияқты ғалымдар зерттеген. Н.А.Алмаев, Е.С.Ощепков, Т.В.Ахутин, Н.А.Лемяскин т.б. ғалымдар “тілдік сананы” эксперименттік әдіс арқылы қарастырған. Ал қазақ тіл білімінде осы терминге қатысты мәселелер А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, К.Аханов, Р.Сыздық т.б. ғалымдардың назарына іліккен. Сонымен қатар ғылымда “прагматика” терминіне де қатысты айтылған маңызды пікірлер баршылық. “Прагматика” тілдік қарым-қатынасқа қатысушының тілді қандай мақсатта қолданып тұрғандығын зерттейді. Прагматика тілдік құралдарды коммуниканттардың сана – сезіміне, іс-әрекетіне әсер мақсаты тұрғысынан қарастырады [ 2. 102б.].
1 http://fibrary.krasu.ru. Шмелева Т.В. “О термине речеведение”.
2 Головин Б.Н. Как правильно говорить. –Москва: Высшая школа, 1988. –с. 160.
3 Солганик Г. Стилистика текста. – Москва: Высшая школа, 1997. - с. 256.
4 Сыздықова Р. Сөз құдіреті. – Алматы : Санат, 1997.- 224 б.
5 Әлкебаева Д.А. Қазақ тілі стилистикасының прагматикасы: Фил.ғыл.док.дис... 08.02.2006. –Алматы, 2006.
6 http://yasawi.kz. Жақсықұлова А. “Шәкәрім мен
Абай шығармаларындағы “сөз” сөзінің қолданылу аясы”.
7 Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. –Алматы: Ғылым, 1987. -288 б.
8 Серғалиев М. Ой мен сөздің жарасымы // Егемен Қазақстан. - 1994.7 қыркүйек.
9 Исақова С.С. Қазақ терминтанымының когнитивті-прагматикалық аспектісі (Қоғамдық ғылымдар терминдері негізінде): Фил.ғыл.док.дис... 30.05.88
10 Байтұрсынұлы А. Тіл- құрал. –Алматы: Ана тілі,1992. -446 б.
11 Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы,1999. – 581 б.
12 Уәли Н. Қазақ сөз мәдениетінің теориялық негіздері: Фил.ғыл.док.дис. авторефераты: 10.02.02. -Алматы, 2007. – 49 б.
13 Амренова Р.С. Коннотативно-культурные доминанты этнонимов казах и руский: дис. на соискание канд. ф.наук. –Алматы, 2004.
14 Машинбаева Г.А. Теледидар тілінің лингвопрагматикалық аспектілері: Фил.ғыл.канд. дис... 24.10.07
15 Досанов Б.И. Терминдердің қалыптасуы және тілдік сана//ҚазҰУ хабаршысы. –Алматы, 2007. №5.
16 Иісова Э.Ә. Идеографиялық оқу сөздіктерінің тілдік жүйені меңгерудегі орны: Фил.ғыл.канд.дис... :10.02.02 – Алматы, 2009
17 Камешова Г.Қ. Қазақ тілдесімінің көмекші құралдары: Фил.ғыл.канд.дис... 10.02.02. – Астана, 2007.
18 Караулов Ю.Н. Русский язык и языковая личность. –Москва: Наука, 1987. -263.
19 Есенова Қ.Ө. Қазіргі қазақ медиа-мәтінініңтпрагматикасы (қазақ баспасөз материалдары негізінде): Филол.ғыл.док.дис... –Алматы, 2007
20 Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің прагматикалық негіздері: Фил. ғыл.док.дис... –Алматы, 2001. -246 б.
21 Аханов К. Тіл білімдерінің негіздері. –Алматы: Санат,1993.-496 б.
22 Шалабаев Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық негіздері: филол.ғыл.докт.дисс.авторефераты. –Алматы,1997.-44б.
23 Әзімжанова Г.М. Қазақ көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуеті: Фил.ғыл.док.дис... –Алматы, 2007
24 Моррис Ч.У.Основания теории знаков // Семиотика. – Москва.Радуга, 1983. –с.201
25 Жүнісов С. Ақан сері. Роман. –Алматы: Жазушы, 1977. -376 бет
26 Бөкей О. Қайдасың, қасқа құлыным. Повестер, новеллалар. -Алматы: Жазушы, 1973. -200 бет
27 Мұратбеков С. Ескек жел. Әңгімелер. –Алматы: Раритет, 2004. -280 бет
28 Мұстафин Ғ. Дауылдан кейін. Роман. –Алматы: Жазушы, 1989.
29 Әуезов М. Абай жолы. Роман-эпопея. –Алматы : Жазушы, 1989. -616 бет. 2 томдық
30 Мағауин М. Аласапыран. Тарихи роман. –Алматы: Жазушы, 1988. -832 б.
31 Аймауытов Ж. Шығармалары: романдар,повесть,әңгімелер,пьесалар. –Алматы: Жазушы,1989.-560 б.
32 Әуезов М. Қилы заман.Роман. –Алматы: Жазушы, 1979.
33 Имашева Г.Е. Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы “Ғаламның тілдік бейнесі”: Фил. ғыл.канд. дис... 10.02.02
34 Есенова Қ.Ө. Газет мәтінін қабылдаудағы тақырыпаттың қызметі // ҚазҰУ хабаршысы. –Алматы, 2004. №4
35 Азаматова А.Х. Метаязык лингвистики: семантика, прагматика: Автореферат дис. д-ра ф.наук. –Алматы, 2008
36 Тяжина Е.Б. Одағайлардың прагматикалық қолданысы (қазақ және француз тіліндегі материалдар негізінде): Фил.ғыл.канд.дис.авторефераты. –Алматы, 2006
37 Мұхтар Д. Қазақ және орыс тіліндегі толық эквивалент фразеологизмдердің прагматикасы // ҚазҰУ хабаршысы. 2004. №6
38 Қарамандаев Қ. Қоғамды өзгертетін рухани ахуал// Қазақ тілі мен әдебиеті, 2008. №12. 3-7б.
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: Тілдік сана және прагматика
Жұмыстың көлемі: 52 бет
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 38
Тірек ... ... ... ... сөйлеу актісі, пресуппозиция.
Жұмыстың құрылымы: Жұмыс кіріспеден, екі тараудан және қорытындыдан тұрады.
Соңында пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... мен ... ... баласының өміріндегі тілдің алатын
орнын, оның болмысын көрсетудегі қызметін аша отырып, ... сана ... ... ... ... ... және оның ... ролін анықтау; ... ... ... ... сана мен ... сана ... ... ... ... ... терминінің даму тарихына шолу ... ... ... өзге ... ... ... өзіндік
ұғымдық шеңбері мен теориялық ... ... ... ... ... ... көркем әдебиеттегі
жеткізілу тәсілдерін айқындау.
Жұмыстың жалпы сипаттамасы: Жалпы ... ... ... ... – өз пiкiрiн бiлдiру және өзара сөз арқылы қарым-қатынасқа түсу. Оның
басты құралы тіл екені ... Осы ... ... етуі ... ... - ... ... деген терминнің баламасы). Бұлардың
алғашқысы жеке iс-әрекетке жатса, екiншiсi әлеуметтiк iс-әрекетке ... ... ... ... ... хабарды, ойды беру және қабылдау. Адамзат жаратылысында
тіл айрықша маңызды рөл атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың жай ғана ... ... ... оның ішкі ... мен ... тым ... ... бір-бірімен тығыз байланысты көпдеңгейлі құрылым ... ... ... ... барлық құбылыстар адам санасында
оның біліміне, өмірлік ... ... ... тіл ... ... ... жеткізіледі. Осы жерде “адамдық сана” және “тілдік сана”
деген ... ... ... біз ... тіл ... әлі ... ... үлгермеген “тілдік
сана” және “прагматика” ұғымдарының өзара байланыстылығын, адам өміріндегі
мәнін, ерекшеліктерін ашу ... алға ... ... ... ... тілдік материалдарды жинақтау, салыстыру, сипаттау,
жүйелеу, талдау, қорытындылау, ... ... ... ... әдістері қолданылды.
Пайдаланылған дерек көздер: М.Әуезов,С.Жүнісов,М.Мағауин, Ж.Аймауытов,
С.Мұратбеков, О.Бөкей т.б. ... ... ... тілдік бейнесі – нақты бір тілдік қауымдастықтың санасында
тарихи қалыптасқан және әлем ... ... ... бейнеленген
жиынтығы, ... ... ... сана – ... ... ... ... бөлігі, нақты бір халықтың
тіліне, мәдениетіне тән, кеңістікті, себеп-салдарлы, ... және ... ... ... әлем ... ... ... pragmatos–іс-әрекет) – ... мен ... ... тілдегі белгілер қызметін зерттейді. Бұл терминді өткен ғасырдың
30-жылдары семиотиканың ... ... ... пен ... ... Ол ... ... мен объектілер қатынасы (семантика), белгі
аралық ... ... және ... ... ... деп ... ...... ... ... бір ... ойға, мақсатқа бағытталуы» мәнінде қолданылатын
intentio сөзінің негізінде ... ... ... – (лат. ... – алдын ...... ... ... ... ... жағдайын, жалпы білімділігін бағалау.
Коннотация – ... ... бар) ... ... эмоциялық, бағамды немесе стилистикалық реңі. Кең мағынада,
коннотация тіл бірлігінің грамматикалық және ... ... ... оған ... сапа ... кез ... бөлігі.
Денотат – (лат.denotatum-таңбаланушы) – белгіленетін зат. “Д” термині
мынадай мағыналарда қолданылады: 1) ... сөз ... Д.-ты ... деп саналады. 2) белгілі бір тілдік бөліктің Д.-болмыс объектілер
жиынтығын (заттар, ... ... ... т.б.) атайтын тіл бөлігі. ... ... ... ... ... ... мен ережелеріне сай, белгілі бір
мақсатта жүзеге асырылатын сөйлеу ... ... ... ... және ... мақсатта айтылуы. С.а. теориясының ... ... ... ... ... 5
1. ... ... НЕГІЗІ
..................................................... 7
1. Сөз және оның әлеуметтік ролі
...............................................................8
2. Адам сөзі туралы эстетикалық көзқарастар
..........................................11
1. ТІЛДІК САНА ЖӘНЕ ПРАГМАТИКА
................................................13
2.1. ... сана мен ... ... ... ... ...... негізгі категориясы
.....................................34
2.3.1. Көркем мәтіндердегі прагматиканың көрінісі
............................................................................
...................................................38
2. Қорытынды
.........................................................................
.....................49
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
........................................................51
Кіріспе
Диплом жұмысының өзектілігі. ... ... ... ерекше
қырларының бiрi – өз пiкiрiн бiлдiру және ... сөз ... ... Оның ... ... тіл ... ... Осы құралдың әрекет етуі
тілдесімге жатады (тілдесім - «языковое ... ... ... баламасы).
Бұлардың алғашқысы жеке iс-әрекетке жатса, екiншiсi әлеуметтiк iс-әрекетке
жататыны ... ... екi ... ... ... ойды беру және ... ... тіл айрықша маңызды рөл атқаратыны белгілі. Тіл адамдардың
жай ғана қарым-қатынас құралы емес, оның ішкі құрылымдары мен ... ... және олар ... тығыз байланысты көпдеңгейлі құрылым болып
табылады. Адам тіл ... жай ғана ... алып ... ... беріп
қоймайды, сонымен қатар әрдайым өзінің ... ... ... ... ... ... ... тіл арқылы жеткізіп отырады.
Осылайша тіл адамның ішкі көңіл-күй толғанысы мен сезімін де жеткізудің
басты құралына ... ... ... ... ... ... ... ету, ал
адам – сан ... ... ... ... қалыптасқан түсінік бойынша,
дүниенің бейнесі алдымен санада, содан кейін тілде көрініс табады. ... ... бұл ... ... ... былайша түсіндіреді: “Все идет
от действительности через мысль в язык, и все от ... ... ... в ... ... да ... ... жатқан барлық құбылыстар адам санасында
сақталып, оны адам өзінің біліміне, өмірлік тәжірибесіне қатысты тіл ... ... ... ... Осы ... “адамдық сана” және ... ... ... ... ... ... ... ... ... тіл білімінде біршама зерттелген. Бұл
терминді теориялық мәселелері жағынан өз ... орыс тіл ... ... ... ... А.А.Залевская,
И.Ю.Мягков сияқты ғалымдар ... ... ... ... т.б. ... ... сананы” эксперименттік әдіс
арқылы қарастырған. Ал қазақ тіл ... осы ... ... мәселелер
А.Байтұрсынов, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, К.Аханов, Р.Сыздық т.б. ғалымдардың
назарына іліккен. ... ... ... ... терминіне де
қатысты айтылған маңызды пікірлер баршылық. “Прагматика” тілдік қарым-
қатынасқа қатысушының ... ... ... ... ... ... тілдік құралдарды коммуниканттардың сана – сезіміне, ... әсер ... ... ... [ 2. ... тіл білімінде осы терминге қатысты мәселелер Ч.Пирс, ... ... ... ... сияқты ғалымдардың
еңбектерінде біршама қарастырылған. ... ... мен ... ... ... ... ... де Куртенэ, Ф.де Соссюрлердің тұжырымдары өте маңызды. ... біз ... тіл ... әлі ... айналып үлгермеген “тілдік
сана” және “прагматика” ұғымдарының өзара байлыныстылығы, адам ... ... ашу ... алға ... ... ... зерттеу
жұмысының негізгі өзектілігі де осында. ... ... ... ... ... ... ... тарапынан қолданылған
прагматикалық қолданыстардың мәнін ашуды негізгі нысана етіп ... ... ... ... ... ... ... тілдің алатын орнын, оның болмысын
көрсетудегі қызметін аша отырып, тілдік сана мен прагматика байланысын
нақтылау. . Сөз ... және оның ... ... . ... ... түсіндіру;
. тілдік сана мен ... сана ... ... . ... ... ... ... шолу жасап, оның антропоцентрлік бағыттағы өзге салалармен
байланысын анықтау, ... ... ... мен ... мәселелерін
тұжырымдау; . ... ... ... ... әдебиеттегі жеткізілу тәсілдерін ... ... ... ... ... ... ... өміріндегі мәнін, қоғамда алатын орнын, қызметін нақтылау
мәселесі қозғалады. Сонымен қатар “прагматика” ұғымының ... ... ... санамен байланысы сөз ... ... ... және
теориялық негіздері: Тілдік сана мен прагматика ұғымдарының ... ... ... ғалымдардың ғылыми еңбектері басшылыққа алынды.
Атап айтсақ, Қ.Жұбанов, Х.Нұрмұқанов, Б.Шалабай, ... ... ... ... бірге орыс ғалымдары Т.Шмелева,
Н.Уфимцева т.б. ғалымдардың еңбектері жұмыстың өз ... ... ... ... ... ... ... Әуезов,С.Жүнісов, М.Мағауин, Ж.Аймауытов, С.Мұратбеков, О.Бөкей т.б.
шығармалар ... ... ... ... ... ... ... салыстыру, сипаттау, жүйелеу, талдау, қорытындылау,
прагматикалық пресуппозиция мен импликацияларды талдау әдістері ... ... ... ... төрт тараудан және қорытындыдан
тұрады. Соңында ... ... ... ... . ... ... НЕГІЗГІ НЫСАНДАРЫ
Сөзтану, сөз лингвистикасы – білім саласында енді ғана қалыптасқан
жаңа ... Бұл ... ... ... ...... ене ... баяндамалардың тақырыбында, сонымен қатар конференция аттарында,
жиналыстарда ғылыми ... ... ... ... оның ... құрылымы және мағынасы аса
үлкен түсінікті талап етпейді, себебі бұл ... ... біз ... бір түсінік ала аламыз.
Жалпы риториканың оқу және ... ... ... ... ... ... ... мәдени сөйлеу
айналысының жоғарылау барысында, сондай-ақ ерекше сөзтанымдық ... бұл ... ... ... ... ... ... болды.
Осындай жағдаяттардың нәтижесінде “сөзтану” концепциясы пайда болды.
Бұл термин дәстүрлі ... ... ... 1966 жылы
функциональдық стилистика терминімен синоним ретінде қолданыла бастаған
[1].
Орыс тіл ... ... тіл мен ... ... ... ... ... “сөз тілдің іс – әрекеті” деп таниды да “тіл – жалпы, сөз ... деп ... [2, c.21]. ... ... – деректі айтылым, бірақ
сөз тілмен сөз, тілден сөздің айырмашылығы – сөз жеке, ...... ... жылдары шыққан қазақ энциклопедиясында
сөз туралы толық ... жоқ. Тіл мен ... ... ... даналығында
мақал – мәтел, тұрақты сөздер көп кездеседі. Сондықтан сөз ерік – ... де ... ... ... ... тіл – қай ... ... тіпті жаны да. Сондықтан оны барша жұрт қадірлейді”–, ... ... ... қатар сөзді (речь) “тіл, сөз, сөйлеу, қолданыс тілі”
деп атайды. Осы ... ... ... ... терминімен атап қалыптастыру
керектігіне ... ... ... ... ... эстетикалық құбылыс ретінде тану маңызын анықтау – өте
күрделі құбылыс. Тіл мен сөз мәнін былай түсіндіруге болады: тіл – ...... тіл – ... сөз – ... тіл – ... сөз – құбылыс, тіл
– код, сөз – ... т.б. ... сөз ... – жоғары қабілетті
тұлғаның әлеуметтік лингвистикалық компетенциясы арқылы бір немесе бірнеше
сөйлемнің ... ... ... ой, ... ... ... ... процесінің өндірісі. Стилистика тіл білімінің басқа салаларына
қарағанда тілдік жүйенің динамикасына нақты көңіл бөлген, ... ... ... стильмен бірлесе отырып өз мәнін ... ... Олай ... сөз – көп ... күрделі құбылыс, себебі оны ... ... ... мәні көп қырлы күрделі болғандықтан, сөзі де ... ... ие ... ... көп ... ... ... стилистикаға тікелей
қатысты. Сөзтану сөз лингвистикасы болса, ол стилистика шеңберінде ... ... ... мән – ... жан – ... ... ... жанрлары қарым – қатынастың белгілі ситуациясында пайда болған
тілдің өмір сүруінің ... ... ... ... Сөз ... көз ... оларды екіге бөліп қарастыруға болады. Алғашқы –
қарым-қатынастың күнделікті тұрмыс аясындағы формасы, екіншісі – ... ... ... ... ... сөз ... сөзге
айналуы заңды құбылыс. Себебі сөз ... ... ... ... ... ... танымдық моделі күрделенеді.
Сөз жанрлары туралы түсінікті алғаш рет М.М.Бахтин ұсынған болатын.
Бұл түсінік анықтаманы кейінірек В.В.Виноградов, ... ... жиі ... ... ... орыс тіл ... сөйлеу
жанрлары туралы теориялық мақалалар, ғылыми еңбектер жазыла бастады. Ф. де
Соссюр сөз ... ... көп ... ... ... мән ... сөз
құбылысын үйрену бүтіндей ғылымның есігін айқара ашу, адамның ... ... ... ... ... оқытылуға тиіс деген пікір айтқан
[5. 231б.]. Сөз, сөз ... көп ... ... дискурс тәртібі және ойлау қабілеті арқылы анықталады. Олай
болса ... ... ақыл – ... ... ... ... ... Сөз және оның әлеуметтік ролі
Қазақ халқы – сөйлеуге, сөз арқылы ... ... ... жетуге
ерекше көңіл бөлген, сөйлеу өнерін жоғары ... ... ... ... де ... ... ... адам баласына тән өнердің бәрін тізіп
келіп, тіл өнерін бірінші кезекке шығарады да, ... алды – ... ... ... ... – көңілдің айнасы”, “Қызыл тіл – ... ... ...... Сөз – бір әлем. Сөз адам өмірін айшықтайтын, адам ... ... ... Қазақта “Жақсы сөз - жарым ырыс” деген аталы
сөз бар. Яғни, берекеттің бір ұшы, құт берекенің ...... де ... ... ... ... тұр. Неше ... тарихқа, шежіреге бай
халқымызда қара қылды қақ жаратын әділдігімен бір ... одан ... ... ... жол ... ... ақсақал қариялар, одан билер мектебі
қалыптасқан кезде де “сөз құдіреті” өз мәнін жоймаған. Ақты ақ деп, ... деп ... ... ауыз ... ... түйінін кесіп айтқанда,
жүгірген баласынан еңкейген қартына дейін тағы да “Сөз” құдіретіне ... ... ... ... ... ғана тоқтамайды” деген даналы ... ... ... адам ... жан ... әсер ... дара ... де
баршылық. Сондықтан сөзді басқа атаумен энергия, құбылыс, толқын, күш-қуат,
нұр, яғни әсер ретінде танығанымыз дұрыс. Бұл ... ... ... ... ... ... бола ... Даналықтың иісін сезіп,
дәмін татқан ұлы Абай, Шәкәрім аталарымыздың жүрекке ... әсер ... ... ойды ... ... өнегелі өсиеттер мен қазыналы сырға
толы сөздері адам баласының жанын жадыратары сөзсіз.
Ұлы Абай ... ... орны мен ... ... былай өрнектеген:
Ақылмен ойлап білген сөз,
Бойына жұқпас сырғанар.
Ынталы жүрек сезген сөз,
Бар тамырды қуалар...
Ақынның сөзге қойған талабы “жүрекпен сезіну”, “жүрекпен ... ... тек ... қою емес ... ... ... өзі ... етеді. Сөзді
жүрекке сездіртсе, яғни жүрек сүзгісінен өткізсе ғана айтпақ ой дәл ... ... Ал ... ... ... сөз жұдырықтай жүректі іске
қоспай, әсер етпей қоймайтыны сөзсіз. Себебі ...... ... басқарып
тұрған “патшасы”.
Айтар сөзің жүректен шықпаса, құр тілмен сөз айтуға хақың жоқ. Себебі,
келер ... тең ...... ... құр ... құр тілмен
айтылатын беталды сөз. Бүкіл жамандық атаулы осы ... ... ... әр уақыт тілдің кесірінен болады. Сондықтан да дана халқымыз “Тау
мен тасты жел бұзады, адамзатты сөз ... ... пәле ... ... – тіл аталатын мәңгілік, аса ... аса ... да ... құрайтын бөлшек.
Сөз, тіл туралы жай да, бейнелі түрде берілген ... ... ... ... ... ... жоқ, тіл ... теңеу жоқ. Тіл
өлгенді де тірілтеді. Әлдеқашан қайтыс болған прототиптерді тіл тірілтіп
ұлы образдарды көз ... ... ... не ... Сөз ... Не ... ... Не өткір? Сөз өткір. Сөз құдіреті ғажап: алтынды мыс, ... ... ... ... Тас ... ... балқытып, балқыған қорғасынды
тастай ете алады. Кірлі көңілді тазартып, кірсіз көңілді кірлей ... ... ... бар. ... ... ... мен тіл ... таңдар
едім. Өйткені тіл байлығы – ... де ... ... ... ... Сөз Күн ... ... көңілді шалады, Күн жылытпас суық
көңілді жылытады. Сөз құдіреті ақты қара, қараны ақ ... ... Асыл ... асыл ... де тозады, жоғалады. Асыл сөз мәңгі жасайды ... ... ... ... ... орыс тілінде біраз бар:
Л.Я.Баровой “Слово” (1961), Н.М.Шанский “В мире слов” (1978), Л.В.Успенский
“Слово о ... (1957), ... ... ... (1968), ... ... (1967), ... “Слово живое и мертвое” (1972) т.б. Ал бұл ... ... ... көрген кітаптар, сірә, Р.Сыздықтың Сөздер сөйлейді”
(1980) мен “Сөз сазы” (1983) ғана болса керек [7. ... ... ... ... ... қарай сөз таңдау
насихат жүргізумен байланысты кеңес дәуірінде ... ... ... ... байланысты. Тыңдаушымен үндестік таба білу ауызша үгіт
пен насихатта шешуші роль атқарады. ... өзі ... өз ... ... ... оның ... қаншалықты ықпал ететінін
білуіне мүмкіндік береді. Соған қарап ол өз стилін, ... ... ... сөйлеу кезінде екі бағытта орнайды. Оның ... мен ... ... орнаса, екіншісі сөйлеушінің өз-өзімен
орнайды. Тыңдаушының қабылдауына қарай сөйлеуші өзін сарапқа салып, сөзін
өзгертеді ... ... ... ... ... сөзін әлеуметтік ортасына,
жынысына, жасына қарай әртүрлі қолданады. Мысалы, үлкен адам мен жасы ... ... ... ... ... қолданады. Жасы үлкен адам жасы
кішіні еркелете,ақылмен сөйлеуі – өмір заңы. ... дана ... ... ... ... ... сөз қалған. Сонымен қатар жынысына
қатысты ер адам мен әйел ... ... өз ... ... қолдануы тағы
бар. Күнделікті тұрмыстық тіршілікте, отбасында да әр сөздің өз иесін тауып
қолданылуы тағы бар. ... ... ... ... ... мен ... есімін атамай өзінше әрқайсысына ат қою ... де ... тән ... айтудың мәнін байқауымызға болады. Мәдени ... ... және ... ... ... ... ... болады:
- Сөзді кіммен, қандай байланыста айтуға мән беру;
- Сөздің этикалық нормаларын сақтау;
- Cөзді логика заңдарына сай ... ... ... ... стилистикалық модельдерімен безендіру.
Демек сөздердің де өзіндік қоғамда алар, айтылар орнына да мән беру
маңызды ... айта ... ... ... яғни ... парасаттылығы, білімі оның сөзінен
байқалады. Осыған қатысты ... ... те ... кеткен.
Сондықтан қазақ халқы “Ат жүйрігі асқа, тіл ... ... ... мал
мүйізінен жазалы”, “Аңдамай сөйлеген, ауырмай өледі”, “Өз тілің өзіңе жау”,
“Тіл – ерді ... ... ... қазанға салады” дейді. Байқап отырсақ,
осы мақалдарда сөйлеу ... ... ... қағидалары берілген.
Артық, көп, орынсыз сөйлеме, қарым – қатынасты бұзба, ... ... ... ... ... ... ... ой берілген. Бұл – талай
ғылыми зерттеуге негіз болып, сөйлесім ... ... ... ... ... ... ... теориясында жіктелетін “қатысым
қағидаларының” ұлттық көрінісі. Бұл қатарды мына ... ... ... ... ...... ... жүйрік емес, шын
жүйрік”. Бұнда сөзің шынайы болсын, шындықты айт деген талап ... Адам сөзі ... ... ... табиғаты өте күрделі. Адамның сөзі ішкі және сыртқы сөз деп
бөлінеді. Ішкі сөз барлық ... де тән ... ... ... ...... тұрғыда айтылады. Сыртқы сөздің жай және күрделі
формалары болады. Бұл сөз ... ой мен ... ... ... Сөз ...... ... – белсенді. Қоғамдық қатынастың
әр саласында сөздерді қолданудың өз тәртібі болады. Сөз тәртібі барлық
уақытта ... ... ... ... ... сөз ... коммуниканттар белгілі мәселені талқылау бағытын өзгертіп
отырады. Мысалы, айтушы бүгін ... жауа ма екен ... ... ... өзіңе әдемі жарасады дейді, бұл ауызекі сөйлеу стиліне тән. Сөз
тәртібінің ... ... ... ... ... ... сильде сөз тәртібін, бағытын өзгертуге болмайды.
Публицистикалық стильде сөз тәртібі- еркін, ... ... сөз – ... ... ... уақытпен бірге дамушы. Тілмен
салыстырғанда сөз консервативті емес, дамымалы, сондықтан көркем ... оның ... ... ... безендіру моделіне ие болады.
Сөздің жалпы қасиеттерінің ішінде көрінетін стилистикалық амал – ... ... ... ... ... стилінен бастап көркем сөзге
дейінгі аралықта стилистикалық және ... ... ... ... ... сөз” (искусная речь) ретінде танылады.
Кез келген адам әлеуметтік лингвистиканың иесі болып ... ... ... ... даму ... ... ... оның өзіне тән санасының табиғи құрылымымен ерекшеленеді.
Жанрлық фреймдер ойды ... мен ... ... және ... ... ... ... стильдік бағыты әр түрлі болатындығы ескерілуі
керек.
Сөздің ... тән ... ... ... ... болады. Осы сөз
әрекетінің қызметі сөйлеу әрекетінің коммуникативті прагматикалық және
стилистикалық бағдарын қамтамасыз ... ... ... ... ... ... тән, сөздің коммуникативтік саласын анықтайды. Нақты сөз ... ... жиі ... ... ... жағдайларында прагматикалық қатаң
талап сақталынып отырады, қоғамдық өмірдің іскерлік ... ... ... ... ... ... немесе нақтылап айтқанда
деген сөздер адресанттан нақты ой мен ... ... ... ... ... сөйлеу тіліне де тән болып келеді. Стильдегі сөйлеу жүйесі
экстралингвистикалық ... ... ... ... ... ... келуі және қызмет аясы, қарым – қатынас міндеттері т.б. Нақты сөз
жалпы сөзге қарама – қарсы ... та ... ... ... асыратын ситуациялар жиынтығы [5. 232б.].
Сөйлеу ситуацияларының маңызды қызметтері коммуникативтік ... ... ... ... Біз бұны ... схема арқылы
көрсетіп көрейік:
Адам ... ... осы ... ... қатысты өзінің еңбегінде былай
көрсетеді: “Р.Якобсонның моделі бойынша бұл функцияларға ... ... ... ... ... ... код.
Ал К.А.Долининнің ұсынған сызбалары бұған ... ... ... оның ... бойынша сөйлеу ситуацияларының ... ... ...... ... – адресант-адресат;
- референттік ситуация (шындықтың объективті фрагменттері);
- ортақ қызметтік ситауция ... ... ... ... ... ... – қатынастың уақыты мен мерзімі заттық ситуативтік фон, яғни
адамдардың ...... ... ... ... ортада өтуіне
байланысты;
- байланыс каналдары ... ... ... ... деп қарастырылады.
Сөйлеу ситуацияларының параметрлік масштабы барлық стиль аясына тән
екенін жоғарыдағы сөйлеу ситуацияларының модельдерінен көруге ... ... ... ТІЛДІК САНА ЖӘНЕ ПРАГМАТИКА
Дүниенің тілдік бейнесі дегеніміз – ... бір ... ... сол ұлт ... ... ... ... негізінде жасалған
білімдер жүйесі. Дүние тіл арқылы танылады, танылған дүние тіл ...... ... ... Адамның таныған дүниесі, көкірегіне
түйгені оның тілінде таңбаланады. Тіл ... ... ... (тілді) жасау,
айту, жазу, тыңдау, қабылдау, бағалау ... ... есте ... тығыз байланысты. Бұлардың бәрі жеке адамның, сол арқылы
бүкіл ... ... ... ... олардың өмір сүру салты мен
біліміне, тәжірибесіне ... ... да ... адамның таным–түсінігі,
білімі мен санасы, арманы мен тілегі, қуанышы мен қайғысы, ... ... да ... ... табады.
Тілші ғалымдардың ішінде бірінші болып, ... ... ... тіл ... ... (мышление) және дүние/әлем
(действительность) деген тірек ұғымдардың ... ... ... бір ... байланыстыра қарастырады. Ол : “Тіл мен ой бірлікте”, “Тіл – ...... оң ... айта ... ... ... ... етеді” деген
жаңсақ пікір де ұсынды.
Оның бұл ойын Э.Сепир (1884-1939) ары қарай жалғастырып, “адам тілдің
билігінде ... ... әлем ... ... ... ... нормалары
негізінде жасалады”,– дейді.
Аталған мәселеге байланысты неміс ғалымы Л.Вайсгербердің пікірі де
осыларға жақын. Ғалым тілді ... ... ... ... ... ... ... қарастырған [9, 35б.].
Дүниені, тілді антропоцентристік тұрғыдан ... – ой мен ... ... ... Ой / сана ... ... ... ал тіл таныған сол зат пен
ұғымға ат береді. Тіл – ойдың көрінісі. Ой тіл ... ... ... тіл ... тіл мен ... ... XX ... басынан
бастап – ақ А.Байтұрсынұлы, Қ.Жұбанов, С.Аманжолов, К. ... Ә. ... ... т.б. ... ... іліге бастады. Зерттеушілер тілдің
әлеуметтік, психологиялық, танымдық қызметтеріне көңіл аударды.
А.Байтұрсынұлы тілдің ойлау ... ... ... назар
аударады. “Сөйлегенде сөздің жүйесін, қисынын келтіріп сөйлеу қандай керек
болса, жазғанда да сөздің кестесін келтіріп жаза білу ... ... ... ой мен ... ... ... сөзін тыңдаушыға түсінікті етеді
деген тұжырым жасайды [10,46б.].
Тілдің ... ... оның адам ... ... ... ... “Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер” атты еңбегінде
қарастырады. Оған дәлел ретінде аталған ... ... ... ... , ... ... жемісі”, “адам тәжірибесінің қорытындысы” [11,42б.]
деген сияқты терминдерді келтіруге болады. Ғалымның тілдегі ... ... ... ... ... ойы мен санасына, танымына
тәуелді екенін дәлелдейді.
Сонымен, тіл арқылы дүние танып білуге болады екен. Қағида ... ... тіл ... ... дәл ... деу ... қона ... айтып отырған себебіміз, дүниені танытатын – тіл емес, сана, ақыл –
ой. Ақыл – ой ... ... ал тіл сол ... дүниені бейнелейді
(таңбалайды).
Тіл білімінде қалыптасқан түсінік бойынша, дүниенің бейнесі алдымен
санада, содан ... ... ... ... ... да, ұғым мен ... атау ... деп аталатын аса мәнді аралық кезең болатыны
мойындалған ... Атау ... ... тіл ... ... зат ... атауының арасындағы бірлікті орнықтырады. Тіл білімін зерттеушілердің
көрсеткеніндей бұл кезең (атау беру кезеңі) өте ... ... және ... ... заңдылықтарға бағынышты.
Жалпы заттарды атауда сол заттың , құбылыстың тек ... тән ... ... ғана ... ... ... ... сол затқа деген бағасы да
бірге ... Яғни адам ... ... ... сол ... ... ... экспрессивтік, бағалауыштық бояуын қоса
қамтиды.
Қайталап ... ... ... ... ми қабатында концептуалды
жүйе түрінде бейнеленеді. Ол бейненің ... бір ... ғана ... Яғни ... ... ... кіретін бір немесе бірнеше
концептілер тобы вербалданып, олар бір сөз түрінде, ... сөз ... ... –ақ, синонимдер тобы түрінде де тілдік таңбаға ие болады.
Жаңа ұғымның туу мен вербалдануының сыры – ... ... ... ... жаңа ... адам санасындағы қарапайым атаудың бойына сыйдырып
жіберуінде жатыр. Мұндайда адам, сөз жоқ, өз ... мен ... ... ... ... ... ... шындық адамның ми қабатында қалай
бейнеленсе, яғни ол мида ... ... ... адам оны тек ... ғана
бейнелейді. Бірақ жасалған субъективті ... ... ... ... пен жеке ... ... өмірлік тәжірибесінің
ауқымынан шығып кетпейді. Есесіне ... бір зат, ... бір ... ... ... ... бейнеленуі ғажап емес. Бұл – ... ... ... және ... ... немесе таяз танығанына
байланысты.
Сонымен бірге, дүниенің ми ... және ... ... ... ... ... де қатысты. Ал нақтылық
дәрежесі болса, ол, біріншіден, жеке адамның ... ... оның әлгі ... ... ... ... ... (затты,
құбылысты) таңбалау үшін таңдаған тілдік бірлігіне тәуелді. Егер ... ... ...... дәл, нақты, тереңірек таныту болса,
ол адам дүниенің барлық белгілері мен қасиеттерін түгел ... ... ... ... ... оңды, жігерлі болса, ол адам дүниені
бейнелеуде оған ... ... ... мен эмоциялық бояуын да
дүниетанымынан қалыс қалдырмайды.
Тіл білімінде қалыптасқан түсінік бойынша, ... ... ... ... ... ... көрініс табады. Танымдық тіл білімінің бұл
маңызды ұстанымын В.Г.Гак ... ... ... идет ... ... ... в язык, и все от языка возвращается через
мысль в действительность” [12, ... ... ... ең ... ... мен ... байланысына,
олардың арақатынастарына соқпай өте алмаймыз. Өйткені танымның басты құралы
– ойлау мен тіл. ... ... ...... нәтижесінде оның дүние туралы көзқарасы
қалыптасады, философия – лингвистикалық әдебиеттерде дүниенің ... ... ... үлгі ... туралы көптен бері лингвомәдениеттану
ғылымында еш талассыз айтылып жүр. Соңғы онжылдықта адам ... ... ... ... ... ... тілдік бейнесі когнитивтік
лингвистиканың ең ... ... ... ... ... өмірден бөліп
алуға ұмтылудың барлығы қарапайым ғана себептен іске аспады: ... ... ... ... да ... ... ... бұл кез келген құбылысты жан
–жақты зерттеудің бірден бір мүмкін болатын жолы ... ... ... ... ... дүниесінен шындық дүниеге қарай жол
ашатыны белгілі. Бұл бүтіндей алғанда белгілі бір ұжымға және жеке ... ... тән ... ... ... мен құбылыстары туралы мәдени
түсініктермен астасқан екі ... ... жіп ... ... ... ... ... қосымша мәдени семантикаға ие болады. Мысалы,
түркі мәдениетінің өкілдерінің тілдік ... бас сөзі ... ... ... ... ғана емес, ақылдың, интеллектінің, жоғары құндылық
белгісі болып табылады. Бұл бас сөзін ... және ... ... “аспанда орналасу”, “жоғарыда орналасу”, “іс-әрекетке басшылық
ету”, “қажет ... ... және ... ... ... бас лексемасының
анықтамасының денін құрайтын белгілерден мәдени семантика пайда болады.
Соңғы кездері психолингвистикада тілдік сана деген ... ... ... бола ... ... ... психологияны зерттеуші ғалымдар
В.вундт,Ф.Брентано,У.Джемс,Э.Титченер сананы субъектіге тікелей қатыстыра
зерттеген.
В.Красных былай дейді: ... ... ... ... әлем ең ... ... сана сол ... адамның (айнадағы емес) шынайы болмыстағы бейнесі”.
Ойлауға қабілеттілік, ақылдылыққа, шығармашылыққа, тітіркенгіштікке,
әлемнің сырларын ... ... ... жіне ... емес ... ... моральдық түсініктерді реттей білу, өз ісіне деген
жауапкершілікті ала ... ... ... және ... ресурстарға қатысты
көлемді жұмыстарды атқара білу қабілеттілігі тағы да ... ... ... ... ... ... лингвистикасында Амренова Раушан тарапынан тілдік санаға
қатысты анкеталық ... ... ... ... ... ... мазмұны лингвомәдени антропоцентристік әдісімен ерекшеленеді. Объект
ретінде орыс және қазақ ұлттарының санасындағы түсініктерді ... ... ... барысында «казашка» деген этнонимге түсінік қазақ ... ... ... ... ... ие ... сыпайы, қарапайым,
құрметті, ақылды, шыдамды, нәзік, бірақ өзіндік ішкі «мені» жоғары, ... ... ... ... ... ... қамқоршы,
кәріліктің қадіріне жетуші, ата-ана алдындағы парызын алдыңғы орынға қоюшы,
мәдениетті. ... ... ... үш ... ... ... ... сыйламайтын, дөрекі (мәдениетсіз),көкірек. Ал ер
адамдарға қатысты ... ... ... ... ... өз
уақытымен жүрмейтін, ұлтшыл, мақтаншақ, білгіш, зеректігі төмен, аңғал.
Әйел адамдардың түсінігінде ер ... ... ... ... ... ... ... қалыптасқан жағымсыз түсініктер де бар екен: көп
ішкенді ұнатушы, ... ... ... ... көре
алмайтын, дөрекі жалқау, қызғаншақ, мылжың, қонақтарды жақтырмайтын, ... ... ... ... ... ... тән ... мындай:
ақылды, ақ көңіл, табиғатқа жақын, қызуқанды, көп жеуші, шайды ұзақ ішуші.
Алынған
тәжірибе негізінде өзара ... ... ... ... ... ... бір ... айналады. Ол үнемі жаңаланып, қайта
жасалып нақтылана түседі. Концептілердің ... ... ... ... олар ... ... ретінде басқа концептілер арасына түскен
соң ... ... ... де өзгерістерге ұшырауы ... ... ... ... құрылуы логикалық принциптерге байланысты
болады, бұл жүйеге логикалық қасиет береді. Адамның концептуалдық ... ... ... ... ... ... ... тілсіз
жүйеге енгізу мүмкін емес. Себебі тіл адамның дүние туралы ... ... ... қызметін атқаратындықтан, тіл тілшілердің
зерттеуінің ең маңызды нысаны болып табылады [13, ... ... ... ... ... ... міндеттеріне сана және адамның сол сана арқылы дүниені қабылдау
үлгісін, дүниенің бейнесін (картинасын), психикалық, ақыл – ой ... ... ... ... және ... актілерінің құрылымдық
жүйесін қамтамасыз ететін әртүрлі мәселелерді қарастыру және шешу жатады.
Когнитивистика лингвистиканың ... ... бірі – тіл ... ... ... ... өзі өмір сүріп отырған дүниенің
картинасы бейнеленуі мен сол ... ... ... одан әрі ... сүруге басшылық жасауы, қуат беруі – табиғаты ерекше ... ... ... ... ... Осы ... яғни адам ... мен ... ... ... келгенде, тіл туралы мәселе де
санамен тығыз байланысты қарастыруды ... ... ... ... саналы
адам өміріндегі орны қандай?” деген сұрақ туындайды. Бұл сұрақты ... ... ... ... адам баласының танымы күннен –
күнге өсе береді. Ол білмегенін білсем дейді, ... одан әрі ... ... айнала қоршаған табиғаттың құпияларын ашқысы келеді, соған
ұмтылады. Екіншіден, “сананың сана болуы тілге ... ... ... ... ... ... сөйлеумен, ойын шебер жеткізумен,
айтқанды айқын түсінумен байланысты анықталады.
Адамзат ұрпағының әрбіреуінің, ... ... ... мен
құбылыстарды тануы мен санасында таңбалануы ерекше болады. Бірақ барлық
адамзатқа ортақ инварианттық ұғымдар болуы адам ... ... ... ... адамзат ұрпағы өмір сүруіне тірек ... ... Ол ... тіл ... ... ... тіл ... адамдардың бір – біріне,
ұрпақтарына жеткізіліп келеді.
1. Адамдық сана мен тілдік сана
Қазіргі уақытта құрылымдық ... ... тыс ... сана атауымен байланысты тілдік талдаулардың ... ... ... ... ете бастады. Жалпы тіл ғылымында өткен ғасырдың
ортасында тілдік сана ғалымдар назарына іліге бастады. ... ... ... ... “ адам ... оның өзіне ғана тән” деген
ұғымдарды негізгі ұстаным етіп алады. Бірақ қазіргі ... ... да әлі адам ... мен ... сана ... ... ақпаратты
нақтылап бере алмады. “Адамды білгің келсе, кім екенін өзінен ... ... ... ... ету ... әлі бұл ... күрделілігін айқындауға
болады.
Тілдік сана адам туралы ғылымның ... ... ... ... адам ... мен ... сана ... тепе-теңдік қоюға
болмайды. Адамдық сана туралы аз жазылған жоқ, ал “ тілдік сана соның бір
тармағы ма, әлде оны ... ... бола ма?” ... ... ... ... сана ... даму эволюциясын бастан ... ... ... ... адам ... мен ... ... ерекше байқалады
деген қорытындыға келген. Адам ... ... ... ... оны ... ... азық ... оны толықтырып, қорландырып отырады, әрі тілдік
норма мен ережелерге ... Ең ... адам ... ... ... ... аяда ... жасауға үйретеді. “Ол есін жоғалтты”
дегендегі сөзде ес ... ... ... ... ... жиынтығы есебінде алынады. Сондай-ақ сана ... ... ... ... ... қол ... ... болып
табылады. Сөйлем құрылымын адам санасының ойлау қабілетінің ... ... ... мына пікірі көңіл аудартады: ... ... ал ... ... ғана ... ... да, ...
қатынастың басқа белгілерін де көрсететін категория екенін байқауымыз
керек.
Тілдік сана ... ... ... ... ... ... ... қарастырылып келеді. Тілдегі ойлау арқылы алынған бейнелердің
жиынтығы, қоршаған әлемнің қарым-қатынасының ... де ... ... Тілдік сана туралы қазіргі зерттеушілердің әдіс-тәсілдерінің
қатарына ассоциативтік эксперимент, мәтінді ... ... ... жеке ... ... ... ... мәлімет ғана алынбайды, сондай-ақ
тіл мәдениетінің,сөз мәдениеті өкілдерінің ... ... ... алуға
толық ... ... сана ... жеке дара ... ... негізі бола отырып, басқа да
көптеген ұғымдар мен категорияларды өзіне тірек етіп отырады. ... ... ... ... ... ... ... мен
стратегиясы, коммуникативтік сана, ... ... тағы ... ... ... ... ... тәжірибелік негізге сүйене ... ... ... ... көптеген жағдайда тілдік сана сөйлеу
тәртібінің өн бойында толық көрініп отырады, жеке ... ... ... ... ... ... құруы мен оны жүйелі ... ... ... ... ... өз ... жетіп отырады. Сондай-ақ
жоғары қабілетті тұлға өзінің жеке ... ... ... ... ... көрсетеді. Сөйлеуші кім, сөзі кімге арналады, ... ... сөз иесі ... әлеуметтік категорияның құрамына кіреді
т.б мәселелер негізінде ... Атап ... ... ... ... типке тән ерекшелігі, көзқарасы, дүниетанымы, аялық
білімі, өмірбаяндық деректері, жеке ... ... ... ... кезінде сөйлеуші тілдік сана арқылы мәтінді талдау,
талқылау үстінде оны әр ... ... ... қабылдайды.
Тілдік сана “сезіну”, “сана-сезім”
ұғымын негізге алады. “Сезіну” және ... ... ... таратып айтсақ,
олар әр уақытта бір-бірімен синонимдес, өзара мағыналас екенін аңғаруға
болады. Ұлттық тілдің тілдік ... ... ... ... шын ... ... үндес, мағыналас болып келеді. Бұл мәселені тереңірек
таратып айтуға болады. Атап айтқанда, тілдік сана ... ... ... ... ... ... де ... сөйлеу тәртібінде сезінуге ... ... ... ... осы екі ... сана арқылы қабылдау мен түсіну
әрі талдау жасау әр ... ... ... Бұл ... ... тұрғыдан
алып қарағанда ғылыми түрде талдау және тілдік сананы талдау деп жеке-жеке
алып ... ... ... ... айқындау тәсілі өте ... ... ... сана ... ... ол тіл ... сөйлеу
тәртібінде сөзге айналып, ауызша және жазбаша түрінде толық қызметін
көрсете алады. ... сана ... ... тәсілі, тілдік және тілдік емес
тәсілдер арқылы жүзеге асады. Сондықтан бұл ... ... ... ... алу ... сана ... ... ... ... негізін
құрайды. Олай болса, әр ... ... ... ... ... ... сана арқылы бейнеленіп отырады. Мысалы, ... кез ... ... сана ... ... мәтіндерге
лингвистикалық талдау арқылы түсіндіріледі. Халықтық сана – ... ... ... ... ... ... сол ... мәтінін
талдау ғана емес қызметінің көрінісі арқылы түсіндіріледі, яғни ... ... ... талдауынан айқын танылып қана отырмайды.
Сондай-ақ күнделікті тұрмыс ... ... ... ... ғана ... сана ... суреті арқылы көрінеді,
яғни әлемнің тілдік көрінісін ұлттық тіл арқылы тану тілдік сананың ұлттық
сана-сезіммен ... ... ... сана ... ... ... ... бейнелеуде
көрініс табады. Онда ұлттық дүниенің тілдік суретінің ... ... ... ... ... болатын. Бірақ бұл идеяны жалғастырушылар
мен толықтырушылар болғанын ескерсек, оның ... алға ... ... ... бір ... тіл, ... ... ықпалынан
туындағанын меже етсе, ал кейбір зерттеушілер “тілді тұтынушылардың ... ... ... ... ... ... ... тілдік санасы арқылы әлемнің тілдік көрінісін толық сапалы түрде
қабылдап, пайымдап ... ... ... ... ... ... ... танымдық түрде бейнелеуін көрсетеді. Адам санасы мен
тілдік сананы бір бірлікте негіздеуге ... ... ... суреті адам
санасында тілдік сана арқылы жинақталады. Адам санасының әр ... ... ... сана ұғымының күрделілігі тағы бас көтереді. Себебі
адам санасы ойлау арқылы ... ... ... ... өзі әр түрлі шындық
болмысты ойлау әрі танып білу, оны тілдік ... ... ... ... ... ... ... ескеріледі.
ХХ ғасырдың ірі лингвисттерінің бірі Лео Вайсгербер өз ... ... ... ... жүргізген. Оның тәжірибелерінде адам санасында
әлемдегі жұлдыздар немесе жұлдыз әлемі қалай көрінетіндігі айтылған. ... өз ... ... ... ... танып біледі. ... ... ... адам ... бірдей ұғым пайда болады. Ал
сонда “тіл, ... сана ... ... ... ... ... сананың
дүниенің тілдік суретін бейнелейтін концептуалды-қисынды білгірлікке
құралған шығармашылық ... ... ... ... ... ... сана ... тілдің күш-қуатымен айқындалады. Әр ... ... ... әр ... ... болатындықтан, сол тілде айтушының да
жұлдыздар әлеміне арналған ... ... де ... ... ... ... ... әрқайсысының тілінде де жұлдыздар әлемінің атауы сол
ұлттың мәдениетімен, танымдық өрісінен, тілдік суретін қабылдау дәрежесімен
ерекше бейнеге еніп ... ... ... ... ... ... интерпретациясы бойынша дүниенің
тілдік суреті тілдік сана арқылы айқындалатын тағы бір ... ... ... оның ... бойынша дүниенің тілдік суреті адамның
пайымдаулары мен қабылдаулары қаншалықты мүмкіндік ... ... ... ие ... пікірі бойынша әр адам өз ана ... ... ... тіл ... ... ... тілдік тұлға әрі ұлттық тілді сақтаушы
ретінде танылады, кез келген ұлт ... ... ... ... өз
“терезелері” арқылы көре алады. Әр тілде сөйлеуші адамдар әр ... ... ... бұл пікірді былай өрбітеді: “Әрбір тіл белгілі ... ... тану ... көрінеді” деген тұжырым ұсынады. Дүниені тану жалпы
адамзат үшін ... ... ... ... ... ... ... әлдеқандай бір мәнді жүйеде топтастырылған көзқарастардан
тұрады. Белгілі бір тілге тән әлемнің көрінісі бір ... ... ... ... ... ... ... әр ұлттың тілді пайдаланушы
өкілдері әлемді өз тілдерінің “микроскопиясымен” әр түрлі көреді. ... ... кез ... ұлт тілінде ұлт өкілдерінің әлемнің шындық туралы
іліміне ... ... ... ... ... негізінде
жинақталған таза ілімінің топтамасы. Дүниенің тілдік суретінің көрінісі әр
ұлт тілінде өзіндік сурет, қолтаңбамен ... ... ... ... ... ... жағдайда адамның сөйлеу қызметі басталады. Сөйлеу
қызметі кең мағынасында, адамның ... ... ... ... асуы. Олай болса, тілдік сана мен коммуникативтік сана
түсінік атауы ұшырасып отырады. ... сана ... ... мен ... механизмдердің әмбебапты қызметін
қамтамасыз етудің жалпы қабылданған жиынтығы [14, 21б.].
Сондай-ақ қазіргі ... әр ... ... ... ... санамен байланыстыру кең етек алып отыр. Терминдердің
қалыптасуы және соған сәйкес терминология саласының даму бағыт-бағдары ... ... әр ... ... ... ... байланысты
болғандығы және сол үрдіс кезеңдер еншісінде өз жалғасын тауып ... ... ... үшін құпия емес. Солардың бірі – тілдік
жағынан және тілдік санамен ... Мұны ... әсер ... ... ... ... санасымен байланысты түсіндіруге болады. Оны
тілдік ойлау деп те атауға ... Бұны ұлт ... ... ... ... ... факторлар деп те түсіндіруге болады.
Ұлт тілінің дамуы, оның қоғамдағы ... ... ұлт ... әсер етеді. Өйткені екеуі де тілдік санамен тығыз байланысты.
Нақтырақ ... ... қай ... ойласа сол тілде жасалған
терминдерді қабылдауға ... ... ... ... 70 жыл бойы орыс ... ... әсер етіп ... нәтижесінде, қазіргі кезде олар орыс
тілінде сөйлеп, орыс тілінде білім алып, қарым – қатынас жасап, ... ... ... ... ... көреді. Олар үшін мемлекеттік тілді меңгеру,
мемлекеттік тілде ... ... ... ... түсінікті де жағдай. Олардан
туған қазіргі жас қазақтардың өзінің де мемлекеттік қазақ тіліне бет бұрып,
сол тілде ойлауы қиын ... ... ... бар. ... ... ... ... логикалық түсінік. Оны бірден өзгерту тілшілер үшін
де, қоғам үшін де ... ... ... бұл ... де ... ... қатысы
бар мәселеге жатады.
Бұл да мемлекеттік тілдің қолданысын кеңейтуге, сол ... ... ... ... ... кері ... тигізіп отырған
жағдайлардың бірі. Тілдік жағдай тіл арқылы ... ... ... ... да өз ... тигізген және тигізіп отыр. Өйткені,
олар да тілдік ... ... ... ... тіліне тәуелді. Солардың
маңыздыларының бірі – терминдер. Тілді қолданушылардың тілдік ... ... ... ... керісінше, терминдер құрамының
арнайы кірме ... ... ... термин туралы тілдік сананың,
термин туралы түсініктің өзгеруіне ықпал етпей қойған жоқ.
Тілдік ... ... ... бола ... ... ... бірі – ... айтып өткеніміздей, терминдердің нақты
өздері болып саналады. Тілдік сана терминдік сананы да өзгертуге үлкен үлес
қосқан. яғни ... ... ... ... ғылыми ойлауға да өз
ықпалын тигізбей қойған жоқ. Ғылым салалары бойынша ... ... ... ... оқулықтар мен оқу құралдарының көпшілігінде
қолданылған және қазір де қолданылып жүрген ... ... ... ... Бұл да ... сананың қай ұлт тілінде ... ... ... ғылыми еңбектерде аударылған терминдердің қазақ тіліндегі
нұсқалары бар болса да бұрынғы өзге тілдегі нұсқалары ... Бұл ... ... мен ... ... ... ... жүйесінің толығымен
қазақ тіліне, қазақ тілді ойлауға ... ... ... көрінісі.
Бұдан шығатын қорытынды – қазақ тілінде атау, сөз, ... ... ... ... ... бірге, қазақ тілін білетін, ... ... ... тілдік санасының таза болмауы кері әсерін
тигізіп отыр. Бірақ таза ... ... ... сол ... ... Мұнда қазақ тілінде сөйлейтін, жазатын, тіпті қазақ тілінің болып
отырған ... кез ... ... ... ... таза қазақ ұлтының санасы
деп те айта алмаймыз. Әрине, сана да қоғамға ... ... ... ... ... ... ... қазақтардың барлығының санасын,
ойлау жүйесін XIX ғасырдағы, тіпті одан беріректегі қазақтардың санасымен
салыстыруға ... ... ... ... елдердің тілдеріне көз
жүгіртсек, термин қабылдау, жасау, қалыптастыру ісіне мән берсек, ... ... ұлт ... ... ... ... ... анық. Сол тұрғыдан келгенде, қазақтардың тілдік санасындағы
өзгерістер, ғылыми ойлау жүйесіндегі, ... ... ... ... ... емес.
Егер тілдік, терминологиялық санамыздың өзгерісін ғылыми тұрғыдан,
тілдік ... ... ... ... ... болса, оған да
мысалдар келтіре кетуге болады. Мысалы, кез келген қазақ тілін білетін жеке
тұлғаның сөзіне уже, ... ... ... ... ... қоспай сөйлей
алмауы немесе терминологиялық тұрғыдан өзге тілдің терминдерін, кәсіби
арнаулы сөздерін ... ... ... ... өзі ... бола
алады.
Тілдік сананың термин қалыптастыру, тілдегі жаңа атаулар мен сөздерді
қалыптастыру істерімен тығыз байланысты екендігіне көз ... қиын ... оны ... ... ... ... ... дәлел келтірудің
өзі қиын мәселе. Өйткені ол ең ... ұзақ ... ... ... анық мәселе [15, 63-66б.].
Қалай болғанда да, тілдік сана өзгерісі – қазіргі терминологияның ұлт
тілінде ... ... ... ... ... бірі болып
табылатындығы анық.
5 Тіл ... ... ... саласында ХХ ғасырдың соңында пайда болған ... ... ... ... ... модусы туралы зерттеу
көзқарастарының ерекше дәлелінің ... ... ... ... ... көрсету” ретіндегі декларациялық формуласы нақты баяндаулар
мен металингвистикалық мазмұнмен толықты. ... ... ... ... ... ... парадигмасының өзектіленген
қағидалық дәрежесіне ие ... ... ... ... ... әрқайсысы прагматикалық бағыттың
интеграциялық, комплементарлық және телеологиялық сипатын нақтылай отырып,
өз ... ... Бұл ... пәндік саласының ... ... ... жүзеге асырылады. “Прагматика” термині осы
бағыттардың тілдік таңбаларының ... ... мен ... ... ... ... біріктіреді.
Тілдік материалды бірегей ұғымда сипаттау үшін бұл
қорғау жұмысымызда ең алдымен прагматика ... ... ашып алу ... ... ... - ... ... және прагматика сияқты
дәстүрлі бөлімдерінің ішінде прагматика ұғымына ... ... ... ... ... жоқ, ... осы ... саланың көптеген
аспектілері лингвистикалық зерттеудің шеңберінде бірнеше рет ... ... ... 70-ші ... ... ... және ... тұрғыдан
зерттелініп келді. Лингвистика ғылымының осы зерттеу бағытының жаңа арнаға
түсуіне прагматика мәселесі септігін ... ... ... ... ... ... бастаған прагматика лингвистика ғылымында басқаша
зерттеу бағытын туындатты. ... ... ... ... ... ... Бұл ... өткен ғасырдың 30-жылдары семиотиканың
негізін салушы Ч.Пирс пен Ч.Моррис енгізген ... Бұл ... ... мен функционалдық аспектісі, яғни интерпретаторлар ... ... ... қолданылады. Прагматика теориясын
одан әрі дамытып, оны көп ... ... ... ... ғалымдар:
Ч.Стивенсон, Р.Стольникер, Ф.Кифер, Н.Д.Аруланова, Е.В.Падучева, В.Г.Гайа
т.б. Қазіргі тіл білімінде бағалауыш реңді ... ... ... ... ... құрал ретінде қаралады. Соңғы жылдары лингвистика
зерттеу объектісіне тілдің ... ... ... қосуына
байланысты тілдің прагматикалық аспектілерін айқындаудың маңызы арта ... ... ... ... ... сөздікте прагматика жетекші категория болып саналады. ... ... ... бірі ... ... анықтамасына
енеді. Екіншіден, мәтіннің тағы бір ... ...... да прагматика арқылы анықталады. Үшіншіден, сөздіктің
прагматикалық ... ... ... ісі практикалық лексикографиялық
қызметтің ең маңызды ... ... ... ... ... ... мойындалады. Сөздіктің прагматикалық бағдарының сипаты
өзара байланысты төрт ... ... ... ... лексикографияланатын көлем, лексикографияланатын ... ... ... сөздікке тән прагматиканың, яғни ... ... ... ... ... ... – латын тілінде
«сананың белгілі бір затқа, ... ... ... мәнінде қолданылатын
intentio сөзінің негізінде қалыптасқан терминдік аталым. Бұл ... ... ... ... ... бағдары ұғымдарында
қолданылып отыр. Сөздікте ғылыми, анықтамалық және ... ... ... құрылымы мәселелеріне арналған жұмыстарды зерттеудің
негізгі бағыты - жүйеден ... ... ... ... ... Бұл
бағыт бойынша сөздік ғылыми - дидактикалық мазмұнды мәтін ретінде ұғынылады
[16]. ... ... ... жүйе үш аспектіде талданады:
синтактика, семантика, прагматика. Синтактика ... ... ... ... ... ... ... және уақыт бірізділігінде
айқындалады; Семантика – жалпы алғанда ... ... ... зат пен зат ... ұғым ... қатынас; Прагматика –
таңбалар мен оны қолданушылар арасындағы қатынас. Бұл үш ... ... ... ... Таңба өзі білдіретін затқа, яғни сол ... ... ... ... ... ... Демек, таңбаның объектіге қатысы субъектінің таңбаны түсіндіруімен
тікелей байланысты. Таңбалық қатынас ... оның ... ... ... ... ... болмайды. Семиотиканың прагматикалық
өлшемін, яғни таңбалардың түсініктеме берушіге (интерпретатор) ... ... ... үш ... де ... ... ... әрекеттерінің арқасында өмір сүреді. Алайда бұл үш ... ... ... бір ... ... ... ... ... ... одан әрі ... тілін талдауды прагматикалық деңгейде жүргізіп,
ғылымның «әдіснамалық» мәселелерін ... ... ... ... ... ... жасайды.
Таным теориясының өзіндік семантикалық ... бар. Тіл – ... ... ал ... ... ... оның іске ... келтіретіні белгілі.
«Логикалық семантиканың танымдық (гносеологиялық) құндылығы да оның ... ... ... ... және ... ... ... зерттеудің нақты тәсілдері болып ... ... ... ... ... ... ашық және жасырын көрінуі
мүмкін. Сондықтан прагматика сөздің мағыналық ... ... ... ... қажет етеді. Өйткені тілдік мән тіл жүйесінің функциясы
ретінде қарастырылады, ал ... ... ... ... ... ... актісінде мәтінде ... ... ... кең ... ... ... шынайы
үрдістеріндегі сипатының меңгерілу аясын ... ... ... ... тар ауқымдағы салалары сөйлесім
әсері теориясының жекелеген мәселелерін қарастырумен айналысады: сөйлеу
әрекеті мен ... ... ... ... ... ... интеракция құрылымының суреттелуіне әсері, тұлға
аралық, әлеуметтік ... ... ... реттеуі және т.б.
Тілдің қызметі құбылыстарының күрделілігі мен көп қырлылығын көрсететін
мәселелердің ... көп ... ... ... ... ... ... термині лингвистика
саласында әр түрлі мағынада түсіндіріледі. Бірқатар ғалымдар ... ... мен ... ... ... ... деп сипаттайды;
мұндай пәндік сөйлеу әрекеттері мен олардың өнімдерінің классификациясын,
сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Ал кейбір ғалымдар мұндай сөйлеу қызметін тұтастай
қосады, сөйлеу әрекеттерінің жекелеген түрлері аралығында ... ... ... ... ... ... және ... сөйлеу
әрекеттерінің арасында қарама-қайшылық орнайды. ... ... ... емес ... қағидалары ... ... ... оның сыртқы дүние сөйлеуші, тыңдаушы,
cөйлеу жағдаяты, пресуппозицияға қарай икемделе отырып, ... ... ... бұл ... бір жақты емес, екі жақты деп ... ... тіл кез – ... ... ... иіле беретін жүйесіз нәрсе
емес. Оның жүйелі құрылымдық сипаты коммуникативтік қызметіне де ... ... ... ... ... ... де ... айтылып өтілген.Онда былай делінген: пресуппозиция (
лат. prae“алдын”+suppositio “жағдай”- алдын алу,жорамал) – ... ... ... ... психикалық жағдайын, жалпы
білімділігін бағалау. Сөйлеуші өзінің тек қана не ... ... ... сөйлесушісінің бұл ақпаратты қалай ... ... ... ... жаңа ... ... болатынын болжап отырады.
Сөйлеу ... ... ... ... және ... ... ... белгілері табылып отырады. Олай болса
пресуппозиция адресант пен адресанттың кез келген ... ... ... ... беретін аялық білімімен тығыз байланысты. Яғни,
пресуппозицияны сөйлеуші мен ... ... ... ... ... ... жеткізілетін хабарды, оқиғаны жіктеп талдауға
мүмкіндік беретін шарттардың жиынтығы деуге болады. Оның ... ... ... ... ... жатқызылады.
Имплиципті айтылым қабылдауға күрделі,толымсыз түрде берілуі мүмкін,
сондықтан астарлы ... сөз ... ... өз ... ... ... ... әрекеттестік негізінде прагматикалық “әрекет” өз белсенділігін
танытып ... [5, ... ... ... – сөздің қолданыс
ерекшелігіндегі өзіндік ережелерді ұғындыру. ... ... ... ... ... деп ... деңгейін таниды. Себебі бұл деңгей
тілдік тұлғаны дамытатын уәждер мен ... ... ... ...... ... тек ... арқылы ұғынылатын нәрсе
емес, тілдің негізгі сипаттарының ... ... ... бұл ... арналған құралдың болуы анық. Прагматика – тілдің коммуникативті
қызметін ... ... ... ... Прагматика терминін қолданбағанымен
Ф.де Соссюрдің ізбасары Ш.Балли оның мазмұнын беретін ... ой ... ... ... на ... то и язык в меру ... возможностей
формирует мысль. Мы непрестанно стремимся приспосабливать речь к ... но и сама речь ... нас ... наше ... ... ... [32, ... қабылдаған сөйлесім түрлерінің болуы-ортаның тілді қолданушы-
сөйлеуші арқылы тілге, сөйлеуге ... ... ... ... тіл бірліктері сөйлеушіден ережелерді сақтай отырып, қарым-қатынас
жасауға итереді. Тілде осындай ... ... ... сөйлеу
бірліктерімен қатар, сөйлеу барысында сөйлеуші- субъектінің мақсатымен
байланысты сөз-тілдік таңба “прагматикалық ... ие ... ... Бұл –
прагматикалық зерттеудің негізгі бағыттарының бірі, “өйткені прагматика
тілдік ... ...... ... қолданысын қарастырады”
[19,3б.]. Тіл мен сөз - ... ... ... ... ... ғалымдары өз еңбектерінде сөздік таңба,
ой ... ... ... ... мен ... ... ... берілуінің
мәнін жан-жақты етіп ашты, олар категориялардың бүгінгі прагматика және
стилистика ... ... ... айқын көрсете ... ... ... оқып үйретуді
және оның жүзеге асу ... ... ... ... ең
басты ерекшелігі - оның белгілі бір деңгейдегі шектеулі ... ... орай ол ... ... ... ... ... туралы ғылым саласы болғандықтан, тіл ғылымының
басқа салаларынан бөлшектенбейді, тілдің барлық ... ... ... ... ... және ... ... және ... ... ... коммуникативтік пиғылымен және сұқбаттасу
мән - жаймен санасқан жеке қарым-қатынасы.
Қазақ тіл ғылымындағы ... ... тіл ... ... ... тұрғыдан зерттеу өзекті
мәселелердің бірі болып табылады. Прагматика терминін қазақ тіл ғылымында
қолданбаса да, ... көп ... ... ... жалпы
прагматикалық мәселелерге стилистиканың негізінде тоқталған ғалымдар бар.
Атап айтсақ, А.Байтұрсынов, ... ... ... ... ... М.Балақаев,Р.Сыздықова, Р.Әміров,
т.б.... “Тура айтып, туғаныңа жақпайсың” мақалын ... ... ... ... ... сөзінде нақты, дәл берілген. ...... ... ... ... жас ... ... өнеріне
тәрбиелеген. Бұнда ұлттық дүниетаным, қарым – қатынастың бағалануы ... тіл ... ... ... кездейсоқ нәрсе емес. Прагматиканың ең басты
үлесі сөйлеумен байланысты зерттеу назарынан тыс ... ... ... ... ... көрсеткіштерді жинақтап, оларға ғылыми
негіздеме беруінен көрінеді. ... ... оны ... қызметін, қолдану негізін анықтап, прагматика тұрғысынан
түсіндіруінде жатыр. ... ... ... ... ... ... ... алып, коммуникативті қызметінің артуымен
тығыз байланысты ... ... ... тіл ... ... ... мақсатты түрде болмағанымен, ғылыми зерттеулер
барысында ... ... ... ... ... тіл ... ... көңіл бөлініп, оған қатысты зерттеу еңбектер жазылуда.
З.Ш.Ерназарованың ... ... тілі ... ... ... деген еңбегінде прагматика саласы қарастырылған.
Прагматиканың мәтін мен ... ... ... ... ... “Прагматиканы динамикадағы мәтін – дискурсты оны дүниеге келтіруші
адаммен ... ... ... деп айтуға болады. ... ... ... мен ... ... ... әкелуі
мүмкін” деп олардың ара ... ашып ... ... ... ... жету үшін ... ... түрін таңдайды. Ол ... ... ие ... ... ... ... ... түрі өзара
ықпалды арттырады. Сонда стиль мен сөйлеу қағидалары арасындағы байланыс
соңғысының алғашқысының ... ... ... ” [20,
104б.].
“Қарым – қатынастың басқа белгілерін ” деп, ... біз ... ... ... тұспалдаған болуы керек. Қазақ тіл
білімінің алғашқы ... ... ... ... мазмұны мен
мақсатын қоғамдық қажеттілік анықтады. ... ... үшін ... ... ... ... Осы бағытта жұмыс жасай отырып,
алғашқы тіл зерттеушілері жол – жөнекей астарында үлкен бағыт ... ... ... ... ... Мәселен, А.Байтұрсыновтың сөйлемге берген
мына анықтамасында прагматиканың негізгі ұғымдарының бірі – түсінумен
байланысты ... ... ... ... ... ... ... тәуелді деген ой бар. “... айтушының ойын тыңдаушы ұғарлық
даражада түсінікті болып айтылған ... ғана ... ... ... кездейсоқ, ойланбастан жасалған қорытынды емес. Өкінішке орай, ... ... ... ... бұл бағытта зерттеуді
тереңдетуге мүмкіндік бермеді деп ... ... ... сөйлем құрылысында синтаксистік байланысқа түспейтін қаратпа
сөз, оның ... ... ... сөз, оның ... ... ... қызметтері құрылымдық синтаксис ыңғайында тілдің қарым – қатынас
қызметі, ... ... ... ... ... мәселе ретінде
көтерілді. Мәселен, К.Аханов сөйлеу тілі ерекшелігіне қатысты: “Әр түрлі
тілдердің синтаксисін ... ... ... жоқ, яғни ... ... білмейтін, информация үшін жасалмаған айтылыстарды
сөйлемнің қатарына жатқызбайды. 1) әр түрлі эмоцияны білдіретін айтылыстар:
Қап! ... - ай!; 2) ... тән ... мақұлдау, теріске
шығару, келісу және келіспеу. Бар, жоқ, иә, ... ... 3) ... ... ... ... ... тілек білдіру және оларға жауап айту; 4) бірдеме
үндеу, көңіл аудару; 5) жалпы сұрақты ... және оған ... ... 6)
дербес қаратпалар”, - деп ... ... ... ... ... ... қарастыра отырып, прагматика
өзіндік зерттеу тарихы бар әр түрлі тақырыптармен байланысты. Бұл ... ... ... ... ...... қарастырып келеді. Прагматика оларды
қайталамайды, жаңа көзқараспен толықтырады деп ойлаймыз. ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Мәселен, объектінің ортақтығы стилистика
мен ... ... ... алып ... ... ... ... тіл ғылымында стилистиканың
прагматикамен тығыз ... ... ... еңбектері кеңінен өріс
алып келеді. Стилистика ... ... ... ... олардың ықпал ету дәрежесіне сараптама ... ... ... ... ерекшеліктерін, белгілерін анықтаумен айналысады.
Прагматика болса, ықпал етуді алдыңғы қатарға қойып, сөйлеушінің мақсатына
(сендіру, иландыру, ... т.б.) сай ... ... ... ... ... әрекетінің таңдалған түрінде жиі ... мен ... ... қолданыс түрлерін қалыптастырады.
Қазіргі стилистиканың үлкен бір арнасына ... ... ...... ... ... ... сияқты
бірнеше ғылымдардың тоғысуынан қалыптасты. Бұрыннан белгілі прагматикалық
бағыттардан айырмашылығы ... ... тіл ... ... ... мен ... ... арқылы айтуға ойдың жасырын
мағыналары болатындығын көрсетеді. Ол сөйлеу ... ... ... ... ... түзеді. Прагмастилистика мәтін
интерпретациялық процесінде үшінші ракурс ... ...... ...
адресат; ... ... ... ...... ... ... тіл аспектісі.
Прагматиканың негізінде сөйлеу жағдаяты мен конвенциялық ... ... ала ... ... ... әрекет, екі жақты әрекет жатыр.
Әрекетті тудыратын, оның ... мен ... яғни ... ... ... – сөйлеушінің мақсаты. Мақсатқа сай таңдалған
түрінде жиі ... ... мен ... ... қолданыс
түрлерін қалыптастырады. ... ... жету үшін ... бір ... ... ... Ол коммуникацияда
прагматикалық салмаққа ие болады. Өйткені ұтымды таңдалған стиль түрі өзара
ықпалды арттырады. Сонда стиль мен сөйлеу ... ... ... алғашқының түрін айқындайтындығын көрсетеді. Яғни ... ... оның ... ... ... ... ерекшеліктерді көрсетуде прагматикалық бағытты ұстануға соңғы
ғылыми зерттеулерде талпыныс бары байқалады. Мәселен, Г.М.Әзімжанова көркем
проза ... ... ... ... ... ... тұрғысынан
зерттей отырып, әсер туғызушы қызметі текстің прагматикалық ... ... тіл ... ... ... лингвистикасы, оның
категориялары соңғы уақытта жаңа ... ... жүр. ... ... ... мәтіннің негізгі категорияларының
бірі “автор бейнесі” қарастырылды. Автор бейнесінің ... ... ... ашу ... ... ...... семантикалық аспектілерінің өзара байланысы ашылады. Өйткені “болмысты
әр жазушы өз “нүктесінен” - ... ... ... т.б. ...... оны туындысында әр түрлі жағдайлардағы тоғысулар,
қарама – ... ... ... бейнелеп шығады” [22, 22-44 ... ... – тіл ... ... ... ... Тілдік таңбаны жұмсалым барысында
бірнеше прагматикалық ұстанымдар бойынша қарастыру сөйлеу мақсаты, ... мәні мен ... ... ... жол ашады.
Ал Д.А.Әлкебаева өзінің докторлық диссертациясында : ... ... ... ... ... ... ... “ұмтылу”) – осы әңгіме барысында сөйлеушіге не хабарлау
немесе одан не білу ... ... ... ... анықтамасы мен стилистика ережесінің қағидалары арасында
ұқсастық бар. Екеуі де “ықпал ету”, “әсер ... ... ... ... ... ... алуы, оның ақыл-ойы санасындағы
белгілі прагматикалық ... ... ... білуіне тікелей
байланысты ”,– деп ... [5. ... ... ... - ... таңда әлемдік орыс тіл білімінде прагматиканың стилистикамен
байланысы да ғалымдар назарын аудартып, нәтижесінде жаңа ... ... Ол – көп ... ... ... Н.Д.Арутюнова,
А.Г.Баранова, Н.Н.Трошина, Э.С.Азнаурова, В.В.Одинцов сияқты ғалымдардың
әрқайсысы ... ... ... ... ... ... прагматиканы әр
қырынан, әр ... ... ... ... ... прагматиканың
мақсатына басты назар аударды. Мәселен, Н.П.Ульянова ... ... ішкі ... ... ... ... ... жалпы коммуникативтік сөйлеу формасындағы
прагматикалық бағытты қарастырса, ... ... ... ... ... еңбектеріне арқау етті.
Прагматика қатысым ... ... ... ... ... ... жеке ... кез келген тілдік таңба өзінің “ іс-
әрекетін ықпал ету”, “белгілі мақсатқа арнап” құру ... ие ... ... ... оны ... ... ... қатынасын
білдіріп, оған тікелей әсер етеді де, қабылдаушының реакциясын туындатады.
Осыған ... ... ... оның тіл ... қай ... мен мағынасы толық ашылатынын ... ... ... мен ... арасындағы
байланысты, сонымен қатар сол ... ... ... ... айқындаудағы прагматиканың мәні өте зор. Сөйлеу актілеріндегі
қатысушылардың психологиялық жағдайы, олардың қарым-қатынас аясы, ... ... ... сөздің шынайылығы, дүниетанымдық
көзқарасы белгілі стилистикалық ... ие ... ... таңдап ала
отырып, өз мақсатына жетуі прагмастилистиканың зерттеу мағынасына толық
айналады. ... ... ... ... зерттеу жүргізген авторлар
және интерпретаторлар назар аударды: ... “Об ... ... ... «барлық адамдарға ортақ – ойдың шартты таңбалары» деген
түсінік берді. Оның талқылауындағы ... ... ... ... мынадай: таңбаның интерпретаторы – бұл сана, ...... ... ... ... немесе түсініктер барлық адамзат баласына
ортақ және олар сананың обьектілер мен ... ... ... ... сана ... ... осы ... және соған
сәйкес заттарға жанама түрдегі көріністерді тікелей қабылдау ... ... осы ... қол ... мағынасында таңдап алынатын айтылуы
туынды болып ... және ол бір ... ... ... ... ... ... алайда олардың айтылулары арасындағы байланыс туынды
болмайды, олар түсінік қарым-қатынасы мен сол ... ... ... ... ... ... сөйлеуші
субъект, адресат және олардың қарым-қатынастары және басқа да ... ... ... ... туындайды. “Себебі қоршаған ортаны
қабылдау, түйсіну, содан соң оған атау ... ... ... ... ... мүшелері де қатысады. Сана дегеніміз – сөздің лексикалық мағынасының
объективті, түсініктік бөлігінің қалыптасуының негізгі ... ал ... – осы ... ... ... бөлігінен көрініс табады”.
Осылайша өзінің бүкіл тарихи жолында ... ... ... ойлау теорияларымен тығыз байланысты болғандығын байқаймыз, бірақ
лингвистиканың әр түрлі даму ... ... ... әр ... қарастырылып келді. Ғылым көп уақыт бойы ... өзі ... ... ... алып ... ХХ ... ... тілге қатысты
семиотикалық бағыт принциптерінің дамуы Ф. Де ... ... ... ... ... сүйенсек, тілден тыс болмысты, коммуникация
барысы мен оған қатысушыларды қарастыру мәселелері семиотика ... ... ... ... есептелді. Белсенді түрде структурализмнің постулаттары
мен семиотикалық идеялары жасалына бастады. Алайда тілде кең ... ... ... ... ... және ... балама сипаттама табудың мүмкін еместігі айқын болды.
Тіршіліктің табиғи ортасы – ... ... ... ... ... ... және жеке жағдайлардан дербес етіп, белгісіз ... ... ... ... ... ... ... жасанды дерексіз, ойша жору құрылымына түсіп кетуге тәуекел еткен
еді. ... ... тіл ... екі түрлі көзқарас ... ... ... ... мен ... ... бір объектінің кейбір белгісіз жақтарын тереңірек анықтайтын аралас
көзқарас тұрғысынан қарау қажеттігі күннен ... ... ... ... құбылысын қарастырудың жаңа ... ... ... ... ... А. ... ... тіліміз – адамдар арасындағы қарым-қатынас құралы, ...тіл
әрдайым өз бетімен жүрген ... ... ... бір ұйымға, ...белгілі
бір қоғамға жататын адамдарға қызмет етеді. Осылайша, тіл ... ... ... не ... ... ... ... яғни қоғаммен
байланысты адамдарға қызмет ... деп ... [14, ... тіл және оның адамзат қызметіндегі қолданылуы қоғамдық құбылыс
ретінде бой ... ... орай ... ... тіл білімінің
лингвистикалық зерттеу нысандарының кең ұғымдарын зерттеуге ауысқандығы
туралы, сонымен қатар соған сәйкес ... ... ... ... тіл ... ... өз ... және өзі үшін қарастырылатын
танымал соссюрлық тезистен бас тартуы жөніндегі ойы бір жағынан өзекті, ал
екінші ... оның аз ... ... ... ... ... ... бойынша,
прагматика сияқты ғылым саласының қалыптасуы және оған тілшілердің ... ... ... Ф.де ... ... ... (ұғымның
акустикалық бейнесі) және белгілейтін (ұғымның өзі) жігі ажырамас бірлік
деп түсінуі, сонымен қатар белгіленетін ... ... ... ... ... арасындағы қарым-қатынасты көрсетпегендігі туралы таңбалық
дидактикалық емес үлгісі маңызды рөл атқарған жоқ. Сусовтың айтуынша, мұнда
Чарльз ... ... ... мен ... ... бес ... маңызды болды. Чарльз Пирс семиозис объекті мен интерпретантты
белгілейтін ... ... ... ... деп ... Ал Чарльз
Моррис десигнат пен ... ... ... ... семантикалық және прагматикалық өзгерістерінің ара жігін
көрсетіп ... ... Бұл екі үлгі де ... ... ... ... ... байқалады. [14,102б.].
Негізгі принцип
бойынша ... ... ... қол жеткізетін ... ... ... нәтижесі ретінде қарастырылуы тиіс делінген осы
философиялық жүйе - ... ... ... Осы ... ... ... біршама тың анықтамалар ... ... ... ... ... ... дәуірінің термині
“адамдардың істеріне, фактілерге” негізделіп ... ... ... енді оның ... ... жағынан белгілі бір мақсатқа
жетудің тиімді жолы” деп ... ... -деп ... ... ... ... ... бұл теорияның бағыттарының ерекшеліктері нақты
сипатталады, оның жеке жағдайлары жұмыс жиегін ашуға ... ... ... Ю.С.Степановтан соң біз де прагматика саласына қатысты
бірнеше сұрақтар қатарын енгіземіз : ... ... ... ... ... ... шынайылық, әділдік, шамамен айтушылық, оның
шынайылығы және шынайы ... ... ... және ... ... ... тыңдаушының cөйлеуімен интерпретация –
шынайы, объективті, шынайырақ ... ... ... ... да, ... ... ... қарай белгілі бір байланыстырғыш бүтіндік құрайды, мұны біз
субъект факторы деп есептейміз. Шынында да сөйлеуші жазушыға ... ... ... ... тұтастық ретінде көреді, оның оқиғаларының
басталуын да, аяқталуын да біледі және ол туралы айтуға мүмкіндігі болады.
Ч.Пирстің ... ... ... ... тұжырымдамалары шындыққа жуық сипатталған.
Субъектінің коммуникативтік қызметіндегі таңбалық үрдістің қатынасы ... ... ... отырып, ғалым семиозисті үш өлшемнің шеңберінде
қарастыруды ұсынады: “семантикалық – таңбалардың объектілерге ...... ... формалық қатынасы; прагматикалық –
таңбалардың интерпретаторларға қатынасы” [14,192] . ... ... ... ... ... осы ... үш ... тиімді сияқты және ол, ең алдымен, объектімен, ... орта ... ... ... ... кешені енетін коммуникативтік қызметтің
күрделілігіне негізделген. Тіл ... ... ... ... ... жасау бағыты өзінің жемісін бергендігін
айта ... жөн, ол ... мен ... өзара қатысына негізделген
таңбаның жалпы теориясының ... ... ... ... ... ... сипатын айқындап, көптеген тілдік факторларды бағалауға ... ... ... ... еңбектерінде өмірлік жағдайлар мен
олармен байланысты ... ... ... қатынасы қарастырыла
бастады. Прагматиканың басты міндеті – тыңдаушы мен ... ... ... ... ... ... коммуниканттардың білімі мен
пікірлерінің қорымен тікелей байланысты, ... ... ... ... ... ой бөліктерінің детерменделген контексттерін жүйелеу.
Мұндай бағыттың ғылыми ... ... ... ... ... ... тілдің мәнін оны ұстанатын адамның
бүкіл психологиялық, биологиялық және әлеуметтік болмысын қарастырмай ашу
мүмкін емес. Осы ... И.П. ... ... ... ... ол
“прагмалингвистика адамдардың тілді әлеуметтік қызмет және әлеуметтік жүйе
ережелері, постулаттары мен ... ... ... ... ... құралы ретінде қолдануын зерттейтін тіл білімі ғылымының
жеке саласы ретінде анықталуы тиіс. Бұл адамның қоғамдағы ... ... ... ... деп тұжырымдайды.\ Бұған қоса, “тілді
қолданатын ... ... ... ... тіл ... ... ... тілдің зерттелу жобаларының немесе аспектілерінің бірі
“прагматикалық” немесе “прагматика” деп аталатындығы ... ... ... көптеген зерттеушілер, бұл ғылыми саланың негізін құрайтын басты
мәселелерге сүйене отырып, прагматиканы адамға оның мінез – ... ... ... ым, ... ырғағы және т.б.) паралингвистикалық құбылыстарын
реттеу мақсатында әсер ... ... ... ... ... ... ұсынады. “Прагмалингвистика” терминін ұсынған ... ... ... - ... прагмалингвистика – интеракция,
әсер ету құралын зерттейтін ғылым; оның міндеті – ... ... ... ... ... ... сөйлесім арқылы жеке әлеуметтік мінез
- құлықтарын модельдеуді” зерттеу, ал пәні – атқарушы ... ... ... ... [22, 98]. Бұл, өз ... ... ... ... – ала ... прагматикалық ерекшеліктері
тұрғысынан ... ... ... ... болу ... сонымен қатар коммуникация үрдісіндегі тілдік бірліктердің
прагматикалық ... ... ... байланысты.
Басқа сөзбен айтқанда, прагматика жасанды ... ... ... ... Оның ... тілдік ойлардың қызметтік күшін
құрайды. Бұл күштері адамның коммуникацияға сәйкес нақты ... ... ... ... бар ... ... ... – қатынаста болады. Адам ... ... ... үшін ғана ... ... жақ ... ... оятып,
оның реакциясын туғызу үшін де қолданады. Яғни, хабарды жай ... ... ... бір ... ... ... итеретін құралдарды пайдалана
отырып, жеткізу көзделеді. ... ... ... ... ... етуші тіл бірліктерін тілдің әр деңгейінде анықталуын қажет
етті. Прагматиканы ... ... ғана ... ... ... – ықпал
тудырушы, әсер етуші қызметін назардан тыс қалдырады. Орыс тіл білімінде
прагматиканың зерттелуі ... ... ... болуы мен қабылдауын
негіздеумен шектелмей, тіл бірліктерінің прагматикалық ... ... ... ... өз ... қарай пайдалануы тіл құрылысында
соған жауап беретін бейімділіктің бар екенін байқатады. ... ... ... жасау құралы ретінде ықпал етуші қызметті жүзеге асыруы оның ... ... ... ... “Прагматика – это далеко
не аспект лингвистического исследования, это самая его сущность”, - ... ... ... ... моррисовтық семиотиканың синтаксис, семантика, прагматика
деп үш бөлік етіп бөлуін Р.Карнап та қолдағанын ... ... ... және ... ... ... арақатынасын ұсынады.
Формалды зерттеу жасанды таңбалық жүйелер ... ал ... ... яғни “тілдің тарихи (табиғи) мәліметтерін” эмпирикалық зерттеумен
байланысты [14, 244]. ... ... мен ... ... ... екі ... әр түрлі формалары” деп атап өтеді. Бірінші
форма, яғни прагматика “жасанды тілдің ... ... ... яғни семантика, белгілі бір ережелердің көмегімен берілетін
тілдік жүйелерді зерттейді. Осының нәтижесінде ол бір ... өзі ... ... ... ... және ... синтаксисті”, ал екінші жағынан өзі
барлық эмпирикалық тәсілдерді ... ... ... яғни ... ... ... ... ... ... ... ... бірлікте бекітілген
“сөйлеушінің өмірге хабардың мазмұнына адресатқа деген ... ... “ол бұл ... ... тұрақты дәрежесі бар, тілдік бірліктің мазмұндық
қырына тікелей құрылатын дайын лонализацияланған ... ... ... сөз қозғалып отыр” деп есептейді. Басқа сөзбен ... ... ... ... ... да ... ... уақыты, сөйлеу актісінің болу орны, коммуниканттардың
әлеуметтік және тағы ...... ... ... ... ... оның болмыстық қалпын жасайтын элементтер.
2.3. Субъект – ... ... ... тіл ... субъект, адам факторы мәселесі әр түрлі бағытта
қарастырылады. Біріншіден, тіл тарихымен ... оның ... ... ... ... дүниенің тілде бейнеленуі, тілдегі объективтілік
пен субъективтіліктің (денотативті - коннатативті) арақатынасы тұрғысынан
зерттелсе, екіншіден, ... ... ... ... тілдің әр деңгейі
бойынша ерекшеліктерін көрсетуде жеке авторлардың субъективті ... ... ... ... ... байланысты, автор образын
зерттеу негізіне алынатын принциптердің бірі болып отыр. Соңғы ... ақын – ... сөз ... ... образ тудырудың
әдіс – тәсілдері аясында қарастырылып, ал автор бағдары тілдің ... ... ... ... етуші қызметін қалыптастырушы фактор
ретінде соңғы уақытта ... ... ... ... ... жеке адам концепциясын басшылыққа алады: “Бүгінгі әдеби
процестегі көкейкесті мәселелердің бірі – ... өзін - өзі ... ... адам ... - ... ... ешқашан сарқылмайтын проблема”, -
дейді зерттеуші. Жазушының тілді қолданумен адам ... ... ... қолданысын анықтаушы, қалыптастырушы факторлар, сөздің
семалық қабатындағы прагматикалық ... ... ... ... ... алу ... ерекшеліктің шын табиғаты мен оларға тән ... ... ... еді деп ойлаймыз.
Үшіншіден, сөйлеуші субъект тілді жұмсаумен, тіл нормасын ... ... ... ... ғалымдар назарын аударды. Адамның
қоғамдағы әлеуметтік орнына қарай тіл ... ... ... ... қатысты М.Балақаев былай ... ... ... ... қызметі әр алуан адам ойын, сана – ... ... ... Жалпы білімі, мәдениеті жоғары адам ана тілінің мәдениетіне
де қанық болуға ... ... ішкі ... ... ... ерекшелігін ашуда тіл
иесі халықтың ... ... ... ... “...тіл туралы онтологиялық ... сол ... ... жан дүниесімен, ой санасымен, соның ішінде тарихымен, мәдениетімен
тығыз байланыста қарастыру” ... ... ... ... ... – қатынастың қалыптасуына ... ... ... ... субъектінің орнын алдын – ала анықтап тұрады.
Адамдар арасындағы қарым – қатынасты орнататын ... тілі ... арқа ... ... субъект ‘мен” арқылы екінші жақ
тыңдаушыны ... өзін ...... ... салыстырады. Әрбір сөйлеуші
белгілі бір сөйлеу ... өзін ... ... ... негізгі категориясы ретінде субъектіні атағанда оның
мақсаты, тәжірибесі, білімі, психологиялық қалпы ... ... ... ... осы ... ... ... актуалденеді.
Сөйлеу әрекеті адамды қоғамның белсенді мүшесі етеді. Тіл ... ... ... ...... ... айналды.
Егер сөйлеу әрекетін ғылыми сипатта толық әрі жан – ... ... ... ... тұжырым жасау қажет болса, оны сөйлеуші адам ... ... ... ... ... бір әлеуметтік топтың құрамына кіріп, өз пікірін,
көзқарасын, ... ... сол ... ... ... жеке
адамның сөйлеу әрекетінде жалпылық пен жекелік ұштасып көрінеді. Яғни жеке
адам әрекетінде ... пен ... ... пен ... ... пен ... ... байланысқа түседі. Нақты қарым –
қатынасқа ... ... ... бар, ... бір ... топқа, әлеуметтік топқа кіретін адамдар түседі. Сондықтан сөйлеу
тілін зерттегенде, ... ... ... ... ... Өйткені олар
сөйлесім мазмұны мен құрылымында ...... ... ... адамға қатысты факторларға
В.В.Богданов мыналарды жатқызады: 1) ... ... 2) ... ... ... ... ... 4) психологиялық ерекшелігі; 5) тұрақты әдет
дағдылары; 6) сыртқы ... Осы ... ... ... ... ... қосуға болады. Бұл да жеке адам бойында бар белгілермен ұштасып,
сөйлеу үстінде сөйлесім мазмұнында жекелеген ... мен ... ... не қысқа түрде берілуінен көрінеді.
Сөйлеу барысында адамдар не тыңдаушы, не сөйлеушінің ролін қабылдайды.
Олар бір – ... ... ... ... ... сендіреді,
бұйрық береді, сұрақ қояды, бас тартады, уәде береді, кекетеді, ренжітеді,
мақұлдайды, құбылыс, ... ... өз ... ... ... не ... сөйлесім әдістерін таңдайды, қолданады. Өзара пікірлесімді
белгілі бір ... ... ... ... ... Не ... тақырыпты өзгертеді. Яғни коммуникацияға сөйлесімге ... ... ......... ... өзара әрекеттесуі
ғана емес, қоғам мүшелері ретінде өзара әрекеттесуі ”, - ... тіл ... ...... ... жеке адам ... ұстану мына екі мәселені есепке алуды қажет
етеді. 1) жеке адамның сыртқы дүниені ... ... ... ... 2)жеке адамның уәждемесі мен мақсатын жүзеге асыру құралы ретінде
қарастыру.
Сөйлесімнің семантикалық құрылысына тән ... ... ... ... ... ... ... қарау
қалыптасқан. Мәселен, В.И.Троянов сөйлеу әрекетінің ... ... үшін ... ... ... мен ... ... негіздеме тұжырымын ұсынады: “Тілдік тұлға жалпыға
ортақ ұстанымдар ыңғайында өз білімі мен ... оп – оңай ... ... ... арқылы ықпал туғызу мәселесінде жеке
сипаттағы негіздеме мәселесіне көңіл аудару қажеттілігі туады”.
Тіл ... ... ... ... ... деңгейінде
зерттелген емес. Бұл мәселе морфологияда ... ... ... ... ... барысында зерттелді. Бірақ олар ... ... ... ... ... мәні мен ... мәні шындығында
субъектінің айтылмақшы ойға қатысты берілетін бір ғана көзқарасын ......... сену емес. Сенімсіздік күдікті білдіреді. Болжам
жасау – толық сену емес. ... ... ... ... ... деңгейде қолданылады.
Сенімділік пен сенімсіздік білдірудің алғы шарттарын мына түрде
көрсетуге болады. Сөйлеушімен ... ... ... ... ... ... тыңдаушының әрекетті орындайтындығына, ... ... ... бұл ... орындалуына ... ... ... ... ... ... барына сенімді.
Мысалы: Сұрай отырып нақтылау: Неге ренжиді? Ренжімейді. Малға ма,
малға Қалекең ие болады (Б.Шаханұлы). Қалай да бұл ... ... ... тұр ғой (Ә.Нұрпейісов).
Сұрақ қоя отырып, оған жауап беру айтылмақшы ойға сөйлеушінің ... ... ... ... қою және оған ... ... ... болған
сөйлеушіге мәлім пресуппозиция түрлері. Сенімділікті ... ... ... әр түрлі тіл бірліктері арқылы көрінеді:
Әйел жайы белгілі ғой, азаматың қайда болса, біз де сонда ... Егер ... ... ... көп ... ... адам барлық
уақытта бақытты бола бермейді. Көрдіңіздер ме, екі артқы дөңгелегі ... ... ... ... ... ... ... мәнді “демеу сөздер” – прагматикалық ... ... ... ... ой ... атынан ғана берілмей, тыңдаушының
қатысуын дәлел ретінде қамти отырып жеткізеді. Ол әдетте, дейксис мәнді
нұсқаушы, ... ... ... ... ме, егер ... ... ... жаман болуы мүмкін емес (Д.Исабеков). Есті
жігіт болуы керек (Д.Исабеков). Әйтпесе, үйренер түрі жоқ (Ана ... ... адам ... кетеді ғой ертең – ақ. Қазір – ақ жетеміз. Сенімділіктің
берілуі “мүмкін емес”, “болуы ... ... – ақ”, ... – ақ”, ... ... ... ... қолданылуы прагматикалық
пресуппозициялармен байланысты.
Сөйлеушінің сенімді көзқарасы ... ... ... ... ... беріледі (мүмкін, жөн, жоқ, - ақ, ғой ... ... ... ... ... ... ... көзқарасты
жеткізудің бұлтартпас түріне, дайын стереотиптеріне айналған: Бауырдың аты
бауыр ғой (С.Мұхаметұлы).
Субъектімен байланысты сөйлесімде берілетін модальділіктің бір түрі ... ... ... сөйлесімдердің сөйлеу жағдаятына қатысты ... ... ... ... ... Аритисті тауып аламын.
Сонан соң ойланып ... Кім ... ... әлі өмір ... ... ... қалыптасқан құралдарды сөйлеумен
байланысты синтаксистік деңгейде көрінеді. Модаль сөздердің прагматикалық
мақсатта ... ... ... ... ... (қайдан, қайдағы),
қыстырма сөздер арқылы (әйтеуір, бір сірә), ... ... ... сөйлем
арқылы берілуі мүмкін: Үшке толған немерем бар көрінеді ... ... ... ... тағы ... бе? Қайдам! Көкем жібере ме, жібермей
ме, бірдеңеде(К.Кенжетаев). Сенімсіздікті жеткізуші модаль ... ... ... ... ... “көрінеді” сөзі
сөйлеуші белгілі бір жағдайлармен хабардар болған уақытта ғана қолданылады.
Бірақ сөйлеушінің көзі жетіп, ... ... Оның ... ... ... “қайдағы” сөздерінің қолданылуы да сөйлеушінің ... ... ... сөзі ... ... Ал ... әр ... интонациямен айтылуы, сұрау, қарсылық білдіру мақсаттарын
жеткізеді.
- Ақша алған шығарсың?
- Қайдағы...
- Нағашымды көрдім.
- ... ... ... буын ... ... ... ... сұраулы
сөйлем интонациясы беріледі. Ал ... ... ... сөзі қандай сөзінің мағынасында қолданылған. Оның қолданылуы
мынадай ... ... ... ... ... ... оларға қайталамалы сипат тән; сөйлеушімен тыңдаушының
қарым – ... ... жек көру бар. ... ... ... ... компоненті арқылы беріледі.
Сөйлеуші субъектінің дүниетанымы, білім қоры, қажеттілігі мен ... ... ...... ... дағдысы, психологиялық қалпы,
әлеуметтік мәртебесі – сөйлеу мақсатының қалыптасуына, тіл ... ... ... ... ... ... ... субъектімен
байланысты сөйлеу тілінде ... ... ... 1) ... ... 2) ... мақсаты, оның ашық не жасырын көрінуі ;
3) ... ... ... 4) прагматикалық пресуппозиция ; 5) оның
көзқарасы, білім қоры; 6) объективті шындыққа беретін бағасы [23, ... ... ... прагматиканың көрінісі
Көркем проза мәтінінің прагматикалық әлеуетін зерттеуде ... бар ... ... ... ... ...
прагматикалық құрылымға кіруін анықтау керек.
Көркем проза мәтінінде прагматикалық нұсқау эстетикалық сипатқа ... ... ... мақсат етпей, сонымен қатар адресаттың эмоциясын,
бейнелі ассоциациясын, шығармашылық, интеллектуалды белсенділігін ... ... ... ... ... ескеріп, елеп – екшеп
отырады. Бұл қағида – автордың көздеген прагматикалық ... деп ... ... ... ... оның басқа ғылымдармен
байланысы, ғылыми бағыт ретінде анықталуы тіл білімінде де ... ... ... ... ... түсінісу үшін ғана емес, қарсы жақ
тыңдаушының қызығушылығын оятып, оның реакциясын туғызу үшін ... ... жай ... ғана ... ... бір ... тыңдаушыны қабылдауға
итермелейтін құралдарды пайдалана отырып жеткізу көзделеді.
Адамның тілді өз ыңғайына қарай пайдалануы тіл ... ... ... ... бар екенін байқатады. Бұл бейімділікті анықтайтын,
қалыптастыратын – ... және ... ... ... коммуникативті қызметі үстінде әсер ... ... ... ... асуы оның ішкі ... негізделеді.
Прагматикалық тұрғыдан келгенде көркем мәтінде зерттеуде адам факторын
ескермеуге болмайды, себебі көркем мәтін прагматикасы тілдік ... ... ... ... ... ... ... жету
үшін тілдік көрсеткіштер кешенін таңдайды, олар ... ... ... ... басты мақсаттарының бірі – сөздің қолданылу сипатын
түсіндіру және қалай түсіндіретінін ... ... ... ... ... ... компонент ретінде қарастырылады, ол
жалпы жағдаятты, адресанттың әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ретінде қолданушы адаммен байланысты болып
келеді. Тілді функционалды, коммуникативті, прагматикалық тұрғыдан сипаттау
өзара тығыз ... әрі ... – бірі ... толықтырып отырады. Тіл
арқылы қарым – қатынас жасау барысында адам прагматикалық, коммуникативтік
кеңістікті анықтайтын тілдік ... ... ... ... ... кеңістігі дегеніміз – сөйлеушінің ақиқат шындыққа түрлі
қатынасын бейнелейтін тілдік кең аймақ. Ол ... ... ... ... осы қатынастарды атап, көрсетіп, білдіреді, ал адресат осы
мағыналарды қабылдап, талқылайды. [ ... ... ... ... ... ... ... бағытталғаны, адресатқа әсер ету тактикасы мен стратегиясы,
іс - ... ... ... ... ... мен қатысы
жатады.
Прагматикада стилистика, мәтін лингвистикасы, компонентті синтаксис
міндетті түрде басшылыққа алынуы тиіс. Прагматиканың ... ...... ... ерекшелігін түсіндіру болып табылады. Прагматикалық
мағына – коммуниканттар әлемі мен солардың қызметін анықтайды.
Көркем мәтіннің ... ... бірі – оның ... ... ... құрылым ретінде, бір жағынан, жүйелі түрде
сипаттауды ... ... ... ... ... жекелей талдауды қажет
етеді [23, 17б.].
Прагматикалық ... ... ... компонентті синтаксис,
сөйлеу әрекетінің табиғатын ашуға көмектесетін, зерттеуге міндетті түрде
басшылыққа алынуға тиіс ұстаным екенін ... ... – ақ ... динамикадағы мәтін – дискурсты оны дүниеге
келтіруші адаммен байланысты қарастыратын ғылым деп те ... ... ... ... ... ... ... сөйлеп тұрғанын
қарастырады.
Прагмалингвистика коммуникациямен байланысты сөйлеушінің тілдік
таңбаны өз ... сай ... ... ... есепке ала
отырып қолдануын зерттейтін тіл білімінің бір саласы.
Мақсатқа сай таңдалған құралдардан құрылған ... ... ... ... ... жиі ... ... ерекшеліктер
мен белгілер прагматикалық тетіктер түрлері болады [23, 31б.].
Тілдің әлеуметтік қызметіне қарай прагматикалық бөлінісіне ... ... ... ... амалдардың, көріктеу
құралдарының әртүрлі қарым – қатынас саласында, яғни ... ... ... ... жиілігі, тіркесу қабілеттері сияқты сыртқы
факторлар ескеріледі. Мысалы, С.Жүнісовтің “Ақан сері” ... ... ... енді ... осы ма еді! Бұл ... ма, әлде тағы бар ... арнаған азабың? Тым ... ... ... етті. Неден
жаздым? Алдыма әкеп қолақпандай қорлығыңды кесе көлденең ... ... ... қиянат етіп, жамандық еткен күнім болып па еді. Басқа
білмесе де. ... аян еді ғой. ат ... ... ... қыр ... Бір ... азсынғандай, жаңа көрген аяулы Ұрқиямды оны ... ... ... ... ... ... қарашығындай алтын - Әйбергенімді
тағы жұттың, ажал оғыңмен бір түйреп. Неден ғана маған қомағай боп кеттің.
Сүйгенімді бір ... ... ... бір ... ... Серік
достарымды да қағасың оңымнан, солымнан. Ағайынды араз ғып, аталасты жау,
қоңсыласты ... етіп ... ... ... ... ғана менің алдымнан
өңкей бір ... лай су, ... ... ... ... түспес жыңғыл шыға
береді” [25, 393б.].
Осы мәнмәтінде жарыспалы түзілімдер ... ... ... ... ... ... ... бөлігімен (әдетте,
бағыныңқы сөйлемнің тұрақты орны бар ғой), бұл ... ... ... оны ... суық ... сүйреп, тағы жұттың, ажал
оғыңмен бір түйреп деп қолданылса, ... ... ... ... ... сөздері ырғақтың ұйымдаса түсуін күшейте түседі, ерекше
интонация үстейді, сөйлемдегі сөздердің де ... де ... ... ... ... ... ... сөздері Ақан сері
басына үйірілген қауіп – қатердің күшейгенін, оның жалғыздығына оқырман
көзін жеткізіп, аяныш ... ... ... ... ... ... ... кеден ғана менің алдымнан өңкей бір ішуге лай су, ... ... ... ... ... шыға ... лажсыздың мәнді
сөйлем мәнмәтіннің прагматикасын күшейтеді, оқырманды бейжай қалдырмайды,
дауыс ырғағы жоғары тонға көтеріліп, төмендейді, оның ... ... ... қалдырады, үлкен ой тастайды.
Авторлық даралықты, жазушының өз қолтаңбасын ... ... бірі – ... ... ... ... Сөйлемдегі
компоненттерді орналастыру тәртібінде ол сөздің қашан айтылғандығы, қандай
жағдайда айтылғаны есепке алынады, ... ... ... ...... ... ... прагматикалық әлеуетпен оқырманға әсер
етеді. Мысалы, О.Бөкейдің шығармасынан үзінді келтірсек: ...Менің осындай
мүшкіл ... ... ме, ... Пима киіп ... ... - деді.
- Сол құрғырың жоқ қой.
- Не? Ақша ма, пима ма?
- Екеуі де.
- Түрмеден босап шығып па ... Ә, ... ... ... ... ... ... емес, қатал.
- Өзің қайдан келесің?
- Мен Алматыдан.
- Оқисың ба?
- Иә.
- Қайда?
- Қыздар институтында.
- ... Тіл - ... ... барасың?
- “Өркен” ауылына [26, 41б.].
О.Бөкей диалогті жағдаятқа қарай ... ... ... қысында,
суық автобуста қатты тоңғандықтан, жеңіл киінгендіктен жігіт пен ... ... ... ... сол ... ... сөйлемдер арқылы
және әңгімелесушілердің бірі – журналист, оның келте ... ... ... да ... ... алып ... ... ерекше прагматикалық
әлеуетпен диалогке реңк үстеп тұр. ... ... ... әңгімесінен үзінді келтірсек: Қызын оңаша шақыртып алып,
өзі сөйлесті. Әкелік ақылын айтты.
-Шырағым, сенің жат ... жан ... мына анаң ... ... Бұрынғылар айтады екен: “Ұшы қайрылған біз қорлық, ... ... ... деп. Енді мұнан былай қарай сенің базардан қайтар шағың. Отырып
қалар болсаң, ең әуелі бізге батады. Мұндай түзік адам да ... ... ... соза ... бар ... ... [27, 105б.].
Мұндағы үзіндіде әкесі (адресант) қызымен
(адресат) сөйлесе отырып, өзінің ... ... ... ... тағы бір ... кеш” деген әңгімесінен мысал келтірсек: Әне,
сықыр –сықыр басып тағы екеу келе жатыр. Колхоз ... ... ... емессің бе?-деді қол алысып амандасқан соң: ... ... ... ... ... ... таныстырды. – Сен
алмай қояр деп өзім ... мына атты ... ... жайлы жеріне байла.
Байқа, біздің тұлпарлар теуіп ... ... ... қой, ұят ... - ... қойды.Сырт жұрттың алдында өстіп ... ... ... ... ... ... да кездестіруге болады. Мысал ретінде, “Дауылдан кейін”
романынан үзінді келтірсек ... ... ... ... ... бе. ... тағы ұйықтамай шығып едім,-деп Шолпан ... ... ... өңі ... ... ... көңілсіз болса да
шәй құйып ... ... ... ... қояды. -Қайда тықтыңыз?
-Айдаладағы бір соқыр апанға.
-Өзіңіз таба ... ... таба ... да осыларға бұйырмасын.
-Дүниесі құрғырды қанша жинасаң да, тыққыштасаң да ... ... бар [28, ... ... – жеке ...... құрылым, көркем шығарманың
құрылысын түзеді, барлық элементтердің өзара байланысы мен арақатынасын
айқындайды. ... ... ... ... ... мәтініндегі мезгілдік
компоненттердің прагматикалық әлеуеті ерекше.
Прагматиканың басты ... – тіл ... ... іс - ... ... осыдан тілдік қарым – қатынас, тіл бірліктерінің
қызметі алдында межеге шығарылып ... ... ... ... ... прагматикалық ыңғаймен келіп, прагматикалық мазмұны бар ең кіші
компоненттерді, олардың прагматикалық ... ... ие ... ... жалпы семантикалық – прагматикалық ... ... ... ... ... прагматикалық әлеуеті – объективті шындықты
білдіретін шақ категориясының маңызды ... ... ... көркем мәтіндегі негізгі прагматикалық қызметі оның көркемдік
– эстетикалық және концептуалды ... ... ... ... ... прагматикалық әлеуеті нақты
тілдік және экстралингвистикалық факторларды ... ... ... ... ... ... қалыптасуы коммуникативтік – прагматикалық
жағдаяттың басты белгілерімен байланысты, осы орайда бұл жағдаят факторлары
мезгілдік компоненттің ... ... ... ... ... ... ... компоненттердің коммуникативтік –
прагматикалық маңыздылығы мәтін прагматизациясын, көркемдік – ... және ...... ... ... ... Мысалы, “Абай жолы” эпопеясынан үзінді: Күз келді.Үш ... ... ақ ... айықпай тұр. Жайлаудан қайтып, Шыңғыс асып, қыстау ... ... аз ғана аял ... ... шапқызып болған ел енді күзекке
беттеп келе жатқан. [29, 205б.].
Мезгілдік компонент – ... ... оның ... ... ... ... ... нәтижесінде көрсетеді, яғни мезгіл
мен ... ... ... ... болғанын көрсетеді: Ел
жайлаудан ... ... ... енді ... ... келе жатыр. Сөйтіп,
нақты прагматикалық ақпарат қалыптасады. Күз келді ... ... ... ... ... отырып, экстралингвистикалық межедегі
қимылдармен толықтырылады.
Мезгілдік компоненттің прагматикалық ... ... ... ... байланысты қалыптасып, іске асады. Көркем мәтінде
прагматикалық нұсқау ... ... ие ... ... ... ... ... ақпарат берумен қатар адресаттың бейнелі ассоциациясын
ояту, шығармашылық, интеллектуалды ... ... ... ... ... ... ... көркем мәтін
ұйымдасуының ішкі (эксплициттік) және сыртқы (имплициттік) ... ... ... ... ... ... механизмі мән беру аясында мәтіннің коммуникативтік ... ... ... болады. Мезгілдік компоненттің ... ... ... ... ... ...... проспекция, когезия, когеренттілік, ... ... ... ... романынан үзінді: Тарихтың тоғыз жүз
тоқсан ... ... жылы ... ... қар ... шығыс Дешті -
Қыпшақтың падишахы ... ... ... ... ... киіз ... ... хүкім жүргізуші қасқа – жайсақ атаулы Қаратаудың терістігіндегі
Созақ ... ... ... ... мезгілді көрсетіп тұрған дата сыртқы композициялық тәсілге жатады.
Нақты тарихи уақытты ... ... ... ... оқиғаның
объективті суреттелуіне прагматикалық нұсқау береді.
Етістік тұлғалары – прагматикалық ... мол ... ... ... бай ... ... мен ... жан – жақтылығы арқылы ерекшеленеді.
Етістіктің жақтық қосымшалары көркем проза стилінде түрліше құбылып
отыратынын ғалымдар баса айтады. ... ... ... ... ... реңк үстеп қолдану тәсілі қазақ көркем прозасында ... ... ... ... Ол оқырманға ерекше прагматикалық әлеуетпен әсер
етеді.
Ж.Аймауытовтың “Ақбілек” романынан үзінді:
... Япыр – ау, мен қазақпын ба? Қазақ ... өз ... ... ... ... өзге ғой, ... жалынып, қолын созып келе жатқан
Ақбілектің білегін ... ... ... ... ... ... бердім
– ау?...Ағасы болмаса, бұ қызда не жазық бар еді?...Тегі, мен өлерімді
білмейтін ақымақ ... ... елді ... ... ... қан ... ... қарғыс алып, жексұрын болғанда, қайда сиям,
қалай тіршілік етем деп ... ... ... ... істетіп жүрген мен
екенімді білсе, білмей тұра ма, ал мені тірі ... ма?.. Қой, ... ... Мені ... азғырған екен...Бірақ енді істі түзетуге
бола ма? Болмайды: шынымды айтсам да, ... асып ... ... ... ... арам сүт емген, арамза ұлы болуы мүмкін емес... ... ішкі ... ... ... 1 – ... ... “өзін - өзі жазалау” мәнін күшейте түседі.
Етістік ... 3 – ... ... беру арқылы келесі мәнмәтінде
автор ... ... ... түнгі көрген қорлық – қорқынышын ерекше
интонациямен беріп, етістіктерге прагматикалық күш – қуат ...... арс - ұрс ... ... ... Қасқырға тиді ме, қосқа
тиді ме, әйтеуір ағашы кейде бірдемеңе тигендей қолы ... ... одан ... ... ... жан ұшыра сермейді. Қасқыр қамалайды.
Ақбілек сабалайды, қасқыр абалайды. ... ... ... ... ... күркілдейді..Ақбілек шырылдайды,
қасқыр қырқырайды, Ақбілек ... ... ... ... әбден алқынды, аласұрды, жұлқынды, әлі құруға ... ... ... ... әлеуетпен қолданған
тәсіл – оқырманмен тікелей қарым – қатынасқа көшу, яғни ... ... ... ... ... ... мағынадан гөрі ақыл қосу, өмір
тәжірибесінен мысал келтіре отырып, ... беру ... ... қарындастар – ай! Дүниеде сөз ... ... ... ... - өзің күң қыласың! Ой, балалар – ай! Дүниеде бойың
өспей, бұғанаң қатпай тұрып, туған анаң ... Жас ... ... ... ... Ой, көк өрім ... – ай! Көкірегіңдегі жылы жүректі
бауырмалдықты кім берді саған? Әлдилеп, ... ... ... ... бағып
- қаққан кім сені? Ана...Ана...Мейірімді ана. Адамды ... ар – ... бала ... әкемізге бір есе, анамызға он есе борыштымыз. ... ... ... ... Көп ... ... Көсегесін көгертсін
балалар!.. [31,292-293б.].
Кейіпкерлердің ішкі психологиялық қүй – ... аша түсу ... ... ... ... атап отырып, бұйрықтан гөрі басқа
модальдық мағыналарды беруге бұйрық сөйлемдерді қаламгерлер прагматикалық
мақсатпен жиі ... ... ... қой, мырза бәледен аброй тапқаны аз еді ғой, атамай – ақ
қойсаңшы!- деді.
-Тек іс бітсін...Айтқаным ... әлі ... ... ... – деп, ... ... сөзінің құпиясын молайта берді
[32,210б.].
- Негізінде, көркем мәтіндегі прагматикалық шарттарға коммуникативтік
мақсат, рөл, мәтіннің адресатқа әсер ету ... ... ... ... мен ... ... Қойыңызшы, сіз қалай едіңіз? – деп, қатты түңіліп, терезе
жаққа бұрылып ... ... ... Түу! одағайы арқылы сөйлеушінің
тарапынан эмоционалды бағалау беріліп тұр. Эмоционалды ... ... ... ... ... ... ... жағымсыз
түрде қорытындылау. Мұндағы сөйлеу актілерінде эмоционалды бағалау
жағымсыз мәнге ие. Түу! одағайы ... ... ... ... кею ... ... сезімдерін сөйлеу жағдаяты
мен контекст нақтылап тұр.
Бұл ... ... ... ... ... негізінде қазақ
менталитетіндегі ұлттық тәрбие нышаны жатыр. Яғни, жасы кіші Абай ... ... ... ... да ... ... ... жақтырмағандығын,
қарсылығын тыйып салып айта алмай, ренішін осы одағай ... ... тұр [36, ... ... ... ғалымдар өздерінің диссертациялық
еңбектерінде прагматиканың жазушы-ақындардың шығармаларында ... ... ... бірі ... ... ... жазушы әрі ақын
М.Дулатұлының шығармашылығындағы ерекшеліктер жөнінде былай ...... ... ... кітабынан бастап, прагматикалық
ерекшелікке ие тілдік тұлға. Көркем ... ... ... Олай болса, М.Дулатұлының оқу мен ғылымнан ... ... ... «ғаламның тілдік бейнесін» дамытып, мәтіннен тілдік
тұлғаның болмысын көрсетуге ... ... ... ... ... ... ... пайымдау, өзін-өзі тануға тырысушылықтан
туған, монолог, сұрақ-жауап, риторикалық сұраулардан ... ... ... ... бір ойлау жүйесінен тұратын автор идеяларының
тұтастығынан да ... ... ... ... көп жүйелі, көп
қабатты құрылымнан тұрғандықтан тілдік тұлғаның қоғамға ... ... ... ... ... М.Дулатұлын тәрбиелеген уәж өз ... ... қала беру ... еді. ... ағартушылық қызметті
таңдаған ол үндеу, шақыру тектес өлеңдер жазды. Бұл ... ... өз ... ... етті. Оның шығармалары өзін қайраудан, өзін
жетілдіруден басталып, таным ішкі ойлау жүйесін көлемді мәтінде ... ... неге ... ... ... алмас болғанменен жүйрік шаппай.
Шамаңды қадари хал көрсетсеңші,
Байғұс-ау оянсаңшы қарап жатпай.
Өлең арқылы халқымен диалог құру оны ... ... ... ... бірі. Ағартушылық қызметті басты мақсат ету –
ұлы, абыройлы іс болатын, сондықтан Міржақып, Ахмет т.б. ақындар өзін ... ... ... ... ... М.Дулатұлы тілінде бағалауыштық
сипат оның терең білім дәрежесінен басталады да, сыни тұрғыдағы ой ... ... Ой ... - ... ... алып келе ... прагматикалық
ерекшелік. Мысалы, «Я, Алла!» атты өлеңінде Алламен сөйлескендей монолог
құрылады да, ой бөлісулер кезегінен ... ... ... ... ... таратқаның,
Өндіріп бір адамнан мұнша халық,
Әлсізді күштілерге қаратқаның.
М.Дулатұлының прагматикалық деңгейге көтеретін мүдде, себеп, уәждері
бірқатар. ... ... ... жазылу себебі - әйел теңсіздігі,
қазақ қыздарының малға сатылып, өмірлерінің қорлықта өтуі. Ал ... ... ... мақсаты – ойынан көрініп тұрғандай, надандықтың ұйқысынан
қазағын «найзамен түртіп» ... ... ... ... ... ... ... [33,47б.]. Кез ... ... ... ... жүзеге асады және нақты осындай сөйлеу
актісінде сөйлеуші тыңдаушыға бағытталған нақты ... ... ... ... хабар формасында жеткізілгені қолданыс болып саналады, ... ... ... ... ... жетеді, тыңдаушы олардың
көмегімен сөйлеушінің коммуникативтік мақсатын, ойын, оның ... ... одан әрі не ... аша ... қажет. Мағынаның осындай
жолмен ашылуы түсінік болып саналады, ол ... ... ... ... ... ... ... сөйлемдердегі бірізділіктің құрылымын
айқындайтын сөйлеу актілерінің ... ... ... сөйлеушінің ойымен, яғни субъектілік фактормен жаңартылады. ... қана өз сөзі ... ... әлем ... ... объектілер,
суреттелген оқиғаға қатысушылардың жиынтығын өзгерте алады [34, ... ... ... ... мақсатында оған мәнерлі деңгейде ақпарат
беруге талпынады. Бірақ бұл көбінесе оң нәтиже бере алмайды. Себебі ... ... ... ... ... ... қарай көрерменін жалықтырып
алатын кездерін де жиі байқауға болады. Тыңдаушы сөйлеушінің хабарының
мағынасын толық ұққан жағдайда, ... өз ... ... деп ... ... бір ... ... дедік, яғни ол сұрақ қою мүмкін немесе
баяндайды, құттықтайды ... ... яғни ... ... ... [34, 16]. ... ... берілген осы
көзқарас сөйлеу актілері теориясының ... ... ... ... ... айғақтайды. ... ... ... бір тобы ретінде қарастырылады, сонымен қатар
тілдік сөйлесімдердің ... ... ... сөйлеушінің
мақсаттарының интерпретациялық нәрселері де зерттеледі.
Қазақ және орыс ... ... ... ... ... ... өз бойына жаңа нысана мен жаңа бағыттар
жинақтауда. Бұл ... ... ... ... ... ... ... сәйкес коммуникативтік актіге қатынасатын, тіл және сөйлеуде
өзіндік функциясы бар, ұлттық – ... ... ... ... ... ... ... объективтік пен субъективтік
факторлардың арақатынасын зерттеу жолға қойылып ... ... ... ... ... ... ... қарастыру
фраземалардың тілдік фактілерді бейнелеуінің ... ... жаңа ... да ... ... ... мағынаның референциалды
аспектісіне қатысы болып табылса, ... ... ... ... ... ... ... байланысты көбінесе коннотативті
мағыналар деп түсіндіріледі. ... ... ... ... негізгісі сөйлеуші
(тыңдаушының) фраземаға деген жеке ... ... ... Лексикалық
бірліктерге қарағанда фразеологизмдердегі эмоционалдық баға ... ... ... ... ... емес. Бұл айтушы мен тыңдаушының шындықты қабылдаудағы
ерекшеліктерімен қоса ... бар және ... ... ... ... ... ... Өткір тіл [тілді] =Острый язык толық
эквивалент тіркестер. Қазақ ... де, орыс ... де бұл ...... екі ... пресуппозицияға ие, яғни кесіп түсер, дөп
басар тура сөзді адамға да, тілінің ... бар ... да ... ... ... қара жер сыз ... ма? ... тіл бір ұялшақ қыз
болмай ма?...”(Абай) немесе “Дүйсен деген ... ... ... өзі ... ... “Барыңдар, барыңдар, ақ майды ағызып жіберсе
көрерсіңдер!” – деген еді ... Бұл ... ... эмотивті қолданысқа жатқызуға болады. Ал бұл тіркестер
прагматикалық контексінсіз ептілік, ... ... ... ... мағынаны
білдіреді.
Фразеологизм өмірдегі шындыққа, қалыптасқан ... ... ... ... ... ие бола ... ... Оң қолы=Правая
рука тіркестері жағымды, не жағымсыз екі қарама – қарсы пресуппозицияға ие.
Бұл баға фраземалардағы ... ... ... ... тіркестер ... сойыл соғары, жақтаушысы, ... ... ... ... ... лицо деп сипатталады. Ал енді кімнің
сенімді көмекшісі дегенде бұл ... ... ... ... “Ол ... оң қолы”(Ғ.Мүсірепов) мысалында ақиқат
шындыққа байланысты аталған тіркес “Ол – жақсы адам” деген ... оң, ... ... ие ... ... ...... кезінде
Жарасбайдың қосында оң қолы болып ... ...... ... тіркесте “Ол – жаман адам” ... ... ... ... мағыналар көбіне сол тілдің, сол ... ... ... ғана түсінікті болады.
Фразеологизмдерді прагматикалық тұрғыдан қарастырғанда кейбір
тіркестерде перформатив ретінде ... ... ... ... ... ант ... бұйрық беру, өтініш ету мақсатында
айтылатын дайын сөйлемеліктердің қатарына ... ... ... аламыз. Мысалы: Бас ұру =Бить челом; Бас ... ... ... ... прагматикалық тұрғыда зерттеу
төмендегідей нәтижелерге негізделеді:
1) фраземаға деген ... ... ... ... есебінде әрбір фраземаның бірнеше прагматикалық ... ... ... ... ... жағдайларының болуына байланысты
синонимдес немесе бір идеографиялық топқа ... ... ... бірі қолданыла алмайды.
3) өмірдегі нақты деректерге байланысты фраземалар әр түрлі прагматикалық
мағыналарға ие ... ... ... ... ... ... ... ретінде
қарастыруға ... ... ... фразеологизмдердің
сөйлеу актісінде көрініс тауып, қолданылу ... мен ... ... пресуппозицияға ие болуын және осы арқылы әр халықтың
ойлау, қабылдау, тілдік бейне, ... ... ... ... [37, ... ... ... ... ... сөйлеушінің таңдауы мен бағалауы кіретін тіл құбылысы прагматика
болып түсіндіріледі. ... ... ... ... ... ... ... болатын таңбалар арқылы жеткізілетін ... ... ... ... ... (тұлғамен) тығыз байланысты
тілдік бірліктің маңызды компоненттерден, ал функционалдық сипаттау тілдік
бірліктердің қасиетін, ... ... ... ... ... ... – жеке ... сана-сезімін білдіру тәсілі, сонымен қатар
ол сана-сезімді оятушы, ұлттық сана-сезімді жетілдіруші. Тіл – ... ... ... ... ... тіл – әр халықтың өзіндік ... мен ... ... ... мен ... ... ... күретамыр. Онсыз халық аты бар да заты жоқ. Ана тілінің
тағдыры оны жаратқан халықтың ... Адам бар ... тіл ... Ал ... болуы-болмауы көптеген әлеуметтік жағдайларға, сайып келгенде,
ұлттың сана-сезімінің деңгейіне тікелей байланысты.
Тіл тек ақпаратты ... және ... ғана ... ... жасайтын құрал болып табылады. Тілдің көмегімен адам санасында
шындық ... ... ... ... ... ... ... тәжірибесі арқылы қабылдағанды, ... ... ... ... ... ... бір адамнан екінші адамға
жеткізуге мүмкіндік ... Бір ... ... ... танымдық
тәжірибесін бейнелейтін сөздердің ... ... ... туралы
конвенционалды бағыт-бағдар береді. Мағына – тілдік таңбаға жинақталған
тәжірибе, ақпараттың бір ... ... ... таңба –қоршаған шындық өмір
туралы ақпаратты қабылдау, сақтау және қайта жаңғырту болып шығады. ... ... ... қорытындылар жасалынды:
XXI ғасырда жаңа теориялық-танымдық әдістемеге сәйкес ... ... және өзі үшін ... ... ... ... оны ... мәдениетпен және адамның тұрмыс-тәжірибелік ... ... ... ... туындап отыр. Осы қажеттілік тіл білімінде
жаңа ғылыми бағыттың және соның негізінде ... ... ... ... етті. Басқаша айтқанда, бұл тілді зерттеудің
мүддесін объектіден субъектіге аудару, яғни ... тіл ... ... ... адам ... анықтау.
Тіл өзін-өзі тудырушы, реттеуші, дамытушы қабілетке ие. ... ... ... жол ... Адам ... ... тіл сана
арқылы жасампаздыққа ие бола тұрып сананы ... ... ... ... ... ... секілді прагматикада да барлық ... ... ... ... ... ... параметрлер тұрғысынан
қарастыру прагмалингвистикалық ... ... ... ... ... тіл, ... ... жұмсалымы-
функционалды қызметінен бөлуге, ажыратуға болмайды. Прагматика мақсатты
әрекетті белгілесе, қарым-қатынас ... ... әсер ... ықпал
етуін, әрекетке итеруін көздейді. Сонымен байланысты сөйлеу мақсаты және
оны жүзеге асырушы тіл ... ... ... өзара байланыс бар.
Сондықтан прагматикалық аспект – ... ... ... тән, қолданыс
үстінде әр түрлі прагматикалық факторлардың ... ... ... ... Ол тілді қолданушы адам-сөйлеушінің әлеуметтік –
психологиялық қалпын міндетті ... ... ... ... Прагматикалық
көрсеткіштің әр деңгейде көрінуі бірыңғай емес. Ол бірде айқын ашық бағдар
түрінде көрінсе, бірде ... тіл ... ... ... жатады.
Синтаксистік бірліктерінің прагматикалық аспектісі дискурс, ... ... ... мен ... ... ... ... салада
зерттесе де оның негізгі принциптері сақталады: субъект, сөйлеу мақсаты,
прессупозиция түрлері, ... ... ... ... ... факторлардың ықпалы ашық, айқын көрінеді.
“Прагматикадағы жеке адам” ... ... ... дүниеге келтіруге,
қалыптастыруға және қабылдауға негіз болатын ... ... ... ... ... адам – сөйлеуші мен сөйлеу ... ... ... екі ... ... ... 1) ... иесінің сөйлеу актісін
қалыптастырып, дүниеге келтіруі; 2) сөйлеушінің сөйлеу актісі – сөйлемдегі
көрінісі. Екінші бағыт қалыптасқан сөйлеушіні ... ... ... ... ... ... келуіндегі ортақ заңдылықтарды іздейді.
Қорыта келгенде, тілдік сана мен прагматиканың ... ... ... ... ... ... ... Субъект
бар жерде сөйлеу жағдаяты мен прагматикалық қолданыс ... ... ... адам баласының бәрі де жас та ... қарт та ... ... ... ... ... http://fibrary.krasu.ru. Шмелева Т.В. “О термине речеведение”.
2. Головин Б.Н. Как ... ... ... ... школа, 1988.
–с. 160.
3. Солганик Г. Стилистика текста. – Москва: Высшая ... ... с. ... ... Р. Сөз ...... : ... 1997.- 224 б.
5. Әлкебаева Д.А. Қазақ тілі стилистикасының прагматикасы:
Фил.ғыл.док.дис... 08.02.2006. –Алматы, 2006.
6. ... ... А. ... ... ... “сөз” сөзінің қолданылу аясы”.
7. Нұрмұқанов Х. Сөз және шеберлік. –Алматы: Ғылым, 1987. -288 б.
8. Серғалиев М. Ой мен ... ... // ... ... ... қыркүйек.
9. Исақова С.С. Қазақ терминтанымының когнитивті-прагматикалық аспектісі
(Қоғамдық ғылымдар терминдері негізінде): Фил.ғыл.док.дис... ... ... А. Тіл- ... ... Ана тілі,1992. -446 б.
11. Жұбанов Қ. Қазақ тілі ... ...... – 581 б.
12. Уәли Н. Қазақ сөз ... ... ... Фил.ғыл.док.дис.
авторефераты: 10.02.02. -Алматы, 2007. – 49 б.
13. Амренова Р.С. Коннотативно-культурные доминанты этнонимов казах и
руский: дис. на соискание ... ... ... ... ... Г.А. ... тілінің лингвопрагматикалық аспектілері:
Фил.ғыл.канд. дис... 24.10.07
15. Досанов Б.И. ... ... және ... ... ... 2007. ... Иісова Э.Ә. Идеографиялық оқу сөздіктерінің тілдік жүйені
меңгерудегі орны: Фил.ғыл.канд.дис... :10.02.02 – ... ... ... Г.Қ. Қазақ тілдесімінің көмекші құралдары:
Фил.ғыл.канд.дис... 10.02.02. – Астана, 2007.
18. ... Ю.Н. ... язык и ... личность. –Москва: Наука,
1987. -263.
19. Есенова Қ.Ө. Қазіргі қазақ медиа-мәтінініңтпрагматикасы (қазақ
баспасөз материалдары негізінде): ... ... ... Ерназарова З.Ш. Қазақ сөйлеу тілі синтаксистік бірліктерінің
прагматикалық негіздері: Фил. ғыл.док.дис... –Алматы, 2001. -246 б.
21. ... К. Тіл ... ... ... ... ... ... Б. Көркем проза тілін зерттеудің ғылыми-теориялық
негіздері: филол.ғыл.докт.дисс.авторефераты. –Алматы,1997.-44б.
23. Әзімжанова Г.М. Қазақ көркем ... ... ... ... ... 2007
24. Моррис Ч.У.Основания теории знаков // Семиотика. – Москва.Радуга,
1983. –с.201
25. ... С. Ақан ... ... ... ... 1977. -376 бет
26. Бөкей О. Қайдасың, қасқа құлыным. Повестер, новеллалар.
-Алматы: Жазушы, 1973. -200 бет
27. Мұратбеков С. ... жел. ... ... Раритет, 2004.
-280 бет
28. Мұстафин Ғ. ... ... ... ... ... ... ... М. Абай жолы. Роман-эпопея. –Алматы : Жазушы, 1989. -616 бет.
2 ... ... М. ... ... ... –Алматы: Жазушы, 1988.
-832 б.
31. Аймауытов Ж. Шығармалары: романдар,повесть,әңгімелер,пьесалар.
–Алматы: Жазушы,1989.-560 б.
32. ... М. Қилы ... ... ... 1979.
33. Имашева Г.Е. Міржақып Дулатұлы шығармаларындағы “Ғаламның тілдік
бейнесі”: Фил. ғыл.канд. дис... ... ... Қ.Ө. ... ... ... ... ... //
ҚазҰУ хабаршысы. –Алматы, 2004. №4
35. Азаматова А.Х. Метаязык ... ... ... дис. д-ра ф.наук. –Алматы, 2008
36. Тяжина Е.Б. Одағайлардың ... ... ... және француз
тіліндегі материалдар негізінде): Фил.ғыл.канд.дис.авторефераты.
–Алматы, 2006
37. Мұхтар Д. Қазақ және орыс тіліндегі толық эквивалент
фразеологизмдердің прагматикасы // ҚазҰУ ... 2004. ... ... Қ. Қоғамды өзгертетін рухани ахуал// Қазақ тілі мен
әдебиеті, 2008. №12. 3-7б.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 65 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тілдің жүйелік, құрылымдық, таңбалық сипаттары3 бет
Абай «Қарасөздерінің» ағылшын тіліне аударылған нұсқасындағы прагматикалық аспектісі, сонымен қатар лексикалық және стилистикалық жағынан қарастырылған сәйкестіктерді анықтау арқылы қазақ аударматану ғылымының дербес теориясы мен практикасына қатысты жалпы тұжырымдар43 бет
Диалог түрінде сөйлеуге үйрету49 бет
Қазіргі қазақ медиа-мәтінінің прагматикасы67 бет
Қазіргі қазақ тіліндегі окказионал фразеологизмдер120 бет
1999 жылғы Қазақстандағы халық санағы бойынша елдің деморафиялық жағдайы4 бет
«Бөлшек сандары бір санау жүйесінен екінші санау жүйесіне ауыстыру»4 бет
Іс-әрекет және мінез-құлық мотивациясы. сана мен зейін бірлестігі7 бет
Абайдың «Қара сөздерін» қазақ тілінен ағылшын тіліне аударудың прагматикалық аспектілері22 бет
Абайдың жетінші, отыз алтыншы, отыз жетінші, отыз сегізінші қарасөздерінің ағылшын тілі аудармасындағы тілдік ерекшеліктері, аударма мәтініне салыстырмалы талдау жасау, лексикалық, грамматикалық, стилистикалық ерекшеліктері54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь