ХІХ ғасырдағы жазба айтыстүрлері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 4.8
Негізгі бөлім
1 Жазба айтыстың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 8

2 Жазба айтыс түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 22

2.1. Танымдық айтыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 23
2.2. Жұмбақ айтыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25
2.3. Мысал айтыстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 43

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 53

Сілтемелер көрсеткіштері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 58

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 59
Қай елдің болсын ауыз әдебиеті жазба әдебиетінен бұрын болғандығы даусыз шындық. Жазу-сызу шығып, мәдени сатыға көтерілгенге дейін қай халық болмасын өзінің ой-пікір, көңіл-күйлерін, тілек-мүддесін ауызша жырлап, ауызша айтып берді. Ол туындылар ауыздан-ауызға тарап, халықтың, халық жыршысының жадында сақталып, біздің дәуірімізге жетті. Ауыз әдебиеті жазба әдебиетінен бұрын туғандықтан, жазба әдебиеттің өсу, даму жолындағы негізгі қор, негізгі тірек – ауыз әдебиеті. Ауыз әдебиетінен тыс, онымен байланыссыз дамып, өз бетімен өскен жазба әдебиет жоқ.
Қазақтың ескі заманнан келе жатқан ауыз әдебиетінің бір саласы – айтыс. Ауызша әдебиет ішінде айтыстан көп кездесетін өлең жоқ. Байғы ескі заманнан бастап соңғы күндерге шейін қай ру боса да ортасында айтыс өлең айтылмаған ел болмайды. Айтыс – поэзия жанрындағы көрнекті де өміршең саналатын жанрдың бір түрі.
Қазақ фольклорының ең бір бай саласы саналатын айтыс жанры жайында аз жазылып жүрген жоқ. Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Қажым Жұмалиев, Есмағамбет Ысмайылов, Әлікей Марғұлан, Мәлік Ғабдуллин, Нина Смирнова, Бейсенбай Кенжебаев, Мұхамеджан Жармұхамедов, Әділғазы Рахымжанов еңбектерінде айтыс мәселесі жан-жақты сөз болды. Бұдан шығатын қорытынды айтыс хақындағы барлық жайттар айтылып бітті деген сөз емес. Қазақ айтысының көркемдік ерекшелік қасиеттері басқа елдердің айтыс дәстүрлерімен салыстырғанда көзге түсетін оқшаулық ерекшеліктері, драмалық элементтері, эпоспен, шешендік сөздермен қарым-қатынасы әлі де көпке дейін тілге тиек етілмеген.
Айтыс басқа елдер поэзиясында жоқ емес. Батыс Европадағы француз трубадуралары, ағылшын менстрлдері шығармашылығында айтысқа ұқсас элементтер көп. «Мүшайра» деген атпен бұл жанр шығыс елдері әдебиетінде де кеңінен тараған. Бұл дәстүр әсіресе, үнді елінде әлі күнге дейін бар. Мәдениеті көне заманнан келе жатқан арабта да бар.
Біздің айтпағымыз осы Шығыс елдеріне кеңінен тараған жазып айтысудың қазақ арасына кең тарағандығы. Негізінен алғанда, жазып айтысудың арғы тегі хат танудан басталады ғой. Әсіресе, ХХ ғаысрдың бас кезінде кең өріс алды. Сөйтіп, ауызша айтыс жаңаша түрімен яғни, жазбаша айтыс сауда-саттыққа, отырықшылдыққа орай өз өрнектерімен қазақ ортасына келді. Сауатты ақындар жұрт алдына шықпай қағаз жүзі арқылы өнер сынасты. Бұған білімділік, кең өрістілік, айтқыштық, шеберлік қажет болды.
1. Жирмунский В.В. Народный героический эпос. М: Ленинград. 1962.
2. Жұмалиев Қ. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп. 1967 . – 435 б.
3. Дербісәлин Ә. ХҮ-ХҮІІІ ғасырлардағы қазақ поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1982.
4. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана тілі, 1991.
5. Дуанаева С.Ә. Қазіргі ақындар айтысы. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертация. А. 1997.
6. Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті: (Зерттеулер). – Алматы: Ғылым, 1983. – 360 б.
7. Еңсебаев Т. Қазақ әдебиетінің арғы төркіні және дәстүр жалғастығы.
8. «Қазақ әдебиетінің тарихы». Фольклор. 1 т. Алматы: 1948.
9. Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: 1960, 1-том. 1-кітап.
10.Қасқабасов С. Тарихи жырлардың зерттелуі мен жанрлық сипаты. – Алматы: Ғылым, 1979.
11.Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991.
12. Қосымбаев М. ХІХ-ХХ ғасырлардағы ақындық дәстүрдің даму ерекшеліктері. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертация. А. 1999.
13.Қоңыратбаев Т.Ә. Қазақ эпосының этникалық сипаты. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. А, 2002.
14. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі, 1992. – 17 б.
15. Мағауин М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. – 205 б. Қазақ әдебиетінің қысқаша тарихы. 1-кітап: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2001. – 467 б.
16. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі. 1992. – 176 б.
17. Мағауин М. Қобыз сарыны. – Алматы: Жазушы, 1968.
18. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана тілі, 1992.
19. Мәдібаева Қ. Айтыс өлең // ҚазҰУ хабаршысы, Филология сериясы. 2001, № 14. 65-б.
20. Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардаы әдебиетінің тарихи очерктері. – Алматы: 1942.
21. Радлов В.В. Алтын сандық. –– Алматы, 1993.
22. Оспанұлы Ә. Қаратау шайырлары. Алматы. Қазақ универсиеті, 1991.
23. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – Алматы: Ғылым, 1985. ХІХ ғасыр қазақ поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1985.
24. Тарақов Ә. Өлең-толғаулар және тарихи дастандардағы Абылай хан тұлғасы. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 1998.
25. Тебегенов Т.С. Ақындар поэзиясындағы фольклор мен әдебиет дәстүрі. Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. А. 2001.
26. Тебегенов Т.С. Әдебиет тарихы. Алматы. 1999.
27. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. Алматы. 1994.
28. Сейфуллин С. Шығармалар. ҮІ т. – Алматы: 1964.
29. Сыздықова Р.ХҮІІІ-ХІХ ғасырдағы қазақ әдеби тілінің тарихы. – Алматы: Мектеп, 1984. – 246 б.
30. Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: ҚМКӘБ, 195 б.
31. Рахманқұл Б. Эпос- ел қазынасы. – Алматы: Рауан, 1995. – 356 б.
        
        Реферат
Жұмыстың тақырыбы: ХІХ ғасырдағы жазба айтыстүрлері.
Жұмыстың көлемі: 59 бет.
Жұмыстың құрылымы: Бітіру жұмысының құрылымы кіріспе, ... ... және ... ... ... тұрады.
Пайдалынылған әдебиеттер саны: 31
Негізгі тірек сөздері: жазба айтыс, ... ... ... ... ... ... Қазақ әдебиетіндегі жазба айтыстардың шығу тарихы мен
даму кезеңдерін нақты ... ... ... ... ... айтыстың жазбаша түрінің өзіндік ерекшеліктеріне
тоқталу. ... ... ... ... ... қазіргі
заман трғысынан баға беру.
Жұмыстың мазмұны:
Жұмыстың кіріспесінде жалпы ... ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің көлемді де бай ... ... ... болды, жазбаша айтыс сөзінің өзі қайдан
шыққандығы, оның ... тағы да ... ... ... сөз ... ... бөлімде жұмысымыздың басты арқауына айналып отырған
жазбаша айтыстың көрнекті өкілдері: Қарасақал Ерімбет пен ... ... ... мен ... Жүсібінің айтыстарын, Кете Жүсіп, ... ... т.б. ... барынша тереңірек қарастырылады.
Бітіру жұмысының екінші тарауында жазбаша айтыс ... ... неде ... ... ... бере ... ақындардың артына қалдырған басты-басты еңбектеріне талдаулар
жасалынады.
Қорытындыда ... ... ... ... негізгі ойларымыз
бен ... ой ... ... ... ... ... ... дерек көздері болған
пайдаланған әдебиеттер тізімі көрсетілген.
Мазмұны
Кіріспе
............................................................................
......................... 4-8
Негізгі бөлім
1 ... ... ... 8
2 ... ... ... ... ... ... 23
2.2. ... ... ... ... ... 43
Қорытынды
............................................................................
...................... 53
Сілтемелер ... ... ... 59
Кіріспе
Тақырыптың өзектілігі.
Қай елдің болсын ауыз әдебиеті жазба әдебиетінен бұрын болғандығы
даусыз шындық. ... ... ... ... ... ... қай ... өзінің ой-пікір, көңіл-күйлерін, тілек-мүддесін ауызша жырлап,
ауызша айтып ... Ол ... ... ... халықтың, халық
жыршысының жадында сақталып, біздің дәуірімізге жетті. Ауыз ... ... ... ... ... ... өсу, даму жолындағы негізгі
қор, негізгі тірек – ауыз әдебиеті. Ауыз ... тыс, ... ... өз ... өскен жазба әдебиет жоқ.
Қазақтың ескі заманнан келе жатқан ауыз әдебиетінің бір саласы –
айтыс. Ауызша әдебиет ... ... көп ... өлең жоқ. ... ... ... соңғы күндерге шейін қай ру боса да ортасында айтыс өлең
айтылмаған ел ... ...... ... ... де өміршең
саналатын жанрдың бір түрі.
Қазақ ... ең бір бай ... ... ... ... жайында
аз жазылып жүрген жоқ. Сәкен Сейфуллин, Мұхтар Әуезов, Сәбит Мұқанов, Қажым
Жұмалиев, Есмағамбет Ысмайылов, ... ... ... ... ... Бейсенбай Кенжебаев, Мұхамеджан Жармұхамедов, Әділғазы Рахымжанов
еңбектерінде айтыс мәселесі жан-жақты сөз болды. Бұдан ... ... ... барлық жайттар айтылып бітті деген сөз ... ... ... ... ... ... ... айтыс дәстүрлерімен
салыстырғанда көзге түсетін оқшаулық ерекшеліктері, драмалық элементтері,
эпоспен, шешендік сөздермен қарым-қатынасы әлі де ... ... ... ... ... ... поэзиясында жоқ емес. Батыс Европадағы француз
трубадуралары, ағылшын менстрлдері ... ... ... көп. ... ... атпен бұл жанр шығыс елдері әдебиетінде де
кеңінен тараған. Бұл дәстүр әсіресе, үнді елінде әлі ... ... ... көне ... келе жатқан арабта да бар.
Біздің айтпағымыз осы Шығыс елдеріне кеңінен тараған ... ... ... кең ... ... ... ... айтысудың арғы тегі
хат танудан басталады ғой. Әсіресе, ХХ ғаысрдың бас кезінде кең өріс ... ... ... ... ... яғни, жазбаша айтыс сауда-саттыққа,
отырықшылдыққа орай өз ... ... ... ... ... ... алдына шықпай қағаз жүзі арқылы өнер сынасты. Бұған білімділік, кең
өрістілік, ... ... ... болды.
Зертеу мақсаты.
Жазбаша айтыстар – қазақ әдебиетіндегі өзгеше құбылыс. Көркем
әдебиетке тән ... ... ... ... тұрмыс жағдайындағы
осылай қалыптасуы - ... ... ... қазақ сөз өнерінің ұлттық
ерекшелігін даралай танытатын құбылыс. Қазақ ... ... ... ... өнер ... ... әдебиет ұғымын құрайтын жанрлық түрі.
Мұхтар Әуезов: «Тегінде қазақтағы айтыс өлеңдері - өзге ... ... ... ... ерте ... ... әдебиетке кірсе де, бергі
замандағы айтыстың ... ұзақ ... ... ... мен ...... жазба әдебиетке кіреді. Екі кісінің айтысуынан немесе екі
кісінің ... ... ... ... ... ... ... Ричардсон, Достоевскийдің заманында туылған. Орыстардың «Бедные
люди» кітабында бар. Мұндай әңгімелерді эпистолярный ... деп ... ... көбі – осы ... рман түріндегі өлеңдер», -
дейді. Демек, қазақ сөз ... ... ... ... айтыстарды
әдебиет тарихының шығармашылық құбылысы ретінде бағалаймыз. / 1.124/.
Айтыстардың авторлық нұсқаларының айқындалып, саралануы - әдебиетке
тән ерекшелік. ... ... ... ... ... ... – гуманистік танымдық көзқарастары – жазбаша
әдебиеттің талғам таразысымен ... ... ... ... Ұлы ... «Эпистолярлық роман» түріне жатқызып отырғаны
осы жазба айтыстар. Себебі, жазбаша айтыстар – хатқа жазылып, екі ... ... ... ой-түйіндері. Белгілі бір тақырыптық-
идеялық, композициялық-стильдік, көркемдік тұтастыққа негізделген, ... ... ... - өзіндік бітімі анық көркем шығарма.
Жазбаша айтыстар – ... ... ... ... ... ақынның өзіне тән тілдік мәнері, психологиялық-философиялық ойлы,
сырлы толғаныстары қағазға түсірілу барысында ... ... ... арқылы жазылатыны белгілі. Жазбаша ... ... ... ... қасиетттерді саралап, даралап жырлайды.
Жазба стильдегі айтыстарда - ... ... ... ... сүйене
дамыған түрлері.Әрине, бастау – үлгі – негізгі ауызша әдеби дәстүрмен
сабақтас ... ... ... ... айтыстардың кейбірі әуелде
ауызша болып, жалғасы жазбалыққа жалғасатын болған. Кейде жазба ... ... ... ... ... айтыстар фольклорлық авторсыз және ауызша авторлы
әдебиеттердегі ... ... ... шығармашылыққа тән психологиялық
ерекшеліктермен сараланып танылады.
1. Ақындардың бір-бірімен және жұртшылықпен ... ... ... ... салмалық экспромттық тәсілсіз шығарылатындығы;
2. Шығарма иесі авторға тән ойлылық тереңдігінің молдығы;
3. Пікір жарысы сайысына түскен екі ... ... сол ... ... де қатысатындығы.
Зерттеудің міндеті.
Бертін келе қазақ халқы ислам дініне еркін ... ... ... хат ... кезде бұрынғы ауызша әдебиетке жаңаша түр қосылды. Ол ... ... ... Мәселен, Мұса мен Манат, Ақан мен Нұрғожа, Ақан ... ... ... мен Сапарғали т.б. Сонымен, бұрын ауыз әдебиетінің кең
бір саласы болған айтыс жанры біртіндеп жазба ... ... ... ... аулақ салмады.
Біз сөз еткелі отырған жазба айтыс дәстүрі үлкен ерекшеліктерге ие.
Мұнда бір-бірімен хат арқылы хабарласып, жазбаша ... сөз ... ... ... ... ерекшеліктеріне қалам тартқан ғалым Ө.Күмісбаев:
«Арабтарда жәрмеңкеге ... жұрт оқу үшін ... ... ақындардың
жарыс өлеңдері қағазға жазылып, жәрмеңке отасына тігіліп қойылған ... ... ... ... ... ... ... тұсында (YII-
YIIIғ.ғ.) өмір кешкен ... ... ... , ... ... үш ... елу жылға жақын уақыт бір-бірімен поэтикалық полемикаға түсіп
отырған. Бұлар бір-бірінсіз тұра алмаған. Үшеуінің ақындық күш-қуаты осы өз
араларында ұзақ ... ... ... ... ... жағынан
бірінен-бірі асып түсетін. Бірақ өлеңдік өрнектері ... ... ... мен сыншылары да үшеуін үш биікке қояды» деп жазады. ... ...... ... мен көркем әдебиет мұраттарын
ұштастыратын туындылар. Сондықтан халық жазбаша ... ... ... ... мен ... ... шешендік оралымдар
тұрақты қолданылады. Жазбаша айтыстар – ... ... өлең ... ... ... ... және әдеби сын жанрлары ... ... мол ... ... әдістемелік негізі.
ХІХ ғаысрдағы жазба айтыс түрлерін ... ... ... ... ... ... жұмыстың барысы аяқталады.
Жұмыстан күтілетін нәтиже.
Жазба айтыстағы ең басты ерекшелік – ақындардан үлкен білім мен терең
сауаттылықтың ... ... ... Оқымаған, жаза алмаған ақынға жазба
айтысқа түсу ... ... ... бұл түрі XIX ... ... ... ... әдеттегі суырып салма айтыстағыдай ауызекі стильден
гөрі, сөзі ... ойлы да ... жыр ... тән. ... ... ... жоқ. ... ақынның өз ойын он ойланып, ... ... ... мол. ... ақын да өз ... ... беруге ұмтылады.
Халық ақындарының жазба айтыстары – ... ... ... ... бағаланатын өзгеше құбылыс. Әлем әдебиетіндегі хат
үлгісіндегі жазылған эпистолярлық көркем шығарманың дәстүрімен үндесетін
қазақ ... ... ...... сөз ... ... мұралары.
Жазбаша айтыстар – суырып салмалық және жазба ... ... ... тұтынуға негізделген әдебиет пен фольклор дәстүрінің өзара
байланыстары қалпын танытқан ерекше жанр. XIX – XX ... екі, ... бес, ... жеті, тоғыз, он бір, он жеті халық ақындары қатысқан жазба
айтыстарды бірнеше көркемдік әдістерге тән белгілер саралана көрінеді.
1. ... ... ... ... ... орай көркемдік
стильдік, өлшемдік-өрімдік өрнектерінің айқындылығы;
2. Тақырыптық, идеялық, ... ... ... ... тән ... ... жазылуы;
3. Жазбаша айтыстардың ақындық ортаның шығармашылық дәстүрді сапалы
игеруіне ықпал етерлік әдеби сын құралы ... ... ... ... ... ... шумақтық ұйқастарын,
бейнелі жүйелерін жазудағы бір-бірінің кемшілігін осы ... ... ... ...... ... ... жүреді.
1. Жазбаша айтыс ерекшеліктері
Қазақтың жазба айтыс өнері, жазба айтыс – қазақ ... ... де ... зерттеуді қажет ететін тың тақырып. XIX ғасырдың аяғы мен XX
ғасырдың басында ... ... ... ... ... айтыс – жазба әдебиеттің бір көрінісі екендігі даусыз. Бұл
орайда Мұхтар Әуезовтің ... ... ... бір пікірін негізге
аламыз. Ол: «... Бұл ... ... ... ауыз ... мен ... басы ... басталады деп есептелді. Бұл ... ... ... есебінен қарағанда дұрыс болса да, әдебиет ... ... ... ... ... еді. ... ... әдебиеті Абайдан
көп бұрын басталған. Бұл ... ... дін ... ... ... ... те, ... өлеңдерін кіргізбеуге
болмайды» /3.348/.
М.Әуезовтың бұл ... ... ... қана ... жалпы жазба
әдебиетінің туын көтере түсетіні анық. Ғалымдардың жазба әдебиетке «айтыс
өлеңдерін кіргізбеуге болмайды» деп атап ... ... ... ... ... ... ролі ... зор сипат
алса, жазбалықтың, үшбу хаттың сол ... ... ... ... ... ... ... түріндегі хат алмасуларын осы
жазбаша айтыстың ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетке көпір болып тұрғандығын
айқындады.
Әлемдегі халықтар ... көз ... ... сайысу ішінара бар
болғанымен, жырмен, өлеңмен айтысу дәстүрін немесе ... ... ... ... ... ... халқымыздың төл өнеріне айналғандығы
да қазақ тілінің кеңдігін, тереңдігін танытса керек.
Қазақ әдебиеті XIX аяғы мен XX ... екі ... ...
Европа негізіндегі әдебиеті Шоқан, Абай, Ыбырай, Мағжан, Сұлтанмахмұт
есімдерімен ... ...... үлгісіндегі әдебиет Сыр
сүлелерінің үлесіне тиеді. Оған ... ... ... ... ... Кете ... Ешниязұлы, Қаңлы Жүсіп Кәдірбергенұлы,
Қарасақал Ерімбет, т.б. шығармашылығы дәлел.
Сыр сүлейлері шығармашылығының ең басты ерекшелігінің бірі – ... ... ... ... ... керек. Олардың жазбаша айтыстарын
мағыналарына қарай, шартты түрде үлкен – үлкен екі топқа бөліп ... Дін ... ... Кете Жүсіп, Қаңлы Жүсіп, Нақып Қожа,
Тұрмағамбет пен ... ... ... ... Ру айтыстары. Қарасақал Ерімбет пен Шораяқтың Омары, Шораяқтың ... ... ... ... Кете ... Тұрымбет, Жиенбай
жырау, т.б. айтыстарын жатқызуға ... ... ... дін болғанымен, аясы кең, атқарар қызметі де,
міндеті де көлемді. Оның ең бір көркемдік ... деп екі ... ... ... оның ... әу ... дін болғанымен, бара-бара үлкен дау-
жанжалға ұласуы, білім жарысына, нағыз өнер сайысына ...... ... ... ... ... Бұлайша топтастырғанда
біз бір айтысты бастан-аяқ дін айтысы деуден аулақпыз.
Ру айтыстарының жалпы айтыстардың туу ... ... ... бәсекенің арқасында өзара сын көбейетіндігінен
туындайтыны анық. Ақындар кейде, осы ру ... ... де ... бақ ... ... ... жазба айтыстан да кездестіреміз.
Олардың басты мақсаты бір-бірінен ілік іздеп, әрқайсысы өз ... ... ету. ... өз руынындағы жетістіктерді тізбелеп қана қоймай, өздері
де сол мықтылардың ізінбасуды мақсат етіп ... Ал ... ... ... ... ... түріне тек діңі мықты, қарсыластарына қандай сауал
қойса да шайқалмайтын, шебер ақындар ғана қатыса алған. ... ... ... ... танытылатын сүбелі жазба айтыстарын жасай да білген.
XX ғасырдың 1930-1940 ... ... ... ... ... ... бірі – ... мен Байнаштың айтысы көркемдік
тұрғысында төмен болғанымен, сол кезде саяси мазмұны ... ... ... ... беттеріндегі жазбаша айтыстардың мақсаты да,
мағынасы да біреу: ... ... үн ... ... ... ... ... Олардың көркемдік нақыштары жоқ. ... шын ... ... өлең ... ... ... ... үгітші құралына айналдыру, оның ... ... ... ... дауа ... ... қаншама жамандағанымызбен, қазақ өнерінің тамырына
балта шабылды деп айта алмаймыз. ... ... ... ... де ... өз ... ... кезі де болды.
Ал газет беттеріндегі айтыстың болашағы мен тиімді жақтары туралы
ғалым ... ... ... ... ... айтыстарын
ұйымдастыру, оның жаңа мүмкіндігін ашу келешегі бар ісі ... ... ауыз ... жазба әдебиетінің ортақ ... ... сан ... ... өз ... ... ... айтыстар
газет, журнал арқылы сан мыңдаған оқушыға кезінде жетеді, жұртшылық ... -деп оның ... ... ... ... ... жарияланған жазба айтыстардың (1941-1945) бұрынғы
хат арқылы айтыстардан мынадай ерекшеліктері бар:
1. Бұрынғы хат айтыстарда бірнеше ақын ... бұл ... екі ... ... екі ақын ғана айтысады;
2. Айтыстың төрешісі – жергілікті басқару ұйымдары (партия, комсомол,
т.б.).
3. Аралық сөз айту кездеспейді.
Сонымен, жазба ... - өнер ... ... ... мен ... ... Сол ... сөз қозғау айтыстың негізгі сипатын, мақсатын,
жалпы жазба айтыстардың ерекшелігін ашуға ... ... ... ... стиліне қарай бірнеше топқа бөлеміз. Мысалы,
1. Мысал айтыстар;
2. Жұмбақ айтыстар;
3. Дастан айтыстар;
4. Көңіл қос айту.
Мысал – жазба ... бір ... ... ... ... ... етіп жеткізіп отырады. Әсіресе, өз заманының кереғар
болмысын, кертарпа әрекеттерін, ақындық болжамын ... ... ... ... ... ... ... теңдестіріп
отырып жырлайды, қоршаған құбылыстармен ... ... Сол ... ... жеткізеді. Мысалы: «Айтыс» жинағындағы «Қарашекпен мен қасқыр»
(авторы Шораяқтың Омар 1878-1924), ... мен ... ... ... ... Жұманазар Үрімқұлов 1890-1958), «Салпық пен ат», «Ыбырыс
пен тайлақ» деген мысал ... бар ... ... ... кең ... әрі ... де қарапайым, тақырып
аясы әртүрлі мәселелерді қамтиды. Мәселен, Сыр еліне кең ... ... бірі – ... ... ... мен ... «Дүр»
атанған Омар ақынның бұл мысалын ... ... деп ... ... дастан
түріндегі шығарма дап біледі.Олай болуының да себебі жоқ ... ... ... ... ... толық емес, екіншіден, мұнда айтыс
заңдылықтары ... ... ... жазылған... Сондай-ақ, онда
«Қарашекпен мен қасқыр» дастаны деп ... ... ... ... деп ... жарияланған нұсқаларда кеңестік жүйенің, цензурның әсері
болғанын жасыра ... ... ... - ... ... ... де,
«Қасқыр» - заманның қиындығын мысал етіліп, астарланып айтылғандығын тану
қиын ... Бұл ... ... ... өзі ... ... сөздің ізі,
Шықпады кембағалдан шын қырмызы.
Бұл күнде мәдениет жолын біліп,
Қазақтың дана болды ұл мен ... ... ... ... ... құр ... деп ... кіріспеде кеңес үкіметінің орнап, шын «бағалының»
басынан бақ ауғандығын меңзейді. Керек ... олар сол ... ... ... ... астарлап айтады.
«...Бірлікте бүтін дүние десек-тағы,
Аласөт жұрттың көңілі дәмі-тұзы,
- дейді. Бұл арқылы «Барлық елдердің пролетарлары ... ... ... ... ... ... көңілі ала болып, тыншымай
жүргенін айтқаны деп білеміз.
Қазақ тұрмысында жануарларды мысалдай, болмаса, олардың тірлігіне
адам ... ... ... ... ұлтттық ерекшеліктерді танытса,
екінші жағынан ақынның көркемдік шеберлігінің нақты айғағы бола алады.
Мұнда табиғат ... ... ... ... ... ... Р.Нұрғалиев: «...Қазақ әдебиетінде жануарлар тіршілігін қаузаған
шығармалардың көбеюі - өнердің даму процесінен туған заңды ... ... ... бойы ... ... төсінде табиғат аясында тірлік ... ... ... ... ... қағу ... өмір сүріп отырған
суреткері - өз ... ... ашық бояу – ... ... ... алмаса несіне жазушы атанбақ», - деп тұжырымдайды. /6.147/.
Бұл орайда Тұрмағамбеттің, Шораяқтың ... Кете ... ... айтыстың шоқтығы биік, мазмұны терең деп білеміз.
Сонымен, мысал айтыстар:
1. ... ... ... ... ... «Көкқұтан мен
шымшық»);
2. Дүниедегі жаратылыстың әділетсіз құбылыстарына ... ... мен ... ... жеке басының талап-тілектеріне орай (Ж.Үрімқұлов «Жұманазар
мен домбыра» ) ... деп ... ... ... /7.16/.
Жазба айтыстардың талабы мен тілегі ауызекі айтыстарға қарағанда,
күрделене түседі. Жазба айтысқа ... ... ... ... ... сәйкес келгенде ғана сөз жарастыра ... ой ... ... ... ... ... нағыз жазба айтыстың шыңына
көтеріле алады. Жазба айтыста жол-жөнекей сөз айтып ... не ... ... ... ... ... болу керек деген аптықпа, ... ... орын ... ... ... айтыскер ақындар өз сөзінің, әрбір шумағының
көркем әдебиетінің бастамасы екендігін сезінеді. Өзінің ... ... ... ... айтыста кездесетін тағы бір үлкен ерекшелік – төрелік айту,
басалқы сөз айту екі ... ... ақын ... ... ... Қазақ
мәдениетінде әділдік іздеп, қазыға бару, туралық күтіп биге бару рәсімдері
болған. Тіпті, қарапайым көрісуінің, жанжалдасуының бір ... ел ... ... ... аузы ... ... ... айырып, шешіп
отырған. Айтыс – жанжалдасу сипаттағы мәдениетті өнер жарысы. Ендеше оның
да ... ... ... болуы шарт. Мәселен, екі Жүсіптің айтысы, Шәкей
сал жұмбағын ... деп Кете ... пен ... ... ... ... ... Ерімбет пен Шораяқтың Омарының да жазбаша жарысып ... ... ... да ... ... бұл ... сол ... ел
азаматтарының назарынан тыс. Оларға әр жерден араша түсіп, басалқы ... ... ... ... сөзді көбінесе кез-келген ақынның гөрі
шығармашылығы үлкен, өзі сыйлы азаматтар ғана айта ... ... ең ... ... қызықтысы – жұмбақ
айтыстар. Ауызекі айтыстағы жұмбаққа қарағанда жазбаша ... ... мен оны шешу ... ... ... әлдеқалайда күрделі.
Мысалы,Ырысжан мен Әсеттің жұмбақ айтыстарында тек бір-бірін ... ... ғана ... айтысса, жазбаша айтыстарда ол ... ... ... деп ... айта ... ... бастау ыңғайлы, қолайлы бұл
– бірінші. Екіншіден, ... ... ... ... жарыстыру, қиял
жарыстыру, сол деңгейді таразылаудың басты мүмкіндігі ... ... ... ... ... адамгершілік сынаудың басты құралы екендігі
даусыз. Жазбаша айтыстардағы жұмбақтардың ... да, ... ... ... «Шөмекей мен Төлегеннің айтысы».
Жазбаша айтыстың ең ... ... жағы ... ... ... ... молда Мұса мен Манат қыздың хат арқылы ... ... ... ... Молда Мұса (Мұсабек Байзақұлы) Оңтүстікте аты
мәлім ақын. Ол Шығыс әдебиетінен мол сусындаған ... ... ... ... болғандығын өз өлеңдерінде айтып кетеді.
Түркістандық молда Мұса Сыр ... ... ... тең ... ... өлеңмен хат жазып, өз көңілін білдіреді. Мұса қызға үшінші хатын
жолдайды да, күзде ... ... ... ... енді қызбен ауызша
айтысады. Сонымен, жазбаша басталған сөз ... топ ... ... ... сөзден тоқталады. Соңғы түйінді халықтың өзі қосса ... Мұса ... алып ... ... жөнін талдай келіп Мұхтар Әуезов: «Ауызша айтыстармен
салыстырғанда, бұл айтыстың ... ... ... бар. ... орынды, салмақты, сыпайы, өлшеп пішілген. Заманының ауғанымен ... ... ... пікірді баса айтқаны болмаса, Мұса басынан аяғына дейін
қыздың көңілін ... ... ... ... ... бұрмайды. Бір желіден
аумайды, ауызша айтыстағыдай ауа жайылып, әр жайды өлең қылмайды. ... ... ой ... кеңітерлік тарихи, мәдени мағлұматтарды ала келеді»
- деген берік байлам білдіреді /8.40/.
Жазбаша айтыста ақын аптықпайды, асықпайды, өз ойын ... ... ... ... айтады. Ойланып, толғанып ... ... ... ... ... ... ... орнына хат арқылы қырық ойланған
жинақы, ... ... ... ... ... ... араласып келсе, жазбаша
түрде таза өлеңмен кетеді. Өлеңнің жазылу формасы да көбінесе бір ... ... ой ... ... отыру екі жақтан да байқалады.
Молда Мұса өз тұстасы Сыр ақын Бұдабаймен де хат алысқан, молда ... ... ... ... ... қызға өлеңмен хат жолдайды. Ә дегеннің жас
жүрек сырын жасырмай жайып салады.
Ақ бетің ағаш үйге жаққан ... ... ... ... ... ... сенің болдым асық,
Ерте өткен Баһрам мен Күландамдай,
- деп көсіле жөнеледі. Шумақтың соңғы жолы молда ... ... ... танығаны мол кісі екендігін байқатады. Баһрам мен
Күландам Әмір Хұсрау Дахлези, Низами, Науаи шығармаларында жиі ... келе бұл ... ... аңыз ауыз ... ... ... ... Қазақ ортасына тәжік, өзбек әдебиеті арқылы келген. 1908, 1912
жылдары Қазаннан жарық ... ... ... қазақ авторының «Биһрам
қиссасы» XYIII ғасырда өмір сүрген шайыры Сакалийдің осы ... ... біз ... ... ... Мұса Сырымқыздан сыр бүкпей ішіне түскен ... ...... ... ... ... ... Образбен, оймен
сөйлейді. Өзін қыранға, қызды ақсұңқарға, асылға теңейді. Әдептен ... «Хор ... ... деп ... ... сол дүниеде сені
берсе», деп жүрек шындығын сөйлетеді. ... ... ... ... қуға тиіп» деп түйреп өтеді.
Молда Мұсаның Сырымға арнаған хаты бөтен ... ... ... ... сап, ... ... Оның ... Мұсаның бетін қайтарып,
қыздан күдерін үздірмек. Сөзін сыпайы сәлеммен бастап, сынға ... ... ... ... бұл ... ... ... Сырымның да көп жас емес.
Сәдеп едің таза дүр пұлды депсің,
Керек десе Сырымның су тас ... деп ... ... ... Мұса бұл ... ыза ... ... қайтарады. Өз елін, өз жерін мақтап Бұдабай жақтың осалдықтарын даттап,
өткір сөзбен қарсыласын жерге қаратады.
Саған бұл сөз, Бұдабай, лайық емес,
Дүбәрасың, ер ... ... ... ... адам ... да әрқандай айып емес.
- деп ақын қыз намысын қорғап қалады. Сырымға екінші жазған хатында
ол ... ... ... ... ... ... және аша
түседі.
Жазбаша хат арқылы айтысуда да ... ... ... ... ... ... да түрің бар, жүзің бар демеу, тура, әділін, шындығын
бетке тосады. 26 жастағы бала ақын 45 ... ... ... інілік ибалығын сақтамай, айтқанын маңдайға ... ... ... ... Мұса ... сондықтан да оның сөзі әрі нәрлі, әрі
салмақты шығады. Оның үстіне молда Мұса әйел ... ... ... ... ... қай ақын ... ... жинақы да жігерлі
айтуға тырысады. Қағазға түскен сөздің ... ... ... көп ... ... ... арада жүргендер арнасынан бұрып ұшындырып
жібереді, екі жақсыны тоң теріс етіп ... ... да жоқ ... ... сөз – атылған оқ десе, оның қағазға түскен түрі оқтан екі есе
қаттырақ тиіп ... Бұл ... Сыр ... ... Омары мен
Таубайдың Жүсібінгің хат арқылы қақтығысын айтуға ... еді. 1913 ... бұл ... ... пен ... шымыр үлгісін дәлелдеп береді.
Ауызша айтысқа көбінесе екі адам ... ... ... ... ... адам ... отырады.
Шораяқтың Омары Ботабайдың Әбіші дейтін біреуге ашынып, сөгіп
өлеңмен хат жазады. Ашыну себебі ... ... ... ... ақынға
орынсыз тілі тиеді, өреселдігін көреді. «Екінші ескерсін деп сөздің парқын»
Ыбыраштың ... хат ... ... ... ... ... жақ болып,
Шораяқтың Омарына хат жолдайды. Екі жүйрік ақын осылай хат ... ... ... ... «жөн емес ... ... ... «Болды ғой
шайырлығың халыққа тәлім, жүйріктей заманында озған тотан» деп жүсіп ақын
Омарға тоқтау ... ... ... ... Ержанұлы Омарға жақтасып Таубайдың Жүсібіне
өлең жазады. Негізгі арналатын адамды былай қойып, енді Ыбырашқа жауап жазу
керек. ... сөз ... сарп ... ... ... ... қиқымдардың»
деп Жүсіп Ыбырашты тұқыртып тастайды. Асылы, ... ... ... ... ... етеді. Бұл жағынан келгенде, Таубайдың ... ... ... кетеді.
Жиені молда Жүсіп Ботабайдың,
Бергені, тіл өнері, бір құдайдың.
Ыбырашқа Ержанұлы қайтар жауап,
Әбият, назым, ғазал, бәйіт, мұхаммас,
Мазмұнын көріп едім ... ... дей келе ... ... біраз ақтарып, зерттеп оқығандығын
байқатады. Мұндағы әбият бәйіттің көпше ... ... екі жол ... ...... келеді. Мұхаммас дегені – арабтың «бестік» ... ... және Орта ... ... ... бес ... ... түр.
Таубайдың Жүсібі араб, парсы ... ... ... ... Сыр ... ... айтысқан ақындарына ортақ қасиет – бұлар
өлеңді ғазал ... ... Ал, ... деп ... ... ... бері келе жатқан лирикалық өлеңді айтады. Содан соң ғазал түрі
көп ... ... ... ... 5-10 бәйіттен құралады.
Енді Таубайдың Жүсібі мен Ыбырашқа белгілі шайыр
Тұрмағамбет Ізтілеуов ... ... деп ... үлкендік
білдіреді. Тұрекеңнің ойы ... ... ... ... ... ... Сондықтан да ақын:
Жақтасу – «құрты» жақ жақтың.
Егесу ісі ақымақтың,
Есің бүтін ер ...... ... ... да ... бұл сөзім
Шықылындай шақпақтың.
Бұл айтылмас сөзі – дүр
Тұрмағамбеттей тақпақтың,
- дейді. Айтысушылар бұған да ... және ... ... ... ... ... тізе ... алмайды. «Қайратты Рүстем-
Дастан болғанмен де» зормынға санап кеудесін қақпауға тиісті. ... ... озды ... байлам білдіреді. Рүстем – Дастанды ... ... ... ... ... кемеңгер гуманист классигі
Фирдоусидің «Шахнама» эпопеясымен таныс екендігін сездіреді. ... ... ... ... ... ... көрінеді. Жүсіп Омардан
жасы кіші ... да ... ... ... молырақ, ескішені тәуірірек
біледі. Сөзден жеңе алмасын білген Шораяқтың Омары жұмбақ жазып жібереді.
Жүсіп арабша ... ... ... ... ... ... ... жұмбағын шешіп бере салады. Анау келістіріп шешеді. Арада жүргендер
араны және ұшындырып қояды. Тұрмағамбет ... рет ... екі ... ... бір-біріңмен болсаң тату,
Тарығып, тартпасаңдар тіпті қату,
«Жемейді біріккенді бөрі» деген
Бұрынғы қариялардан қалған ату.
Қайраты қатарынан асқанменен,
Ерлерге оңай емес тау ... ... ... ... шашып көбік бұрқырату.
Ішінде аз өмірдің араз болып,
Айып іс аға-ініне сөзге шату,
- деп ақын екі ортаны бітістіріп, ... ... ... ... 1913 жылы болған. Кейде жазбаша жырдың жарысы ... ... бір ... ... ... ... сөзі дәл уақытында жазылмаса да
айтыстың немен тынары белгісіз еді.
Сыпайылық, ... ... ... ... алып ... пен Шәдінің хатпен хабарласуы әрі шағын, әрі әдемі-ақ. Екеуі де
Шығыс поэзиясымен сусындаған, сол Шығыс поэзиясымен ... сол ... ... ... лайықтап, бірнеше қиса, дастандар жазған,
көркемдік қуат ... ... тең ... ... Бұл ... – 1906-1907
жылдары жазылған. Кейін жыраулар жаттап алып, ел арасына ... ... ... жиырма бесте, Шәді қырық бірге шығып тұрған кезі. 1906
жылы Тұрекең Бұқарадағы ... ... ... елге ... ... беріп жүрген уақыты. «Мәрді диқан», «Тұтқын қыз»,
«Рауабану», ... ... ... ... ... ... ... Шығыс әдебиетінен Тұрмағамбет әкелген жемістер еді. Шәді Жәңгірұлы
(1865-1931) бірнеше қиссалар жазып, қаламы ... ... ... Шәдіге өлеңмен жұмбақ жазады. Он бір ... ... өлең ... ... ... жолдай өлеңге алуан сыр толтырып, Шәдіні
жоғарылатады. Тұрмағамбет жауабын бір жыл өткен соң, ... 1907 жылы ... ... ... ... келуінен бастап, кетуіне дейінгі
аралықтарды жұмбақ етеді. Адам баласы шыр етіп жер етегіне ... ... ... сегізде, он екі жаста, он бесінде,жиырмада, отызда, қырық,
елуде, жетпісте, тоқсанда арысы жүзде басынан не күй кешпек, қандай ... ... ... ... Шәді осылай сайдың тасындай салалап
айтып жазады. Шәді ... ... ... ... ... әсерлі,
көңілге қонады. Тұрекең де тәжірибе алып қалар алғыр, айтқыш ... ... ... ... ... рет-ретімен келтіреді, тілі көркем, керім жазылған.
Ғұлама сөз шеберлері, хас ... ... ... да, жауаптан да
сайрап тұрады. Екеуі де сөзді сыналап, соншалық инабатпен жауабын тосады.
Шәдіден сондай ... сән ... ... ... ... аяқталып қалады.
Әрі қарай созамын десе Тұрмағамбеттің еркі, бірақ ... оның ... ... мазаламайды, ұтымды, ұтырлы сөзге қанағаттанады.
Ырысты мен 16 қыздың айтысы да өзге ... ... ... қызық құбылыс. Ырысты қарақалпақ ақыны Әжіниязбен, дүр Оңғармен
айтысқан. 1890 жылы ... ... бір топ ... жырауларына фәлсапалық
астары бар жұмбақ сауал тартады. Бұл арнайы айтысқа ... ... ... ... жауап іздеу еді. Әуелі үшеуі, сонан ... ... ... ... ... Ырыстының бір ауыз сауалының түпкі мағынасын ашып
беруге ат салысады.
Ырысты он алты ақыннан ... ... ... ... ... ... ... қосыла алмағанын, өмірі өкінішпен өткенін, көңілін кіреуке
бұлт басқанын наз ... ... ... халық жақсысын, жауабы келді
жазған бірталайдың» деп ақын қыз көңіл шерін ... ... ... білдіреді. Ырысты мен он алты ақынның жазбаша түрде сыр ... ... ... бір ... жасауы – тек жазбаша айтысқа ғана
тән ... түрі ... алып ... қара өлең мен ... ... ... төрт жолдан, біреу бес-алты шумақтан қайтарады. ... ... ... ... Енді бірі ... ... ... ішінде
Сүлеймен патшаның, Әлішер Науаидің, Лұқпан данышпанның, Жиреншенің, Асан
қайғының аттары аталады. Жазбаша ... ... ... ... кеңи
түседі.
Сыр бойында өткен жазбаша айтыстардың көпшілігін ... ... ... ... ... ... құрастырушылардың бірі
белгілі әдебиет зерттеушісі Мардан ... ... атап ... ... ... ... кірген Алты ақынның өмірі туралы айтысын ... ... ... ... ... Мардан Байділдаев еді.
Айтыс дегеннен гөрі алты ақынның қанағат, ... ер, ... ... ... жақсылық жайындағы толғаныстары дер едім. Ең
алдымен сөзді Тұрмағамбет бастап, нәпсі туралы ... Омар ... Омар ... ... ... ... мен дастан жазып, атыңды халайыққа мәшһүр
етіп, алдына жан салғызбай озып келсең, журналға сөз беруге енді ... ... ... Дәл сол ... ... ғазал ұйқасымен үшінші боп
Кете Жүсіп өлең мәслихатын жалғастырады. Одан әрі Кете Шахар, Керейіт ... ... ... Сонда өмір туралы толғау тұтасымен қаламынан
құйылып түседі. Ойды ой, сөзді сөз ... жыр ... ... ... ақын ... Омар, Жүсіп, Шахар, Шәді бесеуіне жазғанын:
«Жақсы ғой ойдағының бәрін істеп, мың жасап ... ... ... ... ... ... /2.116/.
Айтыс жанрын зерттеген ... ... ... бұл
турасында: «Қазақтың ескі әдетімен айтысатын ақындардың әрқайсысы өз елін
мақтауға, артық көрсетуге, ал ... ... ... ... ... кемшілігін
көрсетуге тырысады. Ақындардың айтысы осылай ел ... ... ... ... елі өз ... ... ... зор айтысқа
жібермейді». /5.12-17/ - деген болатын.
Шын мәнінде нағыз ... ... ... ауыр ... ауыр ... ... күнә болып есептелмейді. «Сөз тапқанға қолқа жоқ дегендей», ... да ... ... ... тек жеңу ғана болады. Бұл жолда ол
қарсыласының қиын-қыстау шағын ... ... ... да ... ... саладан ең көп сақталған сала – XIX ғасырдағы айтыстар. XIX
ғасырдағы айтысты жасаушы ақындарының ... ... ... ... ... ... ... Сақау, Шөже, Балта, Кемпірбай,
Тезекбай, Қалдыбай, ... ... ... ... ... ... ... Марабай, Сүйінбай, Біржан, Жарылғасын, Күдері, Ұлбике,
Рысжан, Ақбала, Тәбия, т.б.
Тағы бір ерешелік, жазба ... екі ақын ғана ... ... ақынның
қатысуына мүмкіндік бар. (Мысалы: «Ырысты қыз бен он алты ... ... ... ... да ... айтысқа айқын аңғарылады.
3. Жазба айтыс түрлері
Жазба айтыс – көркем әдебиеттің жанры. ... ... ... ... әдебиетке тән мынадай белгілерді еске аламыз:
Біріншіден, ... ... ... ... орай ... ... өлшем - өрнегі айқын болады.
Екіншіден, тақырыптық –идеялық, композициялық құрылым талаптары ... тән ... ... ... ... ... ... кезеңіне тән шығармашылық құбылыс. Сауатты ақындардың ... ...... ... ... ... астасып
қағаз бетінде өрнектелетін шығарма.
Демек, жазбаша айтыс- білімдарлықтың көрнісі. Жазып сауалдар қою мен
жауаптар қайтаруда ақынның толғаныстары ... ... ... ... тілмен жазылады. Өлеңнің композициялық құрылысындағы лирикалық
кейіпкер ақынның өзіндік үнін, бейнесін сезімге толы ... ... ... ... ... ... ... әрбір жеке сөздерін
сұрыптап, ... ... сөз ... ... ерекше
баурайды.
Дидактикалық ойшылдыққа құрылған айтыстар – қазақ философиясының
өзіндік табиғатын танытатын ... ... ... қарама-
қарсылықтардың бірлігі заңдылықтары ... ... ... ... пен ... атаулының мәңгілік күрсі ... ... ... ... М.жармұхамедов: ”Жазба айтыс дәстүрін
ұстанған ақындарда өмірлік бір мәселені әр қырынан аша түсіндіру мақсатында
өзінен бұрынғы ... ... ... дамыта суреттеу де ... ... ... ... ... ... бір ... әр қырынан ашуда әр
ақынның өзіндік пайымдаудан қосыла келе ... ... ... ... ... ... ... айтыстарын үш топқа бөліп қарастыруға болады.:
1. Танымдық айтыс;
2. Жұбақ айтыс;
3. Мысал айтыс.
2.1 Танымдық ... ... Сыр ... да жыр ... өз ... ... ... гуманистік идеяға негізделген. Ел арасына кеңінен тараған
‘‘Ырысты сұлу мен 16 ақынның айтысы’’,- деген ... ... ... ... ... ... ... туады. Бұл айтысқа Оңғар жырау, Базар
жырау, Қарасақал Ерімбет, Кете ... және т.б ... өз ... салады.
Қыздың сұрағы – ғылыми түрде тұжырымдалмаған ... ... да бұл ... ... логикалық жауапты талап етеді. Ақындардың
жауаптары да әртүрлі. Өмірді ұзартатын нәрсе, ... сал ... ... ... ... ... атын ... ұл, ар мен ұят, имандылық».
Қарсақал Ерімбеттің айтуынша, - «адамның ... ... ... «көңіл-күй мен қуаныш», Кете Жүсіптің айтуынша, - ... бәрі де өз ... ... ... қыз ... ... сұлудың ұғымында бұл жауап тіпті өзгеше. Ол «адам ғұмырын
ұзартатын нәрсе - өзіңмен ... ... жар» деп ... ... ... сол
кездегі әлеуметтік теңсіздік, қазақ қыздарын қалың малға сату да ... ... ... бұл ... мәні – ... ... теңдікке
ұмтылуға үндеуінде.
Халық арасына кең тараған үлкен айтыстың бірі – алты ақынның ... ... ... Т, 1982-109). Бұл айтыс 1922 жылы басталады.
Ақындардың толғанысы еңбек пен ... ... пен ... ... ... ... бастаған Тұрмағамбет ақын Шораяқтың Омарына:
Келтірмес өлімді ойға нәпсіге ерсең,
Нәпсіге ер емессің, ерік берсең,
Тастайды ара ... ... ... атты ... ... деп нәпсіқұмарлықтың адам баласын не күйге душар ететіндігін
айтып, ... ... ... Бұл ... ... ... да ... пікіріне қолдау білдіреді. ... ... ... ... ... Кете Жүсіп қосылады. Өмір туралы
өз көзқарасын білдіре Жүсіп те:
Секілді тағат – атаң, сауап – анаң,
Аштық жоқ ... ... ... топқа ұнарлық бос тоздырсаң,
Болады неге тосқау киген жеңсең,
«Ат ... ... деп ... ... ұят ... түсіп еңсең.
Аз өмір жалғаншыға әурленіп,
Шіркінде не қызық бар, бір күн өлсең?
- деп үлкен ой тастайды. Ақындар арасындағы бұл ... ... ... оған енді Кете ... мен ... Шәді ақын да араласады. Кете
Шахар қанағатшылық туралы толғансын:
Басында, пенде болсаң, тотия ... боп ... ... ... ат ... қиын ... жыл ... томар үйсең,
- деп аңыздық кейіпкерлердің іс-әрекетімен түсіндіреді.
Ең соңғы кезекте айтысқа түскен Сарықасқа Молдағали ақынның алдағы
бес шайырға үлкен ой сала ... қып ... ... мен ... ... белден кешсең.
Жақсы ғой ойдағының бәрін істеп,
Мың жасап ... ... ... деуі де осы ... қорытындысын жасап, соңғы нүктесін де қояды.
2.2. Жұмбақ айтыстар.
Жұмбақ айтыс та поэзиядағы үлкен ерекшелікке толы жазба айтыстың бір
түрі. ... ...... айту және оны шешу ... ... ... да бар. ... айтыстардың құрылысындағы ең негізгі
орын алатыны – жұмбақ ұсыну мен оны ... ... ... ... ... ... ақындардың бірін-бірі бағалау көзқарастарынан
туындайтын эмоциональды – психологиялық ... бой ... ... пікір жарыстыру барысында бір-бірінен кемшілік табуы, ескерту,
сыншыл ой айтуы қарама – ... ... ... ... ... ... ... мен шешу жолдарынан құралатын жазбаша
айтыстардың әдеби шығармаға тән өзіндік композициясы да ... ... ... мен ... ... мен оны шешу
арқылы айқындалатын дүниетанымдық білімділік, ойлау ... Бұл ... ... М.Әуезов: «Жұмбақты сөз образының кілті есебінде
тануға болады. Жұмбақ – ақындықтың ... дәні ... бұл ... – тану ғылым міндеті. Жалпы – ақындықтың ұрығы, дәні тәрізді, ... ... ... ... ... ... ... тақырыбы
адамның дүниетану жолындағы азын-аулақ шама-шарқын ... 2 том, ... ... ... ... үлкен біліктілікті,
дүниетанымды талап етеді. Жасыратын заттар әдетте ... бар, ... ... ... қолданып жүрген заттар ... ... ... ... атау болу да ... ... айтыстарының негізгі тобын құрайтын жұмбақ айтыстары-
қазақ поэзиясының ... ... ... ... мен Құлымбеттің,
Қожахмет пен Әбубәкірдің, Сапарғали мен Нұржанның, ... мен он ... ... ... пен ... ... ... Ерімбет
пен Шораяқтың Омарының, Ізтілеуов Тұрмағмбет пен Кенжебекұлы Даңмұрын және
Ешниязұлы Жүсіп, Кәдірбергенұлы Жүсіп пен Төлеген есімді ... ... осы ... ... сөз ... негізгі үлгілері.
Жұмбақ айтыс ақындардың ой - ... ... ... ... ... ... ... ретінде болған.
Жұмбақтау, жорамалдау, ... ... ... ... өзара
жүп үқсас құбылыстар алынады. Табиғаттағы егіз және қарама- қарсы ... мен ... ... әрі ... ... да ... ... қолданылады. Мысалы, қыс пен жаз,күн мен түн, тақ пен жүп, жақсылық
пен жамандық, аз бен көп, жер мен көк және т.б. ... ... ... бағдар-сайысушы ақындардың бірегей өлең өлшемдерін
қатаң ... он бір ... өлең ... сақтамаған ақынды
сынайтындығы. Жазба айтыстардың әдебиеттік ... ... ... қазақ поэзиясының көркемдік дәстүр тағылымын байқатады.
Қазақ сөз өнерінің ақындық ... ... ... ... осы – ... ... ... дүниетанымдық пікір алысу, ой
жарыстыру қалпында танылады. Халық әдебиетінде ауызша қалыптасып кейіннен
жазбаша ... ... ... ... ... ... ... ақындық
шығармашылық өнердің көркемдік кемелдену жолындағы өзіндік ... ... бар ... ... ... ... айтысу дәстүрі қазақ әдебиеті тарихында XIX ғасырдың
екінші ... XX ... ... ... ... ... ... Сырдария мен Әмудария аралығындағы қазақ, қарақалпақ ақын-
шайырлары мен ... ... ... ... ... ... ақындар шығармашылығында жазбаша айтыстар тұрақты орын алады.
Мұқтар Әуезов ауызша ақындық поэзияның ... ... тән ... ... осы құбылысқа ғылыми баға береді: ‘Жалры қазақ ... ... ... ... ғасырдың аяқ кездерінен бастап хат білетін ақындар
жалпылық, көпшілік қолданатын ... ... ... Және оның ... ... ... суырып – салмалық сипаттарынан да ажарай бастап
еді. Бұл үлгі – ... ... ... ... дарыған әсер,
дәстүр...’.
XIX ғасырдың екінші жартысында қазақтың ... ... ... тіл ... соны ... ... ... бұл
құбылыс айқын байқала бастады. Жазба айтыстардың көркем әдебиетпен ұштаса
дамуынан ... ... XIX ... мен XX ... ... жартысындағы
қазақ әдебиетіндегі сараланған ақындық дәстүрлері ... ... ... ... ... ... XIX-XX ғасырдағы көрнекті
ақындар тобы ... ... ... А) ... ... ... ақын – ... Дулат, Махамбет, Сүйінбай, Шернияз және т.б. ә)
Мұсылмандық, діндарлық, сопылық ... ... ... ... ... ... Майлықожа, Мәделі, Мұсабек, Тұрмағамбет, Омар
және т.б. б) ... ... озық ... ... ... жаңа ... әдебиет ақындары: Абай, Ыбырай, ... ... ... және т.б. Бір- бірімен сабақтас осы шығармашылық
тұлғалардың барлығының дерлік халық ақындары тұғырындағы ... ... ... ... ... ... біз осы шығармашылық сапалардың
тоғысуы ықпалдарымен тектестік жағдайында қарастырамыз.
Қазақ сөз өнері тарихының ... ... ... ... ... ... ақындардың санына қарай мынадай топтарға бөлінеді:
1. Екі ақынның айтысы: «Тұмағамбет пен Шәді төре», «Тұрмағамбет пен
Ермұрат», «Керейт ... мен ... ... ... ... пен ... Жүсіп пен Қуаныш», «Қарасақал Ерімбет пен Жекей қыз», ... ... ... мен Нұржан», «Кердері мен Құлымбет», «Қожахмет ... ... ... ... ... ... ... Жұбанияз және Құлназар», «Кете Жүсіп,
Тұрымбет жырау, Жиенбай жырау», ... ... ... ... ... пен ШораяқтыңОмарының
жұмбақ айтысы».
4Алты ақынның өмір туралы айтысы. Түрмағамбет, Омар, Кете Жүсіп, ... ... ... ... Молдағали ақын.
5.Жеті ақынның жұмбақ айтысы: Шәкей сал, Кете Жүсіп, Қаңлы ... ... ... Жұманазар, Керейіт Даңмұрын, Шораяқтың Омары.
6. Тоғыз ақын қатысқан «Сегіз сал мен ... қыз ... ... ... ақын қатысқан «Кете Жүсіп, Нақып Қожа» айтысы.
7. Бір ақын мен он алты ақынның айтысуы: «Ырысты мен он алты ... ... кең ... ... ... бірі – ... пен Шораяқтың Омары арасында болды, (Қарасақал Ерімбет, 1995, 148-
189).
Айтысты бастаушы Ерімбет ақын замандасына салқалы сауал қояды. ... саны он екі ... ... жоқ хабарын, шықтым қарап.
Сұрадым жылқышыдан буаздарын,
«Кетті»,- деді,-төртеуі оның қысырап
Екеуін төрт қысырақтың құда досым,
Келгенде көңіл риза ... ... құр ... ... ... ... мінбей тастап.
Екеуін семіз буаздың әйел мінер,
«Болсада жақсы қартаң, жолы жас деп.
Жануардың үйірі бір, түсі ... ... неге ... Бұл жұмбақтың шешуін Шораяқтың
Омары:
Келеді қиюланып сөз жұйесі,
Он екі жілігіне хайуанаттың,-
деп ... ... дәл ... береді.
Келесі кезекте Қарасақал Ерімбет:
Теңізден терең қайсы, желден ... ... ... ... ... ... сұрайды. Оған Омар ақын «Адамда еш нәрсе жоқ ойдан ... ... бұл ... деп ... ... өлеңнің соңын:
Болмашыны сөз қылған,
Ерекем де сол әнші.
Аямаса ауызын,
Айта берсін жұмбағын,
-деп аяқтайды.
Жазба айтыстар – уақытқа сәйкес жаңалықтарымен дәстүр жалғастыру тұрғысында
дамиды. ... ... ... ... ... ... орай философиялық ойға құрылған ақындық дүниетаным сынағы
гісіндегі жұмбақ айту және оны шешу ... ... ... айтыстар- тақырыптық желісінде көбінесе тіршіліктегі біртұтас
ұғымды ... ... ... ... сырларын, қырларын
айқындау, түсіндіру бағдарындағы ойшылдық пікір жарысы. Демек, ... ... ... ... ... шығарма. Философиялық мазмұндағы
дүниетанымдық тақырыптың ауқымында бірнеше ақындарыдың жазбаша хат түрінде
айтысуы- қазақ әдебиетіндегіжаңалықтардың бірі. Бұл- ... ... бай ... ... ... ... ерекшелігі мол дәстүрі.
Мысалы, «Алты ақынның өмір туралы айтысы»- ... ... ... ... туынды. Пікір жарысының арқауы - өнегелі
өмір сүрудің ... ... ... ... ... ... ... бәрі де кезекті өлеңдік шумақтарды бір ұйқаспен,
біркелкі буындық өлшемдермен жазып ... ... Алты ... ... Жүсіп, Шахар, Шәді (Керейт), Молдағали) өздерінің жеке
пікірлерін өмірдің мағыналы мазмұныны ашуға, түсіндіпене арпнейд. Адамдарды
мінез – ... ... ... сақтаудың жолында әдеттенуге шақырады.
Нәпсіге еріп аласудан, азуде сақтандырады: «Нарқы арзан нәпсі – жабы, нағыз
тершең ... ... айьа ... ... ... қызығу,
денсаулыққа зиян екендігін айқындай жырдайды. Бұл ... ... ... боа ... ... ... «әртүрлі хикая мен дастан жаз» (Омар,
«шайырлармен салыстырып, артында есімін ... ... ... ... ... Ал, ... ақын фәни дүниенің жалған қызыңына қазақпай,
оған алданбай, имандыоық , сабырлылық, сауап, қанағат ... ... ... ... иман атты ... ... ... сол жалын өрсең.
Секілді тағат - атан ...... жоқ ... ... ... ... ақын өмірдің өзіндік мазмұнына « Сұлтан бол сүлеймендей бұлтқа мінсең
де», «Қарабайша томар үйсең де» әрбір ... ... ... ... ... Ал, ... Шәді ақын ... дейінгі 4 ақынның
пікірдерін толықтырады. Өз ойларын , ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерді жырлайды. Ежелгі ер
дұшпаны нәпсі мұңдар бола , соны ... білу ... ... ... ... қия ... өтірік пен өсектен аулақ «шайтанның сүйер
асы арақты ... ... ... ... ... ... ертеңі үшін
көпшіліктің қызментін атқару нағыз көсемлердің ісі екенін жырлайды:
Сауапты іс – сарқылмайтын оман дария,
Қайғырып халқың үшін ... ел – ... ... ... ... тура ізденсең.
Топтық жазбаша айтыстағы композициялық құрылыстағы кезекті сөз ... ... ... ... ақындарға ортақ сөз арнайды. Алдындағы
ақындардың пікірлерін толықтыра, қорытындылай ...... ... заңджылығы . Алдыңғы бесеуіне арнап сөз жазған Моолджағали ақын
өмірдегі қарама-қарсы құбылыстар күресі майданның ... өнер ... ... ...... ... ... жардың арқасыенда өнердің ,
өнегелі өмірдің мәңгілік баяндығын табатын шындық сырын толғайды / ... ... ... тақырыптық ерекшеліктеріне орай
былайша топтастырады:
1. Дүние жаратылыс ... Адам ... мен адам ... ... туралы;
3. Жан-жануар өмірі;
4. Өнер-білім жайында.
Шынында да ақындардың дүниетану тарихтану аясында адамзат пен ... және ... ... ... ... ... табиғат
құбылыстарын жұмбақтау астарында жырлауы – бұл айтыстардың танымдық
деңгейін ... ... ... / ... ... – ақындардың халықтық ғасырлар бойы қалыптасқан
эстетикалық ойлау жүйесіне нр ... ... ... танытатын
шығармалар. Халықтың тұрмыс салттық қоданыстарында кең орын алатын құрал –
жабдықтар, заттар , қоршаған ортадағы ... ... ... ... түлік
мал, аңдар, құстар, жәндіктер т.б.) – бәрі де ... ... ... ... мен Нұржан ақындардың айтыстары ... ... ... тұрмыстық заттар.
2. Табиғат құбылыстары мен жәндіктер.
3. Адамның дене мүшелері.
4. Екі көз, ауыз, қол, екі ... екі ... екі аяқ, он ... ... ... ... жолдар.
Адам мен оны қоршаған ... ... ... ... ... ... және оны шешуге ақындар үнемі бәрін жүйелеуші, реттеуші
адамның жан жүйелік, пситхологиялық күй-жайын ... ... ... сөз арқалуындағы жұмбақ айтысында сСапарғали ұсынған жұмбақтары
осындай ойлауға жетелейді:
Теңіздің ортасында төрт арал ... зат сол ... ... ... жолда ол гауһар нұр тұтады,
Осыған жан иесі бәрі барар.
Хабарын осылардың паш ... ... ... бұлбұлы бар.
Нұржан ақынның осы жұмбақты шешу жауаптары – ... ... ... ... ... ... анық байқатады:
Нәпсі – айдаһар болғанда, гауһар – ақыл,
Нәпсі бұзып ... ме ... ... ма бұл ... бар жерде ақыл
Хабарын осылардың паш қылатын.
Сайраған бұлбұлыңыз – бұл қызыл тіл.
Бұл адамның психологиялық жай-күйін ... ... ... ... ... бағдарындағы сұрақ. Ақындардың жауаптарында кәрі
адамның жасаратынына себепкер боларлық әр түрлі шешу ... ... ... күйі ... ... ... ... осы топтық пікір жарыстыру сайысынан әдеби орта өкілдерінің де
озық дүниетаным деңгейлері байқалады.
Сөз арқауындағы ақындардың кәріліктің ... ... ой ... ... ... ... ... Әрине, адамның жан-
жүйесінің сезімдік түрлерін қабылдауында ... ... ... ... ... ... ... тұрғыдағы мазасыздық мәселесі
туады. Атап ... біз ... ... ... мен серпілістердің адам
ағзасына әсре ететін брлық жастағы адамдарға да елеулі ...... ... анық. Аталған айтысқа қатысқан ақындар ішінде Базар
Оңдасынұлы Ырысты ... ... ... ... ... жай – ... осындай дүниетанымдық жауап қайтарады:
Қартайтар аурумен, ерді уайым
Басынан кешіргендер білер жайын
Қажытқан кәріліктің апатындай
Меңдетер ... ... ... сәті ... сырқауынан,
Қайтадан жасартқаны бір Құдайым.
Қуаныш, шаттық қайтып кірген күні
Қайғысы жоқ броп кетер қарапайым.
Жасарып жас өспірім бозбаладай
Талпынған талабына жетер дәйім.
Ешқандай лажы жоқ ... ... ... ... сөз қылайын.
Демек, қайға адамды қатайтса, қуанышты жағдайлар жанның жаңаруына,
сауығуына жеткізеді.
Кейбір ... ... ... мәселелелер қисса – дастандық
құрылым тілімен жырланады. Ұсынылғн жұмбақтарда белгілі бір ... ... құра ... ... сөз ... ... астарлаулы
реалистік тағылымын ашады. Мысалы, ... ... пен ... ... ... мен ... ... жұмбақтасу,
жазбаша айтыстарының композициялық сюжеттік ... ... ... бір ... ... ... қисса – дастандық желіге құрылдған
жұмбақтау ақындық көркемдік шеберліктің көрінісі. ... ... ... ... желісіне құрылған жұмбақ дастанға арқау болған
кейіпкерлер мен құбылыстар ... ... ... адамның жаңа туғанынан
бастап жүз жасқа дейінгі өмір сапарының кезеңдері жүйесімен бейнеленеді.
Атап айтқангда, ... ... ... жұмбақтаолу мен оның шешуін
қатарластыра тізбектесек, былай боп шығады. ... «Бір ... ... ... туған бала»; «Шарбақта үш гүлі бар, бір бұлбұлы» - екі – ... ... ... ... жеті ... жолдасы бар» - жеті – он
жасында мектепке баруы; «Он ... ... ... ортасы бар» - «Бес жаста
ғылымның дәмін ... ... он бес ... - «он ... бес ... алаң ... « Он екі қызметкер бар алты жерде» - алтын ... ... әр ... он екі ... «Жиырма жігіт атқа мінген» - адамның 20
жасында жігіт боп атқа мінетіні; «Жиырма бес айдаһар бар сарайында» - ... ... ... ... ... жиыриа бес жас; «Және ... 30 ... - ... 30 ... «Бар екен 40 ... ... - ... ... ... 40 жас; «Бар екен 510 ... ... толық,
қариялық жасқа жеткен елу жас» ; «Ақ тұмсық , бәрі ... ... ... ... - ... ... шашы ... ақ тұмсықта аттандай алпыс ;
«Бар екен жетпіс арық ордасында» - барлық ағзасынан сөлі ... ... ... жас ; ... ... ... ... жатқан» - және бар
қызметінде тоқсан жігіт» -« Зынданда жүз адам бар ... ... ... ... мысал дарақ, Тоқсанда ажал екен салған қақпан», «Жүз ... адам ... ... ... бір ... ... желімен осылайша жырлаумен
шешу - әдеби шығармашылықтың тосын ерекшеліктерінің бірі. Адамзаттың өмір
сүру кезеңдерін ... ... ... тіршілік қозғалысын
физиологиялық және психологиялық ... ... ... етіп ... ... ... әдеби шығармашылық дәстүрдің өзіндік
бір қыр-сырын аңдатады.
Жүсіп ... мен ... ... айтысында да
жұмбақталатыны нәрселерді, құбылыстарды ... ... ... ... ... ... бөлімін Қуаныш ақын арыстанның
мойынын шауып, бөлек қалған басын әр алуан ... ... ... ... ақын бұл ... ... ұқсастық белгілерін
дәл, нақты суреттейді. Төбесіне қос гаухар орнатылган арыстанның басы
дегендi ... кос ... бар ... ... бастап, ұқсастық
белгiлерiне карай басқа да әрiптердiң бейнелiлiк келбетiн байқатады, сөйтiп
араб алфавитiндегi әрiптердiң таңбалану жуйесiне қарай, ... ... ... баска да әрiптердi бейнелей келе “Баймухамед ұғылы” деген сөз
тiресiн шығарады.
Тұрмагамбет пен Шәдi ... адам ... ... ... баяндауы айкын жуйелi сюжеТтiк курылыммен жьтрлауды осы Ж’сiп пен
Куаныш акын айтысынан керемiз.
Жумбактаушы Куаныш аынньщ ... ... ... нэрселерi мен
олардьщ шешуi тiршiлiк заңдылыктарын камтумен рекшеленедi. ... ... ... кешке дейiн Зiр снырдыц аягынан басына
дейiн зорга жеткенi - туу мен ... ... - ... келдi тауысiан
алыптыгы - кызыгы мол тiршiлiк дуниесi; сиырды ... ... iара iус ... алып iстердi iiгеру Зарысында жететiн гугыр ... - ... акан суды ... ... шалдыц еркеНiц сакалына паналауы. ... мал- ... ... соны олгенше медеу етуi; - сиырдыц жауырыныныц
шалдьщ кезiне тусiп кеткенi. оны жуз жiгiттiц ... мiнiп ... ... ... ... ... ... лактьтрып тастаган
сол жаУырынды арал ретiнде тусiнген бес жуз адамдыi ескердiц соныц устiнде
дем алуы - жеке адамныц да, ... де сол ... ой ... - ... ... суйреген тулкiнiц ерекетi - адамдардыц
iанагатсьтз Коцiлдерiнiц уксастыгын ... ... ... терiсiнiи бес жуз
адамдыi ескерге тумак, iшiк болганы - адамдардьщ болмашы iске ... ... ... - скер ... ... ... астьщгьт жак,
терiсiн ейелдiц сойып алуьт; - оп ... ... ... басына жартылай
гана жеткенi - адамзат анасынц гана альш екендiгiн таньтту.
Акын сез ... ... ... ала ... ... ак,ынга накты
сауалдар кояды:
Қара құс, жауырын, серке мен шал,
Жене де тулкi, бал, ана мен ... ... ... ... ... шама етiп ... ... ұсынған жұмбағы мен Жүсiптiң оны шешкендерi осы ... ... хат - ... сюжеттiк желiсiн кұрайды. Оқиғаның басталуы
- лирикалык, каһарманның таңертең түрегелген адамның анадан туылғадығы; ... ... ... ... бiр күн ... – фәни ... дүниесiнiң
есею, ержету, егделену, қартаю кезеңдерiнiң өзара жалғасқан қызыктары. Осы
арада жұмбақтау мен оны шешудiң сюжеттi желiсiндегi идеялық - ... ... ақын ... айқындалады:
Күн батқан адамзаттың қартайғаны,
Сиырдың келдi тауысып қампайғаны
Жануарды жайын жұтып жiберген,
Адамның жаны ... ... кұс ... кокке ұшканы,
Тағдыры табиғаттың қай-қайдағы. /5.203/.
Адам өмiрiнiң кезеңдерiн, тiршiлiк қозғалыстарындағы мiнез - құлық
құбылыстарын, ... ... ... - ... ... жанрының
психологиялық сипатын айқыдайды. Тап айтқанда, ақындық ой мегзеуi ... ... ... ... қара кұс. оның ... мүйiзiне қонғаны,
бiреудiң өлi, бiреудiң өз тұғырырына әлi де жүргендiгi. Ақындар ... ... ... ... ... ... ... құс дегенiңiз нәпсiң - бүркiт,
Ешбiр зат тоқтата ... ... ... ... да, ... ... қылган құлкынына бiр-ақ қылғып.
Жұмбақ айтыстың идеялық – композициялық құрылымын құрап ... ... - ... тән ... және ... ойлау,
таным кеңiстiгi. Туғаннан қартаюға дейiнгi аралықтағы талай-талай ... ... мәнi зор ... бәрiне де канагатпен қарау ... ... ... ... ... ... кетiп, оны жүз жiгiт
қайыққа мiнiп ... ... шешу ... ... ... ... өмiр ... айқын елестетедi:
Дүние - түпсiз теңiз, көңiл томас,
Кешсе де кеме жүзiп, бұзып, жарып.
“кiмде-кiм тойса да өзi, көзi ... ... ... ... жұмбақтау ауқымындағы тiршiлiктегi алыптық ұғымына берiлген
философиялық бағалаудың гуманистiк - эстетикалық ... ... алып ... анасына,
Күш жетпес ананың үш шамасына.
Түлкiнiң болса дағы терiсi ... ... ... ... аналардан туған ұл, қыз,
Сан жетпес ғылым, ақыл данасына.
Жазба айтыстар - ... ... ... ... Қазақ әдебиетi
тарихының қалыптасу, өсу, ... ... ... ... - ... Әдеби ортаның өзара пiкiр ... ... ... ... белгiлеуi - осы жазбаша айтыстар бойынша ... ... ... ... әдеби орта өкiлдерi өлең өрiмiн, сөз мағыналығын
жетiлдiруге айрықша мән ... ... ... ... ... ... кезеңдерiндегi халықтық эстетика мұраттарын ... ... ... Сөз ... ... Көлдейбекұлы, Омар
Шораяқұлы, Шәдi Жәңгiров, Тұрмагамбет 1зтiлеуов, Жүсiп ... ... ... ... жене т.б. көрнектi ақындардың жазба
айтыстарында ақындық өнрдiң шебрлiк тағылымы хақында өзара ... сын ... ... Бұл ... ... ... ... – көркем әдебиет
сынының поэзиялық үлгiсi /7.89;’.
Шығыстың классикалық әдебиет мұраларын ... ... ... ... ... ... ... өлшем, көркемдiк - сильдiк өiм
мәелелерi тұрғысынан сынайды. Бул - нағыз ... ... ... ... ақын ... ... Омар Шораяқұлымен болган
айтысында арласқан Ыбыраш деген кiсiнiң өлеңiне мынадай сын ... ... ... ... ... ... едiм бiрталайдың.
Кiтаптың я қазақтың ұйқасына,
Келмеген екiсi боп бiр ... сөз ... ... ... ... қиындысын қиқымдардың
Термесi, я өлеңiне ұқсамайды.
Қырғыз бен қарақалпақ, сарт, ноғайдың.
Бiлмеймiн орыс назымы бола қойса
Ұзынды - қысқалысы ... ... ... мен ... ... жұмбақ айтысында да
сыншылдық пiкiр осы көркем тiлдi, мiнсiз ... өлең ... ... ... акын өзi ... ... ... талаптары
тұрғысында мынадай ұсыныс, сын пiкiрiн жазады:
Аяғы бiр әрiпке байла сөздiң,
Толғау жоқ һәм осындай ... ... көр ... ... ... ... бiлдi өзi-ақ.
Секiлдi басқа әрiптi ұйқастырып,
Назым сол бiр әрiппен назым емес
Бәрiнiң аяғы “қап”, көр ... ба, иә ... ма, бул ... да сөз ... ... ... - өлең өрiмiне байланысты әдеби сыншылдық пiкiрлер. өлеңдердiң
ұйқастық, үндестiк, тақырыптық, - идеялық, көркемдiк - стильдiк ... ... өру - Абай ... ... өлең ... ... ... лирикалық өлеңдерi арқылы арнайы ... ... ... ... ... ... да жұмбақтарды шешудегi
аындық ойлылық, ал өлең сөздерін ... ... ... ... дәлелденді. Жазба айтыстарда да жұмбақтарды шешудегі ақындық
ойлылық, ал өлеңдердің сөздерін, ... ... ... ... ... жүйесi, теориялық қағидалар поэзия ... ... ... ... ... көзқарастары жүйесiнде сарапқа
салынтыны анық. айтылады. Мысалы, Ерiмбеттiц Омарға айтқан сыншыл пiкiрiнен
осы ой анық аңғарылады:
“Көрер - ден - ... ... ... ... бiзден бiлгiш, барша қазақ.
Сезiндi iлiми сарға өлшеп қара,
Бiлерсiң парасатын ... ... ... сыншылдық ойдың нысанасы - халықтың көркемдiк
танымына сай шығарма ... ... орта ... ... ету. ... тән ... өрнектермен өрiлу тағылымын ақындар ... ... ... ... Ерiмбеттiң Омарға айтқан әдеби
сыншыл талаптары осылай ... нақ ... осы ... ... ... таза ... күнде өлшенбеген нәрсе бар ма,
“Алар деп алаң болма елшемей-ақ.
Айрылар аң қуғанда алғыр құмай,
Аңшыға қарға салса, берi тазы - ақ.
Ей, iнiм, өлең ... ... ... жәй, ... бейiш, тозақ.
Көл басқа, айдын шалқар, дария басқа,
өлең де мысалдас козақ-козақ.
Карагай, қайың басқа, тал мен жиде
Тобылгы түрi ... сары ... ... - ... ... ... - этнографиялық,
тұрмыстық - салттық дестүрлi ... ... ... ... Әдеби шығарма өлеңнiң жанрлық, көркемдiк түрлерiнiң әр ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерiмен сараланатынына ұксастыруы – сөз ... ... ... ... ... елестету арқылы бағалаған ... ... ... Омар сыны - ... ... ... өрiмдерiн
қазақ өлеңiнiң өлшемдерiмен ұштастырудағы заңдылықтарды сақтауға ... ... да ... ... ... және ... үлгi
ұштасуынан туындаған баға ретiнде танылады:
“Назымды көп оқыған - өнер” десем,
сөгiпсiң көп ... ... ... соң төрт ... асырмайық,
Толғау сөз мылжың болса ұзақтамақ.
Кедiрбергенұлы Жүсiп пен Ешниязұлы Жүсiп екеуiнiң айтысында өлең
тармақтарын ... ... ... қолдануға, өлең өрiмiнiң тармақтық-
ұйқастық жүйесiн қиюластыруға байланысты әдеби ... пiкiр ... ... ... Кедiрбергенұлы Жүсiп өзiне хат жазған ақынның сөз
қолданысына үлкен сын айтады:
Азырақ, қараушы ... ... ... қате ... екi ... ретi сөз - реуi ... бейнесiндей байрақтың.
Ал, Ешниязұлы Жүсiптiң жауабы да сездердiң қолданылуындағы осындай
кемiстiктi ортақтаса түзеу мақсаттарын мегзейдi:
Екi ұят, бiр ... қате ... ... ... болған алжас.
мен “Бақ’ бiр орында төрт айтылып.
Кеткен жоқ ... ... ... ... ... былай мән тақтырма.
Ағаңның сөзi болса жазған оқас.
Сөз мағынасын, өлеңдiк өрiмдерде қолдануды сынншылық, сарабына
салып ... ... - ... ... ... ... жүйесiне тән ортақ
мұрат. Әрбiр ақынның өзiндiк сөз қолданысы - ... идея мен ... ... тән ... ... Жүсiптiң сөз қолданысқа байланысты
айтылған сынға қайтарған жауабы да уәждi, тиянақты айтылуымен ... мен ... бiр ... төрт ... - деп ... - ... оғаш.
Байқамай барған сөздiң осы” деп,
“Тарттым – деп, - таразыға ... ... ол ... олай ... де ... қара, айтай алжас,
болғанымен лебiзi бiр, мағына бөлек,
Аңдауға керек әуел, бiр ... өз ... ... ... ... оқытып аш.
Сан ердiң сөзiн сынар сарабы сол,
Бiлiмге биiк бiткен дiлуар хас.
Оларға, өзiң бiлген әркiм тәнтi.
Сiз бен бiз шайыр ... кұр атқа ... осы ... ... тамам айлапсыз деп “мұхаммас”.
Бұларды “мұхаммас” ден айтылмайды”,
Ие, назым, яки ... дүр ... ... ... эстетикалық танымдық-тағылымдық арнасы поэзиялық
шығармалардың iшкi және сыртқы үйлесiм жүйесiнiң ... ... ... ... ... белгiлi бiр әдеби бағыт, ағым өкiлдерiнiң
шығармашылық мектептiк тағылымын, сыншылдық көзқарастарын ... сөз ... ... ... әрi кеңiте, әрi тереңдете ықпал
жасағанын байқаймыз.
Жазбаша айтыстар - қазақ әдебиетi сыны ... ... өлең ... ... ... Әлем ... классикалық
үлгiлерiн оқытып-үйренген ақындар өздерi де, өзiмен ... ... ... ... ... ... сыншылдық, ұстаздық ойларын осы жазбаша
айтыстардағы пiкiр ... ... ... ... ... ... ... өлең тiлiмен пiкiр айтудағы
Абай сыншылдығымен үндес дестүр. Ақынндардың өзiн ... ... ... ... ... жолындағы сыншылдык көзкарасты ұстануы - елеулi
меселе. Осы арада бiз ақындардың жазба айтыстарының ... ... ... ... орны туралы айтылған ... ... ... дәйектеме ретiнде қабылдаймыз: “... Олар көбiнесе жазысып
айтысып отырғандықтан, және ... ... ... адам ... ... түскендiктен жазба поэзияның сiлемдерiн ғана емес, эстетикалық
сынның да элементтерiн байқап қаламыз. Шығыс дәстүрiнiң ... ... ... аңыздары, жұмбақтары араласып, оньщ шешiмiн iздеуде, сондай-
ақ өздерiнiң өнерiн сынауы да, ақындарға төрелiк айту да ... жаңа ... ғана ... ... сынының бiр арасы болып керiнедi. Ол ... аты бар ақын ... ... Iзтiлеудiң Тұрмағамбетi, Кете Жүсiп,
Таубайдың Жүсiбi, Каңлы Жүсiптердiң өзара қақығысуынан туып, әлеуметiк -
эстетикалық меселелердi қозғап ... ... ... кейбiр үлгiлерiнiң жанрын шартты түрде айтыс-
дастан түрiнде атауға болады. Себебi, жазбаша айтыстардың кейбiрi ... ... ... ... ... ... ... - ол
айтысқа қатысушылардың бiреуi арқылы жүзеге асатындығы улттық әдеби ... ... ... ... және ... ... шығармалардың бәрiнiң де
авторлығы сақталады. Мысалы. “Сегiз сал мен ... ... ... ... ... Әшiм ... жырлауымен сақталған туынды. Сондықтан, осы
туындыдағы ақындар қисса - дастанының кейiпкерлерi секiлдi болып көрiнедi.
Тақырыптыкқ - идеялық, ... ... ... бар осы ... ... тұрғысынан мынадай бөлiктерге саралап қарастыруға ... ... - ... Ботбай атты баласынан тараған Кұдайгұлұлының
Келiмбет аталығының шежiресiн, олардың әрбiр ауылдардағы, ... ... ... ... өмiр ... ... Бұл бөлімде Әшiм
сал өз ... ... ... ... ... ... байлар мен болыстардың шылауында жалшылық етiп
жүргендерiн, кепшiлiгiнiң ... ... етiп ... ... үйiм ... егiн ... ұйымдасып көп қып алар.
Бiрлесiп, мойын серiк еңбек ... ... ... ... - ... ... бөлiмiнде - автордың ауылдастарымен
бiрге бес жыл бойы Узақбай молданың ... бiлiм ... ... ... молдаға “етi - сiздiкi, сүйегi - менiкi”, - деп
тапсыратыны, молданың оқытуындағы ... ... ... көк ... ... ... – бәрi де өмiр ... сай келедi.
Молданың аса қатал талаппен оқытқан оқуының кезiнде ауылдас сабақтас Мария
деген қызға деген ... ... ... Оқып ... он ... ... Әбдiрайман әкесi бiр байға сатып жiберiп, ол ... екi ... ... ... ... ... айтылады.
Айтыс - дастанның үшiншi бөлiмiнде Әшiм ... ... ... өнер ... ... ... Салдық - серiлiк - қазақ медениетi
тарихының этнографиялық ерекшелiгiн кұрайтын дәстүр. Ақындық, әншiлiк,
саяткерлiк, ... ... - ... ... ... өнердi,
ибалық-имандылық мiнездi және т.б. алуан түрлi ... ... ... дәстүрiн ұстанушылардың тәлiмдiк-тәрбиелiк
қасиеттерi саралана қамтыла жырланады.
2.3. Мысал айтыстар.
Мысал айтыстың табиғаты өзге айтыстардан ... ... ... ... ... адам ... Айтыс жан-жануардың немесе адам мен жануардың
арасындағы тартысқа кұралады.
Көптеген ақындар еөдерiнiң айтайын деген ойын қызықты да ... беру ушiн, ... ... ... ... түрiнде жазып шығарған. “Соның
нәтижесiнде ақын өзiнiң сүйiктi домбырасымен, ... ... ... ... ... ... ... Бұл жайт бiздегi мысал
айтыстарының жеке сала болып қалыптасуына жол ашты. Табиғи бiтiмi ... тiптi ... бұл ... ... ... Сыр бойы
ақындарының өмiрiнде кеңiнен қанат жайды.” (Айтыс, 2 том.1965).
Шораяқтың Омары жазған мен қасқыр” атты ... ... ... ... уағыздайды. Айтыстағы қасқыр сұрқиялықтың, қатыгездiктiң,
нысапсыздытың бейнесiнде берiлген. Ол өзiн қуып келе ... бiр ... аман алып ... ... тап ... ... ... қасқырға оны қап iшiне тығып аман алып қалғанын айтып: “Ей, ... ... ... - деп ... ... Осы ... ... түлкi бөгет болып, ақыры қасқырдан әрең дегенде қашып
құтылуымен аяқталады. Бұл ... ақын ... да ... ... ... ... ... жазған “Көкқұтан мен шымшық” атты мысал айтыс
алтау ала болса ауыздағы кетедi, ... ... ... ... ... деген
ойды анғартады. (Ізтiлеуов Т. 1965 - 606).
Көкқұтан шымшыққа өзiнiң еңбегiн ... оның ... ... бұл ... шымшық та ашына есеп бередi. Ақырында өзiнiң қателiгiн
кеш те ... ... ... ... ... бiрлiкке ұмтылады. Айтыс
соңында ақын өзiнiң ойын:
Таманы тiршiлiктiң - бiршiлiкпен,
Сондықтан лайығы - тұрмақ ... деп ... ... бұл айтысты мақсаты - бiрлiкке шақыру, татулықты
сактау.
Сондай-ак, мұндай мысал айтыстарға “Жұманазар мен домбыра”, мен
сиыр”, т.б.айтыстарды жатқызуға болады.
Жазба айтыстардың композициялық ... ... бiрi ... ... жырлануы. Бұл насихаттық - дидактикалық бағдардағы
ойды тереңдете, кеңейте жеткiзу үшiн колданылатын ... ... ... ... ... ... деңгейлерiн салыстыру
себептерiне байланысты қолданылады. ... ... - ... ... ... - ... ... хақындағы ақындардың адамгершiлік
көзқарастарының да тайталасы. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... аралық-басалқы сез айтуға
алты ақын қатысқан жазбаша айтыстарында осындай мысал - хикаяттар ... ... ... желi ... ... себебi - Жүсiп
Кедiрбергенұлының Нақып Кенесарыұлына ақындықпен - ... ... ... ... ... ата-бабалық дәстүрдi
тұтынуын ұстануға шақырған кеңесi:
Әркiмнiң атасының мирасы бар,
Хас әулет ... ... ... қара ... ... сiздi ... әулет үшiн.
Қожа әулетiнен екенiн айтып, ақындыққа әуестенгенiн оюды ұсынған
Жүсiп Кәдiрбергенұлының ... ... ... жауаптары, одан кейiн әрi
карай Жүсiп Ешниязұлының ... сөз ... ... ... ... ... - берi ... келе жетi жылға (1908-1915) созылған бұл
айтыстың шығармашылық табиғаты тектес ақындық ... ... ... тән қозғалысты аңғартатыны байқалады.
Мысал - хикаятты сөз арқауына алу - ... ... ... - ... ... күшейте түсетiн эстетикалық,
сыршылдык, тәрбиешiлдiк мұрат бағдарындағы көркемдiк тәсiл. Мысалы, Жүсiп
аттас осы екi ақынның ... ... ... танытатын сапалық
қасиеттердi сарапқа салуда, бағалауда ... ... ... анғартатын
мысал - хикаяттар жырланады. Кедiрбергенұлы Жүсiп ... ... бос ... ... уғындыру үшiн қолданған хикаятта шағал
(шакал) - шиеберi атты аңның бояушының зауыиына түсiп, неше ... ... ... тоғайдағы арыстанды, жолбарысты, абыланды таңғалдырып,
оларға өзiн ... ... ... ... соң ... ... ... жерге,
– дедi - мен, кек тауысы паки даният (таза данышпан).
Ақын осы алдауға сенген аңдардың бәрiнiң шағалды ... ... ... ... ... ... ... тартып үлгi бергесiн жазасын
тартқанын мысалдама ретiнде ... ... ... қай iсте де әркiмнiң
өз елiн бiлiп қимылдауды, “Әлiңдi бiл, Аяз” ұлағатын мәңгiлiк ұмтпау.
Ал Жүсiп Ешниязұлы жырлаған ... ... - ... ... ... ... ... өзiне де сыншыл көзбен карай ... ... ... мысал-хикаятта бiр патшаны Сақыпжамал атты жалғыз баласының
жұлма - мерез ауру ... ол ... ... үшiн ... жейтiн әдетiнен
арылу керектiгi молдалардың кiтап ашуы ... ... ал ... бала
құрма жейтiн әдетiн қояды, бiрақ патша өз тапсырмасын бiрден ... ... ... ... ... Ал, шайқыны аузымен айтылатын
ғибрат - өзiнiң де патшаны тапсырмасын ... ... ... ... ... ... өзi ... әдетiнен езге бiреуге тиылуды сұрағының
орынсыздығы ... ... ... ... едi өз ... сол ... жеп осы ... отыр едiм,
Беруге жарамадым мен ғибрат.
Тоқтатып құрма жеудi, қойып өзiм,
Балаңа барып бердiм мен мәслихат.
дегендей: “Сен отыр да, өзiм ... - деп, - ... мен ... ... ... - ... ұстаздың әуелi өзiнiң жеке
басының үлгiлi болуын қатаң қадағалауы. Ерiмбет пен Омардың ... ... ... ... кiшiк ... деген даналық сөзiн тереңдете ұғындыру үшiн
үлгiлi мысал - хикаят алынады. ... ... ... ... ... ... ... таяқты ат қып мiнiп шауып кiрiп, патшадан сескенбей
“Ей, сұлтан, аулақ жүр, бiздiң ... - деп ... ... ... ... неге ... сұрағандағы баланы қайтарған жауабынан
өткінші осы ... ... ... ... ... ... болса мынау, қабiрің анау
деп бала сiлтедi орын ... ... ... ... ойлап беiюм ишараттан.
Кейде акындар сайысында мансапкорлык, билiк таласы ушiн болган
ислам тарихындагы оiигалар да ... ... ... ... екi
аймакггагы ататектiк-еулеттiк ауылдардьщ атынан акындыказаматгык ... Омар ... пiкiр ... Ерiмбет акын еткен тарих
шайкастарымен салыстыра корс етедi:
Таласты патшальткка Мағауия,
Арыстанга жәһит қылған Әлидей-ақ,
Мәнiсiн ... кiм ... ... ... Үсендей-ақ.
Осындай осал iстер болды бурын,
Ол женге уксамайды, бiздiц сля.
Осы айтыста Ерiмбет ақын адамдарды арам ... ... ... ... адал ... ... бәрiбiр адалдыкты
тұғырына көтерiле алмайтьшына байланысты Бағдаттағы шайiiы Женейiт ұстаз
бен жалған кейiпке енген әзәзiлдiң огшкiрт ... ... адам ... ... он екi жыл ... қол ... ... атқарса да,
қорытындысын бәiбiр еңбегi күйiп сонша болып мазақ” болған қалпы реалистiк
таным ... ... Бұл ... ... тұжырым ғибраты - сырттарын
каншама бүркемелегенмен ... ... ... iшкi жан-дуниесі ел
ерiнiн мәңгiлiк өзгермейтiнiн, шындық сынағынан өте алмайтынын дәлелдеу.
Жазба айтыстарда қазақтың ұлттық, ... ... ... ... де ақындарды сөз арқауына алынады. Қазақ елiн ... етiп ... ... хандардың, билердiң атқарған қоғамдық-
әлеуметтiк қызметтерiне азаматтық, қайраткерлiк козқарастар тұрғысында баға
берiледi. Бұл - бiр әуендес ... ... ... өкiлдерiнiң халықты
қалыптасуы мен болашақтағы сақталуын ойлаған қамқор ... ... сап мен аты ... ... ... ... ... тағылымды көремiз:
Үш жүздiң баласынан үш би шығып,
Басында Күлтөбенiң кеңесiптi.
үлкенi - Үйсiн Төле Ұлы жүзден,
Орта жүз Қаздауысты Казыбек-тi.
Алшынның Ойтекесi - Кiшi ... ... асыл ... ... - хан, ... - бек,
халқына бұл түрлi айтқан өсиет-тi.
Қарадан хан болмайды, қарга - сұңқар,
Қарадан хан болса жұрт бөлер”, - ... ... ... ... көп халайык “мақұл” дептi.
Iзденiп тайпа төре, әулетiнен,
Тәукедей хан сайлаған ақсүйектi.
Бұл - ХУIII ғасырдың бас кезiндегi Қазақ ... ... ... ... - ... ... ... айтыстардың
тарихилықты ұстанған көркемдiк шешiмiнiң елтанушылык ... ... ... ... ... ... елінің өзiндiк төл тарихына қатысты
осындай деректердi мол кiргiзе отырып, жатжұрттық басқыншылық, отаршылдық
пиғылдағы Қоқан, Хиуа ... ... ... ... де ... ... даңмұрынның аталған айтыстағы пiкiрiнiң тарихи шындығы
анық:
Алжасып Қазақия, ... ... ... ... ... ... сексен жылдай қазақ жұртын,
Деуiрiн Николай да дүрiлдеттi.
Талаңға хақ ... ... ... ... ... ел ... ... келгей-дi”
– деп тiлеймiз жаратқаннан бiз тiлектi.
Қазақ елiн отаршылдардан сақтау жолында күрескен халық батырлары ... ... ... арқауы. Шораяқұлы Омар мен Ерiмбет Колдейбекұлының
айтысында екi ақын да пiкiр сайыс ... елге ... ер ... ... ... Омар ... ... қылып патшаға қас,
Қиратып халып дұшпанын, зар жылатқан.
Ол ердiн рухына сансыз рахмет,
халықтың қамқоры үшiн қылыш ... орны ... рухы ... ... қаза ... сол ... империясы үшiн кауiптi тұлға болған ... ... айту ... ... кейiнгi ұрпактардың
азаматтық, отаншылдық, уүлттық көзқарастарын оятуға ықпал жасайды. Омармен
айтысу ... ... ақын да ... ... ... ... жағына
назар аудартады:
“Жанқожа - жау болады” - дегеннен сон,
жанарал ок жаудырды кәрi шалға-ақ.
Сол ... ... алты ... ... да ... ... ... айтыстар - өзара пiкiр, кезқарас салыстыру ... ... ... ... ... хандарды, билердi,
батырларды өнеге тұтуды, құрметтеудi басты назарда ұстай ... ... ... өнегелi тұлғалардың ... ... ... ... ... ... айта отырып, ақындар нағыз
жақсы ... ... ... ... ... да ... ... жырларын да қоса өредi. ... ... сал мен алты ... ... ... пiкiр ... ... өлеңнiң тәрбиелiк
тағылымы осындай:
Жаксы - ол шамшырақ ... би ... ... ... басы туған ләзiм емес,
Ағаны “алыста” дел ұмытпағы.
Саламат сабырлы ер, iсi ... ... ... ... жаманменен парқыт басқа
Жаманнан бұзылады нарық-тағы
Кәр қылмас қайткенменен нәмарт сөзi,
Көрсеткен тек пiкiрден құлык-тағы.
Сумандап суда шортан не қылады,
Наһанға ... ... ... суи ... мұз ... көңiлiн ерге керек жылытпағы.
демек, жазба айтыстардағы пiкiр - сайыстардағы пiкiр - сайыстар ... ... ... ... ... iрi мiнез, адамгершiлiк мiнез-
құлық қасиеттерi бәрi де сөз ... ... Бұл - ... ... тән ... дәстүрдiң эстетикалық көзқарастар ... ... тiл ... сан ... ... жазбаша
айтыстарда орнымен қолдануды дәстур өткен. Әсiресе, ХIХ ғасырдағы, ХХ ... ... ... ... композициялық ... ... ... ... шеберлiк деңгейiнен мол хабар
бередi. Ақындық тiл өрнегiндегi құбылту академик ... ... тура ... емес, бұрма мағынасында қолдану”, шындықты
бейнелеп, кейде тiптi пернелеп ... ойды ... ... тiптi ... айту ... Осы ... айтыстардың көркемдiк табиғатынан
көбiрек танылады. ... ... ... ... ... көздерiнен
құралған осы жанрды әдебиет атын лайықты көркемдiк сипаты ерекшелендiрiп
тұрады. Сөздердiң көп ... тура және ... ... ... ... ... ... архаизмдік жаңа сөз, оқшау тiл,
идиомалар, ... ... - берi де ... ... ... ... бейнелiлiк нақыштары.
Жазба жұмбак, айтыстар ақындардың қоршаған табиғат құбылыстары
мен ... ... ... ... ... мазмұнын қамтиды.
Ақындық, дүниетаным сынағы жұмбақталу мазмунында ақындар өмiрдегi жұп, егiз
құбылыстарды жарыстыра, ... ... ... мегзеуге,
топшылауға құрылған жұмбақ, айтысу, шешу мазмұнындағы жазба айтыстарда
логикалық ... ... ... ... ... ... ... жұмбақталатын құбылыстардың өмiртанушылық маңызын арттыру үшiн,
халық, әдебиетiндегi мақал - мотелдердi, қанатты ... ... да ... ... ... ... әдеп, нұсқа есiткенде,
солайша үйренiп ең тәрбияттан.
“Коңiлдiң айтар сыры”
ден мәшһүр қалынған сөз ... ... - ... молдаң деген осы
(Шораяқты Омары мен Таубайдың Жүсiбiнiң айтысынан).
2. сез ұласар деп - перденi ашса”,
деген бар: “Еңбегi ердiң еш ... ... ... белден қазса”.
(Омар мен Нұрмахан айтысынан).
4. Бар нақыл: “Инелiктен соқа ... ашар - ... ... ... ... сөз: “Асыл тастан, ақыл жастан,
Өтедi сөз сүйектен, таяқ ... пен ... ... ... алма ... құба ... қай ... қара тiлмен.
Қамыста қарсақ жортпас қалың бүкше,
Есiл сөз, ерге бiткен тиянақсыз,
Сарапта, салмағы жоқ бiр ширекше.
(Шокей сал мен алты ... ... ... де ... ... ... ... жетер
межелерi туралы оқырмандардың түсiнiгiн тереңдетуге, кеңейтуге септiгiн
тигiзедi. ... ... ... ... ... ... ... жактарын көркемдiк таным аясында айқындала түседi. Ақындар
теңеулердi қолдану ... пiкiр ... ... қарсылас ақынның мiнез-
құлқын, адамгершiлiк тұлғасын бейнелеудi мақсат ... ... ... ... ... жетсең”, “Бiраз жыл Қарабайша томар үйсең”, ... өмiр ... ... ... ... бiр ... ... “Iзiме
неге түстiң сауысқандай”, (“Шәкей сал мен алты ақын”), Ендi жат жарғанаттай
жер жастан да, дауысыңды құрбақадай ... - ақ” ... пен ... т.б.
Жазбаша айтыстардағы құбылту арқылы сөз арқауына алынатын тiршiлiктегi сан
алуан құбылыстардың танымдык, ажарын, сөздердiң айрықша екпiндi, ... ... ... ... тербиелiк – тәлiмдiк қуатпен жеткiзуге күш
салынады. Көбiнесе құбылтудың ауыстыру үлгiсi жиi жолданылады. ... ... ... мен құбылыстардың реалистiк мағыналарын тереңдете,
танымдық есерлiлiгiн күшейте түсу ауыстырулардың халықтық ... ... ... ... “Нарқы арзан непсi - табы нағыз тершең”,
“Сауапты iс - ... оман ... ... ... өмiр ... айтысы”)
және т.б.
Корытын ды
Казаi эдебиетiндегi жуздеген, тiптi мьщдаган жылдыi ... ... асыл ... - ... ... даму ... ... ерекшелiгiн,
менi мен мацызы, казак дебиетi тарихындагы орны жайлы тужырым, ... ... ... ... ... ... Х.досмухамедулы,
А.Байтурсынов, М.ёуезов, С.Сейфуллин, ... ... ... ... ... К.Жумалиев, Ы.Дуйсенбаев,
Х.Суйiншеллев, Р.Бердiбаев, М.Жармухамедульт, а.дербiеалин, М.Магауiш,
М.Жолдасбеков, О. Кумiсбаев, ... ... ... ... С .дерiбайулы, тагы баска галымдарымьздыц
ецбегiнен табамыз.
ХIХ гасырга шейiнгi айтыстарда авторы болган, тарихта ... ... ... тарихы елi бiлмейдi жене бiлУ мумкiiiдiгi киын. ... ... ... ... ... кай ... алсак та, кагаз ... ... оте аз. ... ... жырау, Асал кайгы сьщылды
ертегiге айналган бiрлi - ... акын ... ХIХ ... ... ... ... де аты тарихта сакталмаган. /12.143/.
М.Оуезов 50-жылдардагы бiр ... ... ... мен ... бас ... ... ... акындарыньщ жаллы саны 140, буган таза
айтыс акындары кiрмейдi”, - дейдi. Бiздiц казiр ... ... 60-70 тен ... Бул ... ец коп ... ... ец коп
дамыган тусы ден журген ХIХ гасыр поэзиясыньщ езi бастапкы мол ... ... жок, ал ... ... бiр кездегi улкен поэзияныц ... ... ... соз. ... ... ... мiне, осы. Буган орыс
акындары бiр кезде ... суы ... ... сез ... ... ... Улкенбай, Наурызбай сияiты ез кезiнiц ... ... ... - бiр ауыз ... сакталмагандыгын коссак., тптi ХIХ
гасыр поэзиясыныц бiздiц тусымызга мулдем аз ... ... ... ... ... ... бiр ... бiрi
ретiнде осындай айтыс енерiнiц езгеше басым орьш алыл, айтыс ак.ындарыныц
орасан коп шыккандыгын ... жен. ... ... ... ... ... Жанак, пен Шеже, Орынбай мен Тубек, Бактыбай мен Сакау, Бiржан мен
Кемпiрбай, Кешiмбай мсп Айсулу, Тоюкан мен ... т.б. сн ... ... ... су ... ... аггары кезiнде-ак. казаi
даласына ... ... ... ... ... калмагандьщтан,
казiр бiз ХУI-ХУIII гасырлардыц акындар айтысын бiлмеймiз, деректер жок.
Бiрак сол гасырларда да ... мол ... ... - ден ... ... бар, аталмаганы бар, ХIХ гасырдагы iрi айтыс ... ... ... дейiнгi айтыс енерiн ете жаксы бiлдi жене ... ... оз ... сеггi жалгастырды. ХIХ гасыр айтыс акындарыныц
шьигармашылыгьшдагы халыктык, улгггык, ... ... ... ... торкiндерiн езiнен бурынгы айтыс енерiнен альш жагггы.
Халык ауыз едебиетiнде езiндiк ерекшелiктерi ... мол, ... бiрi - ... ... казактыц тел сезi, желден айтысу, сез жарысы,
пiкiр ... ... ... ... ... ... ... негiзiнен
шешендiк енер, езара куй тартысу, кезектесiп ... ... ... ... ... Муньщ кайсысын алсак та тапкырлык пен алгьтрлыкты,
киыннан киыстырар шеберлiктi ... ... Ерте ... ... халкы “енер
алды - кызыл тiл” деп сез енерiн кадiр тутып ... оньщ ... ... ... мол ... айтысына ерекше мен берген. Айтысты езiнiц рухани мол
емiрiнiн ... ... ... асыл ... ... ... оуынга
жалгастырып, улгi етiп отырган.
Казак айтыстарыньщ жеке жинак, болып та, ... ... ... узiндi куйiнде де басылып жарык, керуi ХIХ гасырдьщ екiншi
жартысынан ... ... ... ... ... ... едебиетi
нускалары жинагын ерекше атаган жен. Ол осы ... ... ... ... ... ... ... отырьш, “Узаткан к,ыздьщ елецi”,
деген тарауда сондай-ак. “К,айым елец” деген атпен “Жанак пен ... ... мен ... ... “, ... пен ... к,ыз “, мен ... ал жумбац деген белiмде к,ыз бен жiгiттiц жумбактасу айтысын
алгаш рет орыс ... ... ... бастырды. Бул шыгармалар жыршыныц
айтуынан еш езгертiлмей басылуы жагынан да туцгыш рет жанрлык ... да ... ... ... ... ... ... жанрлык,
ерекшелiктерiн кец к,амтып зер’ггеудiц болашагы улкен. Шайырлык, - ... ... ... ... ... жене жазба к,алпымен жарыса
дамуындагы едеби - фольклорлык осы ерекшелiгiнеi-i дiэстур мен жалгастыктьщ
талай сырларын танитынымыз ... ... ... ... ... ... танытатын жазбаша айтыстардьщ ерекшелi
ктерiне бьглайша тиянактап ... ... ... ... - лгггык. сез енерiнiц елемдiк эдебиегггегi
эпистолярлык жанр ... ... етiн ... улгiсi.
Жазбаша айт ыстар - поэзияныц фолькл орл ьтк ... ау ызша ерi ... ... ... ... ... ... ауысу процес iндегi
аралык. децгейдегi шьтгар гал ар. Авторлык. ... ... ... кецiл-куй сарындары жазбаша айтыстарда мол орын
алады.
2. Акьтндардьщ жазбаша ... ... жене ... ... деректi жене дереКсiЗ заггардыц берi кiредi. Адам мен оны ... ... ... ... ... ... ... отырып,
философиялык - дуниетанымдык. ойлар айтылады. Адам жене ол жасаган ... ... оку ... гылым игеру - берi де жумбактау аясын курайды.
3. Жрiбаi аййiыстардыц композициялыц - ... ... ... ... бiр ... ... к.ура жырлау дестурi де бар.
Кобiнесе, адамзаттьщ гумырнамалык, ... ... ... ... ... ... пайымдаулары сараланады.
4. Жазбаша айпгыстар - шыгармашылык. багдарлары ундес белгiлi бiр ... ... ... ... ... ... Эуелде жумбак усыну мен
шешу нысанасы ... пiкiр ... ... ... ... ... орiм, ... уйкас меселелерiне байланысты озара
сыншылык, ... да ... ... жазбаша айтыстар - ак,ындык. ортаньщ
едебii ... ... ... ... к кур ... ... айтыстардьщ кейбiр улгiлерi к,iiсса - дастаi-i жанр калпында
танылады. Ягни, топтык, жазбаша айтыска катыскан бiр ... сол ... ... ... ... ... коркем едеби кейiпкерге уксата
жырлаы дестур болып калыптаскан.
б. Жазбаша айтыстардыц композициясына мысая - ... ... ... ... ... хал ык.тар тар ихы, адамгершiлiк-имандьилык
муратгары хак,ындагы ... ... ... ... ... Iуран
кiтабы, пайгамбарлар мен сахабалар, окымысты молдалар мен имамдар хакында
болып келдi. Сез ... ... ... аркылы имандылык. тербиес
i у агыздалады. Сонымен ... ... ... хандардыц, билердiц,
батырлардьщ, окымысты ак.ындардьщ онегелерi унемi назарга алып жырланады.
7. ... ... - ХIХ ... мсп ХХ ... ... ... даласы ушiн
букаралык - ацпараiтык байланыс iызметiн де аткарган. Екi жене сдан да ... ... хат ... ер ... ... шыгармаш ьыьтк
байланыстарын дамытуга, оны халыктьщ басьим ... ... ... мумкiндiк жасаган. Сондыктан, акьтндардьщ пiкiрсайыстарына б
елгiлi, кернектi ... ... ал кы с оз ... ... ... ... жазбаша айтыстарыиiда бейнелеу, коркем кестелi сездер,
мак.ал-метелдер, канаты ... ... ... Жазба айтыстарда азактьтц
дестурлi он бiр жене жетi-сегiз буьшдьтк елец ерiмдерi сакталады, ... ... ... ... ... ... ... жанр турi болып саналатын жазбаша айтьтстар - ... ... ... ... ... ... рухани медениет
казынасы.
Акындардыц жазбаша айтыстары - ёлемдiк одеби процестегi хатпен
жазылатын ... ... ... ... ... Эдеби
шыгармашылык психологиясындагы киялдау, елестету, болжалдау, ... ... ... ... ... жене т.б. сан алуан
сапалары жазбаша айтыстар - авторлык поэзияныц ул’ггык мазмуньш ... ... ... бул ... ... да, ... да жырлаушылар
нагьтз хальтк акындары атауымен оз ултыныц санасына ... ... ... - ... зор ... ... Улттык
лоэзияньщ елец тiлiмен жазылган дидактикалык, - философпялы пiкф жарысы
жене едеби сын ... ... ... айтыстар кец канат жая алатьтн
шыгармашьтлык дестур стилi iзiмен дами алар едi. Р.Бердiбаевтiц осы ... ... ... жазбаша айтьтстардьп-i бугii-iгi ... ... пен ... арас ын ... ... ... ... айк,ьтн елестетедi: “Жалпы ... ... ... уйьтмдастьтру, оньщ жаца мумкiндiктерiн аIпу ... бар ... ... ... ауыз едебиетi мен ... ... ... iщмти алады, омiрдiд сан алуан сауалдарына оз ... ... ... газет, журнал аркьилы сан мьщдаган оiушыга дер кезiнде
жетедi, журтшыльщ пiкiрiн тугызады.”
Сонымен, бiз ... “ХIХ ... ... ... ... ... бiтiру жумысымызды корыта келгенде айтарымыз, халык ... ... ... ... дам ... бэрiнде де
негiзгi керкемдiк арна калпында болды. Коркем дебиеттiц ... ... ... шыгармаларьшыц эстетикалык багдарларынан есiп-онiп дамыды.
Бул - елемдiк соз ... ... ... ... ... ... улггьщ дестурдi iзiмен осылайша жалгасып, дами бередi.
Корнектi казак акыньт Обу Сорсенбаев: “Кещеге ... ... ... ... ... ... жок, тарихымыз тек Кецес ... ... ... ... болмаган, мал соцында ка-iгып журген
жабайы, мецiреу хальщ едiк, тек улы орыс ... ... гана ... жойылып кетпей аман сакталдык, ... ... ... бiздi ... ... ... деп келдк. Казаi хндарыныi-i берi
жауыз, канiшерлер, казак жырауларыньщ бэрi ... ал ... бэрi ... ... ... халык. камкоршысы ... Бiздi ... ... (13.6). - дел ащы да ... ашына
жазганындай, откенiмiзге бугiнгi туелсiз ел уланыньщ козкарасы ... бага ... кун ... көрсеткіштері
1. Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы. Ана ... 1991. ... ... ... Алматы: Жазушы, 1965.
2. Күмісбаев Ө. Терең тамырлар. Алматы, 1994.
3. Әуезов М. Таңдамалы., Қазақ энциклопедиясы. 1997. – 512 ... ... Р. ... ... Алматы., Қазақстан. 1980.
5. Айтыс. Алматы., Жазушы. 1965. 2-том.
6. Нұрғалиев Р. Арқау. 2 томдық ... ... ... ... ... 576 ... ... Л. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми атағын алу
үшін дайындалған диссертация. Астана. 2001.
8. Айтыс Алматы., Жазушы, 1965. ... ... С. Сөз ... саралап. Алматы. 1999.
10. Жармұхамедов М. Айтыстың даму жолдары. Алматы. Ғылым. 1976.
11. Қабдолов З. Сөз өнері. Алматы. Ғылым, 1985.
12. Байтұрсынұлы А. ... ... ... Ә. ... мен ... ... – Алматы: Жазушы, 1995, – 271
б.
14. Валиханов Ч. Собрание сочинений. Т. 1. – Алматы: 1961, – 427 б.
15. ... М. ... ...... Ана ... ... ... М. Айтыс өнері. Алматы: Қазақстан, 1989.
17. Жармұхамедұлы М. Қазақ поэзиясындағы айтыс ... тегі мен ... ... ... ... ... алу үшін ... А, 2001.
18. Жармұхамедов М. Жыраулық поэзияның даму ерекшеліктері. – ... ... ... ... В.В. Народный героический эпос. М: Ленинград. 1962.
2. Жұмалиев Қ. ХҮІІІ-ХІХ ғасырлардағы қазақ әдебиеті. – Алматы: Мектеп.
1967 . – 435 ... ... Ә. ... ғасырлардағы қазақ поэзиясы. – Алматы: Ғылым,
1982.
4. Досмұхамедұлы Х. Аламан. – Алматы: Ана ... ... ... С.Ә. ... ... айтысы. Филология ғылымдарының кандидаты
ғылыми атағын алу үшін дайындалған диссертация. А. 1997.
6. Ерте дәуірдегі қазақ әдебиеті: (Зерттеулер). – ... ... 1983. ... ... ... Т. Қазақ әдебиетінің арғы төркіні және дәстүр жалғастығы.
8. «Қазақ әдебиетінің ... ... 1 т. ... ... Қазақ әдебиетінің тарихы. – Алматы: 1960, 1-том. ... С. ... ... ... мен ... сипаты. – Алматы:
Ғылым, 1979.
11.Қоңыратбаев Ә. Қазақ фольклорының ... ... Ана ... ... ... М. ... ... ақындық дәстүрдің даму
ерекшеліктері. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу ... ... А. ... Т.Ә. ... эпосының этникалық сипаты. Филология
ғылымдарының кандидаты ғылыми ... алу үшін ... А, ... Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана ... – 17 ... ... М. Қазақ тарихының әліппесі. – Алматы: Қазақстан, 1995. –
205 б. ... ... ... ... ... Оқу ... – Алматы:
Қазақ университеті, 2001. – 467 б.
16. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – Алматы: Ана ... – 176 ... ... М. ... сарыны. – Алматы: Жазушы, 1968.
18. Мағауин М. Қазақ хандығы дәуіріндегі әдебиет. – ... Ана ... ... Қ. ... өлең // ... ... Филология сериясы. 2001,
№ 14. 65-б.
20. Мұқанов С. Қазақтың ХҮІІІ-ХІХ ... ... ... – Алматы: 1942.
21. Радлов В.В. Алтын сандық. –– ... ... ... Ә. ... ... Алматы. Қазақ универсиеті, 1991.
23. Уәлиханов Ш. Таңдамалы. – ... ... 1985. ХІХ ... қазақ
поэзиясы. – Алматы: Ғылым, 1985.
24. Тарақов Ә. Өлең-толғаулар және ... ... ... ... Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған ... ... ... Тебегенов Т.С. Ақындар поэзиясындағы фольклор мен әдебиет дәстүрі.
Филология ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ... А. ... ... Т.С. ... ... ... 1999.
27. Тілепов Ж. Қазақ поэзиясының тарихилығы. Алматы. 1994.
28. Сейфуллин С. Шығармалар. ҮІ т. – Алматы: 1964.
29. Сыздықова ... ... ... ... ... тарихы. –
Алматы: Мектеп, 1984. – 246 б.
30. Ысмайылов Е. Ақындар. – Алматы: ҚМКӘБ, 195 ... ... Б. ... ел ...... ... 1995. – 356 б.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 50 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай өлеңдеріндегі кірме сөздердің қолданылу ерекшеліктері мен мағыналары8 бет
Н.А.Аристовтың «Түркі халықтары мен тайпаларының этникалық құрамы туралы жазбалар мен олардың саны жөніндегі мәлімет» атты еңбегіндегі түркі тайпалары13 бет
Ш. Бейсенованың «Сүзгенің соңғы күндері» хикаятындағы лиризм мен психологизм. Ш.Мұртазаның «Ай мен Айша поэмасының» көркем тілі12 бет
ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиетінің тарихы, зерттелуі11 бет
Қазақтың ХІХ ғасырдағы мал шаруашылығы36 бет
1.Руникалық көне түркі жазба ескерткіштері. 2.Түркітанушы қазақ ғалымдарының еңбектері11 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет
18 ғасырдағы қазақ әдебиетінің даму жөніндегі сипаты18 бет
19 ғасырдағы реформалар13 бет
19-20 ғасырдағы Қазақстан баспасөзі81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь