Маңғыстау фразеологиялық ономастикасы: адай этнонимі

Қазақ поэтикалық ономастикасын этнолингвистикалық тұрғыдан кешенді зерттеу – ұлттық сипатты айқындаушы лингвомәдени көрсеткіштер. Қазақ тіліндегі поэтонимдер, жалқы есімдер қазақ танымында өз әлемін құрап, сол әлемнің тілдік көрінісін бере алады, әртүрлі қаламгерлердің не белгілі бір автордың туындыларының идеялық мазмұнын байланыстырушы рөл атқарады.
Ономастикалық фразеологияның этимологиялық қайнар көзі жан-жақты сан қырлы бастаудан: мифтер, аңыздар, әдеби персонождар, тарихи оқиғалар, нақыл сөздер, тіпті ауызекі қалжыңға айналып кеткен әзіл-оспақ сөздерден де көрінеді. Тұрақты тіркес құрамындағы жалқы есімдердің, антропоним, этнонимдердің уақыт өте келе нақтылық мағынасы солғындап, біртіндеп жоғалып, абстракт мағынасы, яғни жалпыға өту тенденциясы байқалады.
Мақаланың зерттеу нысаны ретінде 362 әулиелі жер – Маңғыстауды алып отырмыз. Маңғыстау – бұл тек қазақ халқына қатысты тарих беттері емес, өз кезеңінде ноғайлар түтін түтетіп аруақтарын жерлеген, түркімендер Отан еткен, қалмақтар жерін жайлаған, Хиуа хандығы “меншігім” деп көз тіккен бірнеше халықтың біте қайнасып өмір сүрген мекені. Бүгінгі күні бұл аймақ – республика үшін маңызды экономикалық шикізат орталығы болса, өткен дәуір өрлеуінде халықтар конфедерациясының ядросы ретінде тарихтан өз орнын алып, бірнеше дала халқына баспана болып, талай соғыстарды басынан өткерген ноғай-қалмақ-түркімен-қазақ этномәдени бірлестігінің рухани бесігіне айналған өлке.
Маңғыстау өзімен өзі бөлек жатқан өлке болғанмен, жан-жағындағы елдермен мәдени байланысы күшті болған, атақты Жібек жолы да осы жақтан өткен.
Маңғыстау қойнауы қандай бай болса, бұл өңір адамдарының да жан-дүниесі сондай ерекше аймақ. Сөз құдіретін түйіндеп өткен ақын-жыраулары, әуелетіп ән салған «жеті қайқы» әншілері, күмбірлетіп күй төккен күйшілері, ауыздыға сөз бермес шешендері, жауырыны жер иіскемеген палуандары, кенезесі кепкен құла түзден су тартқан құдықшылары туралы ақиқат пен аңызға бергісіз талай-талай сөз қалған ертеден. Құлан жортқан ұшы-қиыры көрінбес даланың рухани байлығының материалдық игіліктен де асып түсетінін біреу білсе, біреу білмейді ғой.
1. Өмірбай М. Мәтжан би. –Алматы: «Үш қиян», 2003.
2. Жұмалыұлы Ә. Адай билері айтқан. – Алматы: «Нұрлы әлем», 2004.
3. Көшімова Б. Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі. – Алматы: «Нұрлы әлем», 2010.
4. Қондыбай С.Маңғыстау-нама. – Алматы: «Арыс», 2006
5.Төлеуғалиұлы Б. Адай тарихы сыр шертеді. – Алматы: Өлке, 2007.
        
        МАҢҒЫСТАУ ФРАЗЕОЛОГИЯЛЫҚ  ОНОМАСТИКАСЫ: АДАЙ ЭТНОНИМІ
Қортабаева Гүлжамал Қортабаева
Шет тілдер және іскерлік карьера университеті
Шығыс тілдер кафедрасының ... ... ... ... ... ... ... кешенді
зерттеу – ұлттық сипатты айқындаушы ... ... ... ... ... ... қазақ танымында өз әлемін құрап, сол
әлемнің тілдік көрінісін бере ... ... ... не белгілі бір
автордың туындыларының идеялық мазмұнын байланыстырушы рөл атқарады.
Ономастикалық фразеологияның этимологиялық қайнар көзі жан-жақты сан
қырлы ... ... ... әдеби персонождар, тарихи оқиғалар, нақыл
сөздер, тіпті ауызекі қалжыңға ... ... ... ... ... ... ... құрамындағы жалқы ... ... ... өте келе ... ... солғындап, біртіндеп
жоғалып, абстракт мағынасы, яғни жалпыға өту тенденциясы байқалады.
Мақаланың ... ... ... 362 ... жер – ... алып
отырмыз. Маңғыстау – бұл тек қазақ халқына қатысты тарих ... ... ... ноғайлар түтін түтетіп аруақтарын жерлеген, түркімендер Отан
еткен, қалмақтар жерін жайлаған, Хиуа хандығы ... деп көз ... ... біте қайнасып өмір сүрген мекені. Бүгінгі күні бұл ... ... үшін ... ... ... ... болса, өткен
дәуір өрлеуінде халықтар ... ... ... ... ... алып, бірнеше дала халқына баспана болып, талай соғыстарды басынан
өткерген ... ... ... ... ... өлке.
Маңғыстау өзімен өзі бөлек жатқан өлке болғанмен, ... ... ... ... ... атақты Жібек жолы да осы жақтан
өткен.
Маңғыстау ... ... бай ... бұл өңір ... да ... ... ерекше аймақ. Сөз құдіретін түйіндеп өткен ақын-жыраулары,
әуелетіп ән ... ... ... ... ... күй төккен күйшілері,
ауыздыға сөз бермес шешендері, жауырыны жер иіскемеген ... ... құла ... су тартқан құдықшылары туралы ақиқат пен аңызға бергісіз
талай-талай сөз ... ... ... ... ... көрінбес даланың
рухани байлығының материалдық игіліктен де асып түсетінін біреу білсе,
біреу білмейді ғой.
Қасиетті ... ...... ... ... куә ... киелі
мекен. Маңғыстау билерінің бейнелі оралымдардарда әзіл-сықақ көп. Соның
көрінісі ретінде халықтың ... өмір ... ... ... ... ... көрінеді.
Осы киелі түбекті Кіші Жүздегі Байұлы тайпаcының бір тармағы Адай руы
мекен етеді. Адай ... ... ... де, ... да, ... жырлар да
аз емес. Адай қандай ел, ... ... ... ру? Бір ауыз ... ... қиын. Адайдың төңірегіндегі аңыз бен ақиқат, даңқ пен дақпырт, шындық
мен ... ... ... не ... Бүгінгі Адайды бәрі біледі,
бұрынғы Адай ... ... ...... ... – тіл таңбалы жебе Адай.
Адайды ақкөз, надан, адам жегіш деген стереотип бейне қасаң, қатып ... ... ... пен идеологияның жемісі. Бұл ақиқат.
*Адай екенін білгің келсе, алдына кебіс қой
Бұл сөз Адайдың жүріс-тұрысындағы, ... ... үшін ... сөз ... Толық нұсқасы мынадай: “Адай екенін білгің
келсе, алдына кебіс қой, Адай болса, жай кетпейді, екі ... ... ... ... сыры руға ... ... туралы айтқан
мазақтамалары сипатты. Мұндай рулық мазақтамалар ... ... ... ... ру, ... ... да көп кездеседі. Мысалы басқа руларда
кездесетін мазақтамалардың бірнешеуін айта кетуге болады.
*Ергенегі – ... ...... бір ... ... деп ... Ел ... жүрген қожадан Қалды
деген кісі намазды қалай оқу керектігін білмей, оқытуды сұрапты. ... ма, ... ма: «Бал ... ... үйіңе жинап алсаң, намаз
үйретеді»,- дейді. Соған нанған аңқау, сенгіш қазақ бал арасының бір ұясын
қапшыққа ... ... ... де, өзі ... ... ... ... үмітпен араларды ұядан шығарыпты. Қамаудан ... ... ... ... ... ... ... қашып шығады. Ал Қалды болса,
жай кетпей, үйдің ергенек деп аталатын ... ... іле ... ... жұрт ...... ... – қойнында деп мазақ етсе
керек, содан Қалды аты ... ... ... ... ... атасы болып
тарихта қалды. Уақтан Қамбар, Ер көкше, Ер ... Сары Баян ... ... ... әр ... ... ... қалыптасқан тұрақты
тіркестерді мысал ретінде келтіре ... ... ... жерің бүлік;
Қыпшақтың қарасы ашуланшақ, омырау келеді; ... көзі ... тілі ... ... ... құнын даулаған – ЕсенаманҮркештің ... ... сары ... ... ... мінезің шадырмысың?;
Сарманның сойқысынан сақтат.
Байқағанымыз, ассоциативті-образды қабылдаудың стереотиптермен
ұштаса отырып, әр ... ... ... оның ... ... бағамдай отырып, солардың өзі өмір туралы білімнің
қоржынын толтыратынына көзімізді жеткізе ... ... ... ... екі ата Байұлының ірі рулары, әрқайсысы өзінше жеке топ секілді,
сол себепті ел ... осы сөз ... – он екі ата ... ... ... ... ... одан
Бақтыкерей, Ботбан туады. Ұраны – Алдоңғар, таңбасы – ... ...... ... ... тарайтын буынның біразы Атырау
облысының Қызылқоға, Исатай, Махамбет аудандарында ... Бұл ... ... ... көп, Оның ... ... заманда Темір байдың көп
жылқысын бағып жүреді. Қаһарлы қыста ... ... ... ... ... кетеді. Әбден күдер үзілген шақта құрығын сүйретіп келе жатқан ... бай ... есен екен ... деп ... жіберіпті. Содан Есентемір
атанған дейді.
Ел аузындағы аңызға қарағанда,Қыдырқожа бай тепсе темір үзетіндей
жігітті ... ... мың бас ... ... ... аман ... ... беремін»,-деген көрінеді. Оған өз келісімін берген
Темір қасына үш ... ... ... алады да, табын жылқыны айдап,
Маңғыстауға қарай жолға шығады. ... ... ... оның ... сол ... ... нөкерлерімен бірге сол мекенге қыстаған соң,
биелерді құлындатып, Байдың бір мың ... екі ... ... ... ... ... ... оралады.
Нарынның тас қайнатқан ыстық аптап ыстығына төзе алмай,шөлден
кенезесі ... Бай ... ... шаң ... ... ... есіткен бойда-ақ беттейді. Шынында да, бұл шаң Темір айдап келе
жатқан айғыр-үйірлі табынның елге оралған ... еді. ... ... ... көрген Қыдырқожа ту биенің біреуін сойдырып,той жасайды да,
сапарынан ... ... үшін ... ... ... ... ... деген ат береді. Оның үстіне өзінің бәйбішесінен туған ... ... ... ... ... бала етеді, үстіне отау тігеді,
шұрайлы жерден қоныс ... - Кіші ... ... ... тарайтын ру, ұраны – Ағатай
(Исатай-Махамбеттің арғы аталары), таңбасы – ... ... ... оның тарихының тым тереңде екенін айтады.
Адай – Байұлы ішінде халқының саны жағынан алдыңғы орында. Құдайке
мен ... ... ... арыс деп ... ... ру, саны жағынан
ерекшеленген. Адай шал 115 жас өмір сүрген, ең ... ... ... ... сол ... осы ... қара ... Мұңал ошақ атанады.
Адайлар ел ішіндегі дау-шар, жан-жанжал, ерегесті шешу үшін ос ... ... Адай Сам ... ... Адай ... үш ... бетін жайлаған.
*Сүлейменді дара берген, Адайды дара берген
Арқада Адай, Әлім, Табын рулары қатар ... ... тұс ... ... ас беріп, жан-жақтан жеті рудың ... ... ... ... ... Әлімнің атақты биі келіп: “Адайды ұрыншақ, ... би де, бай да көп ... ... енші ... сөз рас па? Айнала
жұртты қарпып, өктемдікпен атақтарың шыққан ба”?– деп адуынды ... ... ... ... ... ойланып қалғанда, Қараш Батанияз айтыпты:
– Шырағым, Құлтума, сіздің атыңызды ... ... деп ... ... ... ... ... құлы емес пе еді?
Шешең Жұма Қаржауұлы қазынаның қызы емес пе ... ... сен емес пе ... ... енді құл туа ... деп, ... ... шын емес пе?
Әкеңнің аржағы Сәтбай құл емес пе? – деп тақпақтап ... ... ... ... уақытта Пайғамбардан Дәуіт өткен,
Отыз ұлым бар ғой деп, көптік еткен.
Алладан ... ... ... бір ... ... ... ... жылаған екен,
Артынан Сүлейменді дара берген
Алланың сыйлығы болар Адайды дара берген.
– Әлімді аға дейміз, жарым болса да, жарымес бол са да, еш ... жоқ. ... ... бөлектейді дегенің халық алдында күна ... енші ... ... Әлім ... ме едіңіздер? Қалмаққа кеткен алты
ауылыңды қуып жетіп, еліңе қосқан ел емес пе едік? ... ... ... ... Байұлынан бөлгенді қайдан көрдің ?– деп тықсырып алады.
– Сөйлей берсем, сөзім Мұхтасардың тақтасындай,
Омырауымды ашсам, Бұхардың қақпасындай.
Атыңды айт деп қоймадың ғой, ... ... ... ... алқа ... ... жеңілген Құлтума:
Халық ішін аралап,
Жүруші едік өнерлі-өнерсізін шамалап,
Ал, аман болсын ... ... ... ... сөз иесі ... ... Адайым, – деп қоштасқан екен
Құлтума.
Батанияздың бұл сөзі “елді сөкпе – қарғысына қаларсың” ... ... ... ... алып, кейінгі ұрпаққа үлгі аларлықтай, бірлік-
татулықты ... ... сөз ... ел ... ... ... көрінеді жігіттік өресімен
Есен Ерменбет ел аралап жүріп, Табын аулына тап келіп, Ақбай ... ... ... ... бір жағы сыны, бір жағы шыны биге сұрақ
қойыпты:
– Осы ... ... көп ... ... де біздің Малдыбайға әлі келмейді-
ау деймін және жігіттері кілең желбуаз ба, сөйлегенде кеудесін ... ... ... Осы ... Желпініп сөйлесе, кеудесі кең, ақылға кен қолы ашық ... ... ... ... шығар.
Адайдың жігіттері көрінеді әрқашан жігіттік өресімен,
Сіздердің жігіттерің келмей жүр ... ... сөз ... ырым ... ... кілтін,
Алланың берген жасқа жарасар ойын-күлкің, – деп біраз ... ... ... білгіш те желпініп сөйлейтіндігіне өзі дәлел
болып, ақыл-үлгі есебінде ұзақ ... ... ... ... ... тікелей жауап алып, ризашылығын білдіріпті.
* «Адай» болайық
Бірде облыс басшылары жиналған ... ... ... ... Жұбаев “Адай” болайық депті. Естіген жұрт бұл сөзді ... ... не оны ... кете ... ... ... отырып қалады.
Елдің ешнәрсеге түсінбей абыржып отырғанын байқап, Иманбай “жұмбақ” ... өзі ... ... бұл ... ... “а” ...... “д” –
денсаулық, “а” – абыройлы болу, “й” – иманды болу деген шығады. Бұл ... ... ... сөз емес, бұрыннан бар еді, – депті.
Естіген ел қайран болып, бір жағы риза ... ... ... бұл сөз тағы бір ... айтылса керек. Тоғышарлау бір адам: Біз неге
Адай болуымыз керек, – деп тоң-теріс болыпты.
Оған мынадай жауап беріліпті:
– Егер ... ... ... ... абыройсыз, имансыз болғыңыз
келсе, “адай” болмай-ақ қойыңыз! Сөз тапқанға қолқа жоқ деген ... ... ... қанатты сөздер мен оралым ... ... ... үшін осы ... ... ... ауыз әдебиетін,
мәдениеті мен әдебиетін, тіл ерекшеліктерін, ... және ... ... ... ... білу ... табиғатының тылсым сырлары талантты арқаландырған, атты
адамды атынан түсіріп, жаяуды ... ... ... ... ... ғасырлар бойы жасасып келе жатқан жергілікті жұрт ... ... – жұрт ... ... ел ... ақсақалы, сөз ұстаған биі,
аруақты батыры, ізгілікті азаматы – абыройы мен даңқы алты ... ... ... орны ... ... қасиетті Маңғыстаудың негізгі руы болып есептелетін
адай этнонимі жайындағы аңыз-мифтер ұшан-теңіз, біз тек ғана ... ... ... сөздерді, оралымдарды мысалға келтірдік.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Өмірбай М. Мәтжан би. –Алматы: «Үш қиян», ... ... Ә. Адай ... ... – Алматы: «Нұрлы әлем», 2004.
3. Көшімова Б. Маңғыстау өңірі жер-су атауларының түсіндірме сөздігі.
– Алматы: «Нұрлы ... ... ... ...... ... 2006
5.Төлеуғалиұлы Б. Адай тарихы сыр шертеді. – Алматы: Өлке, 2007.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1850-70 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс49 бет
Маңғыстау өңіріің күйшілік дәстүрі4 бет
Тіл ерекшелігі17 бет
ЖШС САҚ кәсіпорыны14 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
1870 ж. Маңғыстаудағы көтеріліс23 бет
«МаңғыстауМұнайГаз» акционерлік қоғамы21 бет
«Маңғыстаумұнайгаз» АҚ30 бет
«Ойлау» фразеосемантикалық өрісіндегі тіларалық фразеологиялық баламалар типологиясы62 бет
Алғашқы адаймның пайда болуы және оның дамуы (дәуірлер)6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь