Рух тәрбиесінің ислам дініндегі мәні. сопылық

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...2

І.Тарау:
І.1. Рух тәрбиесінің ислам дініндегі мәні
І.1.1. Сопылық . ар түзейтін ілім ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5 І.1.2. Сопылықтың ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
І.1.3. Сопылықтың негізгі тәлім.тәрбие принциптері ... ... ... .10
І.2.Сопылықтағы рухани психотехникалық жүйе ... ... ... ... ... ... 13
ІІ.Тарау:
ІІ.1. Сопылықтағы рухты тәрбиелеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ...20
ІІ.1.1. Қылует: тасбих, сұхбат, тахлил ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .26
ІІ.1.2. Иасауиде рухани тәрбие жүйесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...38
ІІ.2. Шайх, Мурид қатынасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .48
ІІ.3. Сопылықта зікір мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...57
ІІІ.ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 69
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .71
ТҮСІНДІРМЕ СӨЗДІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .73
Адамзаттың тіршілікте ұласатын рухани кемелдігінің ең биік шыңы Мираж болып табылады. Мираж - деп, Мұхаммед пайғамбарымыздың Ұлы Тәңірмен дидарласу сәтін айтамыз. Ол жерде бір сәт, бір мезет бар ма жоқ па? Жоқ әлде, уақыт деген ұғым әлі сол жерде ме екен? Оны біз білмейміз. Бірақ, Тәңірмен өзінің елшісі дыбыс және таңба арқылы тікелей құралсыз дидарласқан. Тәңірмен дидарласу-ең үлкен кемелдік. Ал Құран аяттарын жеткізуші қызметін атқарған Жәбірейіл періштенің өзі Хз. Мұхаммед пайғамбардың көтерілген осы мақамына, яғни Миражға жете алмаған Хз. Мұхаммед пайғамбарымыз Мираж сияқты ең ұлы кемелдік мақамына қалай жетті? Яғни, Миражға жету үшін қандай іс істеп, қалай құлшылық етті екен және де Ұлы Тәңір елшісін Жәбірейіл періштенің де көтеріле алмайтын ұлы мақамға неліктен көтерді екен? Хз. Мұхаммедтің жолындағыларға дәл сондай кемелдік, дидарласу мүмкіндігі беріле ме екен? Яғни, Тәңірдің дидары, жамалы, Тәңірмен қауышу, Оған сенетіндер үшін де мүмкін құбылыс па? Егер мүмкін болса қалай, қандай жолдар мен әдістер арқылы Тәңірге ұласуға болады деген сауал әрбір мұсылман баласының көкейіне келетін мәселе болып табылады. Бұл сұрақтардың жауабына тоқталсақ, сопылық дүниетанымындағы адамның ең ұлы мұраты болған Ұлы Тәңірге ұласу, Оған көтерілу, Онымен жүздесу. Мұратқа да махаббат арқылы жетуге болады. Махаббатты да беретін Ұлы Тәңір. Махаббат тілмен түсіндіріп, сөзбен жеткізетін істерден емес. Махаббаттың дәмінен, иісінен сезбесек, оны ұға алмаймыз. Сондықтан махаббатты сезіну үшін ғашық болып көру керек. Ғашықтық тек Аллаһқа жарасуы үшін бізден алдын өткен көптеген әулиелер нәпсі дариясы мен дүние дариясынан арыла отырып, риязат, зікір салу арқылы мужахада негізін ұстанып, сопылық танымның қайнары көңілді таза ұстау, көңіл әлемін ашу ды меңгерген.
Сонымен қатар олардың көңілдерінде қауіп пен үміт, өлмес бұрын өлу негіздері ұстанумен қатар олардың мақсаты- дидар талап болған. Сопылар, адамның негізгі отаны- рух әлемі, адам дүниеге уақытша қонақ ретінде келіп, өте жоғары дәрежедегі, рухани халдегі арифтер болып саналған. Сопылық дүниетанымында шариғат, тариқат және хақиқат жолы бар. Осы шариғат, тариқат, хақиқат жайында Хз. Пайғамбарымыз Мұхаммед (ғ.с): “Шариғат-айтқан сөзім, тариқат-істеген амалдарым, ал хақиқат-менің халім”-деген өсиеті бар. Демек, бұл жолдарды сопылықтағы жету жолы десек қателеспеспіз. Бұл жерде жоғарыда аталған шариғат пен өлкеміздегі шариғатшылдық ұғымдары екі бөлек ұғымдар екендігін айта кеткен жөн. Яғни, Ислам құқығының діни негіздері мен тарихи қалыптасуы нәтижесінде пайда болған жүйені қорғау мағынасына келетін шариғатшылық пен діни-сопылық әдебиеттегі шариғат ұғымдары арасында жермен көктей айырмашылық бар. Сопылық жолындарухты тәрбиелеу барысында адам кемелдік дәрежесіне жетеді. Кемелдік дәрежеге жету үшін тариқат жолындағы дәруіштің жол көрсетуші шайхы, пірі діннің сырттқы қағидаларын жақсы білетін және де өзі сондай адамнан тәрбие көруі керек.
Сонымен қатар сопылық дүниетанамындағы ең басты негіз ретінде, адам баласының Хаққа ұласуы, Дидар талап болып табылады.
1. Mahіr İz,Tasavvuf mahіyetі bьyьklerі ve tarіkatlar, Kіtabevі Yay., İstanbul 1969.
2. İbn Haldun,Tasavvufun Mahіyetі Şіfaus- Saіl (Haz. Sьleyman Uludağ), Dergah Yay., İstanbul.
3. İmam Gazalі, El-Munkіzь mіned Dalal (Haz. Abdьlhalіm Mahmud), Kayıhan Yay., İstanbul 1997.
4. Hayranі Altıntaş, Tasavvuf Tarіhі, Ankara ьnіv. Ankara 1991.
5. İmam Gazalі, Kіmyaьs-Saade (Haz. Mehmed A. Mьftьoğlu, A.Fіkrі Yavuz), Hіsar Yay., İstanbul 1981.
Osman Nurі Topbaş, İmandan İhsana Tasavvuf, Erkam Yay., İstanbul 2002.
Ахмед Йасауи, Көңілдің айнасы (Дайындаған Досай Кенжетай), Билиг баспасы, Анкара 2000.
Hacı Ahmet Kayhan, İrfan Okulunda Oku, Kızılay-Ankara Basımevі, 1994.
Mehmet Alі Aynі, İslam Tasavvuf Tarіhі, Akabe Yay., İstanbul 1985.
Н.К.Зейбек, Йасауи жолы, (ауд.Досай Кенжетай), “Бойут-Таң” Анкара 2002.
Erzurumlu İbrahіm Hakkı Hz. Marіfetname, Mehdі Yay., І Baskı, İstanbul 1992.
Yesevіlіk Bіlgіsі, (Haz.Prof.Dr. Mustafa İsen, Prof.Dr. Cemal Kurnaz, Yrd.Doз.Dr. Mustafa Tatcı) Ahmet Yesevі Vakfı Yay., Ankara 1998.
Fuat Kцprьlь, Tьrk Edebіyatında İlk Mutasavvıflar, Tьrk Tarіhі Kurumu Basım Evі, Ankara 1993.
Selзuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarіkatlar, M.Ь.İ.Vakfı Yay., İstanbul 1997.
Şemşeddіn Yeşіl, Kіtabuttasavvuf, Yaylacık Matbaası, İstanbul 1986.
Sadık Dana, Altınoluk Sohbetlerі, Cіlt 1., Erkam Yay., İstanbul 1991.
Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі (Аударған Халифа Алтай), Құран Кәрім Басым комбинаты, Мәдина Мүнаууара.
Усмон Турар, Тасаввуф тарихи,"Истиқлол" нашриёти, Тошкент 1999.
Имам Ғазали, Бақытқа жету әліппесі,(Дайындаған Тұрсыніәлі Айнабекұлы), Алматы "Қасиет" 1998.
Fatma Temіr, Sіlsіle-і Alіyye Gцnьl Dostları, Fatіh-İstanbul, İlavelі 4.Baskı.
Abdul-Barі En-Nedvі, Kіtap ve Sьnnetіn Ruhuna gцre Tasavvuf ve Hayat, (Зevіren Mustafa Ateş), TDV Yay/273, Ankara 1998.
Ebul-Ala Afіfі, Tasavvuf (İslamda Manevі Devrіm), Rіsale Basın Yay., İstanbul 1986.
Ethem Cebecіoğlu, Tasavvuf Terіmlerі ve Deyіmlerі Sцzlьğь, Rehber Yay., Ankara 1997.
Muhіddіn İbn Arabі, Marіfet ve Hіkmet (Зevіren Mahmut Kanık), İz Yay., İstanbul 2002.
Hasan Kьзьk, Tarіkatlar ve Tьrkler ьzerіndekі Mьsbet Tesіrlerі, Tьrdav Ofset Tesіslerі, 2.Baskı, İstanbul 1980.
Şeyh Eşref Alі Tanevі, Hadіslerle Tasavvuf (Hazırlayanlar Dr.H.Zaferullah Daudі, Ahmed Yıldırım) Umran Yay., İstanbul 1996.
İbrahіm Sarmış, Tasavvuf ve İslam, Ekşn Yay., 2.Baskı, İstanbul 1997.
Ferіdьddіnі Attar, Tezkьret-ьl Evlіya, Mіne Matbaacılık, İstanbul 1975.
Necmьddіn Kьbra, Tasavvufі Hayat (Hazırlayan Mustafa Kara) Dergah Yay., 1.Baskı, İstanbul 1980.
        
        Мазмұны
Кіріспе ………………………………………………………………….………..2
І-Тарау:
І.1. Рух тәрбиесінің ислам дініндегі мәні
І.1.1. Сопылық - ар ... ... ... ерекшеліктері……………………………………………7
І.1.3. Сопылықтың негізгі тәлім-тәрбие принциптері……….…10
І.2.Сопылықтағы рухани психотехникалық жүйе………..………….13
ІІ-Тарау:
ІІ.1. ... ... ... ... Қылует: тасбих, сұхбат, тахлил…………………………….….. .26
ІІ.1.2. Иасауиде рухани тәрбие жүйесі………………………..…..…..38
ІІ.2. Шайх, Мурид қатынасы…………………………………………..…….48
ІІ.3. Сопылықта зікір ... ... ... ... ... ... кемелдігінің ең биік шыңы Мираж болып
табылады. Мираж - деп, Мұхаммед пайғамбарымыздың Ұлы ... ... ... Ол жерде бір сәт, бір мезет бар ма жоқ па? Жоқ ... ... ұғым әлі сол ... ме екен? Оны біз білмейміз. Бірақ, Тәңірмен өзінің
елшісі дыбыс және ... ... ... ... ... ... ... кемелдік. Ал Құран аяттарын жеткізуші қызметін атқарған
Жәбірейіл періштенің өзі Хз. ... ... ... осы ... ... жете ... Хз. Мұхаммед пайғамбарымыз Мираж сияқты ең ұлы
кемелдік мақамына қалай жетті? Яғни, Миражға жету үшін ... іс ... ... етті екен және де Ұлы ... ... Жәбірейіл періштенің де
көтеріле алмайтын ұлы мақамға неліктен көтерді екен? Хз. ... дәл ... ... дидарласу мүмкіндігі беріле ме екен?
Яғни, Тәңірдің дидары, жамалы, Тәңірмен қауышу, Оған ... үшін ... ... па? Егер мүмкін болса қалай, ... ... мен ... ... ... болады деген сауал әрбір мұсылман баласының көкейіне
келетін мәселе болып ... Бұл ... ... ... ... адамның ең ұлы мұраты ... Ұлы ... ... ... Онымен жүздесу. Мұратқа да махаббат арқылы ... ... да ... Ұлы ... Махаббат тілмен түсіндіріп, сөзбен
жеткізетін істерден ... ... ... ... ... оны ... ... махаббатты сезіну үшін ғашық болып көру керек. Ғашықтық
тек Аллаһқа жарасуы үшін бізден алдын өткен көптеген ... ... ... ... дариясынан арыла отырып, риязат, зікір салу ... ... ... ... ... ... ... таза ұстау, көңіл әлемін
ашу ды меңгерген.
Сонымен қатар олардың ... ... пен ... ... ... өлу
негіздері ұстанумен қатар олардың мақсаты- дидар талап болған. Сопылар,
адамның ... ... рух ... адам ... ... қонақ ретінде келіп,
өте жоғары дәрежедегі, рухани халдегі ... ... ... ... ... ... және хақиқат жолы бар. Осы ... ... ... Хз. ... ... (ғ.с): “Шариғат-айтқан
сөзім, тариқат-істеген амалдарым, ал хақиқат-менің халім”-деген өсиеті бар.
Демек, бұл жолдарды сопылықтағы жету жолы ... ... Бұл ... ... ... пен өлкеміздегі шариғатшылдық ұғымдары екі бөлек
ұғымдар екендігін айта кеткен жөн. ... ... ... діни ... ... қалыптасуы нәтижесінде пайда болған жүйені қорғау мағынасына ... пен ... ... ... ... ... ... айырмашылық бар. Сопылық жолындарухты тәрбиелеу барысында ... ... ... ... ... жету үшін ... ... жол көрсетуші шайхы, пірі діннің сырттқы қағидаларын жақсы
білетін және де өзі ... ... ... ... ... ... ... дүниетанамындағы ең басты негіз ретінде, адам
баласының Хаққа ұласуы, ... ... ... табылады.
ІІ/VІІІ ғасырдан бастап, тарих сахнасына шыға бастағансопылық әрекеттері,
Исламның басқа өлкелерге тез ... ... әсер ... ... ... ... ... және оның қасиетті кітабы ... ... ... және адамның сол бойынша қоғамда өмір
сүруін қадағалап, ... ... ... ... әрекетіне үлкен мән
берген. Сопылар әлі Ислам ... ... ... ... ... ... лайықты сүйдіруші, сендіруші әдістерімен исламды тарата білген.
Осылай, сол өлкелердің ресми діні ... ... ... ... ... ... да ислам дінінің таралу тарихында Иран, Хорасан, ... Орта ... ... Анадолы, Балқан, Солтүстік Африка тағы басқа
біршама өлкелердің мұсылмандануына, әрдайым сопы ... ... ... ... Тағы бір айта ... мәселе, исламды сопылық
әрекеттері арқылы қабылдаған қоғамдарда, исламның мәңгілік сол жердің ... ... ... жолы ... ... дінінің таралуына ерекше мән берген сопылық иелері, түрік дүниесінің
мұсылмандануына ерекше әсер еткен. Ислам дінінің Орта ... тез ... ... ... ... аталмыш өлкеге ағыла бастады. Осы
сопылық иелері ... ... ... ... ... ... ... Орта Азияда пайда болған. Орта Азия түрік
дүниесінде ... ... ... гүлденуіне, сопылық, тариқат иелерінің
жүргізген еңбегі зор.
І. ... Рух ... ... дініндегі мәні.
І.1.1. Сопылық-ар түзейтін ілім.
Сопылық, сыртқы және ішкі кірлерден арылып, ... ... ... ... ... бір ... қамти отырып ақиқат жолына ұластыру
ілімі.
Сопылық ілімі, ахлақ пен ... ... мән бере ... ... ... ... ... Хақты тану барысында ең алдымен сол мінез-
құлқы мен әдептілігін жақсартуы болып табылады.
Әбул-Хусайн ән-Нурий:" Сопылықтың ... ... ... ... сопылық, сондай бір форма болатын болса күресу арқылы, ал ілім ... ... ... еді. Осы себепті, форма және ілім ... ... Ал ... ... Хақтың ахлағымен жүру"-деген сөз.
Сопылық ілімі Хз. Мұхаммед (ғ.с)-нің өмірінде өрнек ретінде ... оның ... мен ... ... бар ... ... Тамаша мінез-
құлықтан мақсат, Пайғамбарымыздың ахлағымен ахлақтану. Оның ... ... ... ... делінген:"Шын мәнінде сен әлбетте көркем
мінез иесісің".[?]
Сонымен қатар, Хз. Айша ... ... ... ... ... ... ... еді"-деп жауап берген.[?]
Демек, Құран-Кәрімді мағынасын ойлау және оқу, ... ... ... ... ... ахлаққа негіз болады. Ислами ахлақтың, яғни ахлақ
ілімінің тақырыбы-адам рухы ... ... Осы ... ... ... ... жүректің тазаруына қатысты мәселе ретінде
қарастырылатын ілім-сопылық ... Хз. ... Мен ... ... ... тек кемел ахлақты толықтыру үшін жіберілдім"[?] сөзінен
оның ... бір ... ... ... ... ... ахлағы жайында:" Расында сендер үшін,
Алланы да ақырет күнін де үміт еткендер және Алланы көп еске алған ... ... ... ... ... бар"[?] делінген.
Ұлы Раббымыз бір сый ретінде біздерге, жақсы ахлақты ... ... ... ... ... ... дейін жалғастырады.
Сонымен қатар Пайғамбарымыздың: “Муминдерден имандыларының ең ... ... ең ... ... баяндауымен ахлақтың,
иманның жемісі және ... ... ... ... ... ... құлдары (әулиелер) да, міне осы Мұхаммед (ғ.с)-ң ахлағымен
жүргендер рухани жол көрссетушілер болып табылады.
Әбу Мұхаммед ... ... ... ... ... ... ... мұндағы айтылған сөздегі мән-мағына ... ... ... ... ... ... жүру және де ... керектігі көрсетіледі. Әрбір сопының бағыты жүрегін Хз. Ибрахим
(ғ.с) сияқты Құдайлық бұйрықтарға ... ... ... ... (ғ.с) сияқты Хаққа берілуі және Құдайлық тағдырға көніп, Әйюб (ғ.с)
сияқты сабырлы, муминнің мұңы Даууд (ғ.с)-ң мұңы, пақырлығы ... Хз. ... ... және ... ... және де Хз. Мұса ... ... Құдайға деген көңіл сағынышы сияқты, үлгі, өнеге түрінде
ұстануы тиісті.
І. 1. 2. ... ... ... ... ... ... еді? ... соң қайда барады?
Болмыс қалай бар болған және де болмысты бар еткен Жаратушы бар ма осы? ... ... мен ... ... нендей байланыстар бар? Сонымен қатар
зат дегеніміз не? Материалды емес нәрселердің ... ... ... және ... ... кек алу тағы ... осы ... сұрақтар адам
баласын мазалап келген мәселелер. Бұл ... ... ... ... машығына айналған. Олар ... ... ... ... ... ... ... ашып жауап іздей ... орай ... мен ... да шығу ... мен бастауы осылай
қалыптасқан. Жаратқан иемізді, абсолюттік болмысты ... бір ... ... өте ... ... есту қабілетіне ие, ежелден бері
"бар" болған, ешқашан жоқ болмайтын, барлық құпияларды білетін, бұл пәниге
оқтын-оқтын ... ... ... үшін ... заңдар жүйесін
ұсынған, періштелері арқылы адамзат баласын ... ... ... осы иман ... жан жай табады. Ұлы Жаратушы ойлау қабілетін ... ... ... ... яғни ... ие ... адамдар
пайғамбарлардың келген жолдарына қызығушылықпен қарап ... ... ... келіп, терең ойларға батып, қиялдарға беріледі.
Идеялардың түп негізіне жетіп, ойлаудың да ... ... ... ұмтылады. Осы жолда ілім дамытып, зерттеп, соңында ... ... ... ... ... ... Жаратушы Хақ Тағала адам ... ... ... бір сыр) ... ... басталады. Жаратушыға
құлшылық еткен, алдыңғы өткен алғашқы адам баласы Хз. Адам(ғ.с)-нан ... ... ... ... жолы ... келеді. Алайда сопылық жолы
және ілімі ретінде һижри ІІ-ғасырдан бастап ... ... ... яғни ... ... адам ... ... нәпсінің шаңдарынан
арылту, болмыстың сырына жету, Аллаһқа қауышу болып ... Бұл ... ... бар: Бір кісі Хз. ... мәжілісіне келіп,
былайша сұрақ қойыпты:" Ей, Аллаһтың ... иман ... не?" ... (ғ.с) оған ... мәнісін түсіндіреді. Ол тағы да қайтадан:" Ей,
Аллаһтың елшісі, ықылас дегеніміз не?"-деп сұрады. Хз. Пайғамбар (ғ.с) оған
тағы да ... не ... ... берді. Адам тағы да сұрақ қойды:" Ей,
Аллаһтың елшісі, ихсан дегеніміз не?" Сонда Пайғамбарымыз оған ... ... ... ... көріп тұрғандай құлшылық ету деген сөз. Сен
оны көре ... ол сені ... ... ... мақсаты осы, яғни Аллаһты көріп тұрғандай құлшылық
ету. Ешкім сопылықты оңай іс екен деп ... ... ... ... де қиын жол. Бұл ... ... дәрежеге жеткен пірің болмаса,
жалғыз жеке қиынға соғады. Кемел адам ... ... ... өз ... ... жолшылығын бітірген, діннің ішкі-сыртқы жағын
әбден меңгеріп, Аллаһқа ұласқан ... ... ... ... ... ... аяғы тайып, құздардан ... ... ... ... ... бірі ... мақсат санау болып табылады. Жолды құрғансып,
ұрандау теріс түсініктегі ... ... ... Ал, жол адамға
Хаққа ашылу жолында рухани тазару үшін өзінің талап-тәсілдерін қояды. Жол
дегеніміз тұрақтатушы емес, ... ... ... сондай-ақ жол
көрсетуші, үйретуші. Жол мақсатқа жеткізетін құралдар болып табылады.[?]
Сопылық-тамаша ... және ... ... пен ... ... ... ... Мұхаммед (ғ.с)-нан аламыз. Адамдардың жаман қылықтардан арылып, ... ... ... ... ... байланысты. Хақ Тағала Құран-Кәрімде
былай дейді: “Ол күні, мал да балалар да пайда бермейді. Бірақ кім ... ... ... ғана ... береді)”.[?]
Және де Пайғамбарымыздың бір хадис-шәрифінде ... ... ... дүниелеріңіз бен түрлеріңізге емес,
жүректеріңізге ... ... ... сұхбат, зікір, қылует және тағы басқалары
болып табылады. Сонымен қатар Құран және ... ... әрі ... ... үкімдерді өз ішіне қамтиды. Сопылықта Аллаһқа ұласудың жолдары
тәуба, зухд, қауіп пен үміт сияқты рухани мақамдар мен ... ... ... ... ... мінездер болып саналады. Сопылық жолда жүрген
салик осы сипаттармен Хаққа жақындайды және де хақиқатты танып, ең ... ... ... Хаққа ұласатын жолдарда шынайы иман
келтіргендер ғана ... Бұл ... ... ... ... ... ... мүршидтер де адамдарға жол ... ... ... ... ... ең сүйікті құлы, Пайғамбарымыз
Мұхаммед (ғ.с.)-тің жолына ұластыру ретінде ... ... ... ... жан берген”
Ұлы Аллаһ Тағала. “Ол-Бар және Бір”. Оның жаратқандары да бар. ... бір ... ... ... ... де, ... да “бар”
дейміз. Оның жауһары мен мәнін ұғуымыз мүмкін емес. Ол ... ... ... Мысалы,”қарапайым шопанның түсінігінде
Аллаһ, үсті-басын тазалап, киімдерін жамап ... ... сүт ... ... көрсетілетін болмыс”, ал, кәміл сопы үшін ... ... ... иесі ... болғанмен оның кішкентай жүрегіне сыйып
кететін нұр. ... ... ... ... мен есімдерінің “нұры”
арқылы жаратқан. Яғни, болмыстың негізі-нұр. Осы нұрдан қуаттар, қуаттардан
да материяға ауысу процестері нәтижесінде ... ... ... ... ... ... де ... жаухары да “Бір” -деген сөз. Бастауы ... да, ... де ... де ... Сопылықтың негізгі тәлім-тәрбие принциптері.
Сопылық жолында ... тура жол және ... ... жолы ... ... Бұл ... Хақ жолының фундаменті, онсыз мақсатқа ұласа
алмайды. Аллаһқа деген мақсат бірінші тәубадан басталады.
1. Тәуба-өкініш, оралу, қайту ... ... ... ... ... шешіп, Хаққа оралу, Хақ жолына түсуді, жалғандық пен
күналарына өкініп, Хаққа сиыну, ... ... ... жаман істерден
игілікке, нашар мінез-құлықтан дұрыс ахлаққа , Аллаһтан ... ... тек ... ... ... ... Сопылық кемелдік жолында
жетпіс мақам бар. Осы мақамдардың басы ... соңы да ... ... ... Қазақта" тәубеге келді", "тобаңа ... ... ... ... ... Тағала былай дейді:"Раббыңа, Ол сенен, ... разы ... ... қайт(орал)!"[?]Бұл жердегі “Ол сенен, сен Одан разы
болған түрде” мағынасы сопылықтағы ... ... мен ... ... ... мен күдікті нәрселерден нәпсіні ... ... ... ... үшін пәни дүниенің рахатын тәрк етуді ... ... ... ... ... мен ... болар, егер оны
табиғаты жақтыратын болса. Ал табиғаты оны жарата қойсын, оны ол не ... не ... ... ... ... ... өз талап-
тілегіне жетуді ойласа, ашу- ғазаптың қалауы қарсыласын сынау, яғни кегін
алудың ... ... ... ... ... тағы ... ... барлығы Хақ Тағалаға деген махаббаттан артығырағы жоқ ... ... ... ... ... ... да ... болсын дүниенің мүлкінен, рахат және ... ... бас ... осы зухд ... ... Осы
жоғарыда аталған дүниелік нәрселердің орнына Хаққа деген ғашықтық арқылы
мұрат-мақсатқа ... ... ... ... құлдары болып саналады.
Бұлар патшаның жеке қызметкерлеріне ұқсайды. Олар тек қана ... ... ... және ... да ... ... ... әулиелер Жаратушы
Хақтың берілген әмірлерін орындап, Оған деген махаббаттарын жоғалтпайды,
және де ... ... ... жақын болған құлдар-шайхтар мен әулиелер де ... “ма ... бас ... ... (бұл ... ... рух, ... сырларға
ұласып, мұраттарына жетіп хақиқаттың жолынан азбайды.[?]
3. Аллаһқа тәуекел-сену, белбайлау ұғымын береді. Сопылықта, тәуекел көңіл
ісі делінеді. ... ... ... қобалжу барысында үрейінен арылу
мақсатында, тек қана Аллаһқа сүйенуі. Тәуекел турасында Аллаһ Тағала Құран-
Кәрімде былай ... ... ... ... ... ... оған
бір шығар жол пайда қылады…"[?]
Cонымен қатар сопылықта Аллаһқа деген тәуекел ... ... ... етілген
амалдардың бірі болып табылады. ... ... ... етушілердің
Хаққа белбайлау мақсатында “Хасбуналлаһ уа-ниғмал-уакил”, “тауаккалту- ... ... ... ... ... Оған ... сенімдерін күшейтеді.
4. Қанағат-бұл адам баласының өмірінде ... ... ... болған
нәрселердің, нәпсі қалауынан арылып, жалпы ішіп-жеу сияқты тағы басқалардың
орнымен жұмсалуына қанағат делінеді.
Қанағатта керекті әрі маңызды ... ... ... ... деп те ... береді. Сопылық жолын ұстанып жүрген әрбір мүрид
Жаратушы Хақ Тағаланың ... ... ... осы ... тиіс болып саналған. Аллаһ Тағала қасиетті ... ... ... ... аз” [?]
Демек, әрбір адам баласы:"Ей Жаратушы Ием! Берген ... ... ... ... ... мадақ әрі зікір ретінде айтылуы
керек. Және де басқа бір мысал ретінде: Шүкірлік, мал-дүниесі көп біреудің
жоқ-жітімдерге ... ... дені ... ... ... ... ілімдар кісінің басқаларына білім үйретуімен және тағы басқа осы
сияқты жолдармен де жасалынған амалдарға айтылады. Егер де ... ... ... ... түрде бағалап, керегін өз орнына жұмсап
отырса, Аллаһ Тағаланың бұйырған:"Егер ... ... ... ... Ал, егер ... қарсы келсеңдер, азабым тым
қатты"[?]-аяты дәлел болып отыр.
І.2.1. Сопылықтағы ... ... ... ... екі ... ... ... нұр әлемі
адамды игіліктер мен ұлылықтарға бағыттаса, ал, материя әлемі адамды төмен
қарай ... да ... Адам осы екі әлем ... ... ... ие ... тұр. Адам ... әлемінен қуат алады. Нәпсі де
материалды тәннен күш алады. Нәпсі-адамның қуаты. Нәпсі деп бір ... ... ... ... ... ... нұр ... өзінің жоғары
табиғаты жағынан адам нәпсісіне ... ете ... онда адам ... ... ... құлдырайды. Мұндай хайуан халіне түскен ... ... ... ... хайуаннан да төмен дәрежеде дейді.
Нәпсінің тәрбиелену мәселесі сопылық жолдың негізгі тақырыптарының бірі.
Құрандағы жеті түрлі нәпсі ... ... ... ... ... нафс-
аммара, нафс-лаууама, нафс-мулһима, нафс-мутмаинна, нафс-разиа, нафс-марзиа
және нафс-сафиа немесе камила ... ... ... бұл ... ... нәпсі. Оның ешқандай құралдар
мен ережелерге бас имей, тек ... ... мен ... үшін ... ... ... күш екендігіне
айтылады. Құранда бұл туралы былай делінеді: “Нәпсі әрдайым жаманшылыққа
итермелейді.”[?]
Күншілдік, көре ... ... ... ... ... ету,
тәкаппарлық, жапа шектіру сияқты ... ... осы ... ... ... ... (ғ.с): ... саған дұшпан болған нәпсіңмен
күрес”-деп бұйырған. Сопылық жолындағы мүрид ішіп-жеу және ұйқыны азайтса,
хайуандық ... ... ... ... ... осы нәпсі сатысынан
өтуге пайдасы көп.[?]
2. Нафс-Лаууама-деп, жеңіл нәзік перделермен жабылған нәпсіні, ... ... ... ... ... ... рухты айтады. Осы себепті
де мұндай халдегілер өз-өздеріне қатты өкіну түрінде ... ... ... ... кешірім тілейді. Ләум ету, кінәлау және айыптау демек. Нафс-
Лаууамада болған біреу бірінші сатыдағы ... ... ... ете ... ... болып табылады. Яғни, ғафлеттен кішкене
бір сыдырып, күнәға деген ниеттің азаюы. ... де бұл ... ... ... ... ... ... мүмкіндік тудырады. Сонымен
қатар шариғатқа деген құштарлығы көбірек болып, ... ... ... ... ... Намаз, ораза және садақа беру сияқты ізгі ... ... ... арасында өзін-өзі танытқысы келетін біреу осы
нәпсі ... ... ... Яғни, оның жасаған амалдары әрі Аллаһ үшін
әрі де екіжүзділікке ... ... ... де осы ... ... ... Бұл мақамдағыларға Хз. Пайғамбарымыздың: “Өлмес бұрын
өлу”-деген хадис-шарифімен Хз. Мұса (ғ.с) да: өз ... ... ... ... ... әрі жол ... түрінде
көрсетілгендігін білеміз. Сондай-ақ бұл мақамда болған қандай да бір ... ... ... ... ... ... ... Өйткені бұл мақамда
қалғандарға қауіп-қатердің бар екендігі және де көңіл рахаттығына ұласа
алмайды.[?]
Нафс-Ләууамадағы екі ... ... ... ... және ... Өпке ... ... жолы мынадай:
а) Кібірдің жоқ болуымен өпкенің де онымен бірге ... ... ... ... өпке де ... Кібірдің пайда болуына бірден-бір себеп,
ол аштыққа немқұрайлықпен қарауы болып табылады. Сол үшін ... ... ... ... ... кібірлік пен өпкені жоя алады.
ә) Адам баласы өз нәпсісінің әлсіз болғандығын ойлап, ... ... ... ... ... ... жұмсақтық, мейірімді тағы сол ... ... ... ... керек.
б)Өпкенің тағы бір жазылу түрі мына жол: Ашуланған кезде тұрып тұрған ... ... ... ... ... жүріп кетуі сияқты тағы басқа жолдары
бар.
Егер де Жаратушы Хақтың жәрдемі болып, Хақ жолында ... ... ... ... болса, ол адам шариғат әдептеріне сай болып, тариқат
шарттарымен ... ... ... ... көтеріле алады.[?]
3. Нафс-Мулһима, нұр мен қараңғылық аралас жан, жамандықты қаламайтын,
шабыттанған жан. Бұл үшінші ... ... ... ... ... ... үшін “Мулһима” аты берілген. Бұл нафс-Ләууамадан жоғары
болғандығымен де кәміл бір мүршидтің жол көрсетуіне мұқтаждығы бар. Сопылық
жолындағы ... ... ... мен ... ... оңашада жол
көрсетушісіне жасырмай айтуы керек. Егер де ... ... шығу ... ... келген болса тәубеге келуі тиісті. Өйткені мүршидіне ... тура әрі ... ... ... ... ... әулиелік
деңгейге жетуіне жол ашады. Кәміл мүршидінің етегіне барынша ... ... ... ... ниеттердің барлығын мүршидіне айтып түсіндірсе және де
оның берген ... ... ... ... іске ... шын
көңілімен разы болса ішкі руханияты жоғарылап, төртінші мақамға ... ... бұл ... ... ... білмеу халі келеді. Осы хал
ішінде салик ... ... ... ... ... ... әрі жаңылыс
түсінеді. Яғни шатасады десек те ... Бұл ... ... ... шайтан
тағы да басын қатыруы барысында былай азғырады: “Сен енді барлық ... ... және ... Арифтік дәрежеге жеттің. Енді бұл амалдарды
жасап, қиналып неғыласың? Бұдан былай саған лайықтысы ... Сырт ... ... ... мен ... таста. Көзге көрінетін ғибадаттан
да ең маңыздысы болған ... және ... ... құлшылықтармен
айналыс”. Егер мүрид осы көрсетілгендерге ұйып ғибадат пен мужахаданы тәрк
етсе онда ішкі ... ... ... ... әрі ... сол ... ... соң шайтан тағы да іске ... ... ... ... ... ... ... Яғни, сен ақиқатқа ұластың. Пәни құлдарға
тиісті болған тыйымдар мен шектеулер енді саған қатысты емес. Олай ... ... нені ... де өз еркің. Барлық нәрсе сен үшін мүбах болып
саналады. Және де ешқашан да сұраулы ... ... ... ... перделері саликтің көздерін, әсіресе жүрек көзін ақиқатта еш
көре алмайтындай етіп жауып ... ... ... және ішімдік
сияқты түрлі харам болған амалдардың жасалуына алып ... ... ... ... Ақыр ... шайтанның қуыршағына айналып, Аллаһқа
қарсы шығады. Ал егер де бұл халдегі ... ... ... ... ... пен ... ... ғашықтық махаббатпен болса оның
мақамы төртінші мақамға көтеріледі.[?]
4. Нафс-Мутмаинна деп, ... ... нұры ... ... ... ... рухты айтады. Мүрид бұл ... ... еш ... Пайғамбарымыздың ахлақымен жүре отырып зауқ[?]
алады және де жасаған іс-әрекеттері ... ... ... ... ... адам ... ... Аллаһтың әмірлері мен Пайғамбардың
сүннетіне қарай орындайды. Алдыңғы ... ... ... ... ... ... ... алмайды. Яғни, бұл мақамдағы салик бұдан
кейінгі де мақамдарға жету жолы оңай. Құран-Кәрімде: “Әй ... ... Ол ... Одан разы ... ... ... аятымен
дәлел болып табылады. Шайтан бұл мақамдағы кәміл адамға жақындай алмайды.
Сондай-ақ оның ішкі ... ... ... әрі ... ... ... мына бір ... дәлел болады: “Бір күні шайтан жолда кетіп бара жатқан
Шайх ... ... ... “Ей ... мен ... харам
еткен нәрселерімді енді саған халал еттім. Қалағаныңды жаса!”-дейді. Сонда
Хз. Шайх оған ... деп ... ... ... ... ... Сен
шайтансың. Өйткені Жаратушы Хақ Тағала ешбір ... ... ... ... ... және де ... деп те ... тұрғандай нафс-мутмаиннадан төменгі дәрежедегі нәпсілер ... ... ... Тек қана ... мен одан ... нәпсілер мақсатқа жете алады. Сонымен қатар мутмаинна мақамында
болған бақытты жандар кезегімен ... ... және ... ... ... ... ... Хаққа жақындайды.
5. Нафс-Разиа, нұрлы, қараңғылықтан аз ғана белгісі бар жан, о дүние
мен бұл дүние ... ... ... ... қаза мен тағдырға
разы, жоғары дәрежедегі рух. Бұл мақамдағы нәпсінің ... ... ... ... таза ... сүю, ... ... және де Аллаһтан
басқа нәрселерден барлығын ұмыту болып табылады. Адам дүниеде болып жатқан
нәрселерді қарсылықсыз, уайымсыз және ... ... ... ... ете ... харам және мәкрүһ нәрселерге жөнелмейді.
Жаратушы Хақ Тағала оның қылған дұғасын қабыл етеді. Әйтсе де бұл ... ... ... бір ... ... ... тек бір ... жағдайда
ғана дұға етеді. Бұл мақамда жүрген ... ... ... ... әзіз ... ... дән риза ... рух, бұл жанда “нұр” барған сайын
күшейе түседі. Жаратушы Хақтың бұл мақамдағы нәпсіден разы болғандығы ... аты ... Бұл ... ... ... ... ... қатар бұл дәрежедегілер кемшіліктерді жасырып мейірімділікпен
қарайтын, шүбәланушылықты ойынан, көңілінен ... ... ... ... сондай-ақ жақсылық жасап отыратындар. Мұндай сүйіспеншілік
тек Аллаһ үшін және де осы себепті ... ... ... ... ... арасындағы сүйіспеншілікті нығайтады. Салик бұл мақамда әрбір
ісінде орташа жолды ұстанады. Бұл ... хал ... ... ... тым ... Сондай-ақ тамаша әрі көркем сипаттардан болып табылатын
“рақымшылық” әрбір шынайы мүміндердің арманы, қалауы. Бұл ... ... ... бар және де бұл ... сөзбен айтып, тілмен жеткізу
қиын.[?]
7. Нафс-Камила немесе Сафиа-бүкіл қараңғылық, перделері ... ... нұр ... жан, ... ... рух. ... рухани кәмілдіктің
соңғы баспалдағына көтерілгендігі үшін ... және де ... ... үшін ... деп аталынады. Дегенмен де салик
мужахадамен алтыншы дәрежеге дейін жоғарылай алады. Бірақ та ... ... тек ... Хақ ... ... ... мәртебесіне
байланысты. Жетінші мақам басқа барлық мақамдардың ең жоғарғысы ... ... бұл ... ішкі ... ... кемелдікке жетіп мужахада
толықтырылған болады. Риязат жасаудың керектігі бұл мақамда тоқтатылады.
Бұл дәрежедегі ... ... бар ... Хақ ... ... ... Және де оның ... барлығы жақсылық пен құлшылық. Бұл
мақамдағы жасалынатын ғибадат бір сәт те ... ... ... Рухты тәрбиелеу әдістері.
Рухты тәрбиелеу әдістеріне қарай сопылық жолдар ... ... да ... Кейбір жолдарда аштық, ұйқысыздық
немесе тәнді қинау арқылы нәпсіні езіп, тәрбиелеу әдісі қолданылса, ... ... ... ... ... ... оны ... еркіне бағындыру
әдісі қолданылады. Көбінесе осы екі әдіс те бірге ... ... ... ... ... ... ... рабыта, тафаккур, тазаккур,
сұхбат т.с.с әдістер қолданылады.
Сопылық дүниетанымында рухты тәрбиелеу әдістерінде ... ... аз, жеу, аз ... және аз сөйлеу нежіні тәрбиелеудің негіздері
болып табылады.
Құран-Кәрімде: «ішіңдер, жеңдер, бірақ ысырап етпеңдер, расында Аллаһ
ысырап еткендерді жақсы көрмейдің - ... аят бар ... 31). ... ... ... ... ... “Ей Адамбала! Ілім мен амалды аштықпен,
жүректің тазаруын түнде ояу ... ... ... ... ... ... ... дүниені тәрк етумен табасың”.
Мұндағы айтылған аят пен хадисте аз жеудің әдеп, ... ... бар ... ... ... ... бар екен ... кірлететін. Бұлар:
1) – Көбірек жеп-ішу;
2) – Көбірек ...... ... жеп-ішу, ұйықтау сөйлеу асқазанға, тәнге зиян бере отырып,
нәпсінің күшеюіне жол ... ... ... ... руһ ... тән руһ
болады. Қарын ашыққан кезде тән руһқа ... ... ... ... аз жеу ... ... ... еті аз ұйықтаумен байланысты. Адам
баласа неғұрлым қарны тоқ, уайымы жоқ болса онда оның ... ... ... ере отырып.
Күмәншілдік, күншілдік, азғындық ауруларына ұшырайды.
Ал егер, аштықпен ... ... ... осыған осыған қалыптастырса
онда ол емделген бір ауру секілді болып табылады.
Қорқыныш пен күмәншілдік және адам ағзасындағы ... ... ... ... Мәселен, дені сау емес біреудің тентектілігі қарыны ашқан
кезде (жоғалып) тоқтап, ақылды қалыпқа түседі. 1
Демек аштық, сүйіспеншілік пен махаббаттың кілті ... ... ... ... (жаңадан кірген) тағам ... орта ... ... Яғни, күндігіне (250 мен 400 гр. арасында) не көп, не аз емес
орташа ... жеп ... ... Бұл ... тазалануы мен руһтың нұрлануы
үшін.
Пайғамбарымыз (с.а.у) ... ... ... ашықтырғаныңызда
(ашықтырып үйреткен кезде) қалбыңызбен Раббыңызды көре аласызң.
Демек, бұл хадиске сүйене отырып әрбір адам ... ... ... ... ... ... ... руһтың нұрлануы мен жүректің тазалану барысында
Аллаһқа ұласа алатындығы айтылады.
Сонымен қатар ... ... тағы бір ... – шерифіне тоқталсақ:
“Жүректеріңізді көбірек жеп ішумен өлтірмеңіздер. Су ішінде қалған ... ... ... ... да көбірек, артық жеумен солай өлесің” -
делінген.2
Қандай да бір инсан ... ... ... ... ... ... кәміл инсан дәрежесіне жетіп, жүрегін тазалап, руһын нұрландырғысы
келсе ең алдымен ... ... ... ... соң ... тағамдардың
көбірек ішіп-жеуінен сақтануы керек.
Сопылық дүниетанымындағы руһты тәрбиелеу әдістерінің екінші өзекті мәселесі
“аз ұйықтау”-дың пайдасы мен зияндылықтары, ... ... ... ... ... мәселесіндегі ықыласты түрде өзін ұстау
болып табылады. ... Хақ ... ... ... ... ... ... ұйықтау, дем алу болғандықтан барлық адамзат баласы ... ... мен ... да дем ... Яғни ұйқы ... және ... дем алулары үшін қажет нәрсе. ... та, ... ... бар. Адам ... ... тоқ, ... көбірек жеп-ішсе) оның ұйқысы
келеді де тұрады.
Ал Аллаһқа шын берілген оның құлдары (тариқат жолындағылар) ұйқы ... ... ... ... (зікір, тасбих, басқа да) құлшылық
жасаумен өткізеді. Көбірек ұйқы адам ... ... ... ... күшеюіне негіз алады. Ал осыған жол бермеу үшін ұйқыны азайту
әрбір тариқат жолындағылардың уазифасы (міндеті) болып табылады.
Мужахада етілмей ... ... ... ... ... күресу)
етпегеннің мушахадасы (көруі) мүмкін емес және ... көзі ... ... ... еткен болса, оның мушахадасы әзір болып, мужахада еткен
мушахаданы қалап-қаламаса да оны ... ... ... мужахада еткісі
келген біреу аштықта болып, ұйқысыздықпен өткізеді. ... ... ... ... ... ... ... және аштықты ұстану арқылы
денесіндегі ... ... ... ... Тәні ... арқылы Аллаһты зікір етіп, көңіл әлемі ашылады. Ұйқы кезінде
рахаттанғанындай ояу мен ұйқы арасындағы жағдайда Малакут әрі ... ... ... хал оны ... пен ... жеткізеді. Мағрифат жолындағы салик
мұнан соң түнгі тыныштық ішінде әлемнің сырларын ... ... ... ... ұйқы ... ... бар, одан көп ... зиян ... ... ... ... ... ... Мағрифат жолындағы
әрбір муридке түнгі ұйқысына тыйым ... ... ... түн, ... зікір ету арқылы көңіл көздерді ашу болған.
Демек, түнде Аллаһты ... ... ... хас ... ... ... саналады. Бұл жолды әулиелер ұстанып отырған. Мәселен, Шайх
Баязит Бистамиге дейін барлық шайхтар алпыс күнде бір ... ас ... ... көз іліп ... еді. ... ... ... бір сәт болса да
зікірден қол үзбейтін еді. Содан кейін “көңіл көздері” ашылатын еді. ... Шайх ... ... Қожа ... ... дейінгі басқа шайхтар болса,
қырық күнде бір ас ішіп, қырық күн ұйықтамады. Бір сәт ... ... ... жоқ. ... ... көздері” ашылды. Хаким Сүлеймен де қырық күн,
Махмұт Қожа болса, ... ... күн, ал ... Ата ... он ... күн
осылай жасаған.3
Сондықтан да, жоғарыда көрсетілген шайх - ... ... ... руһ ... негіздерінің бірі болған ұйқыны тыюлары,
Аллаһқа ұласу жолдарының бірі болып табылады.
Сонымен қатар ... ... ... ... ... үш нәрсені әрдайым уирд
қылуы керек. Біріншісі аштық пен ... ... ... ... “зикри һафи” яғни, жүрекпен зікір салу. Бұл үшеуін бірге қылу
керек. Егер біреуі кем ... ... ... жете ... Яғни, ораза
күндерін осылай өткізу керек. Ол үшін ... ... бір ... ... ғана жеп, ... бір сағат болса да “ғапыл” қылмау үшін бір күн,
бір түн ұйықтамау керек. Бір күн бір түн ұйқысыз қалғаннан ... үш ... ас ... ... бос ... үшін тағы да үш күн үш ... ... керек. Үш күн үш түнді ұйқысыз өткізгеннен кейін “һабисты” ... ... Оған ... ... қылмау керек. Осыдан кейін бес күнде
бір ас ішіп, бес күн-түн тағы да ұйықтамау ... ... ... ... мен кірлері көріне бастайды. Келесі жолы жеті күнде бір ас
ішіп, зікірден аз ... та ... қол ... жеті күн түн ұйықтамау керек.
Осы кезде “кашф’ул-құлубтың” мақамы ашылады. Осы ... ... ... ... ... ... ... “кашф’ул-қубурдың” (қабірдің ішіндегілерді
көру) мақамы ашылады. Он бір күн түн ... ... ... ... ... (жақсы аруақтарды көру) мақамы ашыла бастайды. Одан кейін он үш
күнде бір ас ... ... ... ... “кашф-ул малаика”
(періштелерді көру) мақамы ашылады. Бұдан кейін он бес күнде бір ас ... ... ... зу-л ... (Хақ Тағаланы көру - мушахада)
мақамы ашылып мұрат-мақсатына жетеді. Осы метод ... он бес күн ... ... жете ... онда ... ... жетеді. Егер қырық күнде де
мақсатқа жете алмаса, әлбетте алпыс күнде жетеді. Егер алпыс күнде де жете
алмаса, онда үш жүз ... күн ... ... ... ... ... ... рух тәрбиесіндегі ұстанар үшінші қағидасы
аз сөйлеу (яғни, дұрыс тура сөз ... ... ... Адам тәнінде
маңызды болған екі үлкен мүше бар: Жүрек пен тіл. Тілдің өзіндік бір сөйлеу
кереметі болғанымен де, аз ... ... ... болу ... әр ... сақ болады. Тіл – адамның таразысы. Тілге ие ... ... ... ... сияқты. Көп сөз сөйлеудің пайдасы ... ... ... (үнсіз) көп сөйлемей жүрушінің кемшіліктері мен
айыптары жасырылады да, айналасындағы басқа адамдар оған сүйсіне ... ... ... ... ... өсек тасушының орны бір басқа.
Пайғамбарымыз (с.а.у) ... ... ... Тілге ие болу керектігі
жайында өсиет қалдырған болса, атамыз қазақта мынадай бір мақал бар: ... боқ ... ... жүйесінің мынадай орынсыз, керексіз түрлері бар:
Тым ұзақ сөйлеу;
Әзілдесу;
Орынсыз бос сөздер айту;
Міне, осы сияқты орынсыз ... ... ... ... өсек ... сөз ... ортаға шығып, инсан көңіліндегі дұшпандық сияқты басқа да
жамандықтарды ... Бұл ... ... ... ... ... қоғам
түгілі, Хақтан да ұзақтатады.
Құран-Кәрімде: “Олар өтірікке айғақ болмайды да бос ... ... мән ... ... өтеді” (Фурқан:72) делінген
аятпенен Пайғамбарымыздың мына бір айтқан сөзі: “Аллаһтың зікірінен басқа
сөздерді (пайдасыз) айту көңілге ... ... және ... ұзақтап,
Оған қарсы шығады”. Демек бұлар, жоғарыда көрсетілгенге бір дәлел болып
табылады.
ІІ.1.1. Қылует: ... ... ... ...... ... - сөздік мағынасы жалғыз қалу, қуыс бір ... ... ... ... ... ... санасының концентрациясын
белгілі мақсатқа бағыттау және кейбір арнайы зікірлер арқылы ... үшін ... ... қараңғы, сыртқы әлемнен жырақтау орындарға
яғни, жерден қазылған мекенге, белгілі уақыт ... ... ... бұрыс сенімдерден, жаман әдеттерден арылтуды, ... ... ... суфи ... ... ... болмысын Аллаға арнап, Алладан
басқа барлық нәрседен қол ... ... ... ... халуат-рухани жалғыздық
қоғамнан “жырақ” жеке дара өмір сүру, тәнімен ... ... ... ... ... да ... ... Хз. Пайғамбар (с.а.у)-дың уахи келместен алдын Хира үңгірінде
жалғыз, оңаша қалуынан ... Және де Хз ... Тұр ... ... ... ... жеке ... бастай отырып, қылует қырық күндік
болып қалыптасқан. Бір адам өмір бойы ... ... ... та, ... ... шұғылданса, онда оның қылуетте қалғаны ... ... ... қылуеттің бастапқы әрі негізгі шарты – Алладан басқа ешбір
нәрсені ойламауы болып табылады. Қылует барлық тариқаттарда ... ... ... ... ... ... ... алғанда дергаһтағы
жеке бөлмелердің бірінде жасалынады. Шайх қылуетке кіретін дәруішті ... ... дұға ... өзі ... ... Одан ... ... іс
жүзінде жасалынады, ішіп-желінетін нәрсе әр күні тәртіптік жүйе бойынша
беріліп, күннен-күнге ... ... ... тариқаттарда сорпа
берілсе, кейбіреулерінде ... ... ... беріліп, су ішкіздірілмейді.
Осылайша қырық күндік қылуетте бітеді. Мурид дәрет, жұма және екі ... ... ... ... ... ... ал ... барлығын қылуетте өткіздірумен болады. Муридтің қылуеттегі
негізгі мақсаты, тапсырмасы (уазифасы) тар және ... ... аз ... ... ... ойға ... ... және зікір ету барысында адамдардан
арақатынасты үзіп, оңаша қалуы болып саналады.5
Қылуеттің пайдалары:
Тілдің опаттарынан сақтайды. Яғни, адам қылуетте ... ... ... ... ... ... ... біреу болмайды.
Жүрек риякерлік сияқты жат қылықтардан сақтанады.
Дүниеден (рахатынан) бас тарту, тәрк ету және қанағат пайда болады.
Нашар (пасық) адамдармен ... ... ... пен ... ... ... тақуалыққа алып барады.
Қылуетте жасалынған ғибадаттардан алынған рухани ләззат, муридтің (тамаша)
жақсы сипаттармен көркемделуіне негіз болып табылады.
Жүрек тыныштық, рахат ... кек және ... ... т.б. арам ... ... ... ... жатқан тәфәккур құлды Аллаһқа жақындатады.
Қылуеттің шарттары:
Мүрид әрдайым дәретпен жүруі.
Әрдайым ораза ... ... ... ... ... ... ашуы.
Азырақ жеу қағидасын ұстануы және де асқазанын аш етіп ұстауы.
Аллаһ Тағаланы зікір етпеген уақытында үнсіз халде жүруі.
Күнделікті зікірде және мурақабада ... және ... ... шайхына байланыстыру.6
Тасбих – 1)Хақтың киелі, пәк, оның бүкіл нұқсандықтардан таза екендігін
тілге келтіру;
- Осы ... ... ... айту;
-Тариқаттағылардың белгілі сандық мөлшерде “субһаналлаһ” зікірін қайталауы;
Тасбих: заттардың ... ... ... және ... “есту”
мақамы болып табылады.7
Тасбихтың абзалдылығы турасында Пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа (ғ.с):
“Субһаналлаһ уа-биһамдиһ, Субһаналлаһил-азийм ... ... ... ... - деп жүз рет ... ... күнәлары теңіздің
көбігіндей болса да кешіріледі. Яғни, бұл дұғаның негізі ... ... ... ете ... Одан ... және жәрдем тілеп, Оған оралу
болып табылады. Сопылық ... ... ... рухты тәрбиелеу
әдістерінен болған осы тасбих, ... ... іске ... ... арылу, яғни оны тәрбиелеу мақсатында Жаратушы Хаққа жол ... Адам – ... ... ... ... ... ...
қатынастары аса маңызды нәрсе. Мұндағы мақсат өз ... ... ... ... ... біреулердің тура жолға түсулеріне
күндердің бір ... сәті ... ... де ... ... ... ... өзінің қалаған құлына “хидаят” берсе, соны тура жолға ... иман ... ... ішкі ... ... ... ... жетсе Аллаһтың сүйікті құлдары (әулиелер) мен бірге болуы, оның
ахлақынан өнеге алып, тәрбиеленуі арқылы іске асады.
Сахабалар ... ... разы ... ... деңгейден жоғарғы кәмілдік
дәрежелерге Пайғамбарымыз Мұхаммед (а.с)-ң сұхбаттарына қатысу, ... ... ... ... ... өткен соң, табийндер де Аллаһ
елшісінің достарынан (сахабалар) ... ... ... ... жеткізіп отырған. Пайғамбарлардың барлығы да адамдарға білім, жақсы
мінез, иман және тақуалықты мұра етіп ... ... ал сол ... пен ... ету ... ... ... болып табылады. Мүршидтердің
жасаған сұхбаттары тыңдаушылардың көңілдеріне рухани бір шипа (ем), ... те ... ... қарап өз-өзін дұрыстауы сияқты, ахлақы (руханияты) жақсы болған
адамдармен араласу арқылы өз қате-кемшіліктерін дұрыстайды. Осыған дәлел
Хз. ... (а.с): ... ... айнасы” атты хадисінен
көре аламыз.8
Мүршидтердің сұхбаттары ... ... Суфи ... ... шайх Хасан
Басриден (Аллаһтың рахметі жаусын!) былай деп келтіреді: “Сұхбат үш түрлі
болады: біріншісі-шариғаттан сөз ... ... – хал, ... ... қолдау - жебеу) пен кемелдік жайында сөз, үшіншісі – сыр (көңіл-
қалб-жүрек) мен хал және ... ... ... Сондықтан да шариғат,
тариқат пен хақиқат иелерінің міндеті ... пен ... ... ... қайғы жұтып, дұға, мінажат етіп екіжүзділік пен жолдан
азғандарды тура жолға келтіру болып табылады.9
Мүршидтердің ... ... ... ... ... ... ұластыруы болып, Пайғамбарымыз Мұхаммед (а.с) біз үшін ... үлгі ... ... Бұл ... ... ... ... сендер
үшін, Аллаһты да ақырет күнін де үміт ... және ... көп еске ... ... ... елшісінде көркем өнегелер бар” 10 делінген.
Аллаһ елшісінің сахабаның ... ... ... тазалау
мақсатында жиі-жиі сұхбат етіп отырған. Яғни, рухты тәрбиелеу әдістерінің
бірі осы ... ... ... ... ... ... бүкіл адамзат баласына сұхбат ретінде хидаят
жолына салушы, қараңғылықтардан құтылуға жол ашқандығын Мұхаммед (а.с)-ң
қасындағы ... ... етіп ... ... Ең ... дәлел
болып табылатын ол Құран-Кәрімде: “Ол сондай Аллаһ, ... ... ... ... ... оқып, оларды тазартатын сондай-ақ
оларға; ... ... ... бір ... ... ... ... ашық адасуда еді”11 делінген.
Мүршидтердің салик рухы мен жүрегіне әсер ету ... ... ... ... ... бірі “сөз” – яғни сұхбат.
Насихат деп соны айтады, яғни халыққа насихат айтпақтағы мұрат-мақсат – ең
бір қажетті ... ... ... ... ... хабардар ету, сыналған
кем-кетік олқылықтардан жұртшылықты хабардар ету. Кейбіреулердің ... ... ... қайғы-ғам оттарын болмыс жан-дүниесіне алып кіріп,
көңілін жылатып, сол қайғы ғаламатынан ... ... ... ... ... ... ... тыс кешкен
күндеріне қасірет-өкініштерін ... ... келу ... Сол ... ... ... ... Және де халайыққа көр азабы, жаһаннам
азабынан хабардар етіп, қалайда болмасын тезірек ... ... ... қалу ... ... ... өте сақ болмақ абзал. Үгіт-насихат,
яғни сұхбат айтуда өте ықтият болудың екінші жағы – ... ... ... ... таң ... олардың ынта-ықыласын аударып, мейір-
махаббатын асырып, өзіне қарай ... ... білу ... ... олардың
бәрі риякерлікке жақын. Ал рия деген – білімсіздік, артта ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты
– адамдарды фәни дүниеден ақыретке қарай назарын ... ... ... ... бақылдықтан сақылыққа, ақыретке
күмәнданудан кәміл сенімге, білімсіздіктен ... ... ... ... бұрғызу қажет. Бұл мағынасыз қалыбына
ақыретке ғашық ... ... ... ... дүниеге көңіл бөле бермей,
ғибадат жолдарына түсуге беттерін бұру керек.
Тағы бір айтылатын жайт, Аллаһтың жақсылық мархаббаты мол, ... деп ... ... қою ... ... бір ... болып
табылады. Өйткені бұдан анық көңіліне ... ... ... ... ... ... кірместен, Аллаһ рұқсат ... ... ... ... арттырады. Бұның орнына келешекте болатын азапты
оқиғаларды ескертіп, олардан қорқу ... ... ... қажет.
Олардың ішкі жан-дүниесіндегі жағымсыз кеселдерді жойып, сырт ... ... ... ... ... ... ... алмастырып, тағат-ғибадатқа
бет-бұрып, мейір шапағат нышандарын арттыра түсіп тартынбастан, қол ұрған
күнәлардан арылуға бетін ... ... ... шақыру керек.12
Құран-Кәрім мен хадис-шәрифтерде сұхбаттардың ... ... ... ... тоқталсақ:
- “Әй мүміндер! Аллаһтан қорқыңдар және шыншылдармен бірге болыңдар”13
- “Сен оларды үгітте! Өйткені үгіт (сұхбат) мүміндерге пайда ... ... Осы ... ең ... дәрежеде болған Пайғамбарымыз
(с.ғ.у) ... ... ... деп ... екі ... бар: Бірісі адалдық болса, екіншісі жақсылыққа үгіт
болып табылады.
Абдуллаһ б. Реваха (р.а) сахабалардың ... ... ... “Кел
Бауырым! Аллаһ рызасы үшін кішкене де болса отырып, Раббымызға иманымызды
тазалайық (яғни, ... ... ... дейтін. Бұған жақсы түсінбеген бір
сахаба Хз. Пайғамбарымызға (а.с) барып түсіндіріп айтқанында ... ... деп ... ... ... Абдуллаһ б. Реваханы рахмет қылса.
Ол періштелердің ... ... ... ... өте ... көреді”.16
Сұхбаттың маңыздылығы жағынан мына бір хадис-шерифте көрсетілген: Бір әйел
кісі Пайғамбарымыз (а.с)-ға келіп: “Ей ... ... ... ... ... ... алып ... Біздерге де бір күн бөліп, сол күні
жиналып Аллаһқа саған үйреткендерінен біздерге де ...... ... ... ... мына күні мына жерде жиналыңыздар” – деді.
Әйел кісілер айтқан күні жиналады. Пайғамбарымыз (с.а.у) да барып, ... ... ... үйретеді.17
Және де осыған орай сол кезеңдегі сахаба ханымдар (әйелдер) ... ... ... сұхбатына, әсіресе нұрлы жүзін көріп
отыруын қадағалап отырған. Бұған мысал келтіретін болсақ, ... ... күн ... ... Мұстафа (с.а.у)-ді көрмегенді үшін анасы
оны кіналайды. Мұны ... өзі ... деп ... Анам ... ... ең ... рет ... жолықтың?”
Мен де:
“- Бірнеше күннен бері онымен жолыға алмадым” – дедім.
Сол мезет анам маған қатты ашуланып, ұрысты. Мен содан соң анама:
“- ... ... ... ... ... (с.а.у) жанына барайын,
онымен бірге ақшам ... ... ... ... ... соң әрі ... әрі
сізге истиғфар (кешірім) етуін одан талап ...... ... сұхбат мәжілісіне жас балалардың да қатысып, үгіт – насихат
тыңдаулары маңызды болып саналған.
Аллаһтың сүйген құлдарының бірі ... ... ... ... разы болсын)
көбіне жас балаларды қасына жинап алып олармен бірге сұхбат жасайтын еді.
Осындай бір сұхбаттан ... әйел одан ... Олар әлі жас, ... нені ... ... ... былай деп жауап береді:
“- Оларда аз-көпті пайдаланады. Бірақта менің негізгі мақсатым олардың бір
нәрсені ... ... ... ... Аллаһтың рахметі түседі. Мен сол
рахметтің басындамын. Ал мына жас балалар болса бір ... Және де ... ... ... ... табылатын уәли Хз. Шайх Нақышбанди (Аллаһ ... ... ... жайлы былай дейді:
“Біздің тәрбие жолымыз сұхбат бойынша құрылған. Жақсылықтар ... ... ... бірге болады. Яғни, сол адамдармен сұхбат жасай отырып
хақиқи иманға ұласуға нәсіп болады”.
Ғұламалардан Жафар б. ... (р.а) ... ... ... болу ... ... ... алғандығын былай деп түсіндіреді:
“Жүрегімде (көңілімде) бір қаттылық сезген ... ... ... ... ... ... сұхбатына қатысып, оның жүзін көретінмін. ... ... ... ... ... ... ... жалқаулықтан
арылып апта бойына осы құлшылықпен ғибадат жасайтын едім”.
Омар б. Абдулазиз (р.а) ... ... ... б. ... ... бір ... болу
мен үшін барлық дүниеден аса хайырлысы болып табылады. Ол сияқты Аллаһтың
сүйген құлдарымен болу арқылы ақыл ... және де ... ... ... – деп ... ... ... шәкірттерінен бірі сұхбаттарды тәрк етеді. Бір
күні Хазірет сол шәкіртімен кездесіп қалады. Сонда ұстазы ... Сен не үшін ... ... ... деп ... ... Осы уақытқа дейін сізден алғандарым, үйренгендерім маған жетеді, енді
сізге мұқтаж ... деп ... ... ... ... ... оған былай деп ескертті:
“Тыңда қарағым! Егер біреудің, басқа біреуден алған файзбенен қанағат ... ... ... Хз. ... ... (р.а)-ң Хз. Пайғамбар (с.а.у)-н
алған файзыменен қанағат етіп қоятын еді. Алайда ол, Аллаһ Елшісі ... ... ... Ол ... ... ... тек қана Хз. ... (р.а) ғана емес барық сахабаларда Хз.
Пайғамбар (с.а.у)-ң сұхбатына ерекше сағынышпен, құлшыныспен қатыса отырып,
файз ... еді. ... ... ... да әртүрлі себеппенен
сахабаларын бұған ташуиқ ... еді. ... да ... ... да
әртүрлі себеппенен сахабаларын бұған ташуиқ ететін еді. Сондықтан да
Пайғамбарымыз ... ... ... ең ... ... ... ... бірі де осы сұхбат болатын.19
Сұхбатта отырған әрбір адам баласы айтылып ... ... ... ... ... ... отырып соған қарап амал етуі үшін талаптануы
шарт. Және де ... ... ... ... ... ... ... сұхбаттан жүзін бұрып кетіп (кеушілерді) қалушыларды Аллаһ
Тағала ұнатпайтындығын мына бір ... көре ... ... Абу
Уақыд әл-Лайсий (р.а) былай деп түсіндіреді: Бір күні ... бір топ ... ... ... жанында едік. Сол мезет үш адам ... ... ішке ... ... ... ішке ... Пайғамбарымыз (с.а.у)-
ң жан тарапына келді. Біреу шеңбердің бір бос жеріне барып отырды. ... бос орын ... және де ... ... ... ... арқасына отыра қалды. Біршама уақыт өткеннен соң Пайғамбарымыз
(с.а.у) ... бір ... ... ... ... мына үш ... халін
түсіндірейін бе? Арамызға келіп отырған ... кісі ... ... ... оны ... ... ... келсек ол Аллаһтан ұялып, әдепке жүгінді. Аллаһ Тағала да (оны)
ол құлынан ұялып, оны ... ... ... ... ... ол бұл ... кері ... Аллаһ та ол
құлынан жүзін бұрды”.20
Осы бір хадис-шарифтегі хикметті түсініп-білген барлық Ислам ғұламалары
білім ... да ... ... Хақ ... ... ... ... және де ешбір уақыт осындай сұхбаттарды құр жібермей,
соған қатыса отырып, керекті ләззаттарын алып ... ... орай ... ... бин ... (Аллаһ оны рахмет етсін) жиі-жиі Аллаһ
достарынан бірі болған Бишри Хафий (қ.с)-дің ... ... ... ... ... еді. Бір күні ... оған былай деп еді: “- Ей иман! Сен
Құран және Сүннет ілімдерінде мужтахид бір ... ... ... бір ... қасына барып тұруың өзіңе жарасар ма?”
Сонда Имам былай деп жауап қайтарды:
“- Иә, ... ... мен одан өте ... ... ... ... ... менен жақсы білуде әрі тануда”.21
Тахлил – бұл сөз, Аллаһ Тағаланың “Бар„ және ... ... ... ... ... Оған ешқандай серік қоспау сөзі болып ... ... ... тасбих, тахлил сөздерімен зікір ете отырып, Хаққа
деген ғашықтық махаббатқа ұласады.
Тахлил, “Лә иләһә Иллаллаһ” - ... ... ... мына бір ... ... Мұхаммед Мұстафа (а.с): “Аллаһ Тағала құлының жасаған
әрбір жақсылығын қиямет күні ... ... ... “Лә ... ... таразыға салмас. Егер де оны таразыға салса, жеті қат көк пен ... ... ... да ... ... ауыр ... сопылық жолындағы тасбих, тахлил, сұхбат және де басты нәрсе болған
қылует сияқты рухты тәрбиелеудегі ... ... ... ... ... ... ішкі көңіл әлеміне нәпсі, шайтан дариларынан тазарту
мақсатында мақамдардан өту, ... ... ... ... ... рухани тәрбие жүйесі
Сопылық жол – ең ұлық, Хақ ... ... ... ... ... ... ... көп. Соның бірі Иасауи тариқаты. Иасауи тариқаты Исламның
екі ең басты арнасы ... ... мен ... сүйеніп, тақуалық жолды
құрайды. Иасауи тариқатының жол көрсетушісі – Қожа Ахмет Иасауи ... разы ... ... ... ... сопылыққа түспес бұрын шариғатты меңгеру алу
керек. Шариғат, тариқат, мағрифат, хақиқат кезеңдерінде ... ... ... (а.с) ... мен Хз. ... (р.а) ... ... отырып,
аса зәру деген 40 сатылы жолды білмеген жанның ... ... ... ... Сол сатыларды Иасауи бабамыз былайша қарастырады:
40 мақамның 10-ы ... ... Олар ... Иман келтіру (Аллаһтың Бір және Бар екендігіне, заты мен сипаттарына);
2) Намаз оқу;
3) ... ... ... ... Қажылық өтеу;
6) Жылы сөзді, кішіпейіл, қарапайым болу;
7) Білім ... ... Ұлы ... ... ... ... Діни ... мойынсұну;
10) Тиым салынған нәрселерден аулақ болу;
40 мақамның қалған 10 сатысы ... ... ... ... Пірге қол беру;
3) Аллаһтан қорқу;
4) Үміт (Тәңірдің рақымынан қол үзбеу);
5) Уәзипасын орындау;
6) Пірдің айтқандарын орындау;
7) Пірдің рұқсатымен сөз ... ... ... Дүниені санадан, көңілден шығарып, Аллаһқа көңілмен жақындау;
10) ... ... тек қана ... ... ... ... 10 саты:
1) Аллаһқа сіңуге бейім болу;
2) Дәруіштікті қабылдау;
3) Сабырлық;
4) Адел ораза;
5) Жаңа білім табу;
6) Тариқат негіздерін ... ... ... бас ... Ақырет ойлау;
9) Аллаһты сезіну;
10) Ғайыпқа ортақтасу;
Хақиқатқа да 10 саты тиесілі:
1) Бой ұсыну;
2) ... мен ... ... ... ... ... қол сұқпай, қанағатшыл болу);
4) Жақсылықпен құрбандық жасау;
5) Ешбір адамды ренжітпеу;
6) Пақырлықтан бас ... Хақ ... ... Сыр ... ... ... тариқат, мағрифат және хақиқаттың мақамдарын біліп, амал ету;
10) Хз. Раббыға ... ... ... үкімдері алтау: Мағрифаты Хақ-Алланы ... ...... шынайылық; иақин-и мустағрақ білімге терең бойлау;
тауаккул-и рызқ-ы муаллақ-рызықты Аллаһтан күтіп, ... ету; ... ... және үлгі болудың да алты бағыты бар:
Илм-и дин-и йақин – діни ілімде терең болу;
Хилм-и мүбин-и метин – ... ... ... джемил – сабырлылық таныту;
Рыза-йы Джелил – ұлының (Аллаһтың) ризашылығы, рызасы;
Ихлас-ы ...... ... ... - өте жақын болу.
Тариқаттың уәжіптері де алтау:
Талеби ... мик ... ...... жету ... мен ... ... болу;
Шевк-ы уисал-и Лә йезал – Мәңгі (Аллаһқа) қауышу тілегі;
Һавф-ы ... би ... ... ...... ... алу қорқынышы;
Реджа фи кулли ахуал – барлық ... үміт ету ... ... алад-дәуам – үнемі Аллаһты еске алып отыру, зікір ету;
Фикр-и тауассул-и Хайи-и Мүтеал – ұлы Аллаһқа қауышуды ойлау;
Тариқаттың сүндеті де алтау:
Жамағатпен ... оқу; ... ояу ... ... ... болуы; Аллаһ
атымен тыныштық; Аллаһ ... еске алу ... ... және үлгі ... ... хош ... іске ... ұнататын алты нәрсе бар: Қуаныш,
шаттық және қонақты ... ... ... келгенше, әлі жеткенше қонақ
күту; қонақ қаншалықты кідірсе соншалықты олжа деп ... ... ... қонақтың қалағанын орындауға тырысу; шайқыға дұға қылу.
Тариқат әдебі де дәл алтау:
Тізесін бүгіп, сыпайы және ... ... өзін ... төмен көру,
басқаларын өзінен жоғары көру, ... ... ... ... ... ... ... мәжілісінде орынсыз бос сөз сөйлемеу, өз ... ... ... ... сырлары мен керемет рәміздерін сақтау.24
Ахмет Иасауи Хазіреттерінің пікірінше жаңадан бастаушылардың ... өтуі және ... ... ... бой ... ... бой көрсетуі төрт шартқа байланысты: біріншісі – ел, мекен-
жай, екіншісі – ... ...... ... - сұлтанмен қарым-
қатынас. Жаңадан қадам аттағандарда ес, ой бөлінбеуі үшін, тек дұғалармен
ғана айналысуы үшін ... ... ... ... ... етушілер
арасында және ел ішінде жұмыссыздық пен немқұрайдылықты қажет ... ... ... үшін ... ... қорғау керек.
Барлық мақаматта және қылует пен қырық күн оңаша бір бөлмеде қалуда ... ... шын ниет үшін ... ... ... шынайы достары да
болуы керек. Осылардан кейін Сұлтанға мойынсұнуын, онымен қарым-қатынаста
болу – ілім ... ... ... дамып, өсуге, өзгелерден жоғары
тұруға септігін тигізеді.25
Иасауилықтардың көзқарасы бойынша алғаш қадам аттағандар мен Аллаһ ... ... ... ... – дәруіштік жолы.
Хазини бұл жолдың машақатын (қиыншылықтарын) былайша суреттейді:“ Дәруіш
жолында есептемейтін ... ... де ... Сол ... ... әлем мен үш жүз алпыс дария және шымылдықтың астынан ішкі және сыртқы
жағынан қырық төрт жол шығып, тоғыз тақ және әр ... бір ... ... әмір ... үкім шығарады”.26
Ахмет Иасауидің көзқарасы бойынша шынайы сопының дәруіштік өмір салты ... ... ... ... ... ... қызметінен, оңашаланып (мынау
дүниеден баз кешіп), нәпсісін тиып, ішімдіктерден бас ... ... ... ... баз ... ... ... пен өзін-өзі бақылап отыруды
басты өнеріне айналдырып, нағыз сопы бола алуы ... ... ... жаңа ... ... үшін ... ... пен дәруіштік өмір салты
тағайындалған. Олардың көзқарасы ... ... ... ... ... ... дүниесіндегі “тозаң”, зұлымдық жойылады. Бесінші күнге жетсе көңіл
дарияларының қайнар ... ... аза ... Ал егер ... ... ... ... ұлылыққа қол жетеді. Бірақ барлық бұл дәруіштік ... мен ... ... ... ... ... шарт. Олай болмаған
жағдайда пайда емес, керісінше зиянға әкеп соғады.27
Иасауи тариқатында әр кездескен сайын сәлем берілген кезде сол ... ... ... ... оң қолымен өзінің арқасында шеңбер жасау әдеті
бар. Дәруіш сол аяғын ... ... сол жақ ... де ... ... қой ... оң ... өкшесін созады. Дұға етіп, жалбарынып
пірдің алдында мұңайып, үлкен ... ... ... ... ... мен пір ... оның құрбандыққа қой шалғанын, түрін өлмес бұрын
өлу кейпіне жеткізеді. Тазалық шариғатында үлкеннен кішіге сәлем сүннет…
Егер Хз. Пір оның ... ... ... ... ... ... ... пірдің “тәкбир” борыш нығметіне шүкірлік ретінде және
де кемшіліктерінің кешірімін өтеген кезде сол қолымен шегініп кетуі ... ... бір ... ... ... ... ... ал егер дайын нәрсе
жоқ болса тек өтінуі ғана жеткілікті саналады. Ішкі ... ... ... алу үшін ... ... ... және осылайша үлгі тұтатын
адамның алдында өтінуі Тәңірге жақын болуына себеп болады. Үлгі ... оның ... ... ...... ... ... жаңа қадам аттаған адам мен кешірім өтіну табалдырығында тұрып,
Аллаһ жолында болмайынша, қабыл болу және жақын болу ... ... ... ... және ... жете алмайды. Ахмет Иасауи бабамыз: “Кешірім
өтіну – жол ашады” деген екен.
Дәруіш тәхаджүд намазын қысқа сүрелермен оқу қажет. ... ұзын ... кез ... ... ... ... Он алты ... тахаджүд намазын
өзіне тән әдебімен оқығаннан кейін екі рет кәлимә-и тәмджид (таңғы намаздан
бұрын оқылатын сөздер) және үш рет ... хамс (бас ... оқуы ... ... ... ... толы ... дұға етіп, жалбарынып және ішкі
шермен, қайғымен жүз бір рет истиғфар (кешірім) бес рет келиме-й ... ... ... ... және жүз бір ... ... ... Содан
кейін “Зикри арра„ (ара зікір) мен айналысады. Бұл зікірді ... ... ... қатты қарқында орындау керек. Өйткені
сопылардың зерттеулеріне қарағанда тариқат тек қана ... ... ... егер ... ... ... ... “Йасин”, “Муззәммил”,
“Сурату-л-ала”, “Әләм-Нашрах”, “Иннә әнзәлнә”, “Құрайш” сүрелері ... ... ... ... жалбарына отырып мінажат етеді. Таңғы намаздан
кейін жиырма бес “субханаллаһ”, жиырма бес “әлхамдулилләһ”, жиырма бес ... ... және ... бес ... ... ... Жүз бір ... айтылады және асқан сүйіспеншілік, ізгі тілек және жан толқуымен ара
зікірі ұласады. Өйткені “зікрі арра” уақытша жоқ ... және ... ... жеткізеді. Содан кейін шын көңілден, бар жан-тәнімен өз ... ... ... біраз уақыт мынау ... ... ... және ... ... “Йасин” сүресін аяғына дейін оқиды.
Аллаһ Тағаладан кешірім сұрайды. Шайхтардың және ата-бабалардың ... ... ... ... қол ... ... соң ... және
тахлил, Құран оқу және оны басынан аяғына дейін оқып шығу және дұға етіп,
қол алысқаннан кейін шын ... және ... ... екі ... ... ... Түскі намаздың парызынан кейін Аллаһтан истиғфар ... ... Кеш ... ... қараңғылана бастағанда қабір
қараңғылығы мен сол ... ... еске ... дұға ... ... ... өзіндік маңызы мен өзіне тән ... ... бар. Қожа ... ... ... бойынша
“Қылует” сөзіндегі әріптерде түсінуі өте қиын хикметтер бар.
Бұл жердегі хы-“хали” ден, ләм- “лейл” ден, уау-“вуслат” тан, те- ... ... ... ... ... ... рәсімін былайша суреттейді:
Ұстаздың ризашылығымен бір күн бұрын қылует тазалығы үшін ораза ... ... пен ... ... бір ... ... мен дұғалар оқылады.
Аллаһты зікір еткеннен кейін салда тұрып, құбылаға қарап, дауыс ... рет ... ... Мұндағы мақсат нәпсіге қарсы ашылған майданның
бастапқы кезінде Жаратушы Хақтан ... және ... ... Сол ... (аср) намазынан кейін ғибадатхана мен қылуетханалардың ... ... ... ... ... ... – қылуетке
кірмекші шәкірттің ұстанған жолына ауа мен суықтан залал тимесін деген ізгі
ниет. ... ... ... ... ... ... ... “әурад” (дұғалар,
истиғфар) кешірім дұғасы және “зікір” оқылып, сонау күн ... ... ... ... көз ... төгумен болады. Намаздан кейін тамақ
жеу үшін қол жуылады. Қызмет көрсетуші адам құманнан ... - ауыз ... ... су ... ... ... ... содан басқа су берілмейді.
Осыдан кейін Ахмет ... ... ... ... қара ... ... беріледі. Егер ол болмаса қызыл тарыдан да беріледі. Мұндағы мақсат
– ешкімнің ортақ болмауы мен осылайша рухани нәрдің пайда ... ... ... тумауын қамтамасыз ету. Содан кейін ыстықтарын басу үшін
бір кішкене ... ... ... айран беріледі. Тамақтан кейін ... бір сүре ... ... аят ... ... ... ... үш
“Тәкбир” айтылады. Содан кейін Аллаһқа зікір салумен айналысады. Осы кезде
дәруіштерді шабыттандырып, қолпаштап, жігерлендіру үшін ... ... баяу да ... ... ... Одан ... ... бір жерде
шаштары алынады. Қырынып болғаннан кейін қылуетхана ... сап ... ... ... ... ... бастайды) қарай үш “Тәкбир” айтылады. Ол
біткеннен кейін шеңбер құрып зікір сала бастайды. Бұл балауыз шам ... ... Шам ... ... шаршағандарын басу үшін бірнеше сағат
тынығады. Сол ... ... ... ... Тәңірлік нұрлар шашылады.
Дәруіштер түстерін дәстүр бойынша шайқыға айтып, жорытады. Түс ... ... ... ... ... ... ал егер ... түс болса
“Таксир” деу арқылы және Аллаһтың мейірімі арқылы қайырға айналдырады. Егер
жалбарыну мен кешірімділікке мән бермеулік кез ... ... ... дәлелі.
Күндіз-түні осылайша қылуетпен қырық күн бітеді. Асханадағы қылуетшілер
бәрінен бұрын дәстүр бойынша ... ... ... ... ... ... ... бермей көміп, сүйектерін сақтау - ... ... А. ... егер ... ... ... әруақтарынан
иждихат (бата) алып, шайхтық мақамында муридтері және серіктерімен ... ... ... шайхтарға ғайып ерендер тариқаттан тәлім-тәрбие
беріп, қолдап ... ... Және де осы ... ... ... уажд пен файыз пайда болады. Бұл халге ... ... ... ... ... ... ... нәрселер көріне бастайды. Ғайып
мақамынан не келсе оған ... Шайх ... кісі ... “үш жүз ... ... ... қайсысы разы емес екендігін білуі керек.30
Иасауи жолындағылар Алланың махаббатын талап етеді, ... ... ... ... ... діндегілерге төзімді, нағыз ғылым іздеушілер
болған. Ақиқатты білім жолынан ... ... ету мен ... тұту ... ... Оның ... ең маңыздысы
таң намаз.
Иасауи жолында зікір – Аллаһты еске алу деген сөз бар. «Лә иләһә иллаллаһң,
“Аллаһ”, ... ... ... ... “Анта-ал-Хақ” сияқты зікірдің
қалыптары бар. Иасауи жолында ... ... ... білу ... ... етуші нені еске алып, не айтып жатқанын ... ... ... ... ... сонда ғана пайдасы болады. Сонымен қатар Иасауи
жолында Сұхбат мәселесі бар. Сұхбатты даналар мен ... ... ... ... ... Сұхбаттың өзіндік этикасы, салт дәстүрі бар.
Иасауи жолында жаннан кешіп, сана (би) жасау методы да бар. Бұл рухани ... ... ... ... ... ... бұл ... балай дейді:
“Шиблидей сама жасап, жаннан кешсек
Періштелер жиналып сұхбат құрды
Бимен сама жасауға бет бұрды
Миражда Хақ Мұстафа мұны көрді
Енді менде ракс, сама ... ... сама ... үшін ... яғни, рия үшін жасалынбауы керек.
“Дүниені теппей, ракс сама жасайтындар надан жахил,
Хақ зікірін еш айтпастан жүрер ғафил
Дәруішпін деп айтады ... ... үшін ... сама ... ... және би Аллаһқа ұласу жолында рухани шабыт үшін қолданылған әдістер.
Бұған да үлкен ықылас ... ... ... ... жеке және алқа ... Мәжіліс құрып, алқалы топ құрайды:
“Хақ жамалын талап етсең, ей зікір ... ... ... ... ... ... бар, ... құрылған, зікір мен сама би, қобыз бен сырнай да бар.
Бұлар сол дәуірдің музыкалық аспаптары. Сопылықта ... ... ... ... ... ... ... қатынасы
Сопылық дүниетанымында тәліптерге жол көрсетуші, ... ... ... дәрежесіне жеткенді – шайх деп атайды. Негізінде “шайх” сөзі,
араб сөзінен ... және де ... шал, пір, ... ... ... бар.
Ал сопылықта нәжіден арылған, хақта бади болған әулие-хақтың досы. Шайх өзі
кемел адам, ... ... ... ... Шайх – ... ... айналасындағыларға үйрететін, әркімнің оның халінен,
өзінен және сөзінен өнеге ... ... нұр ... ісімен өнеге
болатын, муридтерін толық адам дәрежесіне жетуге көмектесетін нағыз зиялы,
кәміл адам.
Шайхтың – ұстаздық кәмілдігін оның ... ... ... ... анықтауға болады. Сонымен қатар, шайх ... тілі мен ... ... ... ... ... адам жетілдіруші цехтың
ұсталары сияқты болып табылады. ... өз ... ... ... ... фана ұласа алады. 32
Хақ жолына кіруші кісіге, әлбетте кемел тәрбие беріп, тура жолға ... қол ... ... тура жол. ... ... ... шайх ... қолында болу міндетті жағдай. Шайхтың муридте
тәрбиелеуі жерден өнген егіннің жақсы өнім беруі үшін дихан, оның ... арам ... ... ... ... ... Дәл осы ... муридке Алланың тура жолын нұсқап, сара жол көрсетуші, тәрбиелеуші
“пірі” (шайх) ... ... ... ... ... ... ... жүре алатын инсани камил болуы міндетті болып табылады.
Алайда ... ... ... ... бермейді. Өйткені, “Мен шайхпын” -
деп жалғаннан жаңылыстырып ... ... да ... ... ... ... “Көңіл әлемі ашылмай тұрып, шайхтық құру, мурид алу
дұрыс емес” - дейді.
Шайх Ахмет Иасауи осы мәселе ... ... ... ... ... ... десе, кәпір болғаны" - дейді. Бірақ Садыр Ата ... ... ... ... (кімде-кім) көңіл әлемі ашылмай тұрып, “ғауыс-
ғиас” және Қызыр мен Илиястан бастап ғайып ерендер мен ... ... ... (бата алмай тұрып) алмастан “шайхпын” дейтін болса, ол ... ... ... қатар шайтан” деген болатын. Егер шайх атанған
кісі, муридін тәрбиелеп, мұратына жеткізе ... ... ғана ... ... ... алуы және тәрбиелеуі орынды болады. Егер муридті мақсат-
мұратына ... ... ... алуы және ... орынсыз, дұрыс
болмайды. Қиямет күні жауап ... ... Егер адал ... есеп береді, ал
арам болса, азап көруі керек. Бірақ, көңіл әлемі ашылып, ... ... ... ... Алла ... ... яғни, айнасы болады.34
Шайхқа ілескен әуелі мал-мүлік заттай байлық жинаудан жүз ... ... ... ... бас тартып, Аллаһ елшісінің жолына ... сара ... ... ... және аз жеп, кем ... көп ... ...
ғибадат қылып, ораза тұтып, садақаларын беруі арқылы нәпсісін қиын да болса
тыюы ... ... осы ... ... ... ... төмендегі мінез-құлықтарды
өзіне жолдас етсе, сабыр-тағат ... ... ... ... қанағат, нәсіпқорлықтан өзін тыйып, мүләйім, кемтарлыққа бейім,
білімпаз, шыншыл ... ... және ... ... ... керек.
Осындай белгілерімен ерекшеленген шайх ... ... ... болады. 35
Өзін-өзі шайх, әулие, қутуб, пір және жол ... деп ... ... ... ... ... ... үшін зынданға айналдырады.
Ахмет Иасауи бабамыз бұл туралы өзінің Диуани Хикметінде былай деген:
“Шайхпын деп, ісіп кеуіп, Хақпен таласады,
Менмендікпен ... ... бола ... ... ... әулие болып,
Бұл дүниені момындарға зындан қылар”.
Өтірікші, азғын шайхтардың кесірі мен ... ... да ... ... ... қол ... ... да, сопылық жолға да, Ислам дініне де
зиян келтіреді. “Диуани Хикметте” мұндай шайхтар ... ... шайх ... ... ... баске жетпей-ақ оның жасы.
Насихат айтар кәрі мен жасқа,
Айыра алмай тұрса да жақсы менен жаманды.
Оның жамандығы шайтаннан бетер,
Қуарар жүзі махшар тақында.
Олардың ... ... ... өте ... әрі нәзік сырлары, сонымен қатар ... ... ... мен асулары көп. Шайх, жолшыны осы ... оған жол ... ... ... жол ... өздері де
қауіпті болады. Олар шайхтығын күнкөріс көзіне ... ... ... ... ... ... дүниелік істерін түгендеп,
оларды жұмысқа жегіп, баюдың жолын көздеген, саудасы мен ... ... ... өте ... ... ... деп ... жол құрғандар қоғам
үшін қатерлі, әрі масыл, айықпас дерт. 36
Сонымен қатар ... ... ... ... атты ... үшін былай дейді: “Шайх біреуден сыйлық алғанда оны ... ... ... беру үшін ... Егер алғандарын өзі
жесе, арам ет жегендей болады. Егер тон ... ... ол тон ... ... оның қылған ораза, намазын қабылдамайды. Егер алғандарын нан ... Хақ ... оны ... ... ... ... қылады. Егер ондай
шайхқа бір кісі қол барсе, кәпір ... ... ... шайхтар – малғұн,
шайтандар. Олардың кесапаты тажалдан бетер, шариғат, ... ... ... бойынша діннен шыққан болып есептеледі”. 37
Ахмет Иасауидің муридтің тәрбиленуі жайында ... ... ... ... ... ... тұрып, тариқатқа кіруі дұрыс емес. Ал, адамның “қалби
салим” болу үшін де төрт дариядан ... өтуі ... ...... екіншісі – Халқ дариясы, үшіншісі – шайтан дариясы, төртіншісі де
нәпсі дариясы. Бұл дариялар үшін “кеме” керек. ... өте ... ... ... ...... азығы-қанағат, білімі топырақ сипат
болып, жұрт көзіне қор көріну, ленгері, қуаты-сабыр.
Екінші, халқ ... ...... пен ... ... ... мәжілісі-халует.
Үшінші шайтан дариясының кемесі – зікір, азығы-тасбих, ленгері-(хауф) қауіп
пен ража ... ... ... ... ... ... – аштық пен сусау, азығы – ... ... ... ... осы ... – дариялардан асқандар ғана “қалби салим” дәрежесіне
қолы жетіп, тариқат жолына ... бола ... Бұл ... ... өтпей тұрып тариқатқа қадам басу – ... ... ... ... ... де ... Хз. ... (с.а.у)
пайғамбарымыздың айтқандай: “Ақымақ менің - дұшпаным”. 38
Мәулана Суфи Данышменд: “Қожа Ахмет Иасауи – “тариқат – ... ... ... қылу ... ...... деп баян ... Яғни, тариқат – көңілмен амал
ету сонымен бірге көңіл көзін ашу ... ... Осы ... ... ... да: ... ... қараңғылық пен нұрдан жетпіс мың
пердесі бар. Егер бұл перделер ашылса, назары түскен ... ... ... - ... (көзі) әлемі ашылған бір “муршид-и камилдің” назары мүридке түссе, ол
мүрид (шайхтың назарын ... ... ... жығылады.
Хз. Мұса (с.а.у) “разия мақамында” Тур-и Синада ... заты ... тау ... еріп ... Оны көрген Хз. Мұса (с.а.у) пайғамбар
талып қалды. Одан кейін Аллаһ Тағала (Құранда) былай дейді: "Жаратқан ... ... ... етіп еді, тау да ... Мұса да ... түсті".
Хз. Шайх Нежмеддин кубра былай ... ... ... ... үш түрі бар: ... жазб халінде, екінші уажд халінде және
үшінші – шайхының назары халінен ... ... ... ... Бұлардың
алғашқысы – бид'ат, екіншісі – сүннет, үшіншісі – уәжіп болуымен ... ... ... Жазб ... ... ... Тағаланың фазилеті мен
рахметіне және Аллаһқа жақын болатын деп ... ... Бұл ... де ... ... назарына шыдай алмай ... ... ... ... ... ... рахметі жаусын) былай дейді: ... ... ... ... болса, содан кейін нара атып жығылмайды және өзіне
зиян қылмайды".
Ал Шайх Ахмет Иасау (Аллаһтың рахметі ... осы ... ... ... ... білу керек, сосын ол ілімді (өмірде қолдану) орындау керек.
Қалғаны (өз ретімен) Аллаһтан жәрдем болса, мақамға жетеді" - дейді.
Мәулана Суфи ... ... ... ... "Бұл ...... қубур
(қабірдің ішіндегілерді көру)" және "кашфу'л ... ... ... ... ... мақамдардың ең төменгілері болып
табылады. Міне осы ... ... адам ... ... ... ... отырып мурид алуына, қажет болған жағдайда адақ алуына, дерман-
делік халдерінде әулиелік халі ... баян етуі және ... ... ... ... ... ... Жетпіс мақамнан өтпей, көңіл әлемін
ашпай жатып мурид алып (ирадат ету), шайхтық жасаса ... ... ... дүниеде дінге зарар келтірер, иманға қатер төндірер.
Шайх Нажмеддин Кубра (Аллаһтың рахметі жаусын) ... ... ...... ... бар: ... азды – ... берген қандайда бір адақтарын
пақыр, кедейлерге жетімдерге беру керек. Екінші аз бенен ... тең ... ... шайх бұл ... өз ... ... ... Керек болса, ол
адақта күмән болса оны алмауы керек. Адақ әкелгендерге (пендеге) дұға оқып,
Аллаһтан сол пендені тура ... сала көр – деп ... ... ... да Шайх ... Кубра (Аллаһтың рахметі жаусын) былай дейді: "Жетпіс
мақамнан өткен, көңіл әлемін ашқан шайхтың ... ... ... ... ... ... Хз. Пайғамбардан кәпірлер муғжиза тілеген кезде,
зәру болғаны үшін ... ... ... да ... ... дейді:
"Сөзі мен ісі және халдері жөнінен шайх, үмметіміздің пайғамбары ... егер ... ... ... қол ... ... болады. Сонымен бірге
шайхтың, мункүрлерге, мунафиқтарға (екі жүзділерге) тура ... ... үшін ... ... ... Қожа Ахмет Иасауи – Султан ул-арифиннен естігенін айтады:
"Мурид (бір) шайхқа ирадат ... ... ... ... ... ирадат қыла
алмас. Егер ол шайх муршид болмай шықса, муридті мұратына ... ... те ... ... ... ... ... мұрат мақсатына жетсе орынды
саналады. Дегенмен шайхтан рұхсат алуы тиіс.
"Ижазат бір ... ... мың ... - ... сөз бар. Шайхтың муридіне
бұйрық, ұсыныс, ақыл беру, оның мақамынан мақамға ... және ... ... ... ... де ... айтқан бұйрықтарына сай амал етуі
керек. Құранда: "Пайғамбардың міндеті (тек қана) ... ... - ... ... ... ... ... қалай
жеткізсе, шайх та Аллаһтың бұйрықтарын солай муридтеріне (олардың рухани
өсулері үшін) ... ... ... ... ... ... үмметі үшін
күндіз-түні қайғырып, бес мың рет көз ... ... ... шайхтар да
муридінің мұратқа жетуі үшін ... ... ... ... ... ... Тағала да: "Егер (адам) жаратушысына ... ... ... амал (игі іс) ... - деп ... ... ... Яғни,
шайхтан насихат, муридтен орындау. Аллаһтан жәрдем, шайхтан химмат (рухани
қолдау) ... ... ... ... ғана ... ... ... күпірлігі муридтің иманы" - деген сөз бар. Бұл ... мәні ... ... ... көңіл әлемі ашылған шайхқа бір мурид қол берсе, шайх
та мақамдардың сырын ... ... ... ... ... ... ... тәлім-тәрбие беруін "куфр-и шайх" ... Бұл ... ... ... ... ... ... Басқаша айтатын болсақ,
балағатқа жетпеген баласына анасы қалай ... мен ... ... шайх та ... ... тәрбиелеу і тиіс. Егер Шайх ... ... ... ... алса ... лайық болғаны. Ал, егер жеткізе алмаса
шайхтық мақамына лайық болмағаны. Шайх егер, муридтің қолынан тұтса, дін
үшін ... ... ... ... Ал егер ... үшін ... ... ирадаты фасид (қате) болады. Сондықтанда Хз. Мұхаммед Мұстафа
(с.а.у): "Барлық (қателердің) күнәлардың басы - ... - ... ... ... (Аллаһтың рахметі жаусын) былай ... ... ... ... шарты мынадай: Егер шайх бай, ... те ... ... ... ... мойнында уәжіп болады, ал егер шайх кейде, ... бай ... ... күн көрісі муридтің мойнында уәжіп болады".40
Баба Машын (Аллаһтың рахметі жаусын!) ... ... ... ... және ... ... атағандардың міндеті тура долдан азған мубахаса
иелерін ... ... салу үшін ... ... ... көрсетіп, тәубеге
келулерін насихаттау. Шайх өз жолынан азғандар үшін ... ... ... ... үш күн, үш түн ... үшін дұға ... тілек тілеуі
керек. Егер осы уақыт ішінде де тура ... ... бес күн ... және
"мужахада тартуы" керек. Егер бұл уақыт ішінде де ... ... жеті ... ... ... ... Осы ... арқылы мужахаданы
қырық күнге дейін жалғастырып азғындар мен ... ... ... салу ... ... ғана ... ... лайық
болады".41
Шайх Нежмеддин кубра мен арифтердің сұлтаны Қожа Ахмет Йасауи ... ... ... былай дейді: "Көңіл әлемінің айыбы мен кірлері
көп. Олар да мыналар: һубб-уд-дуниа ... ... ... ... ... ... менмендік, рия және ... ... ... осылардың бәрі болса, мұратына жете алмас. Мурид болып,
мақсат ... ... ... ... ... ... Аллаһқа қауышуға
ынтызар кісілер көңіл әлемінің кірлерін тазартып, риязат пен ... ... ... ... ... Тағаланың қалауымен мұраты орындалады".42
ІІ.3. Сопылықтағы зікір мәселесі
ІІІ. Қорытынды
Қорыта айтқанда қазіргі таңда Пайғамбарымыз Мұхаммед (с.ғ.с)-тен ... иман ... ... ... хақ ... ұластырушы болып табылатын осы
сопылық жолы, яғни рухани тәрбие жүйесі, дүниенің түпкір – ... ... ... осы ... ... жүрген көптеген мұсылмандар
сопылықтың мән-маңзын жете білмегендіктен, ... ... ... Әрі осы ... ... өзге мұсылмандардың сопылық
туралы теріс пікірде ... ... ... Олай деуімнің себебі кейбір
сопылық жолда жүруші мұсылмандарды көрсеңіз, үстіндегі ... ... ... және де ... бір ... яғни ... сол жолды білмеседе сол
жолды ұстанғаны іспеттес. Осы ... оны ... ... мұсылман
сопылықтан ат, тонын ала қашары анық. Өйткені, өмірдің бар қызығы үйленіп
бала сүйюден тыйған ... ... ... ... ме?! Ал шын мәнінде
сопылық жолы осындай ма?! Жоқ олай ... ... ... ... ... оның ұстазы – Шайтан" - деген. ... бір ... ... ... ... үшін ұстаз қажет. Бірақ та сол ұстаздар бір нәрсені
біліп үйретеді ме?! Яғни ... ... ... ... жете ме?! Әлде өз
ойларымен фанатик бола ма?! Міне ... ... ... Бабамыз Шайх Қожа
Ахмет Йасауи: "Шайх дәрежесіне жетпей ... өзін ... ... адам ...... Ал Шайх ... ұстаздық дәрежесіне жетіп, ... ... пен ... ... ... ... ... дәмін
татып, осы дариялардан асқандары ғана ... ... ... ... қолы ... ... жолына лайық бола алады. Бұл ... ... ... ... ... ... басу – барып тұрған надандық.
Мұндайлардың соңынан ілескендер де ақымақ. Пайғамбарымыз Хз. ... ... ... ... ... ... менің дұшпаным".
Мұндағы менің айтпақ болғаным риякершілер (өздерін көрсетушілер) өздерін
осы сопылық жолын таза ... ... ... Алайда басқа
мұсылмандарды адастыра отырып аластатады. Менің осы жазған ... ... жолы ... Оның ... ... шықандығы және де
адамзатқа пайдасы қаншалықты? Шынында да ... жолы әлгі ... ... ме? Осы ... ... ашықтап түсіндіру жазылған
жұмысымда қамтып өтілген. Сонымен қатар еліміздегі ... ... ... ... қате пікірде. Яғни, Аллаһты еске алуды (зікірді)
бақсылық деп ойлайды. Осындай мәселелерді ... ... ... ... мен ... және де ... ... танымал сопылар еңбектері арқылы
түсіндіру еді. Осы жазған шағын еңбегім халқыма азда болса да пайдасы ... ... ... ... осы ... ... жүрген барша мұсылман
бауырларыма, ұстаздарыма Аллаһтың нұры жаусын, иманның байлығын ... ... Хақ ... ... ... ... ... қолданылған терминдік сөздер
Мағрифатуллах-(а) Алланы, тану деген сөз. Алланың болмысының және ... сөз ... ... ... сипаттарын, көркем есімдерін (99-
Алланын аты) ойлауы, еске алуы міндетті. Оның ұлылығын, өзінің де ... ... ... өмір ... ... ... саналы түрде ұғыну -
кұлдықтың мәніне ұласу-әрбір муминнің парызы. ... ... ішкі ... ... ... ... ... құралдың көмегінсіз
танымға ұласу дегенді білдіреді.
Рисала- (а) трактат, ... ... хат, ... ... ... ... – (а) ... қорқу) – тақуа дегенді білдіреді. Алладан қорқу,
күмәндән қашу, мүбаһ, ... ... ... болу ... сөз. Уараның сыртқы
(заһир) және ішкі (батин) уара түрлері бар: 1- Захир уара – тән ағзалараның
шариғатқа сай әрекет етеді. 2 – ... уара – ... ... Алла – ... ... ... тұту.
Сулуқ – (а) жолға түсу, жол жүру дегенді білдіреді. Бір ... қол ... ... ... қарай бет алу, яғни, кәмілдікке (кәміл адам)
ұмтылудағы іштей - ... ... ... ... Сулуктың нәтижесінде адам
(құл) – Алла махабаттына ұласады.
Тәуба-(а) ... ... ... ... ... ... көңілдегі
жамандықтардың түйінін шешіп, Хаққа оралу, Хақ жолына тусуді, жалғандық пен
күнәларына өкініп, Хаққа ... ... ... ... ... ... ... мінезден дұрыс ахлақкд, Алладан басқанын бәрін тастан, тек
Аллаға үмтылу дегенді білдіреді. ... ... ... ... ... ... мақамдардың басы тәубе, соңы да құлдық (құлшылық) ... ... ... дегенді білдіреді. Сопылықта Хаққа ұласу, мақсатына жету
үшін (тасаууф жолына), рухани ... жету үшін ... ... ... ... ... ... қалған, ешкімі жоқ бейшара мағыналары бар.
Сопылар отанын тастап ел-елді кезіп ... ... ... ... ... ... ... әлемі; адам дүниеге уақытша, ... ... Ол бұл ... ... рух болса, өзінін негізгі отанын "рух
әлемін" сағынумен, аңсаумен болады; оған қауышуды армандайды. ... ... ... ... ... адам, надаңдар арасындагы ғалым-зиялылар,
пасықтар мен бұзықтар арасындағы әулиелер, ғарип саналады.
Мушахада-(а) ... куә ... ... ... тамашалау, қызықтау дегенді
білдіреді, Сопылықта Хақтың көңілде орын алуы. Жүнейд ... ... өзін ... ... ... ... берген. Нақшилер, рухани
әлемдегі көңіл мен фани әлемдегі жоғары рух ... де ... ... ... - ... ... ... құлдың да Тәңрісін
сүюі- Алланың құлын, кұлдың Алланы дос білуі. Әлемнің жаратылыс ... ... ... ... ... ... Көңілдің ... ... ... ... ... ... ... Көңілдің
(жүректің) сүйіктінің аты аталғанда соғып, алып ұшуын шауқ ... ... ... жүз, көз, ... ... ... ... мағынасы-құдайлық кереметті, сұлулықты тамашалау, сүйікті
(Хақ) дегенге саяды.
(Султан-(ул ... ... ... күш, ... ... ... ... Сопылықта Әулиелерге султан, шах атақтарын беру әдет
болған. ... ... ... ... ... ... ... аташ
көбінесе Түркі әулиелері үшін қолданылатын болған. Әулиелер-көңіл әлемінің
сұлтандары-шынайы сұлтандар деп саналады.
ас-Сирр- ... ... ... деген мағыналарды білдіреді.
Сопылықта, А) Хақтан ... ... ә) ... құл арасындағы; б)
сырдың сырына да құпия; в) рух сияқты адамның тәніне ... ... сыр ... ... ... ... сезіне алмайтын сопылық сезім-
танымдар. Сыр ... ... ... ... Сыр ... жан ... болады. Сопылықта тариқат сырын ... ... ... ... ... ... ... бойлай
алмағандықтан, қате түсінікте болуы ықтимал.
Риязат-(а)-тербиелеу, арылту, мойындату, дегенді білдіреді. Суфилер аз жеу,
аз ... аз ... мен ... әрдайым пікір мен терең ойлауға
үйренген жанның ... ... ... Нәпсісін тәрбиелеу
үшін өзін қиын да ауыр істерге ... Азап ... ... ... шығу, қылуетке тусу риязат түрлерінен есептеледі. ... онын ... ... адал ... үшін ... шарт ... салик, жанының қалауына қарсы нәпсі мен күресуі деген соз. Риязат
арқылы салиқ, нәпсінің ... ... ... ... ... ... тәртіпке сала алады.
Мужахада-(а) күресу, соғысу мағыналары бар. ... Ең ... ... ... ... ... ... табылады. Мужахаданың
мақсаты, тақуа болу үшін жүргізіледі. Бұл күрес шариғаттың ... ... ... ... таза ұстау үшін, нәпсіні тәрбиелеуге
негізделген. Бұған уара(тақуа) да ... ... тура ... ... жүру үшін ... ... ... болу үшін жүргізіледі.
Көңіл әлемі-Көңіл парсыша діл, ождан; кұдайлық әсердің обьектісі. Сопылық
танымның (марифат-тың) қайнары кашф (ашу) ... ... ... ... ... ... ... ең ашық, кемел дәрежеде көрініс табатын
жер. Көңіл көзі ... ... ... ... ... ... ерекшеліктерді көру қабілеті, көңіл әлемі (басират) ашылса, құдайлық
сырды ұғынып ... ... ... ... таза ... көңіл әлемін
ашуды меңгеру-сопы, әулиелердің негізгі мақсаты.
Жетпіс мақам - ... ... ... ... ... ... ... Сопылық
әдебиетте, сөздіктерде жетпіс мақамды тізіп, көрсеткен деректерге ... ... ... ... ... он, ... он, ... хақиқатта-он мақамның бар екендігі белгілі. Мақамның біріншісі тәубе,
соңы да құлдық (пақырлық) ... ... ... ... бар. Бұлар
мақамның сопалық категориясы тұрғысынан орынды тұжырым. ал ... ... ... ... (құл) ... ... жолында әртүрлі мақамдарға ұласуы
мүмкін. Сондықтан жетпіс мақам көптікті білдіреді дейміз. Өйткені, ... ... де ... ... ... көптік, мағынасында
қолданылады.
Ғайып әлемі - Алланың әлемі көп. Он сегіз мың ... бірі де ... ... ... гана ... адамға беймәлім қалатын әлем ... ... ... әлемінің мәнін Алладан басқалар білмес, сондықтан оның мәні,
өзі, сақтаулы, ақыл, көңіл ... де ... ... сиуа ... басқа барлық нәрсе" Сопылықта, көңілде Тәңірден
басқасы болмау керек. Көңіл-адамдағы Тәңірдің үйі. ... ... ... ... ... тәңірден басқасы яғни "масиуа" – дүние,
мал ақша, нәпсі мен ... ... ... ... ... Mahіr ... ... bьyьklerі ve tarіkatlar, Kіtabevі Yay.,
İstanbul 1969.
2. İbn Haldun,Tasavvufun Mahіyetі Şіfaus- Saіl (Haz. ... ... Yay., ... İmam Gazalі, ... mіned Dalal (Haz. ... Mahmud), Kayıhan
Yay., İstanbul 1997.
4. Hayranі Altıntaş, Tasavvuf Tarіhі, Ankara ьnіv. Ankara 1991.
5. İmam Gazalі, ... (Haz. Mehmed A. ... ... ... Yay., ... ... Nurі Topbaş, İmandan İhsana Tasavvuf, Erkam Yay., İstanbul 2002.
Ахмед Йасауи, Көңілдің айнасы (Дайындаған Досай ... ... ... 2000.
Hacı Ahmet Kayhan, İrfan Okulunda Oku, Kızılay-Ankara Basımevі, 1994.
Mehmet Alі Aynі, İslam Tasavvuf ... Akabe Yay., ... ... ... ... ... ... “Бойут-Таң” Анкара 2002.
Erzurumlu İbrahіm Hakkı Hz. Marіfetname, Mehdі Yay., І Baskı, ... ... ... Mustafa İsen, Prof.Dr. Cemal ... Mustafa Tatcı) Ahmet Yesevі Vakfı Yay., Ankara ... ... Tьrk Edebіyatında İlk Mutasavvıflar, Tьrk Tarіhі Kurumu Basım
Evі, Ankara 1993.
Selзuk Eraydın, Tasavvuf ve Tarіkatlar, M.Ь.İ.Vakfı Yay., İstanbul ... Yeşіl, ... ... ... İstanbul 1986.
Sadık Dana, Altınoluk Sohbetlerі, Cіlt 1., Erkam Yay., İstanbul 1991.
Құран Кәрім қазақша мағына және түсінігі ... ... ... ... ... ... ... Мүнаууара.
Усмон Турар, Тасаввуф тарихи,"Истиқлол" нашриёти, Тошкент 1999.
Имам Ғазали, Бақытқа жету әліппесі,(Дайындаған Тұрсыніәлі Айнабекұлы),
Алматы "Қасиет" 1998.
Fatma Temіr, ... Alіyye Gцnьl ... ... İlavelі
4.Baskı.
Abdul-Barі En-Nedvі, Kіtap ve Sьnnetіn Ruhuna gцre Tasavvuf ve ... Mustafa Ateş), TDV Yay/273, Ankara ... Afіfі, Tasavvuf ... Manevі ... Rіsale Basın ... ... Cebecіoğlu, Tasavvuf Terіmlerі ve Deyіmlerі Sцzlьğь, Rehber Yay.,
Ankara 1997.
Muhіddіn İbn Arabі, Marіfet ve Hіkmet ... Mahmut Kanık), İz ... ... ... Tarіkatlar ve Tьrkler ьzerіndekі Mьsbet Tesіrlerі, ... ... ... ... ... Eşref Alі Tanevі, ... Tasavvuf (Hazırlayanlar Dr.H.Zaferullah
Daudі, Ahmed Yıldırım) Umran Yay., İstanbul 1996.
İbrahіm Sarmış, Tasavvuf ve İslam, Ekşn Yay., ... ... ... Attar, ... Evlіya, Mіne ... İstanbul 1975.
Necmьddіn Kьbra, Tasavvufі Hayat (Hazırlayan Mustafa Kara) Dergah Yay.,
1.Baskı, İstanbul 1980.

Пән: Дін
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"сопылық ілім мен қазақ лирикасындағы үндестік"6 бет
«Сопылық» («суфизм»)41 бет
Ислам дініндегі терминдер мен қағидалар15 бет
Кәлиманың көк құсы8 бет
Ортағасырлық ислам философиясы әл-Ғазали мен Ибн Рушд мысалында113 бет
Сопылық14 бет
Қазақстандағы қазіргі діни жағдай18 бет
Қожа Ахмет Яссауи туындыларының әдеби-көркемдік қуаты туралы ғылыми-теориялық пікірлер73 бет
Араб – мұсылман білімі және қазақ қоғамы91 бет
Дін туралы116 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь