Қола дәуірі қоныстарындағы құдықтар

Су адамзат тарихында тіршіліктің бірден – бір көзі болып саналатындықтан, қай дәуірде болмасын адам өміріндегі алар орны орасан зор. Сонымен бірге су көздері тайпа мен тайпаның, ру мен рудың және белгілі бір топтардың тіршілік етуде әлеуметтік теңсіздіктеріне де өз ықпалын тигізіп отырды. Қазақстан территориясын қола дәуірде мекендеген тайпалар жартылай отырықшы өмір кешіп, негізінен, өзен аңғарлары және басқа да су көздері қайнар бұлақтар, тұмалар, кішкене қопа көлдерге жақын қоныстанғаны бізге археологиялық зерттеулерден белгілі.
Міне осы кезеңде олар шаруашылықтың екі саласын игерген. Біріншісі – кетпенді егіншілікпен айналысып, өзен – көлдер жағасында қара топырақты жерлерді пайдаланса, екінші шаруашылық түрі – бақташылық болған.
Осы екі шаруашылықтың соңғысының қарқынды өсуіне бірнеше факторлар әсер етті десек, әрине, бірінші мал санының өсуіне байланысты кең жайылымдар керек болғандықтан көшпенді өмір тау аңғарлары, жазықтық қыраттар, ұсақ шоқылы белестер мен орманды далалардың игерілуіне әкелді. Осындай кең жайылымдардың өсуімен бірге далалы және шөл далалы өңірлер үшін су көздері «құдықтар» болғандығын және дамыған қола дәуірінде климаттың қазіргіге қарағанда ыстық болуына байланысты құдықтар терең әрі үлкен болғандықтан Ә.М. Оразбаев өзінің еңбегінде көрсетеді.*
Қола дәуірінің қоныстарына қазба жұмыстарын жүргізу кезінде 1960 жылы ең алғаш Қазақстан территориясындағы құдықтарды ашу жұмысымен С.С. Черников айналысқан. С.С. Черников Шығыс Қазақстан облысында, Ертіс өзені бойынан белгілі Трушникова қонысын қазу кезінде екі тұрғын үйдің ортасынан құдық кездестірген. Құдық дөңгелек болып қазылған және түбіне қарай тарыла түскен. Жоғарғы жағының диаметрі – 120 см, төменгі жағы – 75 см., Тереңдігі – 210 см. С.С. Черниковтың ойынша, бұл құдықтың орналасқан жері сол уақытта өзеннен алыс болуы мүмкін, кейіннен су ағысы жағаны жақындатқан, ал қазір құдық өзеннен небәрі – 15 метр жерде орналасқан.*
1962 жылы В.С.Сорокин Ақтөбе облысында Тастыбұтақ жерлеу ескерткіштерімен қоса, қонысын қазып содан табылған заттарға байланысты хранологиялық уақытын және кезеңдемесін жасады.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ
УНИВЕРСИТЕТІ
Тарих факультеті
Тақырыбы: Қола дәуірі қоныстарындағы құдықтар.
(Баяндама)
Орындаған: Өскенбаева Мөлдір
ИП 61 К ... ... ... ... ... адамзат тарихында тіршіліктің бірден – бір көзі ... қай ... ... адам ... алар орны ... ... ... су көздері тайпа мен тайпаның, ру мен ... және ... ... ... ... ... теңсіздіктеріне де өз ықпалын тигізіп
отырды. Қазақстан территориясын қола дәуірде мекендеген тайпалар жартылай
отырықшы өмір кешіп, ... өзен ... және ... да су көздері
қайнар бұлақтар, тұмалар, ... қопа ... ... ... ... ... белгілі.
Міне осы кезеңде олар шаруашылықтың екі саласын игерген. Біріншісі –
кетпенді егіншілікпен айналысып, өзен – ... ... қара ... ... екінші шаруашылық түрі – бақташылық болған.
Осы екі шаруашылықтың соңғысының ... ... ... ... етті ... ... бірінші мал санының өсуіне байланысты кең
жайылымдар керек ... ... өмір тау ... ... ұсақ ... белестер мен орманды далалардың игерілуіне әкелді.
Осындай кең жайылымдардың өсуімен ... ... және шөл ... өңірлер үшін
су көздері «құдықтар» болғандығын және дамыған қола дәуірінде ... ... ... ... байланысты құдықтар терең әрі ... Ә.М. ... ... ... ... дәуірінің қоныстарына қазба жұмыстарын жүргізу кезінде 1960 жылы
ең алғаш Қазақстан территориясындағы ... ашу ... С.С. ... С.С. ... Шығыс Қазақстан облысында, Ертіс өзені бойынан
белгілі Трушникова қонысын қазу кезінде екі тұрғын үйдің ... ... ... дөңгелек болып қазылған және түбіне ... ... ... ... ... – 120 см, ... жағы – 75 см., ... 210 см. С.С. Черниковтың ойынша, бұл құдықтың орналасқан жері сол ... алыс ... ... ... су ... жағаны жақындатқан, ал қазір
құдық өзеннен ... – 15 метр ... ... жылы В.С.Сорокин Ақтөбе облысында Тастыбұтақ жерлеу
ескерткіштерімен қоса, ... ... ... ... заттарға байланысты
хранологиялық уақытын және кезеңдемесін жасады.
*Оразбааев А.М. ... и ... в ... ... на ... Алматы, 1972. С. 154-162.
* Черников.С.С. Восточный ... в ... ... М.; Л.; 1960. С. ... Тастыбұтақ кешенді ескерткішінің хранологиялық уақытын радио
көміртекті талдау бойынша (ары бері 80жыл) ... 1229 жыл деп ... ... ... ... тоқталып, олардың іші сексеуілмен
шегенделіп, су көзі ретінде пайдаланылғанын және ... ... қыш ... ... су ... қауға қыштан жасалып, сырты жас ... ... ... ... ... ... ... топографиялық
орналасуына байланысты және шаруашылық іс әрекетіне қарап табиғатта қуандау
кезеңі дамыған қоланың екінші ширегімен тұспа-тұс келеді ... ... ... ... ... көптеген ғалымдар үн қосып пікір
таласқа түсті, тіпті ол жөнінде арнайы жинақ жарық көрді.*
Қазақстан ... қола ... ... кездесетін
«құдықтар» жайында алғаш көлемді мақала арнап, зерттеу ... ... ... ... қола ... ... ... жайындағы еңбек негізінен ... ... ... қонысындағы құдықтарға байланысты. Шағалалы
қонысынан алты құдыққа зерттеу жұмыстарын ... ... ... №13
қоныстан дөңгелек шұңқыр кездесіп, оның екеуі құдық болып шықты. Қоныстың
батыс бөлігінен бағы бір ... ... Оның ... ... ... ... м. ... Құдықтың төменгі жағының диаметрі – 1,7 м, төмен жағы –
85 см. Құдық түбін 40х35х10 см. ... ірі ... ... ... Негізгі құдық шұңқыры айналасына арасы 60-80 см.- ден ... см. ... 15-20 см. ... ... бұл ... ... ... арасы қоршау ретінде
тал шыбықпен ... ... деп ... айта ... 1881 жылы орыс
саяхатшысы Словцовтың Көкшетау уезінен өткенде Жаматауға жақын жерде үсті
және жан-жағы ... ... ... ... ... ... байқауға болатынын айтады. №14 қоныстан кездескен құдықтың
диаметрі – 1,6 м. Тереңдігі – 2,8 м. ... іші ... ... өйткені қазба жұмыстары кезінде батыс жақ қабырғасынан жалпақ ағаш
құдықтары кездесті. Жалпақ ағаштың екі жағын жуандығы 3-5 см. ... ... ... ... ... ... ... бір ерекше сипаттағы
құдықтар №13 жертөленің шығыс ... ... ... ... батыс
бұрыштан дөңгелек етіп құмдауыт жерден қазылған.
* Хабдуллина М.К., ... Г.Б. ... ... и ... ... ситуации в Северном ... ... век ... ... ... 1984. ... Оразбаев А.М. Поселение Чаглинка // По ... ... ... ... 1970.С. 132-133.
Қазба кезінде қаш ыдыс сынықтары мен сүйектерден басқа ештеңе
кездеспеген. Екінші ... ... ... ... және ... ... құлағанына қарап сол дәуірде ... ... ... ... ... ... келді Ә.М.Оразбаев. Өйткені
құдықтың жапырылып құлаған ... сол ... ... әр түрлі
заттардың қалдықтары кездескен.
Сонымен бірге Ә.М.Оразбаев Шағалалы қонысында құдықтардың ішкі
құрылысына қарай төрт ... ... ... ... ... ... ... жалпақ ағаштармен шегенделген және еш ... жәй ... ... ... ішін ... тек ағашпен
шегенделген құдықтардың іші ғана төрт ... ... ... ал
басқалары дөңгелек пішінде.
Ал құдықтардың негізгі қазылу тәсілі дөңгелек түрде кездескен, тек
алты ... ... ... ғана түп жағы ... шар ... Құдықтардың барлығы Шағалалыда қоныстардың ішінен қазылып
жасалған. Құдықтардың ... ... бір ... ... ... ... қазуға қолайлы болса сол жерден қазған және ... саны ... ... ... ... ... Негізінен құдықтардың қазылуы
жер асты суының жақындығы, адам санына және мал санына ... ... ... ... ... ... ... қысқы уақыттарда қатып
қалатындықтан құдықтардың тұрғын ... ... ... ... ... Ә.М.Оразбаев зерттеулерінің басты қағидасы – қазақ халқының
этнографиясында ... ... ... әдісін қола дәуірі
қоныстарындағы құдықтарды зерттеуге де пайдаланды. Мысалы, ... ... ... ... ... ... жасалған қауғамен алған және бұл
тері ... ірі қара ... сиыр ... ... ... бас терісінен
жасалған. Мұндай тері қауға қазақ халқында жалпы көшпенді ... ... әрі ... қолайлы болып саналады. Бірақ, Ә.М.Оразбаев зерттеулерінде
Шағалалы қонысынан тері қалдықтары кездеспеген.
Ал жоғарыда айтып кеткен В.С.Сорокиннің ... ... ... ... өз ... қыш ... ... қауға су
алуға қолайсыз болатынын, әрі сынып қалу мүмкіндігін айтып, ... ... ... ... ... ... кейін қола дәуірінің ... ... ... ... пен ... еңбегінде
Мыржық, Атасу 1 қоныстарынан 3,12,16 тұрғын үйлерден құдық ... ... ... қабырғасы циста тәрізді таспен шеңгелденіп және
түбіне қарай конус тәрізді болып келген. ... ... ... ... ... ... соңғы ширегінде климаттың қуаңдануына
байланысты қазылғандығын айтады. ... ... ... ... ... ... су көзін құдықтардан алып күнелтпекші болғанымен
тіршілікке ... ... ... ... суы мол ... Есіл,
Тобыл, Ертіс сияқты өзендер аңғарына қоныс аударуға мәжбүр болған дейді.*
Соңғы Ресей ғалымдарының зерттеулері бойынша қола ... ... ... ... қорытатын пештермен байланыстырады.*
Нақтырақ айтқанда, құдықтар ... ... ... ... суыту қызметін атқарғандығын жоғарыдағы зерттеушілер тілге
тиек етеді. ... ... ... ... ... пештердегі
қызметі қола дәуірінің ерте кезеңінде орын алады. Ал соңғы қола дәуірінде
құдықтар су көзі ретінде ғана ... ... ... бұл ... жағы ... ... қола ... қоғамындағы қызметін
толықтай ашу үшін аздық етері сөзсіз. Сондықтан қандай да бір ... бір ... ... ... ... құрамдас бөлігіндегі
ерекшеліктерді табиғи және ... ... ... ... ... ... пікірді ұстанушы зерттеушілер жалпы құдықтардың
қоғамдағы, шаруашылықтағы орны белгілі бір ... ... ... ... ... олардың кен орындары өндірілген жерлерде суыту
қызметін, шөлейтті жерлерде тұщы су көзі ... және қысы ... әрі ... ... ... аңғарын мекен еткен адамдар өздеріне қолайлылық жағын
қарастырғанын ескеру керек. Мәселен ұсталық ісінде қандай да бір ... ... ... ... ... қажетіне байланысты тағамды сақтайтын
қамба шұңқыр (құдық) ретінде және ... ... ... ... ... нәтижесін ғасырлар бойы
Еуразия даласында табан аудармай өмір сүрген тайпа мен елдердің, ұлттар мен
ұлыстардың шаруашылығындағы ... ... ... мен ... де байқауға болады. Қазақ даласында дамыған құдықшылық ... ол ... ... ... ... ... ... қазылуы –
жер жағдайына байланысты таңдалып ... ... ... ... көреміз.
Әрине, құдықшы үшін ең қиыны – тұщы су көздері бар жерді дұрыс ... ... ... ... ... ерте қара ... құлағын тосып, жатып
тың тыңдау, болмаса күн шыға жер бетінен атпен шауы өту, сүйменін ... ... ... ... жердің ащы – тұщылығын бағамдау су ... ... яғни су ... ... ... сапалық қасиеттеріне
дәл баға беретін болған. Бағзы құдықшылар әдетте шыңыраудың екі ... ұшы ... ... су ... ... ... бүйіріне бір адам
сыятындай қуыс қалтарыс ... Бұл ... шығу үшін ... ... ... тастардан сақтаған.
* Қадырбаев М.К., Курманкулов Ж. Культура древних скотоводов и металлургов
Сары-Арки. ... 1992. С46.* ... И.П. ... поселений бронзового
века Урало-Казахстанского региона. ... 2002. ... ауыз су ... ... ... төрт түрі ... ... білуге болады.
1. Шыңырау – жер бетінен 2-3, кейде 4-5м. тасқа жеткізіп шегендеген, одан
арғы жағы су көзіне дейін ... ойып ... ... 6-65 ... әрі ... ... Тайыз құдықтар – құм мен сор жағалауынан, тоғайлық, түлей айналасының
құламалы жерінен қазылған, тереңдігі 3-6 метрден аспайды. Олар таспен,
ағаш, ... ... ... ... сүйекпен түбінен аузына қарай
шегенделеді.
3. Орпа – уақытша пайдалануға ... ... ... ... Апан – жары ... кең етіп қазылған, көзі жақын құдықтар.
Халқымыздың заңғар жазушысы, академик Сәбит Мұқанов «Саяхаттар» атты
кітабында да ... ... ... ... және ... ... қауғасы жайында былай деп жазады: «Құдық» демекші, фосфоритпен қиған
бір терең құдық (30 құлаш дейді), мен ... ... ... ... ... ... де, тұщы да. ... үйлер ол құдықтан алған суын, екі ... ... бар ... ... ... екен де, ... иығына іліп,
арқалап алады екен. Кеспектердің ішінде 10 шелек су ... бар. ... ... ... ... бойы елеулі орын алып және атадан
балаға мирас болып қалыптасқан ... ... ... ... су көзі
ретінде қазақ сахарасында алар орны ... ... ... Бұл мәселе
көптеген әдеби шығармалардың арқауы да болғаны белгілі. Бірақ сонау көнеден
бастау алатын құдықтар ... ... ... ... ... ... зерттеу жүргізіп, көлемді ғылыми мақала жариялау ісі қолға алынбай
шет қалды десе болады. Ал археология ... ... бір ... ... ... ... орыс ағайындар, біршама іс тындырып тастаған
сыңайы бар. ... ... іс ... дегенде құдықтардың қоғамдағы
қызметін ашып берді деу ерте ... ... ... да бір ... ... жетудің белгілі бір үлесі сырт ғылымда болуы мүмкін, бірақ
сол ... ... ... ... сол халық болып тумай,
ойламай, сол халықтың тарихын, жан дүниесін түсіну мүмкін емес. Бұл ... ... ... сөз ... ... жоқ, ... ғылымда ұлттық менталитеттің
алатын үлес салмағын да ескерген жөн. Ал тамырын тереңнен алатын ... ... - ... ... ... ... десе де ... Мұқанов С. Саяхаттар. Алматы, 1954. 254-б.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақтың ұлттық киімдері7 бет
Байланыс кабелінің монтаждауы3 бет
Кабельдер мен сымдар4 бет
"Қола дәуірі."23 бет
«Ойын–технологиясы негізінде қолайлы орта туғызу – баланы субъект ретінде дамыту шарты»5 бет
«Экологиялық қолайсыз аймақтардың құқықтық режимі»25 бет
Ауыл шаруашылық дақылдарының калиймен қоректенуін оңтайландыру (қолайлы, ең жақсы) шарты18 бет
Көлiк құралдарының қоршаған ортаға қолайсыз єсер етулерiн кемiту єсерлерi11 бет
Көлiк құралдарының қоршаған ортаға қолайсыз әсер етулерiн кемiту әсерлерi15 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың оқу үрдісінде тәрбие формалырын қоладану61 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь