Шығыс Қазақстан облыстық газетінің қалыптасу, даму кезеңдері (1931 – 2004 жж.)

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Жұмыстың жалпы сипаттамасы. Зерттеу жұмысы 1931-38 жылдары «Жұмысшы» деген атпен Риддер қаласында, 1939 жылдан бері Өскемен қаласында «Социалистік Алтай», «Большевик Алтая», «Алтай большевигі», «Коммунизм туы» деген атпен шыққан, 1990 жылдан бері «Дидар» деген атпен шығып келе жатқан Шығыс Қазақстан облыстық қазақ газетінің қалыптасу, даму кезеңдеріне арналады. Сол кездері облыс аумағында жарық көрген орыс және қазақ тілді басылымдарға да шолу жасалады. Ғылыми еңбекте қазақ журналистикасының тағдыры мен тарихына тікелей қатысты, дүние қойнауына сіңіп бара жатқан көптеген мәліметтер мен деректер, оқиғалар мен тағдырлар анықталып, алғаш рет ғылыми айналымға енгізілді. Аталған басылымның қалыптасуы және даму кезеңдеріндегі тақырыптық, мазмұндық, жанрлық ерекшеліктері мен тарихи сабақтастығы жайлы өзіндік пікірлер айтылып, тұжырымдар жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз егемендігін алып, тәуелсіз мемлекет болған соң, рухани саладағы басты міндеттің бірі – «жұп-жұқа» тарихымызды түгендеп, толықтырып, еңсемізді тіктеп, өркениетті елдер қатарынан лайықты орнымызды табу. Бұл зерттелуге тиіс мәдени мұраның маңызды бір саласы қазақ журналистикасының тарихы болуға тиіс. Қазақ журналистикасы тарихында игерілмей, ғылыми ой елегінен өткізілмей келе жатқан тақырып әлі көп. Соның бір парасы – баспасөзге, оның ішінде жергілікті басылымдар тарихына қатысты іздеу, табу, саралау, жүйелеу, тұжырымдау және табылған жаңалықты жариялау, ғылыми айналымға түсіру жұмыстары.
«Шығыс Қазақстан облыстық газетінің қалыптасу, даму кезеңдері» атты ғылыми жұмыс зерттеліп отырған аймақ басылымдарының тарихын өз деңгейінде ғылыми тұрғыдан қарастырып және оның журналистика тарихындағы алар орнын нақты айқындау мақсатынан туған. Әр кезеңдегі облыстағы қоғамдық-саяси оқиғаларға да баға бере кету зерттеу барысында назардан тыс қалған жоқ.
Қазақ баспасөзінің дамуына елеулі үлес қосқан Шығыс өңірі баспасөзінің жан-жақты зерттелуі жалпы ұлттық баспасөз тарихының жаңа беттерін парақтап, өткеніміздің бар-жоғын сараптап, журналистиканың даму бағыттарын бүгінгі күннің көзқарасымен зерделеу үшін де аса қажет. Облыстық, өлкелік журналистиканың қалыптасу кезеңдері мен даму жолдарын саралау және аймақтағы қазақ газеттеріне тән ортақ заңдылықтарды іздестіру журналистика ғылымында көп зерттелмеген және зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі. Осы тұрғыдан келгенде диссертанттың таңдап алған тақырыбы өзекті.
Зерттеу нысанына айналып отырған Шығыс Қазақстан облыстық «Дидар» газетінің алғашқы бастауы болып саналатын Риддерде 1931 жылдан шыға бастаған «Жұмысшы» газетінің дүниеге келуіне сол кездегі ең алғашқы қазақ жұмысшы табының Шығыстағы Риддер қаласындағы ірі өндіріс орындарында ең көп шоғырлануы тікелей әсер етті деуге негіз бар. Мұрағаттан Риддер комбинатына жергілікті ұлт өкілдерін қабылдау (коренизация) саясатының да болғанын, өлкелік партия комитетінің Риддерде қазақ газетін ашу қажеттігі жөніндегі арнайы шешім қабылдағанын айғақтайтын құжаттарды кездестіруге болады [1]. 1937 жылы сол Риддерде жеке қазақ активін жинап, жиналыс өткізгені үшін «халық жауы» ретінде атылып кеткен газеттің алғашқы редакторы Мақсұт Тайшыбаев өз заманында қазақ жұмысшыларының сол өңірдегі жолбасшысына айналған, қоғамдық-саяси істерге белсене араласқан талантты журналист, жазушы болған адам.
1 ШҚ облыстық мемлекеттік мұрағаты. Қор-130. тіз-1. іс-33.
2 Амандосов Қ. Верныйдағы большевиктік тұңғыш қазақ газеті. – Алматы: Қазмембас, 1959. – 36 б.
3 Бекхожин Х. Қазақ баспасөзі тарихының очерктері [1860-1959]. – Алматы: Мектеп, 1981. – 239 б.
4 Бекхожин Х., Қозыбаев С.К., Матвиенко С.С. Очерки истории журналистики Казахстана. – Алма-Ата: Казахстан, 1988. – 250 с.
5 Кенжебаев Б., Қожакеев Т. Қазақ совет баспасөзінің тарихынан. – Алматы: Қазмембас, 1962. – 132 б.
6 Сұбханбердина Ү. Қазақ халқының атамұралары. Мазмұндалған библиографиялық көрсеткіш. Қазақстан Республикасы, Орталық ғылыми кітапхана. – Алматы, 1999. – 834 б.
7 Молдашева Р.А. Семей баспасөзі: қалыптасу және даму жолдары. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. – Алматы, 2003. – 5б.
8 Как мы выпускаем газету. – Усть-Каменогорск: Рудный Алтай, 2003. – 11 с.
9 Қасымов А. Қызыл қырғынның құрбаны. – Алматы: Хай Технолоджи, 2004. – 91б.
10 Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 10 б.
11 Исабеков Б. Жұмысшы дастаны // Коммунизм туы, 1971. – 30 қараша.
12 ШҚ облыстық мемлекеттік мұрағаты. Қор-1п, тіз-1-1, іс-425.
13 Қозыбаев Қ. Жүрек сөзі // Коммунизм туы, 1971. – 30 қараша.
14 Мусин М. Әзір болады // Коммунизм туы, 1959. – 13 сәуір.
15 Балақаев М., Томанов М. Қазақ тілінің стилистикасы. Алматы: Дәуір, 1974. – 26 б.
16 Махмұтов С. Бионика деген не? // Коммунизм туы, 1975. – 23 қаңтар.
17 ШҚ облыстық мемлекеттік мұрағаты. Қор-1п, тіз-2, іс-5001, – 43 б.
18 Кенжегулова Н. Освещение декабрьского восстания 1986 г. в печати Казахстана. Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. Алматы, 2000. – 35 б.
19 Оразалиев С. Шемонаиха қазақтары үшін тіл, әдет-ғұрып, салт-дәстүрді сақтау қиындық туғызуда // Дидар, 1991. – 1 ақпан.
20 Шөкетаева Қ. Анамның аманатын орындадым // Дидар, 1991. – 25 маусым.
21 Шаяхметов М., Құмарбеков М. Тәлкекке түскен тағдыр // Коммунизм туы, 1991. – 27 наурыз.
22 Мусин М. Покрасовался – и отошел? // Дидар, 1991. – 19 желтоқсан.
23 Гуревич С. Газета и рынок: как добиться успеха. – Москва, 1998. – 241 с.
24 Төлеуов С. Сеулде оқитын қазақ студенті // Дидар, 2004. – 27 қараша.
25 Семей облыстық мемлекеттік мұрағаты. Қор-74, тіз-1, іс-33.
26 ШҚ облыстық мемлекеттік мұрағаты. Қор-130, тіз-1, іс-33.
        
        ӘОЖ:                                                    ... ... ... ...  ...  ...  қалыптасу,  даму  кезеңдері
(1931 – 2004 ...... ... ... ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындалған диссертацияның
авторефераты
Қазақстан Республикасы
Алматы, 2007
Жұмыс әл-Фараби атындағы Қазақ ... ... ... ... ... ... ... ғылымдарының докторы
Б. Ө. ... ... ... 2007 жылы _________________________ әл-Фараби атындағы
Қазақ ұлттық университеті жанындағы филология ғылымдарының ... ... беру ... Д ... ... ... мәжілісінде
қорғалады.
Мекен жайы: 050038, Алматы қаласы, әл-Фараби даңғылы, 71, ҚазҰУ
Диссертациямен әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық ... ... ... ... 2007 жылы ... ... ... хатшысы,
филология ғылымдарының докторы,
профессор З. ... ... ... ... ... 1931-38 ... «Жұмысшы»
деген атпен Риддер қаласында, 1939 ... бері ... ... ... ... ... ... большевигі», «Коммунизм туы»
деген атпен шыққан, 1990 жылдан бері «Дидар» ... ... ... келе жатқан
Шығыс Қазақстан облыстық қазақ газетінің қалыптасу, даму ... Сол ... ... аумағында жарық көрген орыс және қазақ ... да шолу ... ... ... ... журналистикасының
тағдыры мен тарихына тікелей қатысты, дүние қойнауына сіңіп бара жатқан
көптеген ... мен ... ... мен ... ... алғаш
рет ғылыми айналымға енгізілді. Аталған басылымның қалыптасуы және даму
кезеңдеріндегі тақырыптық, ... ... ... мен ... жайлы өзіндік пікірлер айтылып, тұжырымдар жасалады.
Тақырыптың өзектілігі. Еліміз ... ... ... ... ... рухани саладағы басты міндеттің бірі – ... ... ... ... тіктеп, өркениетті елдер қатарынан лайықты
орнымызды табу. Бұл зерттелуге тиіс мәдени ... ... бір ... қазақ
журналистикасының тарихы болуға тиіс. Қазақ журналистикасы ... ... ой ... ... келе жатқан тақырып әлі көп. Соның
бір парасы – баспасөзге, оның ішінде жергілікті басылымдар ... ... ... ... жүйелеу, тұжырымдау және табылған жаңалықты жариялау,
ғылыми айналымға түсіру жұмыстары.
«Шығыс Қазақстан облыстық ... ... даму ... атты
ғылыми жұмыс зерттеліп отырған аймақ басылымдарының тарихын өз ... ... ... және оның журналистика тарихындағы алар орнын
нақты айқындау мақсатынан туған. Әр кезеңдегі ... ... да баға бере кету ... ... ... тыс ... жоқ.
Қазақ баспасөзінің дамуына елеулі үлес қосқан Шығыс өңірі баспасөзінің
жан-жақты зерттелуі жалпы ... ... ... жаңа ... ... ... ... журналистиканың даму бағыттарын бүгінгі
күннің көзқарасымен зерделеу үшін де аса ... ... ... қалыптасу кезеңдері мен даму жолдарын саралау ... ... ... тән ... ... ... журналистика
ғылымында көп зерттелмеген және зерттеуді қажет ететін тақырыптардың бірі.
Осы тұрғыдан ... ... ... ... тақырыбы өзекті.
Зерттеу нысанына айналып отырған Шығыс Қазақстан облыстық «Дидар»
газетінің алғашқы ... ... ... ... 1931 ... ... ... газетінің дүниеге келуіне сол кездегі ең алғашқы қазақ
жұмысшы ... ... ... ... ірі ... орындарында ең көп
шоғырлануы тікелей әсер етті деуге негіз бар. Мұрағаттан Риддер комбинатына
жергілікті ұлт өкілдерін қабылдау ... ... да ... партия комитетінің Риддерде қазақ газетін ашу қажеттігі жөніндегі
арнайы шешім қабылдағанын айғақтайтын құжаттарды ... ... ... жылы сол ... жеке ... ... ... жиналыс өткізгені үшін
«халық жауы» ретінде ... ... ... ... редакторы Мақсұт
Тайшыбаев өз заманында қазақ жұмысшыларының сол өңірдегі жолбасшысына
айналған, ... ... ... ... ... ... ... адам.
Еліміздің тәуелсіздік алуы мен ел экономикасының жаңаша сипатта дамуы,
меншіктің жеке түрінің қалыптасуы, ... ... және ... орай қазақ тіліндегі басылымдар да жаңа ахуалға тап ... ... ... ... ... жарияланымдары мен жинақтаған
тәжірибелерін ғылыми айналымға түсіру, ... ... ... ... газет ісіне ... ... ... ... ісінің негізгі процестері жайлы ой
қорытылып, тұжырым жасау да ... ... ... ... ... ... ... баспасөзінің тарихын зерттеу
еңбектерінің әр жылдары ... ... ... аз ... ХХ ... екінші
жартысында Т. Амандосов [2], Х. Бекхожин[3], Х. ... С. ... ... Б. ... Т. ... [5], Ү. ... [6] ... ғалымдар кеңестік баспасөздің тарихын зерделеді. Заман талабына
байланысты бұл ғалымдардың зерттеулерінде кеңестік ... ... ... ... ... көзқарасы тұрғысынан қарастырылады. Дегенмен, қазақ
баспасөзінің қалыптасу және даму ... ... ... ... ... ... көрсетілген авторлар өз еңбектерінде қазіргі ... ... ... ... ... ... ... мәселелерге біршама
терең тоқталған, сонымен қатар кейбір ... ... ... ... ... де ... жөн.
Семей өңіріндегі баспасөз тарихының бірқатар мәселелері қазіргі «Семей
таңы» қалалық ... ... Р. ... 2003 жылы ... ... ... ... кезінде орыс тіліндегі газет-журналдардың ... ... ... ... ғылыми айналымға түскенімен өзінің
бастауын 1917 жылы Өскеменде шыққан «Голос Алтая» ... ... ... ... облыстық «Рудный Алтай» газеті жайлы толыққанды
ғылыми зерттеу болған жоқ. ... ... ... ... ... ... ой түю ... көбінесе газеттің 2003 жылы атап
өтілген 85 жылдық ... ... ғана ... Осы диссертация
тақырыбына арқау болып отырған Шығыс Қазақстан облыстық қазақ газетінің
тарихы жайлы да ... ... ... ... ... ... жөн.
«Дидар» газетінің әр кезеңдегі тарихына шолу жасаған авторлардың бір тобы ... ... ұзақ ... ... ... ... және жергілікті
авторлар.
Белгілі журналистер Б. Исабековтың «Жұмысшы дастаны», Б. Әбілдиновтың
«Ұшқан ұя», К. ... ... ... Қ. ... ... Қ. ... «Сол ... З. Ыбыраевтың «Алтай айнасы», Ш.
Машрафиннің «Газет маған не берді?», Д. Әшімхановтың «Сол бір ... ... ... ... атты ... материалдарында газетте әр кездері
қызмет еткен журналистер, әдебиетшілер мен ақындар шығармашылығы ... ... ... ... ... ... міндеттер жайлы жан-жақты ой
қозғалған, «Жұмысшы» газетінің алғашқы редакторы М. Тайшыбаевтың өмірі ... ... ... бір ... ... ... жарық көрген [9].
Шығыс өңірі басылымдарының қалыптасу және даму тарихының зерттелуі жалпы
ұлттық баспасөзіміздің тарихын түгендеу үшін ғана ... ... ... даму ... өз ... ... әрі жүйелеу үшін
де қажет. Шығыс Қазақстан облыстық газетінің пайда ... ... ... жолдарын көрсету және бұл тақырыпты кең ауқымда зерттеу ісі әлі
қолға ... ... ... тарихы мен онда еңбек еткен белсенді де
қарымды қаламгерлер мұрасы диссертациялық жұмыс ретінде алғаш рет жазылып
отыр.
Зерттеу жұмысының ... мен ... ... ... ... ... ... қалыптасу кезеңдері мен даму ... ... ... тән ... заңдылықтар мен байланыстарын іздестіру және
өндірісті Шығыс өңіріндегі ... ... ... даму ... ... ... ... жалпы қазақ баспасөзінің дамуына
қосқан үлесін ... ... ... ... ... табылады.
Осы мақсатқа жету үшін төмендегі міндеттерді шешу көзделді:
– облыстағы басылымдардың қалыптасу тарихын толық ... 1930 ... ... ... ... ... өндірістегі жағдайы
мен олардың қазақ тіліндегі басылымға ... ... ... ... ... ... соғыстан кейінгі халық
шаруашылығын қалпына келтіру кезеңдеріндегі (1939-1953 ... ... ... ... талдау жасау;
– 50-ші жылдардың екінші жартысынан 80-ші жылдардың соңына дейінгі
аралықтағы газеттердің ... ... ашу, ... ... ... ... ерекшеліктерін нақтылай көрсету;
– облыстық газеттегі жарық көрген мақалалар арқылы ... ... ... тән ... ... көрсету және
олардың шеберлік қырларын ашу;
... ... ... бүгінгі таңдағы тәжірибелері мен
жаңашылдық ізденістерін дәйекті деректемелер негізінде ... ... ... 1. ... ... ең ... Шығыс
Қазақстан облыстық газетінің дүниеге келуін, қалыптасуы мен дамуын, жалпы
тарихын тұңғыш рет зерттеу нысанына ... ... ... басты
ғылыми жаңалығы осында.
2. «Дидар» газетінің 75 жылдан астам тарихын жан-жақты қарастыра отырып,
түрлі атаумен шыққан басылымның ... мен ... ... ... ... ... тың мұрағаттық деректерді ғылыми айналымға енгізу жаңа
ғылыми ізденістерге бастау болып, баспасөз тарихын зерттеуге елеулі үлес
болып ... ХХ ... ... облыста жарық көрген өзге де ... және ... ... да шолу ... сол ... ... ақпараттық
кеңістік жайлы мағлұматтар бір жүйеге келтірілді.
4. Кеңес өкіметінің өркендеу кезінде заман талабына орай аты өзгеріп
отырған ... ... ... ерекшелігі, оның дамуындағы
негізгі өзгешеліктер мен ... ... ... ... Жаңа ХХІ ... ... газеттердің ертеңгі даму жолдары ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарын бүгінгі нарық
жағдайында маркетинг пен менеджмент арқылы басқару мәселелері ... ... ... ... ... ... ... салыстыру,
жүйелеу әдістері қолданылды.
Зерттеу жұмысының нысаны. Шығыс Қазақстан облыстық газетінің пайда болу,
қалыптасу, даму кезеңдерін, жалпы ... ... ... әр ... де ... ... ... үрдістермен сабақтастыра,
ғылыми тұрғыдан сараптап, талдау зерттеу ... ... ... ... көзі ретінде Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым
академиясы Орталық кітапханасының, Қазақстан ... ... ... ... облыстық кітапханасының қорларында
сақталған, Қазақстан Республикасы ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан және Шығыс
Қазақстан облыстық архивтерінен алынған ... ... ... ... ... мен ... ... тарихи түпнұсқа құжаттар,
деректік маңызы бар мәліметтер мен облыстық газет тігінділеріндегі ... ... ... ... ... болды.
Тақырып деректемелерінің негізгі бір тобы – газетте әр жылдары қызмет
істеген Б. Исабеков, Б. ... Қ. ... Қ. ... Қ. ... ... ... ... Олар облыстық газеттің
қалыптасуы мен даму жолындағы игілікті істер, кездескен қиындықтар жайлы,
қызметтес ... ... ... тың ... ... сыр ... нысанының қыр-сырын ашу үшін ... ... көз ... ... ... ... және ... негізі. Облыстық газеттің пайда
болуы, қалыптасуы мен дамуын зерттеу барысында ... ... ... ... ... негізгі деректердің барлығы қамтылды. Қазақ
әдебиеттану ғылымына, баспасөз тарихы мен теориясына елеулі үлес ... ... Ғ. ... Б. ... З. ... Т. Кәкішев, Р.
Бердібаев, Қ. ... Ш. ... Ж. ... С. ... ... Ж. Дәдебаев, Н. Омашев, Қ. Әбдезұлы, Б. Майтанов, З. Бисенғали,
С. Қозыбаев, Б. ... Д. ... және т.б. ... ... ... ... ретінде пайдаланылды. Сонымен бірге ... ... ... ... ... пікірлерін білдірген Т.
Амандосов, Т. Қожакеев, Ш. Нұрғожина, Ғ. Ибраева, А. Мектеп, Н. Қуантайұлы,
Р. Жақсылықбаева, Ж. Әлмашұлы, Т. ... К. ... Қ. ... ... ... ... талдап, ғылыми зерттеу нысанына
айналдырған С.М. Гуревич, Т. Болдинг, В.А. Шандра, В.А. Аграновский ... ... ... ... ... ғылыми-тәжірибелік мәні. Зерттеу жұмысының нәтижелерін жоғары
оқу ... ... ... ... ... ... «Журналистік шеберлік», «Журналистикаға кірісіпе»
тәрізді жалпы курстар бойынша оқылатын дәрістер, семинар мен ... ... ... ... болады.
Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар.
1. ХХ ғасырдың 20-жылдарының соңы мен 30-жылдарының басындағы қоғамдық-
саяси, әлеуметтік жағдайларға, сол кездегі облыстағы ... ... ... және ... ... облыстық қазақ газетінің дүниеге келуіне
әсер еткен алғышарттарды анықтау.
2. Газеттің көпшілікке белгісіз болып келген алғашқы редакторы, ... ... ... үшін «халық жауы» ретінде ... ... ... ... одан ... ... Т. ... Б.
Исабековтың шығармашылығына, белсенді қоғамдық қызметтеріне арнайы ... ... ... ... ... олардың журналистік
шеберліктерін айқындау.
3. Облыстық басылымның соғыс ... ... ... ... ... келтіру кезеңіндегі газеттің материалдық-техникалық
базасына, қаржы-қаражаттың әлеуетіне, ... ... ... сала ... ... газет жарияланымдарының тақырыптық, проблемалық өзгешеліктеріне
талдау жасау.
4. Елуінші жылдардың соңынан ел тәуелсіздігіне дейінгі кезеңдегі газет
материалдарының түрлік, ... ... ... ... ... сол ... ... ахуалымен тығыз байланыста зерделеу.
5. Өндірісі мол шоғырланған аймақтағы газет бетінде өнеркәсіп тақырыбын
көтеру ... әр ... ... осы ... ... ... қызметкерлерінің тәжірибесін барынша толыққанды көрсету. ... ... ... тәжірибесін дербес зерттеу ... ... ... ... ... ... ... кезеңіндегі облыстық
газеттің жаңашылдық даму үрдістерін ... ... ... ... ... мен ... ... Диссертациялық жұмыстың
негізгі нәтижелері мен қорытындылары Қазақстан Республикасы Білім және
ғылым ... ... және ... ... ... ғылыми
басылымдар мен халықаралық және республикалық конференциялар жинақтарында
жарық көрді.
Зерттеу жұмысы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті журналистика
факультетінің ... ... ... ... ... ісі және ... ... журналистика
кафедраларының бірлескен мәжілісінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Зерттеу жұмысының құрылымы. ... ... екі ... тұрады. Жұмыстың соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі, зерттеудің мақсаты мен
міндеттері, ғылыми жаңалығы, зерттеу нысаны, тәсілдік негіздері, ... ... ... ... ... ұсынылатын негізгі
тұжырымдар анықталады.
Бірінші бөлім «Кеңестік дәуірдегі облыстық газеттің ... ... ... Онда ... ... ... облыстық қазақ газетінің бастауы
болып саналатын Риддер қалалық «Жұмысшы» газетінің сол ... ... ... ... жұмысшы табының ордасына айналуы, облыс орталығы
Өскеменге көшіріліп, аттары өзгерген ... ... ... ... әр ... ... ... алар орны айқындалып,
оның тақырыптық, жанрлық, стильдік ерекшеліктері өзара ... ... ... ... үш ... тұрады.
«Жұмысшы» газеті – Өскемен өңіріндегі алғашқы ұлттық басылым ... деп ... ... ... ... ... ... жылдарының
басында республикада атағы дүрілдеп ... аса ірі ... ... жан-жақтан жұмыс іздеп келіп жатқан қазақтардың жайы, өкіметтің
сол кездегі кәсіпорындарға жергілікті ұлт өкілдерін қабылдау ... ... ... ұлттық жұмысшы табы ... ... ... ... ... ... газеттің қажеттілігін туғызғаны сол кездегі
мұрағаттық құжаттарға, ақпарат көздерінің деректеріне сүйене отырып ... ... ... ... ... ... ... орыс ұлты басым
Өскемен өңірінде бұрын-соңды қазақ ... ... ... ... ... қазақ газеті – «Жұмысшыны» шығарған алғашқы редактор ... ... мен ... ... ... қиындықтар, сталиндік қуғын-
сүргіннің жергілікті жердегі ызғары мен кесапаттары толығырақ ... ... ... ... ... де ... жұмысымен айналысып,
«Колхоздардың ішкі тәртібі», «Ауыл шаруашылығы артелінің ... ... ... қазақшалаған, шағын мақала, өлеңдер жазып,
басылымдармен байланыста болып жүрген ... ... ... ... ... ... ... алады. Сонымен, республиканың Шығыс
өңірінде тұңғыш ашылмақ қазақ газетінің алғашқы редакторы 1931 ... ... ... аса ірі ... ... ... саналатын Риддерге
келіп, қыруар дайындық жұмыстарын жүргізе отырып, сол жылғы ... ... ... газетінің бірінші санын жарыққа шығарады.
«Жұмысшы» алғашында қалалық «Риддерский рабочий» газетінің бес күнде екі
рет шығатын қазақша беті ... ... ... ... де, жаңа ... ... шаңырақ көтерді. «Қазақ совет баспасөзінің тарихында жаңа бетбұрыс
тудыру, оған ... ... ... ... ... ... ... үлкен күрес, айтыс-талас үстінде жүзеге асырылды»[10]. Дайын тұрған
ешқандай базасы жоқ, не бір ... жоқ, ... ... ... ... соқа басы ... М. Тайшыбаевқа бұл шаруа оңай болған жоқ.
«Жұмысшының» тігінділерін ақтара отырып, газеттің сол кезде қалыптасып
келе жатқан қазақ жұмысшы табының әділдік ... ... қуат ... ... байрағына айналғанын, ондағы батыл жазылған ... ... етіп ... ... ... ... ... болады, «Өзім», «Тілші», «М», «Мақсұт», «Қорғасын» ... ... ... ... ... мелитсиям
сорақы», «Бассыздық па, ... па?», «Аты ... ... ... па, ... ұлтшылдық па» деген сын материалдары осы күнге
дейін өзінің өміршеңдігін ...... ... ... ... ... бажа ... Қызылжар
қаласының атақты байы Шоқан Тастеміровтың үлкен қызы ...... ... кіші қызы ... ... ... сондай-ақ, сол кездегі облыс орталығы – Семейдегі ҚазАПП-тың
төрағасы Тұрлыхан Қасеновпен шығармашылық байланыста, ... ... ... таныс болған.
Әкесінің көзіндей сақтап жүрген екі кітапшаны біз ... ... ... жатқан Роза Мақсұтқызынан алып, таныстық.
1934 жылы Семей облыстық ... ... ... ... деп
аталатын бір кітап – Қазақстан кеңес жазушыларының тұңғыш съезі қарсаңында
жарық көрген Шығыс Қазақстан ... ... ... шығармалар
жинағы екен.
Кітапқа алғысөз жазған Рақым көркем әдебиеттің жалпы әдебиеттен, газет
хабарларынан өзгешелігін түсіндіре келіп жинаққа ... ... ... алдағы уақытта шығармашылық табыстар тілейді. Сонымен, ... ... ... «Жер – еңбек», Тұрғамбайұлы Ахметжанның
«Жұман мен Жүніс», ... ... ... ... атты ... ... Ғайсаның «Темір қызғанда» әңгімесінен ... ... «Қас ... ... атты ... ... кітабынан
үзінді берілген.
Бұл кітапшадағы Мақсұттың әңгімесі ауқымы кең үзінді, романның тараулары
сияқты. Қолжазба күйінде болса да оның көлемді шығармалары болды деген ... қызы – Роза ... ... ... ... өлең ... қалам тартып, қолтаңба қалдырған ақындығы да бар
екен. Оны жазушылардың Семей секциясы 1932 жылы бастырып шығарған ... ... ... ... ... «Жұмысшылар, қолың бер» деген
туындысынан көруге болады...
«Жұмысшы» газетін шынында да ... ... ... Олардың ең
саналы, алдыңғы қатарлы, белсенділерінің ой-пікірлері, ... ... ... арқауға алынды. Газеттің штатында алғашқы жылдары
өздері жұмысшылықтан бастаған Бейсек Исабеков пен Мағауия Игембаев, ... ... ... ... ... ... ... очеркист,
публицист Манап Шігеров жауапты хатшы болып істеді. Алдымен ... ... ... ... редактордың орынбасары болып
Қабиден Алпысбаев қызмет жасады. Кейінірек, 1938 жылы осы ... ... ... ... ... тумасы, Майқайыңда алтын өндіруші, 1933-
34 жылдары Риддерде совет-партия мектебін бітіріп, сондағы ... ... ... ... ... ... ... Ғабдолла Тохметов келді.
Әрине, газеттің қалыптасуына, шын мәнінде қазақ жұмысшыларының арасында
үлкен беделге ие болып, олардың мінберіне айналуына ерекше еңбек ... ...... ... ... өз ... ... жақсы көрген
жалынды күрескер, отыз төрт жасында сталиндік қуғын-сүргіннің құрбаны болып
кете ... ... ... еді. ... ... ... оны көзі
көргендердің естеліктері де бұл бөлімшеде ұтымды келтірілген.
Тайшыбаевтың өте-мөте көбірек жазғаны – ... ... ... ... көре ... ... ара ... еді. Оның мұндай ... ... ... келе өзіне қарсы оқ болып атылатынын сұңғыла
санасымен сезсе де, «ұлы халықтың» өзінің ... ... ... төзе ... Ол сол жылы ... ... жауы» ретінде
абақтыға қамалып, 1938 жылғы 11-наурызда Алматыда атылды.
Риддердегі «Жұмысшыға» сол жылғы август айында ... К(б)П ... ... ... ... ... (КЖИ) жаңа ... Баймұратовты жауапты редактор етіп жіберді.
Саясаттың нағыз бір ушығып тұрған кезінде қызмет істеу, әрине, Төлендіге
оңай ... жоқ, ... ... «саяси қателері үшін» ол кісі бірнеше ... те ... ... ... газеттің жалпы бағытында елеулі ... атап өту ... Сол ... ... ... ... ... сыйғызбай мақтау мен «партияның сара жолы» сияқты
тақырыптардан басқа материалдарда әлі де ... «бұл – ... ... ... ... ... кездесіп қалғанымен біршама
салмақтылық, мәселенің байыбын талдай отырып, кемшіліктің жолын ... жазу ... ... ... ... жеке ... орталығына айналған соң қазақ газеті 1939
жылы күзде Өскеменге көшірілді.
Облыс орталығына ауысқан соң ... ... да, ... редакторы да,
атауы да өзгеріп шыға бастады.
«Социалистік ... ... ... ... ... ... ... проблемалық өзгешеліктері (1939-
1953)» атты екінші бөлімшеде «Жұмысшыдан» кейін 1939-1953 жылдар ... ... ... ... «Алтай большевигі» деп аталған
облыстық газеттегі жарияланымдардың тақырыптық, ... ... ... ... ... материалдарынан НКВД «қырандарының» қырғыны сәл ғана
саябыр тапқанымен, ел ішіндегі үрейдің әлі де болса ... ... ... басты тақырыптың шетелдік «күні қараң капитализмді»
барынша жамандауға ... ... ... ... газетке мамандығы журналист-тарихшы Мырзабек Мергембаев,
содан соң Солтүстік Қазақстан облыстық «Ленин туы» ... ... ... ... етті. 1943 жылғы 1-сәуірден жиырма жылға жуық ... ... ... ... ... ... өз алдына облыс болып құрылған. Жаңа
газеттің алдына жаңа ... ... ... ... бесжылдықты
мерзімінен бұрын орындау үшін жарыс Кенді Алтайдың кәсіпорындарында кең
өріс алған. Редакция ... ... ... ... ... ... жазады. Бүкілодақтық, қазақстандық рекорд жасаған Біләл
Ықыласов, Василий Ноздрачев, Георгий Хайдин ... ... ... ... ... ... сериялы мақалалар, очерктер
жарияланды. Жұмысшы құрылысшылардың еңбегі газет бетінде үзбей ... ... ... ... ... ... ерлігі күн сайынғы номерден кең
орын алды» – деп ... сол ... ... ... естелігінде Бейсек Исабеков
[11].
1939 жылғы ноябрьде жаңа құрылған облысқа ... ... сол ... ... ... газетінде жауапты хатшы болып істейтін Қарқабат
Байкенов Шығыс Қазақстан облыстық «Социалистік Алтай» газеті ... ... ... ... бірге Ғаббас Әміренов,
Хасен Мұхаметжанов, Риддердегі «Жұмысшыдан» бұрынғы редактордың орынбасары
Қабиден Алпысбаев, бұрынғы редактор ... ... ... ... ... ... Исабеков, тағы басқа қызметкерлер 25 мыңдай ғана
халқы бар бұрынғы ... ... ... ... ... ... техникумының екі бөлмесіне редакцияны орналастырады.
Жаңадан ғана жеке шаңырақ көтерген Шығыс Қазақстан мен ... ... ... алдындағы аса ірі оқиға – осы өңірдің ... ... ... тас ... ... ... ... 500 шақырымнан аса жырақтағы Зайсан, Катонқарағай,
Марқакөл, Абыралы аудандарымен қарым-қатынас жасау қиямет-қайым ... екі жүз ... жуық ... ... ... ... ... концентраттары қаншама қаржымен Риддерге ұшақпен ... ... ... ... ... 350 шақырым Жаңғызтөбеден жанар-
жағармай ... ... Тура ... Өскеменнен 40 шақырым ғана
Феклистовканың астығы ... ... 150 ... Гусиное айлағына өгізбен
жеткізіліп, Ертіс арқылы баржамен қайтадан ... ... бір ... ... ... ... ... келесі немесе екінші жылы
өткізетін. Құлынжүннің алтын рудалары сол жолдың қиындығынан ... ... ... ... жол ... әбден қалжыраған шығысқазақстандықтар мен
семейліктер 1940 жылдың ... ... ... ... партизан»
колхозы колхозшыларының халықтық тәсілмен «Шығыс шеңбері» тас жолын салу
жөніндегі үндеуін қызу ... ... екі ... 550 ... 24 мың адам қатысты. Өскемен – Малокрасноярск – Өскемен – Көкпекті
... ... ... ... 444 ... ... алғашқы кезегі
1940 жылы 42 күнде аяқталды.
«Социалистік Алтайдың» журналистері осы ірі ... ... оның ... ... ... кеңінен хабарлап отырды. Күнделікті
көп мәселелерді журналистер облыстық штаб ... ... ... әйгілеп отырды. Сондай-ақ құрылыс басында арнаулы
көп ... ... ... ... ... ... Өскемен –
Георгиевка, Көкпекті – Зайсанды қамтитын 362 шақырымдық екінші кезегінің
құрылысы Ұлы Отан ... ... ... ... ... бұл ... ... абыроймен көтеріп алды. Тавриялық жүргізуші Курган өзінің майданға
сұранған өтінішінде «Мен дәл қазір машинадан танкке ... ... ... ... талқандауға дайынмын» деп жазды. Иә, мұндай
патриоттар аз емес еді. ... ... ... 1941 ... ... ... «өте ... деген бағамен қабылдады.
1940 жылы осы үлкен құрылыста ... ... ... ... ... ... қайтқан-ды. Бұл сапардан Ғабең «Шығыс шеңбері» очеркін
жазды. Күнделікті хабарлар, ... ... ... жиі басылып тұрды.
«Халық инициативасы іске асты», ... ... ... ... ... ... бірнеше арнаулы беттер берілді. 1940 жылғы 1, ... 168, ... осы жол ... ... ... ... ... аты екінші» атты көлемді әңгімесінен үзінді басылған (толық
нұсқасы жазушының 1967 ж. шыққан 12 томдық жинағының 2-томына енгізілген).
«Халықтық ... ... ... ... ... ... жақсы ұйымдастырғандығы және құрылыстың таңдаулы
адамдарын көрсете білгені үшін, құрылыстың ... ... ... ... ... ... штабының бұйрығы бойынша «Социалистік Алтай»,
«Большевик Алтая» редакцияларының ... ... ... ... ... ... ... [12].
Облыстағы елеулі мәселелердің барлығы да облыстық «Социалистік ... ... ... жоқ, бұл газет те өз кезегінде облыстық партия
комитетінің жауынгер көмекшісі бола білді.
Өскеменнің ... ... ... ... ... ма, ... ... қазақ газетінің материалдық базасы жағынан болсын, кадр
мәселесінен болсын ... көп ... ба, әлде өзге ... ... сорт деп өздерінен үнемі төмен санайтын, сонау ... бері ... келе ... ... ... көзге көрінбес
қитұрқы саясатынан ба, әйтеуір «Социалистік Алтайдың» ғұмыры ... ... бір жыл төрт ... соң ... ... облыстық газеттің аудармасына
айналып шыға келді.
Осы бөлімшеде қарастырылған газет материалдары мен сол ... ... ... ... отырып, төмендегідей тұжырым
жасауға болады: салыстырмалы түрде аз уақытта атауын үш рет ... ... ... бағыт-бағдары бір болғанымен ... ... ... ... мен көтерген тақырыптары
әртүрлі болды. Өйткені «Социалистік Алтай» – соғыстың қарсаңында, ал «Алтай
большевигі» – ... ... жылы шыға ... ал ... ... ... ... болғандықтан өз тізгіні өзінің қолында болмаған
басылым ... туы» ... ... пішіндік, стильдік, тілдік
ерекшеліктері (1953-1990) атты ... ... ... ... ... ... тұжырымдарды негізге ала отырып, 1953 жылдан 1990
жылға дейін «Коммунизм туы» атауымен ... ... ... газет
материалдарының жанрлық, түрлік, стильдік, тілдік ерекшеліктері сараланды.
1953 жылғы ... ... ... «Алтай большевигі» газеті
«Коммунизм туы» деп аталды. Сол кездері Қазақ ... ... ... бітіріп келген бір топ жас осы газетке келіп,
шығармашылық ... ... ... ... Олардың ішінде
Шерияздан Елеукенов, Сәйделен Ғабдуллин, Асығат Темірбаев, Тоқан Әбуғалиев,
Төлеухан Кенжебаев, Қапан ... ... ... ... республика
оқырмандарына кеңінен танылған мықты журналистер ... ... ... ... ... село ... қатары да анағұрлым молая түсті.
Әрине, қандай да бір ... ... ... даму ... ... ең ... сол ... көзімен, сол кезеңнің талабымен
қараған жөн. Сонымен елуінші жылдары кадр мәселесін түбегейлі шешіп алған
«Коммунизм туы» қарышты ... алға ... ... келе ... ... ... комитетінің өткір құралы бола білді. Жаңа өмірдің, ... ... ... ... ... өмір салтының терең тамырланып, құлаш
жайған ... ... ... шын ... коллективтік насихатшы,
коллективтік ұйымдастырушыға айналды. Облыс еңбекшілері үшін ... ... ... ... ... мен ... ... бетінде
терең де жүйелі түрде көрсету үшін шығармашылық ұжым үнемі іздену үстінде
болды. Ол кезеңде Сталиннің өзі қайтыс ... әлі де ... ... тұрған дәуірі болатын. Сондықтан «Коммунизм ... ... ... ХІХ ... ... мен И. ... «СССР-дағы социализмнің
экономикалық проблемалары» атты ұлы еңбегінің маңызын ашуға бағытталған
теориялық мақалалар, лекциялар мен консультациялар ... ... ... ... беттер беріліп тұрды. Ол беттерден де, жекелеген мақалалардан
да сол кезеңдегі өзге ұлттардың барлығын ұлы орыс ... ... ... ... ... ... көрінеді. Мәселен «Социалистік демократия
– нағыз ... ... ... лжедемократияның сиқы
мынандай», «Одақтас, ұрандас елдердің қамқоры – көп ... ... ұлы ... ... сияқты «ұлы» халыққа табындырған арнаулы беттер
оқырмандарға халықтар достығы ... ... ... ... Жалпы бұл
жылдары арнаулы беттер ұйымдастыруға көп мән берілді. Газет бетінде бұрынғы
партиялық қасаң тілмен шектелетін жанрлар ауқымы кеңейіп, ... ... ... ... дүр ... ... ... жолын туған
өлкесіндегі «Коммунизм туынан» бастаған, ... күні ... ... ... ... ... аз емес. Соның бірі – Шерияздан Елеукенов
өзінің ойлы, тартымды, ... ... ... ... қана ... ... жастарды журналистиканың қыр-сырына үйретіп отыратын жақсы
тәлімгер болды. Барлық ғұмырын осы газетте ... ... ... ... еске алады: «...ол бар ықылас-ниетімен үйрететін еді. Тарбағатай
ауданындағы «Жаңа тілеу» колхозының шабындығынан ... ... үш ... шығып, «мына бір пікірің толық ашылмай қалған. Адамдардың ... ... ... ... ... ... ... болсын, ол
сонда ғана жүрекке жылы» дейтін. Әрбір сәтті ісіңе ақ жүрегінен ақтарыла
қуанатын» [13].
Әр ... ... бір ... ... ... ... ... жетістіктер мен жақсылықтардың барлығы негізінен жеке дара соған
телініп, кемшіліктер мен жамандықтардың барлығы оның ... ... ... де ... Жеке ... ... жайлы ХХ съезде
қаралған мәселенің оңды нәтижесі – бұрын ауызекі сөзден де, ... ... де ... «күн көсемнің» енді қараланып, бірте-бірте мүлде
айтылу, жазылудан қалғандығында ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... да еді. Бұл сәл ... ... ... ұлттық мәдени мұралардың ... ... ... әлі де болса біртұтас, мызғымас, шексіз билік иесі –
Коммунистік ... оның ... ... ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдары, әсіресе облыстық ... ... ... ... мүддесін қорғайтын қолшоқпары, ол кездегі
терминмен айтқанда сенімді көмекшісі ... ... ... да материалдарын жанрлық, стильдік жағынан
түрлендіріп, тілдік шеберліктерін жетілдіре ... ең ... және ... жанр – ... ... ... очерк сияқты көркем публицистикалық жанрларға дейін кеңінен орын
алғандығы нақты мысалдармен бекітіліп, талданып, ... ... бір ғана ... ... кетейік.
Облыс көлеміндегі аса ірі құрылыстардың ... ... ... ... ... тас жолы, соғыстың соңындағы ... ... ... ... журналистері айлап жатып, оперативті түрде
материалдар ... тұру ... ... ... соңы мен ... ... жүргізілген, облыс орталығынан жүз шақырым ... су ... ... ... да ... жоқ. Ол құрылысқа
майданға қатысқан, екі тілді де ... ... ... ... ... ... еді. Мусиннің сол алып құрылыстан жолдап ... ...... ... бір кезеңіне сүбелі үлес ... ... ... ... ... тарихи еңбек деп бағалауымыз
орынды. Оның алғашқысы – сол ГЭС-те бас қосқан ғалымдардың ... ... ... ... қызықсыз тақырып. Және ондағы сансыз
баяндаманы оқырманның зердесі қабылдай қояр ма ... Жоқ, ... ... ... ... мәселені бөлектей іріктеп алып, ондағы ең ... аса ... ... де ... ... ... білген.
Ал тілінің мұндай қарапайымдылығы тақырыптың сонша мәнділігінің деңгейін еш
төмендетіп тұрған жоқ. Енді репортаждың өзіне көз жүгіртейік:
«Мұнда совет энергетикасының ... алды ... ... ... ... ... ... ғылымдарының кандидаттарын, Социалистік
Еңбек Ерлерін, елімізде сан ... ... ... салуға қатысуға
белсене атсалысқан ардагерлерді көріп ... ... ... ... жанында алғыр ойлы, жігерлі жастар да бар.
Бұл не жиын? Қарт Ертістің ... ... не ... ... ... ... Ертістің жағасында туған, энергетика ғылымын алға
бастырғалы отырған жаңа ... ... үшін ... ... ... рет өз ... қолданыла бастағанын зор мақтанышпен
айтуға праволымыз.
– Қатты бетон. ... ... ... қолданыла бастауы
гидротехникалық құрылыстағы революция, – деді жаңа ... баға ... ... ... кандидаты В. И. Шелкин жолдас.
Әділ баға. Қатты бетон цементті үнемдеу тұрғысынан ғана қарағанда
пайдалы ... бұл ... ... ... ашып ... ... оны ... болар едік. Жаңа технология су электр
станцияларын салудағы көне әдіс – плотинаны ұсақ ... бөлу ... ... ... бергелі отыр...
Кеңес мәдениет үйінің залында ғана емес, ГЭС-тің құрылыс алаңында да
өткізілді. Мұнда қатты бетон мен тас ... ... оның ... өз көздерімен көрді», [14] – дей келіп, автор сынақ алаңындағы
бригаданың жұмысын көрсете отырып, кеңестің ... ... ... атап ... ... жанрларының кавалериясы болып саналатын ұшқыр хабарлар мен
заметкалар, ел ... ... ... жиі ... жататын саяси,
әлеуметтік-мәдени оқиғалардан ізін суытпай жазылатын есеп, науқандық қауырт
істердің ортасынан берілетін ... ... пен ... ... ... ... ... белгілі бір идеяға байланысты
жалпы ... ... ... ... бір әлеуметтік мәні бар
мәселелер туралы, халық шаруашылығының сан ... ... ... қоғам, саясат, ғылым, мәдениет қайраткерлерімен жүргізілетін
сұхбаттар, рецензиялар мен аудандық газеттерге ... ... ... ... ... ... отыратын ... ... ... ... да жүйелі жазылып тұрды. Оның барлығы
да жоғары талап деңгейінде деп айтуға келмес, арасында әлжуаз, бір ... ... ... ... ... жазылған «кезекші» дүниелер де
аз болған жоқ.
Жалпы, сол ... ... ... ... келе ... өзінен бұрынғы «Социалистік Алтай», «Алтай большевигі» сияқты ата
газеттерге қарағанда көркем әңгімеге, тартымды тілмен ... ... ... ... ... неғұрлым тереңірек зерттеп, кейіпкерінің ішкі сезіміне
бойлай үңіліп, оқырманын сол кейіпкерімен бірге толғандырып отыратын көркем
очерктерге, өз ... ... ... жарыққа шығару мақсатымен
жазылған тарихи-деректі очерктерге ден қоюы, өзінен бұрынғы газеттердегідей
біреуді анайы түрде келемеждеп, жеке басын ... ... ... дейін
баратын фельетондардай емес, мәдени деңгейі де, тілі мен ... ... ... көш ілгері, өркениетті сатиралық жанрларға басым бағыт беруі,
өз сындарының жауапсыз ... ... ... баса ... аударып,
қадағалап отыруы бұл басылымның үлкен бір ерекшелігі ... ... ... ... ... ... енді осы ... тақырыбының біріне айналып отырған тілдік стильге
келетін болсақ, «стиль ...... бір ... ... және ... ... ... принциптері» екендігі
белгілі. Бірақ бұл тіл ... ... ... ... ал ... стилі одан гөрі ерекшелеу, ауқымдырақ. ... ... А. Қ.) ... қоғамдық талапқа сай жазылған шығармалардың
негізінде қалыптасады. Белгілі бір ... ... өз ... бөлек
стиль болып қалыптасуы ... ... ... ... ... ... даму ... көрсетеді. Бір сөзге жағымды, жағымсыз
әр түрлі мағыналық ... ... ...... ... міңгірлеу,
мылжыңдау, көпіру...) лексикалық ... ... ... ... және сөзді образды қолдану – әдеби стильге тән болса, фактіні
толық және логикалық ... ...... ... ... ... зерттеу объектісі болатын зат не құбылыс ғылыми негізде сипатталып,
дәлелдеуді қажет етеді» [15].
«Коммунизм туының» бетінде ғылыми мақалалар да аз ... ... ... бірі – ... ... не?» [16] ... С. Махмұтовтың мақаласының
жазылу ... бір ... ... кету жөн болар: «Тірі табиғат
шеберханасында ... үлгі ... ... көп. ... ... – өрмекшілердің, ультрадыбысты локаторлар – ... ...... ...... ... мен
вьюн балықтарының, теңіз дауылын күнібұрын анықтағыштар – медузалардың, жер
сілкінуді ерте білетін аспап – теңіз қоңызы мен ... ... ... ... ... ... ... жұмбақ болып
келген мәселелерді шешуде ғалымдар алдымен ... ... ... ... алып отырған тақырыбын көпшілік ... ... ... ... ғылыми стильде баяндайды.
Сексенінші жылдары «Коммунизм туы» партия тұрмысы; насихат және үгіт;
өнеркәсіп; ауыл шаруашылық; мәдениет және ... ... ... сияқты жеті
салалық бөлімі бар, жылына төрт ... ... хат ... ... 18 ... ... он төрт ... тарап тұратын қазақ тіліндегі облыстық
бірден бір газет болды. Газет сөзі ... ... ... ... ... шаралар қолданылып тұрды. Редакцияда журналистік
шеберлік ... ... ... ... ... тілшілерінің
сырттай мектебі белсенді жұмыс істеп, журналистер арасында ... ... ... ... ең үздік жұмыстары Зәбер Баянов
атындағы облыстық ... ... ... ... ... ... партия комитетінің кезектен тыс пленумы
өткізіліп, ... ... ... ... ... ... облыс
партия ұйымының таратылуына байланысты оның аппараты жойылды» [17]. Бірақ
1989-90 ... ... ... ... қожырай бастаған тұсында-ақ
«Коммунизм туы» Коммунистік ... ... ... ... КСР ... Қазақ КСР-інің мемлекеттік егемендігі туралы ... бір ай ... 1990 ... ... ... «Дидар» деген
жаңа атаумен шығармашылық бағытын жаңа ... ... ... әлеуметпен бірге
тәуелсіздігінің алғашқы қиын-қыстау кезеңін кеңінен ... ... ... ... ... ... «Тәуелсіздік дәуіріндегі облыстық
газеттің орны мен ролі» деп аталады.
Сексенінші жылдардың соңында дүниедегі ең бір «құдіретті» аталып ... бірі – ... ... Республикалардың «мызғымас» Одағы
ыдырап, тәуелсіз мемлекеттер пайда болды. Мұндай аса ірі қарусыз төңкеріске
бірқатар саясаткерлер «ақпараттық төңкеріс» деп ат ... ... ... ... ... ... көзқарастағы әр түрлі топ өкілдерінің бұқаралық ақпарат
құралдарындағы өзара қырық пышақ болып ... ... ой ... екшеп, талдасаң бұл аса ірі ... ... шын ... ... деп айтуға әбден болады. Бұл бөлім облыстық «Дидар»
газетінің тәуелсіздік жылдарындағы ... және ... ... ... ... зерделеп, зерттеуге арналған. ... ... ... ... ... және ... ... кезеңінде (1990-2004)»
деп аталатын бірінші бөлімшеде социализмнің ... ... өтер ... – М. С. ... ... екі-үш жылдық қайта құру
деген аласапыран, аумалы-төкпелі кезең зерделенеді. Халықтың көңіліндегі
атой салып, алайда кеңестік ... ... бұза ... жүрген көптеген
көкейкесті тақырыптар мемлекетіміздің ... ... ... ... ... соң ... ағытып жіберген тасқын судай
кенезесі кеберсіп жат-қан арнаға – түрлі ... ... ... ... лап ... Олардың басты-бастылары: ұлтымыздың саяси, ... ... ... бен ... ... ... тіл мен өнер; кеңес дәуіріндегі қуғын-сүргін; сол кезеңде
«иесіз қалған» Одақ әскері жайлы, жер дауы сияқты ... бір ... ... ... ... ... ... төрттен бірін ғана құрап отырған ... ... ... мен сары ... ... гөрі ... өткір
тұрған еді ол кезде. Орыс ұлты басым аймақ болғандықтан бұл ... ... ... ... шығуы заңды да болатын. ... ... үшін ... «егіз», жартыны «бүтін» деп көрсеткен «даурықпа
ұраншыл» социализм кезінде екі ұлттың өкілі тұрмыс құрса «халықтар ... жар ... ... ... мен ... бірқатар халықтардың дәстүрі
мен тілі құрдымға кетіп құрып бара жатса да ешкім жақ аша ... ... ... қалды. Жалпы баспасөздегі ұлтаралық рухани қақтығыс
мәселесінің бұған дейін ... ... ... және бұл ... ... ... іркес-тіркес өзге де өзекті мәселелердің бірге көтерілетін
заңдылығы барлығына ғалым Н. ... ... ... ... аз ... ... бірі кеңестік қоғамда орын алған,
бірақ ... ... ... ... ... мүмкін болмаған тартысты
жағдайлар, әсіресе ұлтаралық қатынас ... ... ... ... ең алдымен тоталитарлық жүйенің идеологиясы, екіншіден бір партиялық
жүйеге ... сол ... ... ... жол ... ... ... күрделі проблемаларды жария етуде ... жоқ, ... ... тарих, этика, этнология, психология және басқа
да теориялық және практикалық пән ... ... ... БАҚ ... қоғамның өзге проблемаларынан дербес
қарастыруға болмайды» [18]. Шынында да қатал ... тоңы ... ... ... шайқала бастаған соң ондаған жылдар сыздап келген осынау
бітеу жараның аузы ашылып, бұрынғы «жабық» тақырыптарға жазылып, ... ... легі ... ... ... ... ... намысын
қамшылай түскен – дәл сол кезеңдегі Н. Петрушенко, С. ... ... ... ... ең ... ... депутаттарының, жергілікті тарихшы Н.
Соболиннің арандатушылық мақалалары, құрамында жалғыз ... бар ... ... ... ... ... жайлы нақтырақ айтар болсақ, подполковник ... ... ... да, ... да ... ... жоқ. ... қабілетімізді
арттыру үшін Семей сынақ полигоны ауадай қажет» деп соқты. Ал С. Васильева
облыстық «Рудный Алтай» газетіндегі «Асығыстық керек пе?» ... ... ... ... орыстардың жері, қазақ тілі мемлекеттік ... ... ... күні не ... деп зар иледі. Мұның барлығын
«Импульс» хабаршысындағы Н. Соболиннің «Ресей аймағы» деген материалы ... ... ... Онда ол: ... ... бос жатқан иен, ешкімнің жері
емес. Мұнда қала ...... деп ... ... көз ... ... «Таулы Карабахқа» айналса да қыңқ етпейтін мұндай ұлт
араздығын қоздырушыларға облыстық «Дидар» газеті арқылы білікті ... ... ... ... байыпты да дәлелді жауаптар бере
білді.
Редакция келген хаттарды жариялаумен ғана отырған жоқ. Сол ... мен ... ... ... ұлттық мүдде, тіл, қазақтың салт-
дәстүрі сияқты өзекті мәселелердің мүскін халі ... де ... еді. Олар ел ... ... ... ... экономика,
шаруашылық мәселелерін қаузаудан гөрі ұлт мәселелерін ... ... ... шұғыл бет бұрды. Соның бірі – орыс ұлты көп ауданның бірінен
жазылған «Шемонайха қазақтары үшін тіл, ... ... ... ... [19] деп ... «Дидардың» арнаулы тілшісі С.
Оразалиевтың Шемонаиха ... ... ... ... қайдам, өз басым Ертістің оң жағасын ала орналасқан
елді мекендерге жол түссе, сыры да, сыны да ... ... ... ... күй ... Кең ... ... бір пұшпағы саналса да, ілуде
бір кездесіп қалатын қазақ ... ана ... ... ... ... ... ... ауыр тиеді екен», – деп басталған бұл мақалада
одан кейін діни қуғындауға ұшырап Польшаға қашып кеткен ескі ... ... ... өңіріне қоныстануға шақырған сонау 1762 жылғы ... сол ... ... ... ... ... ... патша үкіметінің
ауық-ауық зорлықпен көшіріп отыруынан бастап, бүгінгі күні Шемонайханың
облысымыздағы қазақтар ең аз ... ... ... ... ... ... санақ қорытындысы бойынша облысымыздағы тек село тұрғындары
арасынан өзінің ана тілін орыс тілі деп ... 1309 ... ... ... ... екендігін қынжыла жазады журналист.
Қазақ басылымдарына жазылудың машақаты, қазақтардың жұмыстан алдымен
қысқаратындығы, қазақша балабақша, ... ... ... ... ... ... айта ... автор мынадай түйін жасайды:
«Көптеген орыс мектептерінде әлі күнге дейін ... ССР ... мен ... арнаулы пән ретінде оқып-үйренуден бас тарту, әр нәрсені желеу етіп
кейінге қалдыру орын алып келеді. Бұл ... туып ... Осы ... ... тілінде тәрбиеленіп, білім алу неге шешілмейтін түйінге айналған? Оның
астарында жергілікті тұрғындарды өзінің тегі, тарихы, ... тілі ... ... ... ... ... менсінбеуден туып отырған
әділетсіздікте жатқан жоқ па?».
Тәуелсіздіктің газет бетіне алып келген тағы бір жағымды ... ... жер ... ... ... ... ... мәжбүр болған
ағайындардың ата мекендерімен байланыс, қарым-қатынас ... ... ... ... ... ... ... бірі болып «Анамның аманатын
орындадым» [20] ... ... ... ұстаз Қатира Шөкетаевадан
келген еді. «...Ол кезде мен оқушы ... ... ... ... ... ... анам ... жас алатын да: «Жалғыз бауырым ана жақта, тірі
ме екен? Бұл жалғанда көрісеміз бе, жоқ па? Ал сен ... сол ... ... ал, хат ... ғой, – деуші еді. Анам дүние салғаннан ... соң ғана ... ... ... аманатын орындауға мүмкіндік туды, –
дей келіп, автор өзінің Қытай сапарын тебірене ... ... ... салт аттылар, барлығы бір ресми делегацияны қарсы алғандай ... ... әйел ... көрісті, шашу шашты. Сол кезде бір бала «Атам келе
жатыр» деді. Бәрі жарылып жол ... Салт ... ... атам келе жатыр
екен. Мен де жүгірдім, атам да аттан домалай берді. Құшақтай алып ... атам ... ... ... ... ... адам жоқ. ... де
туған жерге деген сағынышын сезініп, ағыл-тегіл жыладым... Өлгені тіріліп,
өшкені жанғандай болған атам 60 жылдай бөтен елде өмір ... ... ... ... деген сағынышын айтып көп жылады...»
Осыған үндесіп, тамырласып жатқан тақырыптың бірі – ежелден жүйелі түрде
жүргізіліп келе жатқан орыстандырудың жымысқы саясатына ... ... ... осы ... қатынас мәселесіндегі конфликтілік
жағдайлар кеңестік қоғамда ... ... ... аян, мұны баспасөз бетінде
көтеру мүмкін емес еді.
Бірақ, халқының мүддесін ойлаған жекелеген ұлтжанды азаматтар әр ... ... ғой. Ел ... көп ... ... ... бір ... жайлы
«Коммунизм туы» газеті «Тәлкекке түскен тағдыр» [21] атты көлемді мақалада
жан-жақты ... ... ... орыс тілі мен ... мұғалімі болып
шыққан, Күршім ауданындағы қатардағы ауыл ... Ұлы Отан ... ... Елікбаев мектепте істей жүріп аяқ аттасаң шалуға дайын
тұратын Кеңестік жүйенің ... ... ... 1957 жылы сол кездегі
Кеңес елінің басшысы Н. С. ... хат ... ... ... ... «Ең алдымен одақтас Компартиялар арасында теңдік жоқ. КПСС съезіне
делегаттар сайлағанда ... ... ... саны ... ... ... КПСС ОК ... Бюросында әрбір
ұлттың өкілдері болуы қажет. Қазақстан басшысы қазақ болуы керек. ... одан ... ... ... ... ... ... кадрларына сенбегендік пе, әлде ... ... ... ... пе? ... ... компартиясы, орталық комитеттері
бар. РСФСР-де компартия жоқ, орталық комитеті ... ... ... ... не? Совет Одағы барлық елдермен дипломатиялық
қарым-қатынас жасайды. Соларда қазақтан бірде бір елші жоқ. Шет ... ... ... ... ... ... тілшісі жоқ. Одақ
басшыларының барлығы орыстар. Қазақ халқы ана тілінен ... ... ... қазақ тілі мемлекеттік тіл болуға тиіс. Совет Одағы
орнаған қырық жыл ... ... саны екі есе ... ... ... ... бір ғана институт бар, онда да ... ... ... ... сабақты орысша оқытады. Әрбір
одақтас республиканың өзіндік ұлттық әскері болуы тиіс. ... ... ... ақша ... тағы ... ... мәселелер қозғалған.
Осы хат жазылғаннан кейін үш айдан соң Мүбарактың аты жер ... ... шыға ... ... ... ... «ұлтшыл» атанып, жұмыстан қуылып,
жергілікті жындыханада азапталып, ... ... ... ... ... ... емделетіндердің арнаулы жындыханасында жатады.
Содан мүгедек болып оралған М. ... ... ... дейін үкіметтің сол
қабағынан құтылмай, «жұмыссыздарды өзі іздеп жүретін» дәуірлеген социализм
заманында Ақтөбе, ... ... ... ... таба ... ... Қазақстандағы өзінің Көктерегіне қайта оралады...
Мүбәрак ақсақалдың өзімен жолығып, әңгімелесіп жазылған бұл ... ... ... ... тудырды. Ұлттық қауіпсіздік
комитетінің Елікбаевты тұтқындаған бұрынғы қызметкері Қ. ... ... ... ... ... мақала, оған Елікбаев жауап хат
жолдап, өзге оқырмандар да пікірлерін білдіріп, бұл тақырыптың ... ... ... ... осы бөлімшеде әңгімеленген қызметі жайлы ойларымызды
екшеп, жинақтап, ... ... ... келе төмендегідей тұжырым жасауға
болады: егемендік нәтижесінде сөз бостандығы, іс-қимыл еркіндігі ... ... іске ... оның заңдылық-құқықтық негіздері
қаланды. Бұқаралық ... ... ... ... ... ... олар ... қол соза бастады. Қазақ тілді басылымдардың да ... ... ... осы ... ... ең ... қалыптасу
кезеңдеріне, қоғамдағы демократиялық қайта құрулар кезеңіне тұспа-тұс
келді. Бұқаралық ақпарат құралдары, оның ... ... ... ... ... де бүгінгі күні тарихқа айнала бастаған сол ... ... ... ... ... ... көтере білді деп
айту ләзім.
«Облыстық газет: жаңашылдық даму үрдістері» деп ... ... ... да, экономикада да, жалпы қоғамдық даму ... да ... ... ... аса қиындықтармен жүзеге асып
жатқан ... даму ... оның ... мен ... ... кезеңде славян қоғамдастығының, орыс ұлтының «Лад» қозғалысының
қолдауымен, демеушілігімен Шығыс Қазақстанда ... ... ... «Городская газета» сияқты орыс тілді газеттердің қостілділікті,
қос азаматтықты, ... ... бойы ... орыс жері дегенді желеу ете
отырып, негізінен ұлтшылдықты қоздыру арқылы ... ... ... ... ... ... шын мәніндегі ақпараттық айқасқа шықты. Оның
себебін түсіндіруге болады. КСРО ... ... ... ... ... ... 25 миллионға жуық орыс өзінің этникалық отаны
– Ресей ... тыс ... ... ... ... ... ... «мызғымас» Одақтық мемлекеттің іргетасы саналып келген, неше ... өзге ... ... ... ... ... ... басымдығын
сезініп келген орыстардың ұлттық санасына бұл оңай ... ... ... ... тәуелсіз мемлекеттерде шағын ұлт, тіпті диаспора атануға
олар дайын емес еді. Оның ... ... ... ... ... кеткен ролінің регрестік сәттері, 30-жылдардағы қазақ ... Арал мен ... ... ... ... ... ... кеңінен айтылып, қатты сыналуы арқылы тым төмендеп кетуіне
орыстар ... ... өз ұлты ... деп ... Ал дәл ... қиын
кезеңде қалаға қаптап келіп жатқан жұмысы жоқ, ... ... ... тым ... ... «жат ... өз ... қою керек
деген ашыну да бар ... ... ... ... түскен тағы бір үлкен проблема – бүгін
жарияласаң ертең жаппай сөйлеп кететіндей болған қазақ тіліне мемлекеттік
мәртебенің ... еді. ... ... ... ... ... деген лақаптар, әрине, орыс ұлтының санасында ашық та, жасырын да
қарсылық әрекеттер туғызды.
Санақ деректеріне жүгінсек 1970 жылы облыста 881608 ... ... ... халқының 56,3 пайызын құраса, 1999 жылғы санақ бойынша 694705 ... ... ... Ал ... саны ... ... ... мен
оралмандар есебінен 1970 жылы 509809 (32,60%), ал 1999 жылы 743098 адамды
(48,54%) құраған. ... да ... ... ... ... ... сияқты орыс газеттері қандастарының Шығыс Қазақстандағы
«бейшаралығын» айдай әлемнен араша сұрағандай байбаламдай жазып жатты. Бұл
жергілікті газеттердің ... ... ... ... ... ... басылымдары «барлық праволарынан жұрдай болған, ол елде болашағы жоқ
орыстар ... ... ... ... деп май құя ... жалған жасандылыққа көзі қарақты оқырмандар сабырмен қараса,
қалың көпшілік ... ... ... ... ... жалғыз
басылым – «Дидарға» жолдап, «ана керауыздарды жөнге салсаңдаршы» дейді.
Қазақша газетті ... ... ... тым ... ... ... ... талдап, әшкерелеп, өз журналистерінің күшімен ... ... ... та ... ... қарулы көтеріліспен Шығыс Қазақстанда ... ... ... ... түскен Пугачев-Казимирчук ұйымының белді
мүшесі, Өскемен қалалық Кеңесінің ... ... ... ... ... ... Н. Ивановтың сондай бір мақаласы
«Литературная ... ... 1991 ... ... «Я терпел и
молчал...» деген КСРО ... М. С. ... ашық хаты ... ... деп ... ... ... «ергежейлі» мемлекетсымақтарды
Парламенттің көкезулерінің бос сөздерімен емес, өткен ғасырдағы Оңтүстік
Штаттарға А. ... ... ... ... генералдардың қаруының
күшімен бұрынғы «мызғымас Одақтың» құрамына қайтарып, ... ... қалу ... ... өне бойы ... ісікке толы, қан аңсап тұрған
өзінің ойын білдіреді. Ол неге өйтіп ашынып жазады. ... ... ... айтқанда (аудармасыз бергенді жөн санадық. А.Қ.) «...Можете ли ... что ... ... Ваши ... которые вдруг
оказались против воли за границей, да еще в ... явно ... ... ... должны чувствовать мы и наши ... ... ... ... (Желтоқсан көтерілісіне қатысқандарды меңзегені.
А. Қ.) объявляют национальными героями, когда разнузданный национализм
обретает ... ... ... ... о ... становятся
краеугольными камнями в ... ... ... ... ли Вы, что ... Ваши ... еще ... и
безнравственнее, чем сталинские переселения – и по ... и ... ... ... бұрын бүкіл Одақта бытырап жүрсе де өздерін сол елдің ... ... ... ... ... ... ... сұраған автор
мақаласының астына былай деп қол қояды: Н. Иванов, ұлты бойынша – ... ... ...... туу құқы ... – КСРО азаматы, Сіздің
арқаңызда – Отансыз адам.
Мұндай ... ... көзі ... ... ... оқиды.
Сондықтан «Дидар» газетінің редакция алқасы Н. Ивановтың жоғарыдағы ашық
хатын еш өзгеріссіз орыс тілінде толық ... оған екі ... ... ... ... М. ... ... – и отошел?» деген
тақырыптағы жауап хатын да орысша жариялады.
Аузына ... ... ... хабары мол» депутат Ивановқа
Меңғали Мусин ... да ... ... ... ... жан-жақты жауап береді. «Не думаю, что Н. Иванов, если он
действительно знаток истории, будет оспаривать истину: ... ... ... и ... ... «железом и кровью». ... одно ... ... народы дремавшей до поры до времени потенцией,
представляющей собой ... ... ... ... ... ... Иванов со стороны казахов, которых в Усть-
Каменогорске, ... чуть ... ... ... ... подвергнутый геноциду насильственной
коллективизации в 30-годы потерял ... ... ... ... ... породило угрозу потери языка, что равносильно ...... ... не ... 40 ... ... Закон о языках и
призвал остановить пагубный процесс...»
Н. Ивановтың жүрегін ... ... отыз ... да М. ... ... ... беріп, мақаласын былай аяқтайды: «...Что ж, красоваться можно
– и ... в ... ...... для ... ... ... велеречивостью с трибун, и эрудицией, которую пусть даже ... ... ... – и ... Но как это ... на ... ... людей? Неправда, что все сорное сознание отторгает.
Самые живучие всходы дает сорняк» ... ... көп ... ... толығырақ тоқталынды. Басылымдар
бетінде жиі көрінетін мұндай кереғар ... сол ... ... ... ... айқастың бір көрінісі болып табылады.
Тәуелсіздікпен бірге облыстық басылымға ере келген жақсы нышан, жаңа
үрдістің бірі – ... ... ... ... ... Алтай
Республикасындағы қандас бауырлармен тығыз қарым-қатынас орнату.Әрине, оған
ең алдымен бүкіл ел ... ... ... екі ... ... жылы» мен «Қазақстандағы Ресей жылының» ықпалы үлкен болды.
АҚШ ғалымы, профессор Фриц Верт ... ... ... ... мәселеге маңыз беріп, бірінші, адам ресурстарын атаса, бесінші фактор
ретінде, ... ... және ... ... береді: техникалық,
бағдарламалық қамтамасыз етуде, кызметкерлерді ... мен ... ... көтергеніне және өз пайымдауыңызша соңғы деңгейде
болуға ұмтылыңыз, қашан да алға ... ... ... ... бұл – ... ... ... қаражат шашу деген емес, тек қалып
қоймау жағын қарастырыңыз, – ... ... ... ... не ... ... ... назар аударамыз:
– жұмысты ұйымдастырудың тиімді тәсілі;
– уақыт және қаржы үнемділігі;
– уақытқа және қашықтыққа ... ... ... ... электронды құжат айналысы;
– экономикалық тиімділік;
– тәжірибе алмасу, білімін көтерудің жаңа мүмкіндіктері және басқалар.
Қаламы мен ойы жүйрік ... қай ... де ... бағаланған,
бағалана да береді. «Талант тас жаратыны» да күмәнсіз. Бірақ, заманына
қарай ... ... ... атқаруына көмектесетін құралдары да
көбейіп, толыға түсуде. Соның бір ... ... С. М. ... ... ... [23] ... Солардың қатарында, көшіру құралы –
ксерокс, компьютер, диктофон, ... ... ... және ... ... ... барлығы журналист еңбегін
тиімді, әрі икемді ... ... ... Оны ... ұялы ... ... ... құрылғы сияқты байланыс құралдары
толықтырып жатса нұр ... ... ... бір ғана ... мысал келтіріп кету жөн болар.
Семей маңындағы «27-разъезде 1998 жылғы 1-қарашада әскерилерден қалған
жарылғыш заттың жарылуы ... бір ... ... үш баласының
мүгедек болып қалғаны, оларды емдеудің, өкіметтен өтемақы алмақ болып көп
шенеуніктің есігін тоздырған ... ... ... жанашырлық халі
туралы жазылған Әлібек Қаңтарбаевтың «Бейбіт күнгі жарылыс» атты материалы
«Қазақпарат» ұлттық ... ... ... ... ең өткір
материалдар басылатын мазмұндама-сайтында ... ... ... бас ... қазақ редакциясына Оңтүстік
Кореяның Сеул қаласынан латын әрпімен ... хат ... ... Хат ... ... ... ... өзінің көмек жасағысы келетінін, тек
Гүлнәрханмен қалай ... ... оның ... телефонын,
есепшотының бар-жоғын сұрайды. «Қазақпарат» тілшісі С. Төлеуов [24] біздің
редакциямен байланысқан соң, шетелдік қандасымыз Жанарбек ... ... ... ... ... кез келген түкпірімен байланысқа шыға алу жақсы-ақ. Бірақ
ортадағы делдал арқылы емес, өзің тікелей ... не ... Ол ... ... ... ... ... мемлекет кириллицаны қойып, латын
графикасына көшуі керек. Әрине, мұның барлығы – қазір ойластырылып жатқан,
таяу келешектің ісі.
Мұндай ақпараттық ... ... ... «Дидар» газетінде
қазір де бар. Фототілшінің ертеректегі машақаты келмеске кеткен. Ол оқиға
болған ... ... ... ... ... түсіріп әкеліп,
компьютерге салады да, монитордан газетке баратын суретті ... ... ... ... ... компьютерге енгізіп қояды, бас-аяғы бес-он
минуттың ... ... ... жеке ... ... ... ... екі факс, бір ксерокс
журналистер қажеттілігін толық өтей алады. Ұжымдағы үш ... ... ... ... ... мен ... үшін бөлінген.
Редакциядағы мұндай жақсы шығармашылық ахуал, әрине, журналистер ... ... ... ... Соңғы жылдары газет ... ... ... ... ... жүлдегер, жеңімпаз атанды. 1999 жылы
«Қазақстан мәдениеті – ХХІ ғасыр қарсаңында» атты ... ... ... ... ... ... 2002 жылы салауатты өмір
салтын қалыптастыру Ұлттық орталығы жариялаған ... ... ... ... ... ие болды. Газеттің 2003 жылы «Филип Моррис
Қазақстан» ААҚ жариялаған «Болашақ ... ... ... ... ... ... осындай жаңашылдық үрдістердің нақты
көрінісі деп атауға әбден болады.
«Дидар» газеті өз беттерінде облыста ... ... ... атқарылып жатқан елеулі іс-шараларды, мемлекеттік емес ұйымдар
жұмысын жүйелі де байыпты жазып келеді.
Газет ... ... ... мемлекеттік университетінде ашылған
журналистика факультетінің қазақ тобын өздерінің нақты ... ... ... ... ... ... ... атсалысып
тұрады. Екі журналист университетте оларға дәріс оқиды.
Облыстық газеттің әр саладағы осындай ... даму ... ... ... ... пен ... ... пен
адамгершілік құндылықтарын сақтауға, өздерін ешкімнен кем ... ... ... ... ... ... ... жылға дейін 20 мың дананың үстінде келе жатқан газет таралымы
тәуелсіздіктің алғашқы ... күрт ... ... ... ... ... ... 2004 жылы 11 мың данаға жетті.
ҚОРЫТЫНДЫ
Әр өңірдің шежіресі, айнасы ... ... ... ... ... ... қалыптасуын, даму үрдісін зерттеген, жүйелеген ғылыми
жұмыстар тәуелсіз еліміздің баспасөзінің біртұтас тарихын жасау үшін ... ... ... сәби ... ... ... ... өркениетті еліміздің ұрпақтары үшін баға жетпес қазына болары
даусыз.
Осы тұрғыдан алғанда ... ... ... ... негізгі мақсаты мен
міндеттері орындалды деп қорытынды жасауға болады. ... ... ... рет ... ... ... Қазақстан облыстық қазақ газетінің
тарихын талдап, зерделеу барысында газеттің ... ... ... ... ... айналымда белгісіз болып келген журналистік
қызметі, өзіндік азаматтық ... оған ... ... қоғамдық-саяси
жағдайларға кәсіби тұрғыда шолу жасалды.
ХХ ғасыр басындағы облыстағы өзге қазақ және орыс ... ... шолу ... сол ... ... ... кеңістігі жайлы
мағлұматтар бір жүйеге келтірілді.
Ірі өндіріс орталығы болып саналған ... ... ... ... көшіріліп, атын бірнеше өзгерткен газеттің өндіріс, өнеркәсіп
тақырыбын көтерудегі өзара сабақтастығын ... ... ... ... ... оның жекелеген қызметкерлерінің бұл тақырыпты
көтерудегі ... ... ... мол ... ... Сондықтан
болашақта осы саланы дербес зерттеу нысанына айналдыруға болады деп тұжырым
жасауға ... ... ... ... дамытуға насихаттауда 1929
жылғы 1-маусымнан бастап жарық көре бастаған қалалық орыс газетінің рөлі
ерекше үлкен болды. Атағы ... ... ... жан-жақтан жұмыс іздеп
келіп жатқан қазақтар аз болмады. Оның ... ... ... ұлт ... ... ... саясаты да болды. «1928
жылғы 1-ақпанда кәсіпорындағы 1847 адамның 254-і, немесе 13,8 пайызы ... [25]. ... күн ... ... ... қазақ жұмысшыларының ұлттық
басылымға деген зәрулігі, бұл өңірге қазақ ... ... ... 1930 жылы ... ... ... Комитетінің Пленумында оң
шешімін тауып, Риддерде қазақ газетін ашу жөнінде ... мен ... ... ... ... баспасөз тарихын зерттеп жүрген ғалымдардың
тұжырымдары арқылы салыстырмалы түрде типологиялық талдау жасалып, ... ... ... ... ... 75 ... ... тарихын жан-
жақты қарастыра отырып, түрлі атаумен шыққан басылымның мазмұны мен ... ... әр ... ... тың мұрағаттық деректер ғылыми
айналымға енгізілді.
Кеңес ... ... ... ... ... ... деп ... Партиялық цензура сөз бостандығына еркіндік
бермеді. Шындықтың халыққа айтылмауы, жеткізілмеуі сол ... ... ... тән еді. ... ... ... ... ресми басылым
болғандықтан, партиялық баспасөзге тән белгілерін ... ... ... ... ... саясаттың ауыр жүгін көтерді.
Еліміз тәуелсіздік алған 1991 жылдан бергі кезеңде бұқаралық ... ... ... ... ... ... туралы заң»
бойынша жұмыс істеуде.
Қазақстан журналистерінің 2002 жылы өткізілген тұңғыш конгресінде Елбасы
Н. Назарбаев: «Сөз ... ... ... ... ... жеке ... айналдырып жүр. Мұндай жағдай ел ішіне іріткі
салады. Ал ақпарат қызметкерлері, барлық қаламгерлер, ең ... ... ... ... Бейбіт өмірімізді ішкі бүліктен, жағадан ... ... ... ойлау керек...», – деді. Бұл ретте қоғамдық пікір
тарату кезінде ел тәуелсіздігін сақтап, баянды ету мақсатында ең ... ... ... ... ... ... баса айтылғандығы анық.
Әр кезеңдегі уақыт талабына байланысты аты өзгергенімен заты өзгермеген,
75 ... ... бар ... Қазақстан облыстық газеті қай кезеңде де
ұланғайыр ... ... ... ... елдің ерлік еңбегін паш етті.
Ұлтымыздың ... ... ... ... ақылгөй де дана, алдаспандай
өткір ақпарат құралы бола білді. Газет жылнамасында ... қара ... тар жол, ... ... қуғын-сүргіні мен сұрапыл соғыс жылдары,
қуанышы мен қайғысы, мамыражай тірлігі мен қайта ... ... ... ... ... бедерленген.
Барша оқырманмен емен-жарқын жүздесіп, сырласуды, дидарласуды ... ... ... ... ... ... атанып шықты. Сөз
бостандығына, ой еркіндігіне ден ... ... ел ... мен жер ... ... ... бен дініміздің тұтастығын, ұлттық рух пен ... ... ... айналдырды. Егемен елдің экономикасы, оның
жетістіктері мен кемшін тұстары, нарық ... ... ... ... ... ... өмірі де үнемі назарда ұсталып
келеді.
Түйіндей айтқанда, Шығыс Қазақстан ... ... ... жолы ... жас ... үлгі-өнеге аларлық шеберлік мектебі іспеттес. Бұл
басылымның тәуелсіз еліміздің жаңарған ... ... ... ... газеттер жұмысына тәжірибе боларлық тұстары да аз ... оны ... ... ... ... тұрғыдан маңызы зор.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ШҚ ... ... ... ... ... іс-33.
2 Амандосов Қ. Верныйдағы большевиктік тұңғыш қазақ газеті. – Алматы:
Қазмембас, 1959. – 36 ... ... Х. ... ... тарихының очерктері [1860-1959]. –
Алматы: Мектеп, 1981. – 239 ... ... Х., ... С.К., ... С.С. ... ... Казахстана. – Алма-Ата: Казахстан, 1988. – 250 с.
5 Кенжебаев Б., Қожакеев Т. ... ... ... ... ... ... 1962. – 132 ... Сұбханбердина Ү. ... ... ... Мазмұндалған
библиографиялық көрсеткіш. Қазақстан Республикасы, ... ...... 1999. – 834 ... ... Р.А. ... баспасөзі: қалыптасу және даму ... ... ... ... ... алу үшін дайындалған
диссертация. – Алматы, 2003. – 5б.
8 Как мы ... ...... Рудный Алтай, 2003. – 11
с.
9 Қасымов А. ... ... ...... Хай Технолоджи, 2004.
– 91б.
10 Қожакеев Т. Жыл құстары. – Алматы: Қазақстан, 1991. – 10 ... ... Б. ... ... // ... туы, 1971. – 30 ... ШҚ облыстық мемлекеттік мұрағаты. Қор-1п, тіз-1-1, іс-425.
13 Қозыбаев Қ. Жүрек сөзі // ... туы, 1971. – 30 ... ... М. Әзір ... // ... туы, 1959. – 13 ... ... М., Томанов М. Қазақ тілінің ... ... ... – 26 б.
16 Махмұтов С. Бионика деген не? // Коммунизм туы, 1975. – 23 ... ШҚ ... ... ... ... ... іс-5001, – 43 б.
18 Кенжегулова Н. Освещение декабрьского восстания 1986 г. в ... ... ... ... ... ... алу ... диссертация. Алматы, 2000. – 35 б.
19 Оразалиев С. Шемонаиха қазақтары үшін тіл, ... ... ... ... // Дидар, 1991. – 1 ақпан.
20 Шөкетаева Қ. Анамның аманатын орындадым // ... 1991. – 25 ... ... М., ... М. ... түскен тағдыр // Коммунизм туы,
1991. – 27 наурыз.
22 Мусин М. ... – и ... // ... 1991. – 19 ... ... С. Газета и рынок: как добиться успеха. – Москва, 1998. – ... ... С. ... ... ... ... // ... 2004. – 27 қараша.
25 Семей облыстық мемлекеттік мұрағаты. ... ... ... ШҚ ... мемлекеттік мұрағаты. Қор-130, тіз-1, іс-33.
ДИССЕРТАЦИЯ ТАҚЫРЫБЫ БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН
МАҚАЛАЛАР ТІЗІМІ
1 Егемендікпен ере келген тақырыптар // ... ... ... – 2004. – № 1-2 (16-17). – 20-25 ... ... ... құрбаны // Жұлдыз. – 2005. – № 3. – 178-186 бб.
3 ... ... // ... – 2006. – № 3. – 43-49 ... Облыстық газет Отан соғысы жылдарында // Ақиқат. – 2007. – № 12. ... ... ... // ... Хабаршысы. Журналистика сериясы. – 2007. – №
– бб.
6 Отты жылдар жаңғырығы // Қазақ тілі мен ... – 2007. – № – ... ... – тіл ... // ... ... ... бүгінгі
ахуалы мен даму болашағы: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция
материалдары. – ... 2003. – 76-85 ... ... әйел ... ... // ... ... саяси-
әлеуметтік қоғамдағы ролі мен орны: Халықаралық ... ...... 2004. – 10-18 ... Ұлт ... ... // С. Аманжолов оқулары – 2004: Халықаралық
ғылыми-практикалық конференция материалдары. – ... 2004. – 279-283 ... ... тіл ... ... ... қалай көтеріліп отыр //
Мемлекеттік тіл: бүгіні, болашағы: ... ... ...... 2007. – ... Елулікке ену стратегиясы: аймақтың үлесі // ... және Орта ... ... ... ... ... ... және
болашағы: Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. –
Алматы, 2007. – бб.
РЕЗЮМЕ
на автореферат ... на ... ... степени кандидата
филологических наук по специальности 10.01.10 – журналистика
Касымов Айтмухамбет Касымович
СТАНОВЛЕНИЕ, ЭТАПЫ РАЗВИТИЯ ВОСТОЧНО-КАЗАХСТАНСКОЙ ОБЛАСТНОЙ ГАЗЕТЫ (1931 –
2004 г.)
В ... ... ... ... ... ... и этапы развития Восточно-Казахстанской областной газеты. За 75
лет существования газеты, она стала ... ... ... ... ... ... «Жумысшы» впервые вышедшая на ... в ... ... ... 24-октября 1931 ... в 1939 году в ... ...... раз ... свое ... «Социалистік Алтай», «Большевик Алтая»,
«Алтай большевигі», «Коммунизм туы». Сегодня областная газета выходит под
названием «Дидар». Автор ... ... ... рост ... издания, тематические, жанровые и художественные особенности ее
публикаций. До настоящего времени история ... ... не была ... с ... ... ... публикации
отдельных ветеранов когда-то работавших в данной газете в ... ... ... ... ... ... и ... отдельных журналистов.
Цель научного исследования. Основной целью работы является определение
этапов становления и пути развития казахской прессы через ... ... ... выявление типичных для казахских ... и ... ... ... ... ... ... в промышленном Восточном регионе, а также определение
вклада областной газеты в развитие общей ... ... ... В ходе ... были использованы методы
анализа, исторического сопоставления и обобщения, сравнения, синтеза.
Результаты исследования.
1. Был сделан научный обзор ... ... ... ... ... и ... ... годов, а также информационного
пространства области того периода, определены причины необходимости выпуска
газеты на казахском языке в Риддере.
2. Дан анализ ... ... ... ... ... ныне ... массе первого редактора М. Тайшыбаева, казненного
как «враг народа» за проведение собрания ... ... в ... ... последующих журналистов-редакторов Т. Баймуратова, Б. Исабекова, дана
определенная оценка их журналистскому мастерству ... ... ... ... ... ... газеты в военного и ... по ... ... ... ... обзор материально-
технической базы, финансового положения, штатной структуры того периода.
4. В тесной связи с общественно-политической жизнью конца ... до ... ... ... ... ... ... стилистических, языковых, жанровых особенностей газетных материалов.
5. Систематизированы новшества в творческом и материально-техническом
плане развитии газеты в ... ... ... ... ... независимости.
Теоретическая значимость исследования. С научных позиций были
исследованы все значимые источники, ... ... ... ... ... ... Восточного Казахстана. Изучены ... ... и ... коллектива редакции в каждом,
систематизированном конкретном периоде истории развития ... ... ... ... ... из ... двух глав,
подразделов и заключения. Первая глава «Пути становления областной газеты в
советской эпохе» состоит из трех подразделов. В ... ... ...... национальное издание в ... ... ... определяется место газеты в информационном
пространстве ... ... ... ... ... ... ... М. Тайшыбаева. Во втором ... ... ... ... в газетах «Социалистiк
Алтай», «Большевик Алтая», «Алтай большевигi» (1939 – 1953)» анализируются
новые задачи газеты новой ... ... с ... в ... В ... ... «Коммунизм туы»: жанровые,
стилистические, ... ... (1953 – 1990)» ... беря ... научные заключения, на ... ... ... форм ... и ... их ... второй главе «Место и роль областной газеты в период Независимости»
анализируется публикации на ранее закрытые темы на ... ... В ... ... ... в период политических и социальных
перемен (1990 – 2004)» ... ... ... ... ... и ... цензуры. Во втором подразделе
«Областная ... ... ... ... ... ... материалов
межнационального характера, анализ выгод использования новых информационных
технологий, вопросов менеджмента.
В заключении содержатся основные выводы и результаты исследования.
Область применения. ... ... ... ... ... ... курсов «Мастерство журналистов Казахстана», «История ... ... ... студентам факультета журналистики, а
также активно применять в качестве вспомогательного пособия при ... ... ... ... ... и ... диссертационного
исследования были апробированы на 4 ... и 1 ... а ... в 6 ... ... На основе научной работы
опубликовано 11 научных ... ... abstract to obtain the academic title of the ... ... Science, ... – 10.01.10 – ... Aitmukhambet Kasymovich
ESTABLISHMENT AND DEVELOPMENT STAGES OF THE EAST – ... ... (1931 – ... the first time the history of the ... and development
stages of the East-Kazakhstan oblast ... is ... in ... In 75 years of existence of the newspaper it has become the
real source of manpower in the area of ... object of ... The ... ... that was ... in the Kazakh language in the ... Ridder city on October
24, 1931, later in 1939 relocated to the oblast center – ... been changing its title several times: ... ... “Bolshevik
Altaya”, “Altai Bolshevigi”, “Kommunism Tuyi”. Today the oblast newspaper
is published under the title ... The author of the ... the gradual growth of creative ... of the edition, ... and imaginative peculiarities of its publications. Till present time
the history of the East-Kazakhstan oblast newspaper has not been ... the ... ... ... ... of some ... used to work in this newspaper were mainly limited by ... to the certain period of work and creation of certain ... purpose of ... The main objective of work is to determine the
stages of ... and ways of ... of the Kazakh ... the ... of the history of regional ... to ... of Kazakh newspapers regularities and interconnections, analyze the
peculiarities of growth of national press in the industrial Eastern ... ... the ... of the oblast newspaper to the development
of the Kazakh press in general.
The methods of ... In the course of the research the ... methods of ... ... and ... and ... were ... results of research. 1. Scientific review was made of the ... life, social position of late 20-s, ... of 30-s, ... space of that period; reasons of need to issue the ... in
the Kazakh language in Ridder were determined.
2. Creative and active social work was analyzed of the unknown ... to the large mass first editor M. ... executed as ... of the ... for ... of the meeting of Kazakh people ... as well as ... ... T. ... and
Isabekov, a certain assessment was given to their journalistic skills ... the truth of that ... ... ... of war and after war periods were analyzed ... problem peculiarities, material and technical base was reviewed ... as ... ... and ... ... of that ... In close ... with socio-political life of late 50-s and till
obtaining the state ... the ... language and ... of ... materials were scientifically analyzed.
5. Novelties were systemized in the creative and material and technical
newspaper development plan during the period of social ... ... state ... was obtained.
The theoretical importance of research. All important sources ... the ... and ... of ... press in the ... were ... from ... viewpoint. Peculiarities of
the operation of the newspaper and its creative ... work ... in each, ... certain period of the society ... ... of the work. The scientific paper consists of the
Introduction, two ... chapters and ... The first ... of the oblast ... in the Soviet time” consists ... ... In the first chapter ... ... is the first
national edition in the region of ... the place of ... in the oblast ... space is ... by the ... ... skills of the first editor M. ... are studied as
well as his organizational skills and creation. In the second ... problem ... of ... in the ... ... ... Altaya” and “Altai Bolshevigi” (1939 ... the new tasks of the ... in the newly ... ... oblast with the oblast center in ... are analyzed.
In the third chapter “Kommunism Tuyi”: genre, ... and ... (1953 – 1990)” the ... on the basis of ... and certain ... analyzes the professionalism of the form
of publications and novelty of their content.
In the second Section “Place and role of the oblast ... ... period of ... the ... covering earlier ... are analyzed based on documentary facts. In the chapter “Didar”
newspaper in the period of ... and social changes (1990 – 2004)” ... is given of ... resulting from democratic reorganizations
and censorship cancellation. In the second chapter ... ... ... ... the overview is given of materials of international
character, benefits are analyzed of new ... ... ... issues.
Conclusion contains main conclusions and findings of the research.
Application area. The results of the ... research can be used ... lectures on the ... courses ... of ... ... “History of the Kazakh journalism”, “Genres of Journalism” for
students of the department of Journalism and as a supplementary textbook ... ... of ... Main findings and thesis of the ... tested at 4 ... and 1 ... conference, as well as in 6
scientific editions. Total 11 scientific articles were published based on
the scientific work.
Қасымов Айтмұхамбет Қасымұлы
Шығыс Қазақстан ... ... ... ... (1931 – 2004 ж.)
10.01.10 – журналистика
Филология ғылымдарының кандидаты ғылыми
дәрежесін алу үшін ... ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 32 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы қаржы нарығының қалыптасуы,және қызмет атқару механизмдері48 бет
Республиканың мәдени өміріндегі өзгерістер14 бет
1930 жылдардағы Қазақстанда күштеп ұжымдастырудың зардаптары47 бет
1930 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір6 бет
Голощекиннiң геноцид саясаты16 бет
Кеңес заманындағы «Жоңғар шапқыншылығы»5 бет
Қазақ АССР-дағы кеңестік мемлекеттік құрылыс және байлардың шаруашылықтарын тәркілеу (конфискелеу)22 бет
Қазақстанда мал шаруашылығы17 бет
Қарағанады облысы3 бет
Құдайбердіұлы Шәкәрім5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь