Сәбит Дөнентаевтың шығармашылығы

1. Кіріспе.
2. Негізгі бөлім:
а) Сәбит Дөнентаевтың өмір жолы мен шығармашылығы.
ә) Сәбит Дөнентаевтың ақындық ерекшелігі.
3. Қорытынды.
Ақынның шығармашылық ізденісінің қайнар көзі ел санасын оятып, ұлт тәуелсіздігін жырлаған Алашшыл әдебиеттің идеялық арнасы мен сабақтасып жатыр. Академик С. Қирабаевтың “Ахмет пен Міржақып идеясы елді оятты. Алдымен оты бар, ақылы бар жас таланттар оянды. Олар ұстаздарының ісін жалғастырып әкетті. С. Торайғыров, М. Жұмабаев, С. Дөнентаев, М. Сералин, С. Көбеев, Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, Б. Майлин, М. Әуезов сияқты бірін- бірі толастыра шыққан жастар тобы әдебиеттің жанрлық, тақырыптық ізденістерін байытып, қазақ халқы өмірінің шындығын кең көлемде бейнелеуге жетті. Елдің артта қалушылығын сынап шеней отыра, отаршылдық езгіге қарсы үн көтерді, тәуелсіздіктің туын биік ұстауға тырысты” деген пікірі ұлт- азатшыл бағыттағы қаламгерлер мұрасының құндылығын, өзектілігін айқындай түседі.
Ұлтты ояту, ел қамын жеу, қазақ халқының азаттығы- Сәбит
поэзиясының басты өзегі. Бұл дәуір талабының туындаған келелі тақырыптар
десек әдебиеттегі ұлттық сарынның терең қоғамдық және әлеуметтік сипат
алуында “Қазақ”, “Айқап” газет- журналдарының маңызы, ықпалы да зор
болды. Өз кезегінде Сәбиттің ең алғашқы өлеңдері де елдікті темір қазық етіп,
халық сабасына азаттық пен азаматтың, ағартушылық пен адамгершілікті ізгі
қасиеттер дарытқан “Айқап”, “Қазақ” басылымдарында жарияланды.
Ұлттық мүдденің мұзжарғыш кемесі бола білген басылымдардағы
көсемсөз саяси- әлеуметтік лирика “Оян, тұр, жатпа қазақ” –деп халықтың
елдігі мен ерлігінің сарқылмас бала күніне үміт артты, тың серпіліс берді.
Ғасырлас тоғысындағы отаршылдық пен отаншылдық арасындағы
бітіспес майданда ұлт тағдыры мен азаттығын сезінуде әр азаматтың жұрт
алдындағы парызын парасат пайымына салды. Ал, А. Байтұрсынұлының
“Басқадан кем болмас үшін біз білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді
болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы
керектердің жолында жұмыс істеу керек.” деген ұлағаты қазақтың жоғын
жоқтап, ар- намысын жыртқан ақындардың қай- қайсысына болмасын ой
салғаны, бойтұмары мен ұстанымы болғаны тарихи шындық. Ояну дәуірі ұлт
әдебиетіне әлеуметтік, қоғамдық күрделі мәселелерді алға тартты. Дәстүр
жалғастығына орай әдебиеттегі ағартушылық, демократтық, гуманистік ой-
пікір екендігі кезекке мақсаты айқын саяси күрес сипатындағы ұлттық идеямен
жаңғыра түсті. “Қазақ қоғам қайраткерлері қаламын ұлтының ауырын
жеңідету, ауруын азайту жолына жұмсалмасқа мүмкін емес”
(А. Байтұрсынұлы) екенін ХХ ғасыр басындағы ұлт әдебиетінің озық өкілдері
жан- тәнімен сезінді.
1. Сәбит Дөнентаев. Шығармалар. Алматы, “Көркем әдебиет” баспасы, 1957
2. Сәбит Дөнентаев. Ұрпағыма айтарым. Алматы, “Жазушы” баспасы, 1989
3. Б. Кенжебаев. ХХ ғасыр басындағы әдебиет. Алматы, “Білім” баспасы, 1993
4. Б. Кенжебаев. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары. Алматы, 1958
5. Ә. Дербісәлин. Қазақтың октябрь алдындағы демократияшыл әдебиеті. Алматы, “Ғылым” баспасы, 1966
6. Сағынбай Жұмағұл. Ұлт намысын ту еткен. “Қазақ әдебиеті” газеті, 2004, 15 желтоқсан
        
        ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
ФИЛОЛОГИЯ ФАКУЛЬТЕТІ
Курстық жұмыс
Сәбит Дөнентаевтың шығармашылығы
Орындаған...................................................................
............Ж.Утешова
Қабылдаған..................................................................
............Ш. Шортанбаев
Алматы 2008
Мазмұны:
1. Кіріспе.
2. Негізгі бөлім:
а) Сәбит Дөнентаевтың өмір жолы мен ... ... ... ... ... Қорытынды.
“Біздерде жігер, намыс бар ма,
қазақ?” ... ... ... ... ... мүддесін мұрат
тұтқан ақын Сәбит
Дөнентайұлы мұрасы
ХХ ғасыр басындағы
қазақ әдебиетінде
айрықша орын алады.
Ақынның шығармашылық ізденісінің қайнар көзі ел ... ... ... ... ... әдебиеттің идеялық арнасы мен сабақтасып
жатыр. Академик С. ... ... пен ... ... елді ... оты бар, ... бар жас ... оянды. Олар ұстаздарының ісін
жалғастырып әкетті. С. Торайғыров, М. Жұмабаев, С. Дөнентаев, М. ... ... Ж. ... С. ... Б. Майлин, М. Әуезов сияқты бірін-
бірі толастыра шыққан жастар тобы ... ... ... ... ... халқы өмірінің шындығын кең көлемде бейнелеуге
жетті. Елдің ... ... ... ... ... ... езгіге қарсы
үн көтерді, тәуелсіздіктің туын биік ұстауға тырысты” ... ... ... бағыттағы қаламгерлер мұрасының құндылығын, ... ... ... ел қамын жеу, қазақ халқының азаттығы-
Сәбит
поэзиясының басты өзегі. Бұл дәуір ... ... ... ... ұлттық сарынның терең қоғамдық және әлеуметтік
сипат
алуында ... ... ... ... ... ықпалы да
зор
болды. Өз кезегінде Сәбиттің ең алғашқы өлеңдері де ... ... ... сабасына азаттық пен азаматтың, ағартушылық ... ... ... ... ... басылымдарында жарияланды.
Ұлттық мүдденің мұзжарғыш кемесі бола білген ... ... ... ... “Оян, тұр, жатпа қазақ” –деп
халықтың
елдігі мен ерлігінің сарқылмас бала ... үміт ... тың ... ... ... пен ... ... майданда ұлт тағдыры мен азаттығын сезінуде әр азаматтың жұрт
алдындағы парызын парасат ... ... Ал, А. ... кем ... үшін біз ... бай һәм ... болуымыз керек.
Білімді
болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек.
Осы
керектердің жолында жұмыс ... ... ... ... ... жоғын
жоқтап, ар- намысын жыртқан ақындардың қай- қайсысына болмасын ой
салғаны, бойтұмары мен ұстанымы болғаны тарихи шындық. Ояну дәуірі ... ... ... ... мәселелерді алға тартты.
Дәстүр
жалғастығына орай әдебиеттегі ағартушылық, демократтық, гуманистік ой-
пікір екендігі кезекке мақсаты ... ... ... ... ... ... “Қазақ қоғам қайраткерлері қаламын ұлтының ауырын
жеңідету, ауруын азайту жолына жұмсалмасқа мүмкін емес”
(А. Байтұрсынұлы) екенін ХХ ... ... ұлт ... озық
өкілдері
жан- тәнімен сезінді.
Сәбит Дөнентаев 1894 жылы бұрынғы Семей губерниясы, Кереку
уезі,
Ақсу болысы, төртінші ауылда (қазіргі Павлодар облысы) кедей шаруаның
отбасында туған. Жас ... ... ... ... ... оқиды.
1907-
1908 жылдары Маралды деген жерде Жәлеледдин деген татардың
медресесінде Нұрғали деген молдадан төте оқу ... ... ... Онан ... ... ... жанындағы Қасым қажы Ертісбаевтың
медресесіне түсіп оқиды. Бұл медресе сол ... ескі ... ... төте ... ... әр ... білім беруді жақтаған медресе
болады. Сәбит осы медресеге келіп оқумен ... (1911- ... ... өнер ... ... жолда талпыну әрекеттеріне мықтап
беріледі.
Бір жағынан медреседегі жаңа пікірлі кейбір мұғалімдерден қазақ, татар
тіліндегі ғылыми, ... ... ... ... ... ... ... шығып тұрған “Айқап” журналын, татар тіліндегі газет,
журналдарды үзбей ... ... ... ... да осы медреседе
жүргенінде тауып оқиды. Орыстың атақты жазушысы Крыловтың
мысалдарын, татардың ұлы ... ... ... ... де ... Бұл ... барлығы Сәбит үшін босқа кетпейді. Әкесі молда
болсын деп ... әкеп ... ... енді дін ... қараңғылыққа,
ескілікке қарай жетектейтін мешеулігін әбден сезіп, нағыз ... ... өнер ... ... ... ... етеді. Сәбиттің ой- санасы
тез
өседі, ақындық таланты тез оянады.
Сәбиттің қай жылдардан жаза бастағандығы туралы бізде дәл
мәлімет
жоқ. ... ... ... ... түскен кезден бастап жазуға
кіріскендігі байқалады. Сәбиттің “Қиялым” атты өлеңі 1913 жылы ”Айқап”
(22- санда) журналында ең алғаш ... Ал осы өлең 1915 ... ... ”Уақ- түйек” атты жинағының екінші бөліміне кірген.
Сонда кітаптың бірінші бөліміндегі осы өлеңнің 1913 ... ... ... өлең ... және медреседе оқып сана- сезімі ояна
бастаған жас
талапты ... ... ... көлеміндегі әдеби, ғылыми орта
қанағаттандырмайды. Әсіресе, орысша білімнің аздығы оны қатты
қынжылтады. Ақы төлеп өз бетімен біраз уақыт ... ... ... ұзақ оқуына әрі білімі, әрі қаражаты жетпейді. Осы кезде жазған
“Өз
өзіме” деген бір өлеңінде ... ... ... шығара алмай майданға
Көп білімді жинай алмай қайранға.
Білмек түгел білгенінен айрылып
Қалды жүрек ... ... ... ... ... ... ... “Менің жайым”, “Сыр”, тағы
сондай
өлеңдерінде ақын өзінің талпынып, ... ... ... ... бірақ
тар
заман, қыспақ өмір, кедейшілік, жоқшылық, қазақ елінің қараңғылығы ол
талаптарына ... ... ... қынжылып айтады.
“Жанымды жапырақтай қоям қайда,
Шығар күн болмаған соң атарлық таң”-
деп (“Қиялым”) заманына наразылық білдіреді. Алайда ақын үмітсіздікке
салынбайды. Ол ... ... ... қатарында қажырлы іске, өнер-
білім жолына беріледі. Осы талаптылығының арқасында Сәбит Дөнентаев
өзінің жазған өлеңдерін, ... ... сол ... ... ... ... ... өлеңдер жинағын баспаға дайындайды, сол
кезде медреседе өзімен бірге оқитын ... қызы ... ... ... ... басылып шығуына көмектеседі.
Сәбиттің “Уақ- түйек” атты жинағына кірген өлеңдері және
“Айқап”
журналы мен “Қазақ” газетінде басылған өлеңдері бірден ... ... ... ... осы ... ... жас ... бірі ретінде танылып, әдебиет сындарында ауызға алына
бастайды.
Сәбит ... ... ... ауылда біраз уақыт мұғалім
болып,
бала оқытады. Онан кейін 1916 жылы маусым жарлығына байланысты
майданның қара ... ... ... бой ... Екібастұз бен
Жармақ
темір жолының бойында жұмыскер ... Баян мен ... ... тасу ... де атқарады. Бірақ, елдегі байлар мен болыстардың
көрсетуі бойыша Сәбит майданға алынып кетеді. Майданда ... ... қара ... ... ... ... “Екібаста”, “Өгей ұл”,
“Қайран
атам”, “Боз торғай”, “Жәмила қыз” сияқты ... ... осы 1915- ... ... жылы Ақпан төңкерісі болғаннан кейін Сәбит майданнан
елге,
Семей ... ... ... мұғалімдер дайындайтын курста оқиды.
Уақытша үкіметтің тұсындағы буржуазияшыл- ұлтшылдардың “ұлт
бостандығы”, “автономия” деген құрғақ айғайларына елігіп, ... ... ... ... ... ... ... бұқарамен
тілек–
мақсаты тығыз байланысты ақын Қазақстандағы, Сібірдегі
контрреволюциялық күштердің опасыздығын, халық мақсатына қарсы
әрекеттерін көзі көріп, түсініп сезген сайын, ... ... ... үзе ... ... ... Павлодар облыстарына Кеңес үкіметі
орнағаннан кейін Сәбит Дөнентаев ауылдағы кеңес жұмысына белсене
қатысады. ... сот ... ... ... ... ... ... тілек- мақсатын насихаттау, кеңес заңын іске асыру
жұмыстарын
жүргізеді. 1919- 1923 жылдар арасында Сәбиттің ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Алайда Сәбитпен
бірге істес болған адамдардың айтуына қарағанда және 1924 жылғы “Қазақ
тілі” газетінде жарияланған көптенген өлеңдеріне ... ... ... бері әр мезгіл үзбей жазып отырғандығы байқалады. 1920 жылы
Сәбит Найманқожа деген байдың Қорлығайын атты ... ... ... ... кеңес сотының күшімен алған. Осы жағдайға байланысты да
Сәбиттің жазған кейбір өлеңдері болған екен, бірақ сақталмаған.
1924 жылы ... ... ... ... ... ... қызметке түседі. Осы газет басқармасында (кейін “Жаңа
ауыл”,
“Қызыл ... ... ... ... болып өзгерген) азғана
үзіліспен өзі қайтыс болғанға дейін қызмет істейді. Сәбиттің өлеңдері
мен
мақалалары, көбінесе, осы “Қазақ ... ... ... ... әңгімелері Қазақстанның орталығындағы газет, журналдарда да
жарияланады.
1924- 1930 жылдар ... ... ... ... ... де болады. Сәбит осы тұстағы маңызды саяси ... ... ... ... ... ... бүкіл
халықтық
талап- тілектерге үн қосып, көп жазады. Ол қазақ ... ... ... ... ... ... ... Ол ҚазАПП-
тағы кейбір солақайлардың жолбике, бұрынғы ұлтшылдығына қарайлай
береді
деген шетқақпай сындарына да ... ... ... ... де ... ... ... төңкерісшіл мазмұнды шығармаларын
мықты идеялық сеніммен, зор ақындық шабытпен жаза береді. Тек ... ғана ... ол ... жаңа ... ... жас ... жазу жұмысына аса жауапты, ұқыпты қарайды, сөз, тіл
шеберлігін
жетілдіру, ... ... ... ... әрбір жас ақын, жазушының
алдындағы
басты міндет деп біледі. Бір жас драматургтың кемшілігін ... ... ... ... екен ... ... бұра ала ма?
Ішіне кір, сығалама,
Сынып кетер сыналама!
деп ақыл айтады.
Сәбит ... ... ... ... ... ... ... қандай ағалық қамқорлықпен қарағандығы туралы
ақын Сәду Машақовтың естеліктерінде ... ... ... ... қызметінен үлгі алып өскен жас ақындар да аз емес.
Газет басқармасындағы үздіксіз қызмет, ... ... ... ... зор әсер ... ол ... ... тұра төсек тартып жатып қалып жүреді. 1930 жылы Сәбит таза ауада
тұрып, денсаулығымды түзеймін деп Бесқарағай ... ... ... ... ... ... ... Сәбитті 1931 жылы Семейге
қайтадан
газет қызметіне шақыртып ... ... бас ... ... ... ... белгілі жазушы болып танылады. Басты жазушылар мен
сыншылар Сәбиттің шығармаларына үлкен мән беріп, өлеңдер жинағын
бастыру ... ... ... осы ... Сәбит өзінің өлеңдер
жинағын
баспаға дайындап, оны 1932 жылы Алматыға Қазақстан Мемлекет Баспасына
әкеліп ... ... 1929 ... ... ... шаруа
жазушылар Одағының мүшесі болады.
Сәбит Дөнентаев өзін билеп ... ... ауру мен ... ... 1933 жылы 23 ... Семей қаласында қайтыс болады. Ол
әкеліп тапсырған өлеңдер жинағын 1935 жылы ... ... ... басып шығарды. Бұдан кейін Сәбиттің бірқатар өлеңдері қазақ
орта
мектебінің оқулықтарында және басқа шағын жинақтарда жарияланып жүр.
Сәбит ... ... ... ... ... ... ескі ... феодалдық тіршіліктен капиталистік даму
жолына түскен прогрессивті қозғалысқа араласу, мәдениетке ұмтылу талап-
тілегін жырлайды. Бұл талап- тілек 1905 ... ... орыс ... ... басталған болатын. Ресей
патшалығының отаршылық қысымындағы халықтар 1905 жылғы көтерілістен
кейін ұлт бостандығы талабын мықтап көтерді. ... ... ... экономикалық, рухани қысымдардан босану талабын қалың еңбекші
бұқара біртүрлі түсінетін болса, ұлттың өз ішінен шыққан ірі ... ... ... үстемдігін сақтау тұрғысынан түсінді.
Сондықтан да ұлт бостандығы деген мәселеде бір- біріне қайшы екі түрлі
таптық сипаты бар ағым ... ... ... өз ... ... ... үкіметінің де қысымын бірдей көрген, еңбекші қалың
бұқараның ұлттық- ... ... бұл ... ... ... Екіншісі ескі феодализмнен қол үзбей отырып, жаңа туа бастаған
буржуазияшыл таптың мақсатын көздеген буржуазияшыл ұлтшылдық
бағыттағы ағым еді.
Осы тұста ... аты ... М. ... С. Торайғыров,
С. Көбеев,
С. Дөнентаев және басқа көптеген ақындар ұлт бостандығы жолындағы
нағыз
бұқарашылдық талап- ... ... ... ... ... ... ақын- жазушылар қазақ әдебиетінде орыс классиктері
және Абай арқылы кірген сыншыл реализм дәстүрін дамыта ... ... ... ... ... ... еңбекші халықтың ауыр,
аянышты хәлі, олардың тұрмысын жақсарту болып отырады. Бұқарашыл
әдебиет өкілдерінің шығармашылығындағы реализмнің айқын бір көрінісі-
өз
дәуіріндегі ... ... ... мәселелерді, әлеуметтік
теңсіздікті
барынша айқын сипаттауда еді. Еңбекші халықтың екі ... ... ... хал- ... ... отырып, реалист ақындар еңбекші
халықты сол езушілерге, қиянатшыларға қарсы кектендіре білді. Сәбиттің
“Заман ... ... ... ... ”Қазақтың
білгендеріне”,
”Жәмила қыз”, ”Шілде”, ”Менің жәйім”, “Дал болу”, “Балалық” сияқты
өлеңдері халықтың азаттыққа, ... ... ... ... ... шығармалар.
Қай шығармасын алсақ та патшаның отаршылық жағдайындағы
құрылысқа Сәбиттің наразылығы айқын байқалады. Заман, Сәбиттің
суреттеуінде, ... мен ... ... ... мен арыстандай
зорлықшыл жыртқыштардікі. Төзбестей тынысты тарылтқан өмір айнала
қаптаған өрт сияқты, халық сол өрттен ... ... биік ... ... ... бір жағы апат әкелетін қара қошқыл жалыны
аралас
өрт болса, екінші жағы биік жардың ... ... құз, ... ... ... ... ... қысымдағы аянышты хәлін айқын осылай
елестетеді. Ақын ауыр азапта жатқан халқының арманы ретінде:
Тұншығып әлім бітті, есім шықты,
Бұрқылдақ жердің кез боп ... ... ... ... бірі ... ... менің су құймақшы жанбауыма.
(“Менің жәйім”)
деген мұңды өлеңін жазады. Осыдан келіп ақын шығармаларында өмір
шындығын ... ... ... ... ... әдістер
туып
қалыптасады.
Сәбит шығармаларында өмір шындығын дәл өз қалпында айтып
суреттеуден көрі аллегориялық әдіспен жазу көбірек орын ... ... де, ... ... де ... ... ... күштілігі, ұтымдылығы болып отырады. Мұндай мысал әдісімен
жазылған өлеңдерінде ақын қысылмастан еркін түрде, сол өзі ... ... ... ... ... ... ... істеген
зорлықтарын әшкерелеп отырады.
Мәселен, “Шілде”, “Босторғай” атты мысал өлеңдерінде халық мұңын
жырлау идеясы шебер ақындықпен айқын ... ... ... шілдесінде,
көкорай шалғынға шабуыл жасап маса, сона, бүгелектер ... ... ... ыстықтан да, маса, бүгелектен де мал мен жанның ... Бәрі де ... бір бұлт ... ... ... ... жоқ
сияқты. Заманына, халықтың тыныштығын кетірген сона, бүгелек сияқы болыс,
би, әкімдерге қарсы ақын ойы ... ... ... Ал, ... ... өлеңінде ақынның бұқарашылдық идеясы, билеуші әкімдерге қарсы
ыза- кегі тереңдей ... ау, ... ... ... ... ақтық көрмей өлеміз бе?!
Кемтарға бұлар қайтып кек әпермек,
Құдырет көн деген соң ... ... ... момын құс, құс патшасы бүркітті іздеп кетеді. Бірақ оған барып
жеткенін естігем жоқ дейді ақын. Міне, мұнда да төменнен ... ... ... ... қаршыға ең ақыры бүркіт арқылы билеуші әкімдердің бейнесін
елестетеді. Билеуші әкім атауының қайсысы болсын қиянатшыл, ... ... ... зар жылатып, қанын судай шашады. Осындай әдіспен суреттеу
арқылы Сәбит өмір ... ... ... ... ... ақындардың, Сәбиттің де суреттеу ... осы ... ғана ... ... ... ойды ... ... мүмкіндіктері мол. Ақын үнемі мысалмен, тұспалдаумен айтуға салына
бермейді. Кейде ... ... өзін тура ... ... ... “У ... ... “Ескі болыстың тәубасы” сияқты ... ... ... ... қылықтарын батыл ажуалап ... ұл”, ... ... атты ... сюжетті өлеңдерінде де қазақ аулындағы
ескі феодалдық зорлық- зомбылықтың, әдет- ғұрыптың ... ... ... ... бұқараның тұрмысындағы аянышты хәлді, елдің қараңғылық,
ескішілдік шырмауынан шыға алмаған мешеулігін суреттеген ақын ... ... ... ... ... жолын іздейді. Ол үшін қазақтың өтіп
кеткен феодалдық өмірін көксемейді, ... ... ... ... Қазақ
халқын, өзінің замандастарын ұлттық оянуға, өнер- білімге, ... ... ... өтіп бара жатыр желдетіп,
Өзге халық өсіп жатыр ер жетіп.
Текке отырған көздің жасын көлдетіп,
Қашан кетер біздің елден балалық?
(“Балалық”)
Қамалған қараңғыда, қалың ... ... ... ... қазақ,
Қарулап қуатсызды қуаттандыр,
Құрдан- құр қампыйтқанша қарын, қазақ!
(“Қазақтарға қарап”)
Қазақ, біздің түпке жеткен надандық,
Надандықтың шеңгеліне қамалдық.
Сол ... ... ... ... ... не ... ... іс қылайық аңғарып
Пайда бермес тартыншақтық, алаңдық.
(“Соңғы сөз ”)
Халықтың осындай бақытсыз, провасыз, білімсіз аянышты ... ақын ... ... ... ... да. ... ... халқына
деген жанашырлық, аяушылық сезімі болса, ал сол халыққа зорлық- зомбылық
көрсетуші қиянатшыл қауымға ... ... ... ... ... байқалып
отырады.
Ақын қиыншылықтан, ел басына түскен ауыр селебеден шошынып
қамықпайды. Қайта сол ... ... ... ... қайраттанады. Өзінің
замандастарын, халқын қараңғылық, надандық ұйқысынан оянуға, ел ... озық ... ... ... ... мен ... ... қарулануға, өзара руаралық тартыстан тыйылып, халықтық ынтымаққа
жетуге үндейді:
Әуелі етіп ... ... ... соң әр ... қалмассың бос.
Жеке тақ үнің шықпас, ісің бітпес,
Жан қорқып, жалғыз қурай ... ... ... ... күні ... жерге айтарсың “қош”.
Бірлікпен илеу салған құмырсқа да,
Қазағым, ісің оңбас бірікпей қос.
(“Бірлік”)
Отаршыл патша үкіметі қазақ руларын ... ... ... ... ... беру ... қолдап отырды.
Қағаздағы заң жүзінде мұндайлық, феодалдық өзара ... ... іс ... әр ... әр ... ... бір руды бір руға
айдап салып, бірде бір жағын қолдап, жем ... ... ... дау-
жанжалдарды ешуақытта бітірместен қайта өршітіп отырады. Абай, Ыбырайлардан
бастап, қазақтың демократ ақындары феодалдық ауылдағы алты ... ... ... ... ... ... елім, қазағым, қайран жұртым” деп
басталатын өлеңінде де қазақ ... ауыр ... ... ... отырып сынайды. Сәбит Дөнентаев та, Сұлтанмахмұт Торайғыров та
халықты бірлікке ... өз ... ... ... ... залалын қатты сынап көрсетеді.
Сондықтан да ХХ ғасырдағы прогресшіл ақын, ... ... ... бұқарашыл талап- тілегінің бірі халықты елдікке,
бірлікке, орыс мәдениетіне шақыру, ескі ... ауыр ... ... іске ... ... отырады.
Сәбит Дөнентаев және онымен пікірлес М. Сералин, С. Торайғыров,
С. Көбеев сияқты бұқарашыл ... ... өмір ... ... қазақ аулындағы әлеуметтік теңсіздікті, тап қайшылығын ашып
көрсетуге тырысып ... Бұл ... ... ... ... ... тап
өкілдерінің жағымсыз, халық тілегіне жат қылықтарын нақты шығармалар арқылы
сипаттады. ... ... ... ... ... ... ... жорға Нұрым, Қалтан қажы, Әжібай болыстар,
Сәбиттің “Жәмила қызында” суреттелетін Берден бай және тағы ... ... ... ... ... айқын көрінеді.
Сәбит Дөнентаев сол кездегі халық мақсатын сатушы- буржуазияшыл-
ұлтшылдардың сыр- сипатын әшкерелейтін “Ұлтшылға”, “Қайтып қарғыс ... ... ... ... терең жырлайды.
Қарның тоқ, жұмысыңның жоқ кезінде,
Мелләттің қызметіне ерінбейсің.
Басыңа қайғы келіп, сасса жұртың,
Неліктен ... ... “ал ... ұлттың ісін!”
Атыңның басын тартып кежімейсің.
Әр істі аузың ... ... ... ... елді бастап едім дейсің.
Өзіңнің қайда жүрсең қарныңды ойлап,
Ұялмай жұрттың қамын жедім ... ... ... ... іс ... өз қара басының қамын ойлап кететін
екіжүзділігін, “ұлт” деген айқайдың астында сол ұлт ... ... ... ... дәл ашып көрсетеді.
Сәбиттің осындай өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... де ... сынайды.
Ақын өлеңдерінің қай- қайсысында ... ... ... еңбекші халық тұрмысы құлдықта, қорлықта өткендігін зор өкініш,
аянышты күйікпен суреттей ... енді ... ... сол ... ... ... кедейлер теңдік алып, қатарға қосылып, бақытқа
жеткендігін, кешегі Әбен қойшы, Тасқара жалшылар, ... ... ... ... аулының негізгі саяси қоғамдық ... ... ... ... ... ... түсіп отырғандығын асқан қуанышпен жырлайды:
Тепкіде өскен тесік өкпе
Жеңіп шықты, көңілі ... ... ... ... ... ержетілді.
(“10 жылдың
жемісі”)
өйткені “ертегінің алыбындай” қайрат жұмсаған еңбекші халық тауды, тасты
талқандап, жаңа өмір ... ... ... ақын ... ... ... ұлы ... жеңістің мақтанын жырлайды.
...Жаңаланған қаламыз бар,
Жаңғырыққан даламыз бар
Тегісшілдік мектебінде
Миллиондаған баламыз бар.
Шаруасы ... ... ... ... кеніміз бар.
Өскен бақты өркендетер
Ленин жолы беліміз бар.
Жолы кеңес жұртымыз бар.
Дүние жарған даңқымыз бар
Еңбек бағы ... ... 1927 жылы ... ... 1928 жылғы “Жаңа ауыл болайық” деген өлеңінде:
Басталған мынау темір жол,
Сынбаған анау қызыл қол
Айғайлап, самсап ауылды
Оятад деген әне сол
...Оқумен, ... бар ... ... ... соң, жеткен соң
Машина болар арбасы
Трактор болып өгізі
Электр оның егізі.-
деп толғайды.
1929- 30 жылдарда жазған ... ақын ... ... жүргізіліп жатқан кеңестік құрылыстың бейнесін, ескі мен ... осы ұлы ... ... халқы ұлы Ленин жолымен көздеген мақсатына
жететін зор сенімді жеткізіп айтады:
Тау бұзып, тастарды қашап,
Трактор, машина ... ... ... қай- қайдан асад,
Жүздеген совхоздар орнап,
Мыңдаған колхоздар қоздап
...Әлі де талай ... ... ... ... жетерміз көп
(“Ленин өлімінің бес
жылдығына”)
Қазан төңкерісі жеңісінің дамып, ... ... ... ... ... социализмді орнату екендігін ... ... ... және ... сорына жасаймыз”, “ Ескі ... ... ... атты ... ... патриотизм идеясы
тұрғысынан жазады.
Ақын бірде:
Жаңа дәуір орнатуға
Енді өнерді салшы кедей!-
деп жалшы, кедейлерді кеңестік құрылыс ... ... ... қара тоны ... ортақ жолы бар
Жер тамырып идірген
Темірдей қайрат қолы бар
Мұның аты жұмыскер
Бұл өмірге мініскер-
деп социалистік өмір ... ... ... ... ... етіп ... ... жырларының жағымды кейіпкері жұмысшы,
кедейлер, комсомол жастары; ақын осы кейіпкерлерінің ... ... ... әр ... ... ... ... байланысты
суреттейді. Байдың қулық, сұмдығын әшкерелеп, әйелдерге арнаулы мектеп
ұйымдастырған комсомолецтер, сайлауда, ... ... ... ... ... еңбекшілер сүйкімді үлгілі бейнеде сипатталып ... ... тап ... ... ... сықақ- мазағына ұшырап, жағымсыз бейнеде
әшкереленіп отырады. Сөйтіп, Сәбит өзінің ... ... ... ... жағымсыз кейіпкерлердің сыр- сипатын үнемі ашып көрсетеді.
Өмір шындығын біркелкі жалпылап алмай, ол үнемі қайшылықты, үздіксіз ... алып ... ... Бұл шын ... ... жазушыларға тән
қасиет.
Жиырмасыншы жылдарда ... ... ... пен ... тап ... шиленіскен жағдайда жүріп жатты. Ақын ауылдағы
социалистік ... ... ... ... өмір шындығының бейнесін
суреттемей отыра алмайды. Тіпті ... ... әйел ... ... да ескі мен ... ... үлкен тартыстар жүріп
жатқандығын ақын мезгілімен қамтып жаза біледі.
Ақындық шеберлігі, стилі, әсіресе, оның ... ... ... ... ... ... туралы және бұрынғы ұсақ
буржуазияшылдық бағыттан кеңес бағытына толық келуі туралы сөз болғанда,
оның прозалық ... ... ... Бұл ... ... ... ... Дөнентаевтың прозалық шығармасы туралы жөнді ешнәрсе
білмейді. Оның очерк, ... ... ... ... ... ... Сәбит- үлкен публицист, журналист ақын. Осы ... 60- тан аса ... ... ... ... ... ... Осының
өзінде Сәбиттің әлеуметтік пікірі, саяси көзқарасы, дүние ... ... ... ... Рас, ... ... жазған бірер мақаласында
(“Жөнімен өкпелеу керек”, “Қазақ әйелдері”) Сәбит ұсақ буржуазияшыл талап-
тілектің ... шыға ... ... әйел теңдігі мәселесін дінмен
байланыстырмақ болған идеалистік ... де ... ... шығармаларының тақырыптары кең әрі мол. Қазақ
аулында жүргізілген мәдениет ... ашу, ... жою, ... тағы ... әйел ... ауылдағы еңбекші шаруалардың күнделікті
тұрмыс- тіршілігі, патриархалды- феодалдық әдет- ғұрыптарға қарсы ... ... ... барымташылдық, өтірік, арыз, рушылдық тағы басқа),
халықаралық саясат ... тағы ... ... ... ... ... шығармаларының ішінде идеялы- көркемдік жағынан
елеулісі- “Көркемтай” атты әңгімесі. Бұл ... 1916 жылы ... ... атты ... өлеңімен тақырыптас, үндес сияқты. Осы кезде жазылған
(1924 ж) Мұхтар Әуезовтың “Жетім” атты әңгімесімен де ... жоқ ... де ... ... ... қоңыз жауыз ағайындарының қорлығын көріп,
аянышты тұрмысты басынан кешіп, ақыры ... ... ... ... ауыр ... қорлық тіршілікті реалистік тұрғыдан жарқын суреттей
отырып, шығармасына дұрыс қортынды жасайды. ... жас ... ... ... жаратылыстың қаһарына көне алмай, жаңа тұрмыстың гүлін, жемісін
ора алмай ... ... ... ... ... ... күнмен
бірге ақтық демалысын бітіріп, қайтпас сапарға кетті. Қош, арманда кеткен
Көркемтай! Кеңес өкіметі ... ... ... келе ... енді мұнан
былай сен секілді жетімдерге көзін салар. Оларды жоқтаусыз тастамас” – деп
үмітті ойын ... де ... атты ... сөзінде ақын жастардың ... ... ... сыртын сәндеп, жалаң сөзге құмар болатын кейбір
жағымсыз мінездерін айнытпай дәл суреттейді. Сәбиттің шаруа ... ... оқу- ... ... туралы жазған мақалалары сөйлем
құрылысы, сөз ұстартуы жақтарынан да көңіл ... ... ... мақал-
мәтелдерді орынды пайдаланып, жатық тілмен жазылады.
Өлеңдерінде де, қара сөздерінде де Сәбит әйел ... көп ... ... ... ... әңгімелерінде қазақ
әйелдерін ескі феодалдық әдет- ғұрыптың шырмауында ұстаушыларға қарсы
аяусыз күрес ... ... - ... С. Дөнентаев, -Кеңес құрылысына дейін
қыз сатуды қазақтың байы мерейі үшін, кедейі ... үшін ... ... ... үшін әйел сатудың сарқыншағы болған қалың ... ... ... ... ... айналды. Ұрлыққа айналған жұмыс қуғындыққа айналмақ.
Қуғындыққа ... ... ... ұзақ ... емес. Оның үстіне әйелдің
оқып, қызметке араласып, көзі ашылған сайын ... ... ... ... (“Қалың мал мен көп қатын алудың тарихы”). ... ... ... атты ... ... ... сөзінде) тоқал алған байдың
қулық- сұмдығын, байдың ас- суына, парасына алданып заңды бұрмаламақ болған
кейбір ауылдық қызметкердің жағымсыз ... ... ... ... ... сот ... “Газетке басылды екен деп ... ... де ... ... жоқ, үлкен қатынын астаған болып загске тіркеліп
қойса болғаны” дейді. Әйел ... ... ... ... ... ... оқытып, әлеумет ісіне қатынастыру болып табылады.
Сәбит Дөнентаевтың шаруалар қамы, кедейлердің өнімді ... ... ... өз ... үшін ... үлкен болған. Бағай
деген кедейдің екі ... ... арық ... егін салған үлгілі ... ... ... ... ... ... болса да орын алу керек. Еңбек
тойдырады деген ... иман ... ... ... ... бермейді, еңбек
береді” – (“Бағай тоғаны”) –деп қорытады.
“Қарның тояр тіленбей” деген мақалада ел ... ... ... ... ... ... үлгі етіп ... мақала, фельетондарында парақоршылықты, байлардың
беделіне ерушілерді, төрешілдікті өткір сынайды, ауылдағы кедейлердің
таптық мақсаты аяқ асты болмауына қатты назар аударады.
“Елде, - дейді ... - ... соты көп ... Бірақ...
оның
пайдасынан зияны күшті: үкімет нашарды жақтаса, ақсақалдар ... ... Дау ... ... ... ... ... сөз жоқ.
Өйткені ақсақалдардың дау бітіруі “ағайыншылық” пен “береке” болмақ...
Соның үшін ақсақалдар билігіне бай кісі, әлді ... ... ... ... ... тулап үйірінен шықпас” болып қала береді.”
(“Ағайыншылықтың түбі беделге тартады”).
Сәбит ... ... Оның ... ... ... Бұл сұрауға
Сәбиттің поэзиялық шығармаларының жауап табу қиын емес. Сәбит
шығармаларында поэзияның екі түрлі ерекшелігі айқындалып, ... ... ... ... жазу және ... адам ... ... теріс қылықтарды сынау, сықақтау. Нақты бір оқиғаны, ... ... ... ... де, ... ... тұспал (аллегория)
арқылы
белгілі бір өмір шындығын елестетсе де Сәбит Дөнентаевтың сықақтау,
ажуалау әдісі айқын байқалып отырады. Осыдан келіп ақынның сатиралық
стилін ... ... ... ... ... ... ... тозығы
жеткен,
бірақ әлі жойылмаған ірік- шіріктерді, тұрмыстағы, адам санасындағы
сол
ескінің қалдықтарын сатиралық шығарма өзінің ... ... ... ... поэзияның формасы, көркемдік тәсілдері әр алуан.
Ол кейде
фактілерді дәл атымен, мезгіл- мекенімен атап, ... ... ... ... болуға мүмкін шындықты түйіндеп ... ... ... ... ... ол ... факт ... бейнеленіп
жазылады. Жағымсыз қылық, мінездерді сықақтаудың бір түрінде ажуалау,
кекеп айту ... ... ... ... ... ... ... отырады. Осы ажуалау (юмор), кекесін, шенеу (ирония),
ызалы
күлкі (сарказм) тағы да ... ... ... әдістері Сәбит
поэзиясынан
толық табылып отырады. Әрине, ақын, жазушының ... ... ... қарай сатиралық шығармаларының мазмұнында үлкен
айырмашылық болады. Әр уақытқа, әр мезгілге ... ... ... ... түзеу тұрғысынан жазылған мысал, сықақтау шығармалары
болумен қатар ақын, жазушы өзі өскен қоғамдық ... ... ... ... шығармалар жазады. Төңкеріске дейінгі “Бозторғай”,
“Шілде”, “Жәмила қыз”, “Қаулы” сияқты сатиралық ... ... ... ... ... ... ... дәуіріндегі
“Өшкеннің
зары”, “Шошқа мен саудагер”, “Дәуітбек”, “Ақжорға шығыпты”, “Бай мен
комсомол”, “Жәкен молда” сияқты сатиралық ... ... ... тұрғысынан жазады.
Сатираның міндеті- ескіні өлтіре сынап әшкерелеу, соған
қарсы
жұртшылықтың ... ыза- ... ... сол ескілік қалдықтарына
қарсы көптің күлкісін оятып отыру болып табылады.
Орыс әдебиетінде сатиралық шығарма ескілікке қарсы, бүкіл
халықтық
тілекке жат ... ... ... ... ... ... Гоголь,
Салтыков-
Щедрин, Некрасов, Чехов шығармалары арқылы жақсы білеміз. Абайдың
сатирасы да орыстың классикалы, сыншыл әдебиетінің идеялық әсерімен
туғандығы ... ... ... ... ... да өз
дәуіріндегі ескілікпен күрес, прогресшіл дамуға бөгет болатын жағымсыз
қылықтарды әшкерелеу бағытымен жазылған. Сәбиттің сатиралық
шығармалары бір жағынан халық әдебиетіндегі, Абай ... ... ... ... ... ... орыс әдебиетіндегі
сатиралық поэзиядан үлгі алып отырды. Әсіресе, ... ... ... ... ... Ғабдолла Тоқайдың идеялық- көркемдік әсері айқын
сезіледі.
Рас, Сәбиттің мысал, аллегория әдісімен ... ... ... ... өлеңдері үнді, араб әдебиетіне, орыс, қытай және Орта
Азия
халықтарына ортақ ... ... ... пен ... ... ... “Екі теке”, “Көк төбетке”, “Ұры мен баласы”, ... ... үш ... ... ... әңгімесі жағынан да, көркемдік
шеберлігі
жағынан да қызықты жазылған өлеңдері таныс ... ... ... ... ... ... ... Әрбір мысал өлеңнің қазақ
тұрмысына, қоғамдық ойына бейімдей беруге назар аударады. Өсекшіл
қасқырды арыстанның ... ... ... ... ... ... ... да көп, түлкі де көп,
Алайда, жіп тақпаймыз ешкімге деп,
Сөз жүртіп, шағыстырған қасекеңдер,
Түлкіге қалып жатыр күлкі де боп.-
(“Ауырған арыстан”)
деп қортынды ... ... ... ... ... бейнелеумен
емес,
реалистік тұрғыдан әңгімелеу әдісімен жазылған.
Сәбит поэзиясындағы сатиралық әдіс белгілі бір шығармашылық
системаға түсіп, белгілі бір ... ... ... ... ... атты ... ... сюжетті сатира. Осы бір кішкене өлеңнің
ішіне ақын көп оқиға сыйғызып, көп ой түйінін бере ... Мал ... ... жас жігіт кедейге бермей қалың ... мол ... ... ... ... ақын сықақтайды.
...Маған жалғыз сіз керек,
Деп Төкіш бай жалпылдап,
Алпыстағы жасына
Бос қыраулы басына
Қарамастан қарқылдап,
Уағда қылды қол соқты
Әлде кімді сор ... құлы ... бай ... бәйек қағып, қайткенде
қызын
мол қалың малға өткізбек болған сұмпайы мінез- құлқы, онымен қатар
еріксіз
мал орнына сатылған қызы ... ... хәлі ... ... ... алсын, шал алсын
Төкең байғұс мал алсын.-
деп Төкішті ... ... ... ... ... мағынасындағы
“жауыздық”
орнына қолданып, өткір зілмен шенейді. “Өгей ұл”, “Қаулы” атты сюжетті
өлеңдерде де үлкен сатиралық матив күшті. ... ... ... жеп, ... өкпе ... өлтіру хәліне жеткізген байдың қаталдығын әшкерелей
отырып, жетімнің аянышты хәліне жаны ауырғандай.
Сәбит шығармашылығында өмір шындығын ... ... ... ... жаңа ... ... ... дамыта
түсті.
Осындай сатиралық стильде жазған ақын жырларының көркемдік әдістері,
тақырыптары, сюжеттері, композициясы әр ... ... ... мен
Серік”, “Байдәулеттің тамағынан неге ас жүрмейді”, “Бай мен комсомол”
сияқты ... ... ... жергілікті кеңес сайлауы кезінде ел
ішінде
ру таласын қоздырып, өзіне жақтас адамды өткізбек болып әрекет жасаушы
байларды, атқа мінер ... ... Олар ... ... ... ... еңбекші бұқара қолдаған кеңестік демократия
жеңетінін
сенімді айтады. “Дәметкен мен ... ... ... ... арманы”, “Қаржаубайдың ашуы”, “Сүлейменнің нануы” сияқты
біркелкі әңгімелі өлеңдерде қалыңмал арқылы жас қызға үйленбек, тоқал
алмақ болған кейбір шалды, қой ... ... ... ... ... ата- ... және қара ... қамын ойлайтын Дәуітбек, Құсайын
сияқты бай балаларының мінез- құлықтарын әшкерелеп суреттейді. Құсайын
орысша оқыған бай баласы. Басқан ізін аңдып жүретін ... қу ... ... ... ... өзінің есебінен жаңылмайды. Аз сөйлейді,
біреуді
сырттай кекеп- мінеп, оны көзінше мақтайды:
Ұстамақ досқа, ... ... ... алса ... алмақ біліндірмей...
Сол бетпен қызмет қылды іске кірді,
Әр түрлі елге ... ... ... боп, ... ... сөйлеп,
Шыққанша қыр басына дүрліктірді.
Міне осындай сырты жылтыр, іші кір екіжүзді Құсайынның мінез
бітімін,
іс әрекетін дәл суреттей отырып, бірақ оның ойы, ... іске ... ... ... ... әркімдерге жағынып, сөз
жүзінде
кедейшіл болып өзінше ... ... ... да ... ең ... ... Оның негізгі бір арманы коммунист партиясының қатарына
кіріп алып, байшылсын деп соңына түскендерден кек алу. Бірақ партия
ұйымдары ... арыз ... де мұны ... ... жоқ. ... ... тілмен жазылған әңгімелі өлеңдеріне үлкен түйіндеу, дұрыс
қортынды жасай біледі.
Ақын “Дәметкен мен Ұмсындық”, “Ой, жалған- ай”, ... ... атты ... ... де ... мен
молдалардың жемқорлық, қулық, сұмдықтарын келекейлейді, ажуа, күлкі
етеді. Кеңес тұсында саудагерліктің, жемқорлықтың өрісі тарылғандығын,
дінді бетке ұстап дүние табу ... ... ... ... ... атты ақынның мысал өлеңі де осы соңғы аталған өлеңдермен
мазмұндас, үндес. Саудагер боқтықтағы шошқаны көре салып- өне ... ... жері ... деп ... атына ауыр сөз ... ... ... ... айтып, алдап, кісі хақысын жеуші нағыз арам
саудагер- деп ... ... ... да ақынның өткір сатиралық ойы айқын
берілген.
Идеялық- ... ... және ... ... ... бір ... ... зары” атты мысал өлең. Бұл
ақынның
“Жарық ағаш” атты мысал өлеңінің жалғасы сияқты. ... жер ... гу- гу етіп ... ... келген жел Бостанбайдың далада
қақсып
жатқан бөшкесіне кездесіп, бөшке бұған байдан көрген зәбірін айтады:
. ... ... ағаш есті ... ... ... ... не ... кешпеді?
-Төрт жыл болды
Бостанбайға келгелі
Іркітеді-
Содан бері бергені.
Екі ай болды
Оның өзін тоқтатты,
Әкесін мен-
Өлтіргендей көрдегі.
“Партияға” ... ... ... ... үш ... ... қалыңға,
Мені мұнда бос қоюға бұйырды.-
Деп күңіренді
Ішін тартып көк ... ... екен кім ... ... ... ең ел ... айта кет,
Берер ме екен повестке
Осы бір сатиралық ... ... ... мысал өлеңде
жиырмасыншы жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... байларының кеңес заңына қайшы ... ... ... Байлар өзінің қолындағы жалшыларын түрлі айла- әдісімен ... ... ... ... Жалшы жалдағандығын жергілікті кеңес
орындарынан жасырып қалуға тырысты. Ауылдық, ... ... ... ... ... отырғызуға әрекет жасады. ... қу, ... ... ... ... қарамағындағы кедей, жалшыларды ... ... ... да, ... ... ... әдісін
қолданды. Бөшкенің зары түрінде айтылған әңгіме бір ... ... ... ... әлі ... алмаған жалшының бейнесін
елестетеді. Екінші жағынан санақтан малын жасырған ... ... ... ... жылдардың орта кезіне ... ... ... салықты аз тарту үшін, үкімет алдына кедей болып ... ... ... ... ... құдандалы адамдарына таратып беру
амалын қолданды. Немесе көптеп сойып, сатып, мал басын ойсыратып, ... ... ... ... ... арылмайтын бөшкелер қаңсып, далада
бос қалатыны белгілі. Міне бұл мысал өлеңде осы шындықтың да бетін шебер
ашып ... ... ... зары” атты сатиралы, әңгімелі өлең өмір
шындығын шебер суреттеген, ақын шығармашылығында елеулі орын ... ... ... ... ... ... әдістері, формалары
жағынан шебер, жинақты жазылған сатиралық поэзиясы өзіндік стиль ... ... ... ... ... тұрған міндерді шенеп,
сықақтап ... ... тіл ... сөз ... ақындық
мүмкіндіктері мол, Сәбит кейде сынайтын жағымсыз көріністі тура айтпайды,
жанамалап, астарлап, ... ... ... ... отырады. Арақ
ішкендіктен басы ауырып, кеңсеге кешігіп ... ... ... ... дәл ... ... ажуа, шенеу түрінде аңғартады. Сол
“ақжорғадан” (арақтан) біраз ғана ... ... ... ... Жұманды
кекетеді. Немесе:
Ол емес өзгелердей киім құмар,
Орысша он-ақ түрлі көйлегі бар.-
деп ... ... киім ... сән түзеуді ойлайтын ... ... ... ... ... ... де маскүнем, принципсіз,
дөрекі қылықты дәл сықақтайды.
Сатиралық стиль Сәбиттің прозалық шығармаларында да ... ... де ... ... ... ... ... айтушы
табылады”, “Загске тіркетіп қойса болғаны”, “Бүркіт түбіне ... ... ... ... ақынның поэзиясына тән сықақтау әдісі толық
пайдаланылып отырады. Төңкеріске ... ... ... ... айту ... ... ... шындықты тура әңгімелеп айту
әдісі ... ... ... ... ... ... ... өмір шындығын
ашық, айқын елестету, ескіліктің қалдықтарын батыл ... ... кең ... ... ... дәуіріндегі сатиралық өлеңдерінде
ақын нақты типтер, ... ... ... суреттеп отырады. Мұнда
жалпылай, дәйексіз айту деген жоқ. Тақырыптың, ... ... ... және ... ... ... ... Сәбит Дөнентаевты сюжетті шағын өлеңнің, сатиралық өлеңнің
шебері дейміз. Оған біраз тоқталық. Сюжетті шағын ... ... ... сөз ... ... мотивтерді дамыта білген ақын өлеңдерін
суретшілдік жағынан да, ... ... ... ... жағынан да, өлеңнің
жаңа үлгілерін (формаларын) қолдану жағынан да көп ізденген ақын. Осы жолда
сәтті табыстары аз емес.
Сәбиттің оқып үлгі ... ... ... көп ... Ол
қазақтың ұшан- теңіз ауыз әдебиеті байлығын да, ... ... ... және ... атты ... ... үлгісінен де, орыстың классик
ақын, жазушыларынан да, Орта Азия ... мен ... ... де көп
үйреніп үлгі ала отырып, өзінің ақындық өнерін, ақындық стилін дамытып,
қалыптастыра білген. ... ... ... Абай ... ... ... ... оған кейде еліктеп, кейде Абай дәстүрімен өлеңдер жазады.
Абайдан кейінгі ақындардың ішінде Абайдың өлең өлшеулерін ... ... ... Дөнентаев. “Абайға” деген өлеңінде Сәбит Абайды идеялық жағынан
да, ... ... ... да үлгі ... ... бала жас ... ... мас еді,
Барлық қазақ баласы
Сонда ішінен жарқ етіп,
Ақыл- ойын сарп ... ... ... ... ... ... ... Абайдың “Сегіз аяқ” өлеңінің өлшеуі. Қай ақын болсын
өзінен бұрынғы ... ... үлгі ... ... ала ... өзінің
идеясына, шығармашылық ойына сай келгендіктен, ол үлгі өзіне ақындық өнер
болып қадыр тұтқандықтан барып ... ... ... ... ... ... ... өлшеуінен басқа алты жолды шумақ, шалыс ұйқас,
аттамалы ұйқас ... де ... ... ... ... “Ескі болыстың тәубасы”, “Атылғандарға”, “Жәмила ... ... ... ... жыл ... ... және басқа көптеген
өлеңдері Абай үлгісімен жазылғандығы белгілі. ... ... тағы ... ... ... көңілі- ояу,
Сөз тыңдамас ол баяу,
Өз өнері тұр ... ба ... ... ... елерме,
Сөзге жуық, келер ме?
Түзу сөзге сенер ме
Түзелмесін білген ... ... ... соң ... ... ... ... жәрдемің бар ма,
Жақындап жанассаң нетер?
Талай күн жүріп ек бірге,
Талай бір кіріп ек түрге,
Тұрғанда мен ... ... ... ... ... ... да, ... де әуелі үш жол қатар ұйқасып келеді ... бір жол ... ... ... бір ... қайталай береді.
Сәбиттің көп өлеңдері бұрынғы халық әдебиетіндегі он бір ... ... 7- 8 ... жыр ... ... ... бірге өзінің
жаңадан тудырған өлең түрлері де бар. “Балалық” дейтін бес шумақ өлеңі 11
буынды өлшеудің ... ... ... ... басқаша.
Алдау үшін көз ... ... деп ... ... ... шұлғығанды “сенді”
деп,..........................а
Нені ... ... ... ... аузы күйген ... ... орап ... ... соғып ... ... баға ... ... ... ... 8 буынды өлеңнің ұйқас үлгісіне
де дәл келеді. Абай 11 ... ... бұл ... қолданбаған. Сәбиттің
“Күздің сыры” атты шебер суретті ... тың ... ... Бұл ... өз ... кіргізген жаңа өлең өлшеуі. Өлеңнің әр жолы ... ... 10 жол бір ... өлең ... ... ... ... ... ... ... ... тұр ... ... ... ... ... ... төрт ... жазылған. Бірақ
бұл өлшеуді басқа өлеңдерінде ... ... ... Мұны
Сәбиттен кейінгі ақындардың да қолданғаны көрінбейді.
“Бөшкенің зары” да Сәбит өлеңіндегі жаңа түр. ... ... ... ... ... ... ... “Сен мені нетесіні” сияқты,
мағына, интонация (дауыстың көтеріліп, ... ... ... ... су, гу- ... кеш ... қайық
Ойда- орманды тербетіп,
Келді шайқап
Шөпті жайқап,
Елге келді
Екпіндетіп жел жетіп
Бұл ... өлең ... буын саны ... емес ... ... жеті, төрт, төрт, жеті): ұйқастары айнымалы үш жол қайталап ұйқасады
да, арада екі жол ... ... ... ... ... ... айты”
сияқты өлеңдері де жаңа ырғақпен жазылған. Төңкеріс дәуірі ... ... марш ... ... мотивтерін де барынша пайдалануы
оның ізденгіштігін көрсетеді.
Сәбит Дөнентаевтың өлеңдерінде сырттай ... ... ... де бар. ... ассонанс түріндегі көркемдеп жазу
әдісі әрбір мәдениетті ақынның ... ... ... ... ... ... қарап” дейтін өлеңінде жол ... ғана бір ... ... ... ... сөзді де бір үнді дыбыстан бастайды.
Қамалған қараңғыда қалың қазақ,
Қайратсыз, қамсыз тұрып қалдың, қазақ.
Қарулап қуатсызды қуаттандыр,
Құрдан- құр, қампайтқанша қарын, қазақ...
Осы бір ... ... ... сөзен қайталап 16 жол ... Ақын ... ... пікірін әлсіретпейді, әрбір сөзі, ... тың ... ... Бұл ... өлең ... сөз табуға еркіндігін
көрсетеді. Бірақ мұндағы бір кемшілік: ақынның аллитерацияға алып ... ... ... ... бір дауыс гармониясын тудырмай, үнемі көмеймен
қақалтып отыратын дыбыс. Поэзияда “А”, “О”, “Е” ... ... ... ... “Ж”, “Р”, “З”, “Н”, “М” сияқты үнді, ызың ... ... ... ашып ... қақалтпайды, аллитерацияны жандандырып жібереді.
Мысалы:
Самородный сары алтын
Саудасыз сірә бермейді
Саудырған жезіне
(Абай)
Ал Сәбит өлеңінде аллитерацияның бұл ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... міндетім деп
алмай, көбінесе, әр өлеңді тақырыбына, пікірінің өткірлігіне қарай шеберлеп
жазуға көбірек зер ... ... ... ... сұлулықты,
әшекейлікті парық қылмай, үнемі әлеумет өмірін, халық ... ... ... ... ... отыратындығы- оның аллитерациялық әдістеріне
де әсер етуі даусыз.
Сәбит- сөзге ... ойға ... ... Аз ... көп ... ... шумақ өлеңнің көлемінде жарқын сурет, ... ... ... ... ... поэзиясына тән ерекшеліктің бірі. “Жазғытұры жар
басында” деген шағын өлеңде ... ... суы ... ағып күр- күр, сыр- ... ... ... күлдір- сылдыр.
Тас атпай суға шалп- шұлп, мұзға сарт- сұрт,
Мұндайда тиыш жүрер ме балалар құр?
Сөздерді ойнатып ... ... ... ... ... ... ... атты зілсіз кекеу әдісімен жазған шағын өлеңінде де
тақырыпқа сай көркемдік шешім жасайды.
Қылт еткен сылт етіп,
Күжірейттің мойынды.
Қашанғы ... ... ... ... ... қорғасын, шойынды.
Ақ бәтестей сыртың бар,
Ішің- кесте оюлы.
Сәбит кейде әңгімемен бір уақиғаны баяндай отырып, ... ... ... ... әрі тапқыр ойын түйіп тастап отырады. Бұл,
әсіресе ақынның сюжетті сатиралы өлеңдерінде көбірек ... ... ... ... атты сюжетті өлеңде ерлі- зайыпты колхозшының үй іші
әңгімесін нақты суреттеу арқылы колхоз өмірінен кең елес ... ... ... ... ұл”, ... ... ... өлеңдерде сатиралық сынмен
қатар нақты жағдайды айқын елестеткен типтік көріністер, типтік ... ... ... ... сөз қазынасын да, төңкеріс дәуірі
тудырып қазақ тіліне сіңіскен ... де мол ... ... Ол ... ... ... бір типті жасау үшін, ойын өткірлей түйіп тастау үшін
сөйлеу тіліміздегі ... ... ... ... ... де, ... интернационалдық атауларды да орынды қолданады.
“Нұр жауар талаптыға” деген қарттар” (“Талап”)
“Құлдай ... ... ... (“Он ... ... деп,- ... қатын” сорлы біткен”
(“Тарих таңы”)
деген мақалдап айту ... ... ... ... ... ол ... ... пайдаланады. “Алаған қолым береген”,
“балтам таптың аяғы Берлібайда”, “қос жүре түзеледі”, “өтірікшінің ... ... ... таймайды”, “өзекті малда өлім бар”, ... ... ... ... ... қаз ... жаз қайда”, “ұранның салуы
оңай болса да, істеуі қиын”, “Іс кісі таңдайды, жұмыс әдіс ... ... ... ... ... ... сөздерін мол пайдалану арқылы
құрастырады.
Сәбиттің мақал- мәтелді араласырып ... ... ... ... бар. Тағы бірер мысал келтірелік.
“Патша үкіметі бізді оқысын деген жоқ еді; әттең жас ... ... ... ай!” деп, екі сөздің бірінде уайым ... ... ауыз ... той ... ... таппас” болып жұмыс бастала
жөнелгенде, ... ... ... ... қатарға кіре алмайды”).
“Жаман өз сыбағасынан құр қалады” ... ... ... өз сыбағасынан құр қалады деген сөз ғой. (Бұрын жұрт ... ... деп ... ... ит ... ... ... заман екенін енді көріп
отырмыз.” (“Әйел теңдігін қалай ұғу керек”).
“Қос жүре түзеледі” малданып, барлық ... ... ... ... ... көк жарып келе жатқан “Жоғалсын ... ... ... жөні ... ... “айбар керек, әл керек; әлсіз айбар не ... ... көбі ... ... ... тіреледі”. (“Қазақ әйелдері һәм
сауатсыздық”). “Қардан ... қора ... ... еңбек ендігі жылы жоққа
шығып отырса, кім ынталы жұмыс істемек” (“Оқу ... ... ... тән бұл ... ... ... бірге
жиырмасыншы жылдардағы қазақ әдебиет тілінің даму ерекшелікерін де кең
байқатады және ақын шығармалары ... ... ... ... ... сөз қазынасымен тектес, төркіндес екендігін танытады.
Сәбит көлемді, сюжетті ... ... ... ... ол қысқа
сюжетті сатиралы өлеңдер мен роман, дастандарда берерліктей ойларды,
образдарды бейнелеп ... ... ... Поэзияда шағын сюжетті, сатиралы
қысқа өлеңдердің үлгісін дамытып, жақсы ақындық дәстүр ... ... ... ... ерекшелігін көрсетеді.
Біз Сәбит Дөнентаевты өз дәуірінің қоғамдық шындығын кең
жырлаған, ешкім қайталамайтын ... ... ... ірі ... ... Қазақтың көркем әдебиетін дамытуға өзінше атсалысқан ... ... ... ... ... ... үлес қосқан, “әліне қарай
шапқан” алуан- алуан жүйрік ақындардың бірі Сәбит Дөнентаев.
Сәбит Дөнентаев қазақ әдебиетінің даму ... аса ... ... ... ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетінде ешкімге
ұқсамайтын, ешкімді қайталамайтын Сәбит Дөнентаевтың алатын орны
үлкен.
Пайдаланылған ... ... ... ... ... ... әдебиет” баспасы, 1957
2. Сәбит Дөнентаев. Ұрпағыма айтарым. Алматы, “Жазушы” баспасы, 1989
3. Б. Кенжебаев. ХХ ғасыр басындағы ... ... ... ... Б. Кенжебаев. Қазақ халқының ХХ ғасыр басындағы демократ жазушылары.
Алматы, 1958
5. Ә. Дербісәлин. ... ... ... ... ... “Ғылым” баспасы, 1966
6. Сағынбай Жұмағұл. Ұлт намысын ту еткен. “Қазақ әдебиеті” газеті, 2004,
15 желтоқсан

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 35 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
С. Дөнентаевтың өмірі мен шығармашылығы33 бет
Сәбит Дөнентаев жайлы6 бет
Сәбит Дөнентаев. Өмірі мен шығармашылығы25 бет
«Айқап» журналындағы оқу-тәрбие туралы ойларды зерделеу7 бет
С. Дөнентаевтың шығармашылық кезеңі10 бет
Сәбит Дөнентаев7 бет
Сәбит Дөнентаев поэзиясы36 бет
Сұлу сөздің сардары – Сәбит Мұқанов35 бет
Сәбит Мұқанов 10 бет
Сәбит Мұқанов және эпистолярлық жанр100 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь