Еліктеуіш сөздер


Қазақ тілінде басқа сөз таптарындағы сөздерден фонетикалық, грамматикалық, әсіресе, семантикалық жақтан ерекшеленіп, өз алдына жеке-дара тұрған тарс [етті], борс [етті], жымың-жымың [етті], бүрсең-бүрсең [жүрді], алба-жұлба [болды] сияқты көру, есіту қабілетінен пайда болған сөздер бар. Бұл сөздер – ғылыми-публицистика әдебиеттерден гөрі, көркем әдебиетте көп кездесетін, айтайын деген ойды дәл, көркем жеткізу жағынан ерекше мәні бар, тілімізге әрдайым әсемдік, ықшамдылық, көріктік сипат беріп тұратын, шығарма тілін бейнелеп, мәнерлеп тұратын сөздер. Мыс: Оның жүрегі желді күнгі жапырақтай дірілдеп, өкпесі көріктей көмпиіп, танауы делбең-делбең етті (Мұқанов). Досекең сескеніп, қопаң еткенде, борсық сып етіп еніп кетеді інге (Мұстафин). Дәмет бәйбіше қысқа ғана амандасты да, үлкен аузын шайға отыра бере бір сылп еткізді (Мұстафин). Ол мөрін былш еткізіп баса салды (Аманжолов). Жанып жатқан тезек шоғы, майлы көбік тамғанда пыс етіп, борс етіп сөне қалып, қоңырсытып майды күйдіріп, қайтадан тез лап етіп жанады (Сейфуллин).
Бұл сөздер мақал-мәтелдерде, жұмбақтарда да кездеседі. Мұндай жағдайда да олар мақал-мәтелдерге ықшамдылық, жинақтылық сипат беріп, көріктендіріп отырады.
Еліктеуіш сөздер еліктелу сипатына қарай дыбыстық еліктеуіш сөздер және бейнелеуіш сөздер болып екі үлкен топқа бөлінеді.
Еліктеуіш сөздердің семантикалық ерекшеліктері.
Дыбыстық еліктеуіш сөздер
Бұл топқа енетін сөздер мына төмендегі дыбыстарға еліктеуден пайда болады:
1) Табиғат құбылыстарының дыбыстарына (желдің гуілі, жапырақтың, қамыстың сыбдыры, найзағайдың жарқылдауы, күннің күркіреуі, өзеннің сылдырап ағуы т.б.) және айналадағы заттардың қозғалуынан шыққан дыбыстарға (заттың құлап түсуі, домалануы, олардың бір-біріне соқтығысуынан шыққан дыбыстар) еліктеуден пайда болған сөздер. Мыс:
Танк борс етті де лап берді (Мүсірепов). Абай қасына келді де, суға Оспанмен бірге шомп етіп құлай кетті (Әуезов)
2) Түрлі хайуан, аң-құстардың дауыстарына еліктеуден пайда болған сөздер. Мыс:
Бақ-бақ еткен текені,
Қар жауғанда көрерміз.
Батырсынган жігітті,
Жау келгенде көрерміз (мақал).
3) Адамның сөйлеу аппаратынан шыққан дыбыстарына (түшкіру, пысылдау, қорылдау, жылау, күлу т.б.) еліктеуден пайда болған сөздер. Мыс:
Кемпір әр қабырға нұсқап балп-балп сөйледі (Мұстафин). Ол пыс-пыс ұйықтаған баланың қасына келіп, айналып толғанып тұр (Мұстафин).
Сөйтіп, табиғат құбылыстарының, айналадағы заттардың қозғалуынан, олардың бір-бірімен соқтығысуынан пайда болған дыбыстарға және адамның, хайуанаттың шығарған дыбыстарына еліктеуден пайда болған сөздерді дыбыстық еліктеуіш сөздер дейміз.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге








Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.Әуезовтің «Көксерек» әңгімесіндегі еліктеуіш сөздердің қолданысы22 бет
Еліктеу сөздер3 бет
Еліктеуіш20 бет
Мәтінде кездесетін түйдекті тіркестердің сипаты4 бет
Тілдегі сөздерді 3 топқа бөлу4 бет
Еліктеу сөздердің фоносемантикалық сипаты52 бет
Қазақ-Қытай тілдеріндегі еліктеу сөздерді салғастыра зерттеу21 бет
Есту кемістігі бар балалардың сөйлеу тілін дамыту3 бет
Ислам құқығы (фикх әдістемесі)147 бет
Тәрбиешінің сөйлеу мәдениетіне қойылатын талаптар42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь