Орталық азиядағы исламның радикалдану үрдісі

Ислам дінінің практика жүзінде радикалдану процесі 18 ғ-да Араб түбегінде өмір сүрген Мұхамет Әбд әл-Уаххабтың есімімен тікелей байланысты. Діни отбасында дүниеге келген Мұхамет Әбд әл-Уаххаб ерте жастан ислам догматтарына қызығып, бірқатар ислам оқу орталықтарында оқыды. Ислам дініндегі ең қатал ханбалиттік мазхаб идеологтары еңбектерін оқып-өскен ол ең алдымен, замандастарына Мұхамет пайғамбар заманынан бері ислам дінінің қатты бұрмаланғанын айтып, ислам дінін «жаңартулардан тазартуға» шақырды. Ол әулиелердің бейіттеріне барып зиярат ету (оның ішінде Мұхаммет пайғамбардың да), адамдардың оларды құдай алдында қамқорлықққа шақыру және т. б. ислам дінімен біте қайнасып кеткен салт-дәстүрлерді ауыр күнәлардың қатарына жатқызды. Діни сауаты төмен араб тайпалары арасында қолдау тапқан Әбд әл-Уаххабтың насихаттары сондай-ақ, мақсатқа жетудің тәсілі ретінде халықты «жиһатқа», яғни қасиеттті соғысқа шақырды. Көптеген ғылыми әдебиеттерде «реформатор» деп есептелінетін, алайда ислам дінінің дамуына, көркеюіне ешбір үлес қоспаған оның идеяларында алғашқы кезден-ақ саяси реңк байқалды. Өйткені Әбд әл-Уаххаб шынайы діни емес, араб халықтарының басын біріктіріп, Осман империясының боданынан шығу сияқты саяси мәселелермен шұғылданып кетті. Мұны байқаған Недж мемлекетінің (Орталық Арабия) әмірі Сауд Әбд әл-Уаххабтың соңынан ергендерге (ары қарай уаххабшыларға) үлкен қолдау көрсететіндігін білдіріп, оларды сол кезде саяси жағынан бытыраңқы болған арабтарды бірлесіп, біріктіруге шақырды. Екі жақ арасындағы уағдаластық шамамен 1750 жылы жасалды.
Мұнан кейінгі 15 жылда Саудтың басшылығымен уаххабшылар Орталық Арабияны түгел өздеріне бағындырып, 1786 ж. мұнда Саудтың әулеті билік құрған ірі мемлекет пайда болды. Ал 1787ж. (1791) Әбд әл-Уаххаб қайтыс болғаннан соң Саудтар мемлекетіндегі рухани билік те осы әулеттің қолына өтті. Ал Сауд өмірден озған соң Араб түбегін біріктіру ісі оның ұрпақтары – ұлы Әбд әл-Әзиз бен немересі Саудқа қалды. Уаххаб ілімін өз мемлекетінің идеологиясы қылып алған Саудтықтар кейінгі жылдары да өздерінің жаулап алушылық соғыстарында бірталай жетістіктерге жетті. Мысалы, ұзақ соғыстардан кейін уаххабшылар 1804ж. Араб түбегінің көп бөлігін, оның ішінде мұсылмандар үшін ең қасиетті екі қала Мекке мен Мединені де басып алды. Алайда Ирак пен Сирияға жасаған жорықтары нәтижесіз аяқталды. Қайда барса да өз идеологияларын өзгелерге күштеп таңбақ болған уаххабшыларды жергілікті халықтар қолдамады.
Ал 19 ғасырдың басында уаххабшылардың күшейіп бара жатқанын көрген Осман империясы Саудтар мемлекетіне қарсы шықты. Түрік сұлтаны бұйрығымен Египет билеушісі Мұхаммет Әли 1818-1819жж. Саудтар мемлекетіне қарсы жорыққа шығып, уаххабшыларды жеңіліске ұшыратты. Алайда жеңілістен мойымаған уаххабшылар радикалды исламды шетелдерге таратуды одан ары жалғастырып, 19 ғ-дың 20-шы жж. Үндістанға да жетті. Осы жылдары Мұхаммет Исмаил мен Саид Ахмет Барелви деген екі уаххабшының басшылығымен Солтүстік Үндістан мұсылмандарының жергілікті билікке қарсы қозғалысы болып өтті.
        
        Орталық Азиядағы исламның радикалдану үрдісі
Ислам дінінің практика ... ... ... 18 ғ-да ... өмір ... ... Әбд әл-Уаххабтың есімімен тікелей байланысты.
Діни отбасында дүниеге келген Мұхамет Әбд ... ерте ... ... ... ... ислам оқу орталықтарында оқыды. Ислам
дініндегі ең ... ... ... ... ... оқып-өскен ол
ең алдымен, замандастарына Мұхамет пайғамбар заманынан бері ... ... ... ... ислам дінін «жаңартулардан тазартуға» шақырды.
Ол әулиелердің бейіттеріне барып ... ету ... ... ... да), ... ... ... алдында қамқорлықққа шақыру және
т. б. ... ... біте ... ... ... ауыр күнәлардың
қатарына жатқызды. Діни сауаты төмен араб тайпалары арасында қолдау тапқан
Әбд ... ... ... ... ... тәсілі ретінде
халықты «жиһатқа», яғни қасиеттті соғысқа ... ... ... «реформатор» деп есептелінетін, алайда ислам дінінің дамуына,
көркеюіне ешбір үлес қоспаған оның идеяларында алғашқы кезден-ақ саяси ... ... Әбд ... шынайы діни емес, араб халықтарының басын
біріктіріп, Осман империясының боданынан шығу ... ... ... ... Мұны ... Недж ... ... Арабия) әмірі
Сауд Әбд әл-Уаххабтың соңынан ... (ары ... ... ... ... білдіріп, оларды сол кезде саяси ... ... ... ... ... шақырды. Екі жақ арасындағы
уағдаластық шамамен 1750 жылы жасалды.
Мұнан кейінгі 15 ... ... ... ... Орталық
Арабияны түгел өздеріне бағындырып, 1786 ж. мұнда Саудтың ... ... ірі ... ... болды. Ал 1787ж. (1791) Әбд әл-Уаххаб қайтыс
болғаннан соң Саудтар мемлекетіндегі рухани ... те осы ... ... Ал Сауд ... ... соң Араб ... ... ісі оның ұрпақтары –
ұлы Әбд әл-Әзиз бен ... ... ... ... ілімін өз мемлекетінің
идеологиясы қылып алған Саудтықтар ... ... да ... ... соғыстарында бірталай ... ... ... ... кейін уаххабшылар 1804ж. Араб түбегінің көп ... ... ... үшін ең ... екі қала ... мен Мединені де басып
алды. Алайда Ирак пен Сирияға жасаған жорықтары ... ... ... да өз идеологияларын өзгелерге күштеп таңбақ болған ... ... ... 19 ... басында уаххабшылардың күшейіп бара жатқанын көрген
Осман империясы Саудтар мемлекетіне қарсы шықты. Түрік ... ... ... ... Әли 1818-1819жж. Саудтар мемлекетіне ... ... ... жеңіліске ұшыратты. Алайда жеңілістен
мойымаған уаххабшылар радикалды ... ... ... одан ... 19 ғ-дың 20-шы жж. Үндістанға да жетті. Осы жылдары Мұхаммет
Исмаил мен Саид ... ... ... екі ... ... ... ... жергілікті билікке қарсы қозғалысы болып өтті. Бас
көтерушілер өзге уаххабшылар тәрізді мұсылман қауымын Мұхаммет пайғамбар
заманындағы ... ... ... ... ... ... ... тырысты. Егер мұсылман елдеріндегі уаххабшыларға исламды пұтқа
табынушылықтан «тазарту» ұраны тән болса, ... ... ... ... ... «тазартуға» шақырды. Алайда бұл қозғалыс
жеңіліспен аяқталды. Уаххабшылар ... ... ... тек ... мен ... ғана емес, өз пікірлерімен келіспеген
мұсылмандарды да қарсы қойды.
Ал Орталық Азияға уаххабизмнің енуі жайындағы дерекдер, ... оның ... ... ... ... ... Ол 20 ғасырдың басында
Осман империясынан уаххабшыл көзқарасына байланысты қуылған Саид ... ... ... ... Шами-дамулла (1867-1932) деген сириялық
арабтың есімімен тығыз байланысты. Каирдің ... ... ... ол ... ... ... ... Осман империясынан жер
аударылғаннан кейін ол Иран, Ауғанстан, Үндістан елдерін аралап, ... ... ... ... Ал ... 1919ж. Шығыс
Түркістаннан (Қашғар) Орталық Азияға (Ташкент) ... ... ... ... болд. Ол уаххабизм ілімін тарату арқылы
жергілікті мұсылмандар ... жік ... ... ... ... ... езгісін күшейтуге «жәрдемші» рөлін атқаруы тиіс болды.
Коммунистердің келісімен миссионерлік ... ... ... ... ... байланысты ханафиттік мазхабты ұстанатын жергілікті
қауым, дәлірек айтқанда дін ғұламалары ... ... ... ... ... ... ... исламның формасын, салт-дәстүрді қатты
сынға алуы оның жат ілімнің немесе уаххабизм ... ... ... Ол да өзге ... радикалды тармағын ұстанушылар тәрізді
фундаменталистік ... ... ... дін ғұламаларының мұрасын
қабылдамай, мұсылмандар негізгі ... ... тек ... мен ... ... ғана ... ... деген көзқараста болды.
Алайда бірнеше тілді жетік меңгерген (араб, парсы, түркі), діндар көпшілік
жиналған жерлерде Құран мен хадистерден көптеген ... ... ... ... ... ... ... абырой жинап, кейіннен
Ташкент төңірегінде ... ... ... өзінің Ташкенттегі эмиграциясы кезінде қоғамдық-саясимен қатар, діни-
ағарту ... де ... Одан ... ... ... ... саны ... (шамамен 20-30), олар кейіннен Орталық Азияда радикалды ... ... ... үлес ... ... ... ең танымалы 1957-1982жж. САДУМ-ның (Орта Азия мұсылмандары ... ... ... атқарған Зияутдин Бабаханов болды. Алайда бұл
кезде уаххабизмнің жергілікті исламды ығыстырып шығарып, аймақта ... ... емес еді. ... бір ... Кеңес Одағының саясиланған исламға
аса сақтықпен қарауы себепші болса, екінші жағынан жергілікті ... мен ... ... ... ... ... ... КСРО-ның
жүргізген оқшаулану саясаты кедергі болды.
Орталық Азияда ислам дінін ... мен ... ... ... онан кейінгі кезеңі 60-шы жж.-дың аяғы мен 70-ші жж.-
дың басына тура келді. Осы кезде ... ... ... араб
елдерінде діни топтардың қаптап кетуі, Ирандағы ислам төңкерісі Орталық
Азиядағы ... ... ... ... ... ... ... бағытты таңдаған араб елдерімен тығыз байланыс орнатып, ... ... ... одан ары ... ... де жергілікті радикалды исламды ... ... ... Орта Азия ... ... дінімен қатпарлас әдет-
ғұрыптарына қатысты болды. Нақтырақ айтқанда, әулиелердің мазарларына барып
зиярат ету, ... және діни ... ... және ... қатысты
мәселелер ислам дінінің жаңа буын өкілдері ... мен ескі буын ... ... ... ... ... кезеңде радикалды исламның Кеңес Одағы құрамындағы Орталық Азияға
бірнеше жолмен ... ... ... жол, ... ССР-іне
мемлекетаралық келісім бойынша араб елдерінен келіп оқитын студенттедің
жергілікті жастармен орнатқан ... ... ... ... ... ... ... студенттердің көпшілігі Палестина,
Сирия және Египеттегі діни-саяси партиялар мен ... ... ... ... өз ... жергілікті жастарды тарту арқылы
Әндіжан, Ферғана, ... ... және т.б. ... ... ... ұйымдар мен заңсыз діни мектептер құрып, бірсыпыра
жұмыстар атқарды. ... ... ... ... бірі ... ... ... бірінен дайындықтан өткен болатын.
Екінші жол – араб елдерінен әкелінген радикалды бағыттағы ... ... ... ... ... ... әл-Банна, Сейіт Құтып, әл-
Маудуди және т.б. фундаментализм мен ... ... ... ... Мәселен, Сейіт Құтыптың еңбектерінде мұсылмандар пайғамбар
заманындағы ... ... ... ... ... орнатуы керек деген
сияқты идеялар жазылды. Өз кітабтарының бірінде ол Батыстық ... ... ... мен атеизмді (кеңестік) қатты сынға алып, идеалды
саяси жүйе ретінде Халифатты ... ... ... ... отаршылдық, империализм және коммунизмге қарсы «жиһатқа»
шақырып, зайырлы мұсылман елдеріне қарсы ... ... ... радикалды ұйымдардың журналдары мен прокломациялары ... ... ... діни және ... мазмұндағы әдебиеттер
араб елдерінен ресми жолдар арқылы да тасымалданып отырды. Оларды Таяу ... ... ... ... ... ... ... делегациясы әкелді.
Мұндай әдебиеттердің көптеп әкеліне бастаған уақыты Зияутдин Бабахановтың
САДУМ-ға (Орта Азия Мұсылмандарының Діни Басқармасы) ... ... ... ... ... ... Шами-дамулланың тікелей шәкірті
болғанын ескерсек, бұл ... ... ... ... ... ... ... ұрықтары Орталық Азия елдеріне Иран, Ауғанстаннан
таратылатын радиостанция бағдарламалары арқылы да себілді. Оның ... діни ... ... Теһран радиосын ерекше атаған жөн.
Мұндай бағдарламалар әсіресе, иран халқымен ... ... ... ... танымал болды. Радиотыңдаушылар жұрттың көзіне түсіп
қалмас үшін діни бағдарламаларды транзисторлық қабылдағыштар арқылы ... ... оны өз ... жиі ... ... ... аталған факторлардың бәрі КСРО жерінде радикалды
бағыттағы «жас буын» өкілдерінің қалыптасуында ... рөл ... ... ... ... Өзбекстан мен Тәжікстанның бірқатар
жастары, жер-жерлерде ... діни ... ... Бұл ... Әндіжан
қаласында жақсы жолға қойылып, ол жердегі жамағатқа Тәжікстан жастары ... ... алып ... Өз ... ... радикалды исламды
ұстанушылардың жиналыстарына Әндіжандағы танымал діндарлар, «жас буын»
өкілдері Рахметолла Алом мен ... ... ... ... Ал 1976-1977жж.
тәжік жастары Қорғантөбе жерінде астыртын «Мұсылман жастар ұйымын» ... оның ... ... ... ... ... және т.б.
аудандарда пайда болды. Мұнымен қоса, Тәжікстанда ... ... ... де ... онда ... ... қатар, жастардың
физикалық денсаулығына да көп көңіл бөлінді. ... ... ... және
т.б. үйрену мүмкін болды. Кейіннен мұндай мектептерді жүздеген жастар
бітіріп шықты.
Жоғарыда ... ... және ... ... ... ... ... шараларына қарамастан, кеңес заманында радикалды ислам
саяси сахнада сол күйі ... ... ... ... ... Үлкен
тосқауыл Қауіпсіздік комитеті қызметкерлері тарапынан жасалып отырды. Десе
де, кеңес заманында бүкіл республикалардағы уаххабшылардың ісәрекетін ... ... ... ... ... ... уақытта ауыр
зардаптарға әкеліп отырды. Радикалды исламның Орталық Азия елдеріне таралу
процесі әсіресе, КСРО тарағаннан ... кең етек ... ... вакуум,
халықтың қиын әлеуметтік-экономикалық жағдайға душар ... ... және т. б. ... исламның жаппай таралуына тиімді жағдай
болды. 1992 ... ... ... Азия ... ... ... ... ұйымының бөлімшелері ашылып үлгерді. 1992-
1994жж. ең алғаш болып Ферғана, Әндіжан, Ташкент ... ал ... мен ... ... ... ... ... іс-әрекеттері
Қазақстанда 1998 жылдан бастап тіркелді. Бұл ... ... ... Өзбекстанда экстремистік, заңсыз деп танылғанына қарамастан,
мамандардың ... ... ... ... жақтаушылардың саны аймақта
көбею үстінде. Орталық Азиядағы тағы бір ең ... әрі ... ... бірі ... ... Қозғалысына келетін болсақ, бұл ұйым
1990жж.-дың басында ... ... ... ... негізгі мақсаты
Өзбекстан президенті Ислам Кәрімовты биліктен тайдырып, Өзбекстанда ... ... Осы ... ұйым ... ... қарсы Ташкентте бірнеше
жарылыстар ұйымдастырды. Бүгінде ... ... ... ... ... байланысты оның мүшелері Өзбекстаннан Ауғанстан мен
Пәкістаннің жиі әскери қақтығытар ... ... ... толық бақылау
орнатпаған аймақтарына ... ... Ұйым ... ... ... байланыс орнатып, шетелден көп көмек алып ... ... ... ... ... Азия елдерінде радикалды бағытта жұмыс ... діни ... мен ... саны ... да ... келе, Орталық Азиядағы исламның радикалдану ... Таяу және Орта ... ... ... етіп ... және ... ... негізінен миссионерлік жолмен тарағанын көруге болады.
Кеңестік кезеңде ... ... ... ісі ... ... ... жүрсе, Кеңес Одағы тарағаннан кейін Орталық Азия елдеріндегі «таза
исламға» бет бұру «ашық», ... ... ала ... Бұл ... исламды ұстанушылар үшін билікпен ашық теке-тіреске түсіп, өз
мақсаттарына жету жолында әр ... ... ... (террор, адам ұрлау,
диверсиялық акт т.б.) ерекшеленді. Мұның бәрі Орталық Азия ... ... ең ... және әр ... ... ... ... фактор,
қазба байлық, көлік дәлізі) ірі ... ... толы ... ... ...

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жапонияның дәстүрлі мәдениетінің ерекшеліктері және модернизация мен вестернизация үрдістері103 бет
Азиядағы жаңа индустриялы елдер экономикасы21 бет
Азиядағы өзара іс-қимыл мен ынтымақтастық төңірегіндегі мәселелер8 бет
Азиялық өндіріс19 бет
Германияның Орталық Азиядағы саясаты (92-2009 жж.)137 бет
Дүние жүзілік территориялық бөлісудің аяқталуы6 бет
Орталық Азия және қазіргі таңдағы халықаралық қатынастар жүйесі55 бет
Орталық Азия қауіпсіздігінің мазмұны мен механизмдері шеңберіндегі мемлекеттік егемендік мәселесі47 бет
Орталық Азия қауіпсіздігіне дәстүрлі емес қауіптер14 бет
Орталық азиядағы миграциялық үрдістер, соның ішінде Қазақстанның миграциялық статистикасына талдау23 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь