Темпераменттің шығу тегі, дамуы және қалыптасуы

Кіріспе
І Темпераменттің алғаш қалыптасуы
1.1 Темпераменттің жалпы түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 3
1.2 Жоғары жүйке қызыметінің типтері темпераменттің табиғи негізі ... .10
1.3 Жүйке қызыметі қасиеттерінің тұрақсыздығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...13
ІІ Темперамент типтеріне сипаттама
2.1 Темпераменттің төрт типтерінің сипаттамасы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2.2 Темперамент және жеке адамның қалпы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 18
2.3 Темпераменттердің балалық шақтардағы көріністері ... ... ... ... ... ... ..19
ІІІ Темпераменттің адам мінезімен байланысы
3.1 Темпераменттің және жеке адамның басқа қасиеттерінің өзара байланысы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .21
3.2 Темпераменттердің тәрбиелеу мәселесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...22
3.3 Темпераменттің теориялары мен зерттеу әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... ..26
Қорытынды
Пайдаланған әдебиеттер
Ұсыныстар
Белгілі бір адамға тән және өмір әсерлеріне жауап реакцияладың динамикасы, тонусы мен бірқалыптылығында көрініс беретін мінез - құлықтың табиғи ерекшеліктерін – темперамент деп ұғынуымыз керек.
Мінез - құлық тек әлеуметтік жағдайларда ғана емес жеке адамның табиғи құрылымына да тәуелді. Адамның биологиялық жағын көрсететін қасиеттің бірі болып табылатын темперамент жас балалардың ойыны үстінде, түрлі қарым – қатынас жағдайында анығырақ және ертерек байқалады.
Темперамент тұлғаның барлық психикалық көріністеріне рең беріп отырады, ол эмоция мен ойлауға, еріктік қимыл - қозғалысқа, сөздің сарыны мен ырғағына әсер етеді. Бірақ темпераментке жеке адамның моральдық тәрбиесі, әлеуметтік бағдары, әуестенуі, қызығуы тәуекелді еместігін естен шығармаған абзал.
Темперамент туралы ілім ерте замандарда пайда болған. Гиппократ, кейіннен Гален сияқты дәрігерлер адамдардың мінез-құлықтарының дара көріністерін бақылау арқылы солардың өз ерекшеліктерін сипаттап жазуды, түсіндіруді ойластырады. Темперамент туралы ілімнің негізін салған ежелгі грек дәрігері Гиппократ болды. Гиппократтың пікірінше, адамның тәнінде төрт түрлі сұйықтық болады: қан, шырын, сары және қара өт, олар дұрыс араласса – адамның дені сау, дұрыс араласпаса – сырқат болады. Ағзадағы сұйықтардың біреуінің басым болуы адамның темпераментін анықтайды. Сұйықтардың аттарына орайлас

қойылған темперамент атаулары күні бүгінге дейін сақталып келеді. Мәселен холериктік темперамент – сһоІе (өт), сангвиник темперамент –sangues (қан), флегматиктік темперамент – phlegma (шырын) меланхоликтік темперамент – melanos chole (қара өт) деген сөздерден алынған. Гиппократ темпераменттер белгілі мөлшерде адамның тұрмысына, ауа – райы жағдайларына тәуелді болады деп санады. Мәселен, отырып жұмыс істейтіндердің денесінде флегма жинақталса, үнемі қимыл қозғалыстағыларда - өт көбейеді, темпераментте соған сәйкес анықталады. Гиппократ типтерді дұрыс сипаттағаны мен, оларды ғылыми тұрғыдан түсіндіре алмады.
1. Қ.Б.Жарықбаев «Психология» Алматы Мектеп1993ж
(257-261)
2. Гоноболин.Ф.И«Психология»АлматыМектеп1977
(182-183)
3. Ә.Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы Мектеп 1996 (93-100 б)
4.Қ.Б.Жарықбаев «Әдеп және жантану» Алматы Мектеп 2000
(83-85 б)
5.Сәбит Бап-Баба «Жалпы психология» Алматы 2002
(222-229 б)
6.А. Темірбеков. С.Балаубаев «Психология» Алматы Мектеп 1966 (29-33)
7. Р.С. Немов «Психология» Москва 2003 (394-450)
8. И.В.Дубровина «Психология» 1999 (210-214)
9. Намазбаева «Психология» Алматы 2005 (248-253)
10. М.Мұқанов «Жас ерекшелік психологиясы» Алматы 1982 (182-187)
11. Аймауытов Ж. «Психология» Алматы (63-67)
12. Ә.Ж.Алдамұратов «Қызықты психология» Алматы Қазақ университеті баспасы 1992 (78-93)
13. В.В.Белоус «Темперамент и деятельность» 1990ж (26-52)
14. Қ.Б.Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы 2002
(287-297)
15. В.М. Руслов «О природе темперамента и его места в структуре индивидуальных свойства личности» 1885 (19-33)
16. Я.Стреляц «Роль темперамента в психической развитий» М: 1982 (162-227)
17. Ю.Б. Гиппенритер «Введение вобщую психологию» 1988
(234-256)
18.Б.В. Богословский «Жалпы психология» Алматы Мектеп 1980 (280-302)
19. Теплов В.М «Психология »Алматы 1953 (56-59)
20. Р.С.Немов «Психология» ІІІ- том М: 2000 (400-401)
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ
ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКА ИНСТИТУТЫ
Психология кафедрасы
050103 Педагогика және психология мамандығы
Тақырыбы: Тампераменттің шығу тегі, дамуы және қалыптасуы
Курстық ... ... ... ... А З М Ұ Н ... Темпераменттің алғаш қалыптасуы
1.1 ... ... ... ... ... ... темпераменттің табиғи негізі.....10
1.3 ... ... ... ... типтеріне сипаттама
2.1 Темпераменттің төрт ... ... және жеке ... ... ... ... Темпераменттің адам мінезімен байланысы
3.1 Темпераменттің және жеке ... ... ... ... ... ... Темпераменттің ... мен ... ... ... алғаш қалыптасуы
1.1. Темпераменттің жалпы түсінігі
Белгілі бір адамға тән және өмір әсерлеріне ... ... ... мен ... ... ... ... - құлықтың
табиғи ерекшеліктерін – ... деп ... ... - ... тек ... ... ғана емес жеке адамның
табиғи құрылымына да ... ... ... жағын көрсететін
қасиеттің бірі болып табылатын темперамент жас балалардың ойыны үстінде,
түрлі ...... ... ... және ... ... тұлғаның барлық психикалық көріністеріне рең беріп
отырады, ол эмоция мен ... ... ... - қозғалысқа, сөздің сарыны
мен ырғағына әсер ... ... ... жеке ... ... әлеуметтік бағдары, әуестенуі, қызығуы тәуекелді еместігін естен
шығармаған абзал.
Темперамент туралы ілім ерте замандарда пайда ... ... ... ... дәрігерлер адамдардың мінез-құлықтарының дара
көріністерін бақылау арқылы ... өз ... ... ... ... ... туралы ілімнің негізін салған ... ... ... ... ... ... адамның тәнінде төрт
түрлі сұйықтық болады: қан, шырын, сары және қара өт, олар дұрыс араласса –
адамның дені сау, ... ...... ... ... ... ... болуы адамның темпераментін анықтайды. ... ... ... ... күні ... ... сақталып келеді. Мәселен
холериктік темперамент – сһоІе (өт), сангвиник темперамент –sangues (қан),
флегматиктік темперамент – phlegma ... ... ... ... chole ... өт) ... сөздерден алынған. Гиппократ темпераменттер
белгілі мөлшерде адамның тұрмысына, ауа – райы жағдайларына тәуелді ... ... ... ... ... ... денесінде флегма
жинақталса, үнемі қимыл қозғалыстағыларда - өт көбейеді, ... ... ... ... ... ... ... мен, оларды
ғылыми тұрғыдан түсіндіре алмады.
Кейіннен темперамент ... ... ... ... ... физикалық, анатомиялық, неврологиялық және таза психологиялық
теорияларда ұсынылды. Бірақ бұлардың ...... де ... ... және ... түсіндірмеді.
Жоғары жүйке қызметінің негізгі қасиеттерін ашқан И.П.Павловтың ғылыми
еңбегі ерекше. Ол ... осы ... туа ... ... көрсетті. Павлов өзінен бұрынғылардан өзгеше жолмен, атап
аитқанда, дененің сыртқы құрылымын зерттеген неміс психиаторы Кречмерден,
қан ... ... ... (П.Ф. Лесграфт) ... бір ... ... деп ... ... ми ... ерекше назар
аударды. Ми біріншіден, барлық мүшелермен ұлпалардың жұмысын реттейді,
екіншіден, жүйедегі сан алуан ... ... ... ... ол ... ... ... әсер алып оырады да осыған
орай өз қызыметін қажетті ... ... ... ол ... сыртқы
ортаның байланысын, бұлардың бейнелерін сәулелендіруді жүзеге асырып
отырады.
Темперамент – ... ... тума ... ... адамның
жеке өзгешеліктерінің бірі. Ол адамдардың эмоциялық қозғыштығынан, қимыл –
қозғалысынан, жалпы белсенділігінен жақсы байқалады.
Темперамент – ... ... ... ... ... ... тума қасиеттерімен шарттас психикалық
құбылыс. Темпераменттің жалпы қозғалысынан да (мәселен, ... ... тез ... енді ... жай қимылдап, асықпай істейді),
психиканың күші мен тереңдігінен де ... ... ... ... ... біреу керісінше, сылбыр, жігерсіз болады ), адамның көңіл – күйінің
ерекшеліктерінен де (салмақты, тұрақты, ... ... т.б.) ... де (біреу сабырлы, екінші біреу күйгелек т.б.) жақсы байқалып
отырады.
Темпераманет туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда өте ерте ... ... ... бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы, ... ... 460-356) ... бұл ... ... ... ... ойынша, әр түрлі темпераменттер адамдар мен ... төрт ... ... ... байланысты болмақ. Олар: денені жылытып
тұратын –қан, салқындататын – шырын (слизь) құрғататын – ... сары ... оған ... ... қара өт (талақ). Осы төрт түрлі сұйықтың,
араласуының ... ... ... деп ... Ал ... ... бұл
терминді темпераментум деп атап кеткен.
Сөйтіп, Гиппократ және оның шәкірттері адамдағы темпераменттердің әр
түрлілігі ... осы төрт ... ... ... ... аз –
көптігіне байланысты деп түсінген. Мәселен, организімде қанның пропорциясы
артық болса, ол ... ал ... ... ... ... ... ал организімде қара өт басым болса ... ... сары ... ... холерик темпераменті деп аталады.
Гипократ организімдегі сұйықтардың бірінен екіншісінің басым ... ... шығу ... ... де жарайды деді, ол мидың рөлін
түсіне білді, оны бездердің бірі деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... қадамы еді.
Рим дәрігері Гален (129-199) темпераменттің санын он үшке жеткізді.
Гален организмде жылылық не ғұрлым ... ... ... темпераменті күшті
болатынын, денесі салқын болса, ... ... ... ... ... прогрессивтік маңызы зор, ... ... ... ... ... ... бастау сол кезде кең жайылған, жан ... ... ... ... ... берілген үлкен соққы еді.
Орта ғасырдағы ғалымдар темпераментті организімдегі химиялық заттардың
құрамына байланысты түсіндіруге тырысты. Кейіннен темперамент организімнің
түрліше физиологиялық өзгешеліктеріне, атап ... қан жолы ... зат ... ішкі ... ... т.б. ... деген
пікірлерде тарауда. Неміс философы И.Кант (1724-1804) өзінің «Антропология»
деген еңбегінде ... төрт түрі ... ... ... ... Бірақ ол темперамент пен мінез ұғымдарын бір-біріне балама
ретінде ... ... ... ХІХ ... аяқ ... де кең өріс
алды. Мәселен, неміс анатомы Гейне темпераменттердің ... ... ... ... байланысты десе, орыс антропологы Н.Л.Зеланд (1833-1902)
ми қабықшасындағы молекулярлық ... ... мен ... деді. Көрнекті орыс педагогы ... ... қан ... ... мен ... байланысты деп
тұжырымдады. Темпераменттердің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан
дәиекті етіп түсіндірген ... ... ... темперамент туралы
түсінікті ғылыми сара жолға ... ... ... ... мен
қабығындағы қозу, тежелу процесінің үш ... ... ... ... құрастырылады.
Жүйке процестерінің күшіне – ми қабығының жұмыс істеу қабілеттілігі,
яғни сыртқы ортаның ... ... ... ... ... ... тепе теңдігі деп қозу мен тежелудің бір-біріне тең
келуін айтады.
1-кесте
Сөйтіп И.П.Павлов ілімінің айтуынша, жүйке жүйесінің әрбір типінің үш
белгісі болады. ... ... ... бірі – ... тип – ... ... ... қозу, тежелу процестері бір-бірімен сәйкес келмейтін (қозуы
ылғи да басым келіп отыратын) ереше қозғалыстағы тип. ... ...... ... деп ... ... қозу мен ... процестері бір-
біріне тең келіп, тез алмасып ... ... ... үшіншісі – тежелу бір-
біріне тең келіп, ... ... ... баяу қозғалатын тип. Әлсіз типте
қозумен тежелу процестері баяу көрініп отырады. ... ... ... ... тыс ... ... типте жиі болып отрады. Мұндай
кейде ... ... ... ... ... ... ... төзімді келсе,
әлсіз тип морт сынып кететін болады. Павлов ашқан ... ... ... ... ... ... жақсы түсіндірдеі.
Павлов сангвиниктерді – ширақ, жүйке жүйесі күшті, қозу мен ... ... ... ...... жүйке жүйесі күшті, ... ... ... ... жүйесі күшті, қозуы мен тежелуі бір-
біріне тең болғанымен, қозғалысы баяу адамдар десе; меланхоликтерді – ... ... ... ... деп ... осы ... негізгі типтерден басқа да аралас, көшпелі
типтердің кездесетіндігін айтты. Мәселен, ұстамсыз типтің өзінен қозуы ... ... ... ... аз да ... қозуы басымдау тұратын) сонымен
қатар, қозу мен тежелудің күші ... ... ... ... ... ... жүйесінің типін айыру үшін жасаған
тәжірибесінің кейбір қорытындылары адам ... ... ... ... ... ... келіп, темпераментке
мынадай анықтама берді: « ... ... мен жеке ... жалпы
сипаттамасы, әрбір индивидумның барлық әрекетіне белгілі оң беретін жүйке
жүйесінің жалпы сипаттамасы».
2-кесте
|Темпераменттердің|Жүйке жүйесінің|Жүйке процестерінің (қозу,тежелу) ... ... ... ... ... | ... |бойынша) | ... | | |
| | ... ... |
| | | |і | ... ... тип |Күшті |Тең емес | |
| | | ... | ... ... тип ... ... ... ... |Баяу тип ... ... ... қозғалады.|
|Меланхолик |Әлсіз тип |Әлсіз |Тепе-тең | ... ... ... орыс ... ... (1896-1965)
лабараториясында жүйке жүйесінің типтрі одан ары ... ... ... ... ... ... жасаған болса, Б.М.Тепловпен оның
шәкірттері осындай ... ... ... Бұл ... нерв ... төрт түрлі типі туралы ілім адамдардың жеке
өзгешеліктерін, әсіресе, оның ... ... ... ... ... ғылыми теория екені ... ... ... ... бірі ... ... осындай
зерттеулердің бірінде жүйке жүйесінің әлсіз типінің өзі ... ... ... ... ... өмір ... ... деп
саналатын осы әлсіз типтің өзі енді ... ... ... ... ... деп ... ... Әлсіз типтіңде сезімталдығы күшті
екендігі, осыған орай оның сыртқы ортаға ... алу ... ... ... жүйке қызыметінің типтері-темпераменттің табиғи негізі
И.П.Павловтың шартты рефлекстер әдісі арқылы жоғары жүйке
қызыметінің және ... ... ... қасиеттері – қозумен тежелудің
заңдылықтарын ашты. Жүйке үрдістерінің негізгі ... 1) ... 2) ... 3) ... ... күші – бұл жүйке-жүйесі мен жүйке жасушаларының
жұмыс қабілеттілігінің көрсеткіші. ... ... ... ... ... әлсіз мұндайға шамасы ... ... ... ... ... – бұл қозу мен ... ... сайма-
сайлығын көрсетеді. Бұл үрдістер кейде бір-бірімен тепе-тең болып, ... ... ... ... ... ... отырады.
Жүйке үрдістерінің қозғалғыштығы – бір үрдістің екінші ... ... Бұл ... ... және ... өзгерістерге бейімделуіне
мүмкіндік береді.
Осы қасиеттердің түрліше араласып, қосылуы жоғарғы жүйке қызыметінің
түрлі типтерін сипаттайды.
Осылардың ішінде төрт тип жиі ... ... ... ... ... ... - әлсіз типке жатқызады. Күшті тип тепе-тең және ... ... ал ... ... және ... ... ... жүйке қызыметінің типтері:
Күшті Әлсіз
Тепе-тең Тең емес (ұстамсыз)
Ширақ тыныш
Жүйке ... ... ... мына ... ... жүйесі шығады.
1. Күшті тең емес (ұстамсыз) тип қозу үрдісінің күштілігімен және
тежелудің әлсіздігімен сипатталады.
2. Күшті ... ... ... тежелу үрдісімен сайма-сай
болады) қозғалғыш тип.
3. Күшті тепе-тең, инертті ... ... ... Әлсіз тип қозу мен тежелу үрдістерінің баяулығымен, ... ... ... ... ... осы ... ... мен жануарларға ортақ
типтер болып ... да ... ... ... төрт типі ... әр түрлі
көріністерін барлық жағынан көрсете алмайтыны белгілі. И.П.Павлов ... жиі және ... ... ... ... ... дей ... арасында ауыспалы, аралық тип түрлері түрлі кездеседі.
И.П.Павлов ... ... ... дұрыс аңғару үшін жүйке жүйесінің
типтерімен қатар олардың ауыспалы және ... ... білу ... ... ... ... ... типтік қасиеттермен
қатар ми қабығының жекелеген бөліктерін жұмысын сипаттайтын (мәселен,
есту, көру, қозғалыс ... ... ... ... болады. Егер жалпы типтік қасиеттер адам темпераментінің
ерекшелігін көрсететін ... ... ... арнаулы
қабілеттерді зерттеуде үлкен маңыз алады» деген еді.
Жоғары жүйке ... ... және ... ... ... оның парциальды типтері туыстан пайда болатын түрлі нышандарға
орай, не жеке тұлғаның өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің тұрақсыздығы
Жүйке қызыметінің типі адаммен ... ... және оның ... ұшырауы мүмкін. Дегенмен И.П.Павлов ... ... ... ... өзгертуге болатындығын тәжірбие
жүзінде дәлелдеген. Мәселен, қозу үрдісі ... ... ... тип ... ... ... ... тежелу үрдісі күшін
біршама арттырып, оны қозу үрдісімен теңестіргені байқалаған. Осыдан
И.П.Павлов: ... ... ... ... ... ... ... арттырып, бір-бірімен теңестіруге болады, - деген қорытындыға
келеді.
Бұл жағдай, мәселен, ұстамсыз типтің бірнеше варианттары болатындығына
да ... бола ... Қозу ... ... ... ... ... типте
болуы мүмкін. Немесе екі үрдіс те күшті, бірақ қозу ... ... ... ... және тежелу, қозу үрдістерінің күші тепе-тең
үшінші түрінің кездесетіндігі де байқалады.
Сөйтіп, И.П.Павлов айтқандай, «уақыт өткен ... жай ... ... арқылы ұстамсыздықты кейіннен біршама ... ... ... ... жиі ... шама ... ұзақ ... арқылы жүйке жұйесінің
әлсіз типін шынықтыруға ... ... ... ... ... әлсіз типінің қасиеттері ерекше байқалған адамның ... ... ... кез ... ... ... жеңе
алатындығы сөзсіз.
Кейінгі зерттеулер жүйке үрдістерінің қозғалғыштығы мұндағы
қасиеттердің онтогенездік ... ... ... ... ... ... төрт ... сипаттамасы
Холерик темпераменті. Бұл типтің өкілі аса қозғыштығы мен, ... ... ... ... ... ... Холерик қарым-
қатынаста – күйгелек, бір ... ... жаны ... іс-әрекетте
пысық. Холериктер жұмысты үзіп-үзіп істегенді ұнатады. Олар айналысқан
ісіне жан-тәнімен беріледі. Осы ... ... ... ... даяр тұрады, кедергілерді жеңіп, мақсатына жетеді. Қайрат
жігері мұқалы, өз мүмкіндігіне сенімі кетсе, ... ... еш ... жар ... ... Осылайша, тек көңілі ауғанда істеушілік, оның
жүйке қызметінің бір қалыпты тепе-тең еместігінен болады. Бұл жөнінде
И.П.Павлов былай дейді: «Байсалдылығы жоқ ... адам кез ... ... күш ... ... де ... тез ... қалады, кейіннен
зауқы аумай қояды...»
Сангвиник темпераменті. Бұл ... ... ... қанды, іскер адам деп санайды. ... ол ылғи ... ... ғана осындай күйде болады. Мұндай іс жоқ ... ... ... жүреді.
Сангвиникке қимыл қозғалыста – белсенділік, өмір жағдайының
өзгеруіне жеңіл бейімделушілік тән. Ол ... тез тіл ... ... ... ... Ұжым ... сангвиник көңілді
ақ жарқын, іске бар ықыласымен кірісетін, ... ... ... ... іске ... ... яғни ... күйбеңі,
төзімділікпен ерінбей-жалықпай істеуді қажет ететін жұмыс тап болғанда
суынып ... ... тез ... болып, тез өзгереді. Бұл-оның көңіл
күйінің қолайсыз түріне тез арылып, өзін ... іске ... ақ ... жаны ... жағдайға түсе алатындығының белгісі. Мида
жаңадан жасалатын уақытша байланыстардың тез өзгеріп, қайтадан ... ақыл ... ... ... ... ойға ... өткір
тілді, жаңаны тез қабылдағыш, зейінді келеді. Әр ... көп ... ... ... Бір ... және ... жұмыстар бұған өте қолайлы.
Флегматик темпераменті. И.П.Павловтың сипаттауынша, бұл барлық
уақыттада байсалды, ұстамды бір ... ... және ... ... Жүйке үрдістерінің тепе-теңдігі мен баяулығы
флегматикке қандай ... да ... бір ... ... ... береді.
Қозу үрдісін бәсеңдететін күшті оның ырықсыз қимыл қозғалыстары
болып, ұсақ-түйекке алаңдатпай жүйелі жұмыс істеуге, бір ... ... ... ... ... ... ... бірақ күшті сарқып
алмайтындай жұмысты жақсы атқара алады (шыдамды, зейінді, орнықты ).
Мінез – құлықтың ... ... да ... ... істеуге көндіре
алады. Ұқыпсыздық, міндеттеріне қалай болса солай қарау – осының ... пен ... ... ... ... ... ... білдіреді. Тәртібі жоқ адам басқалардың жұмысына да
ойдағыдай басшылық ете алмайды.
Жинақтылық, дәлдік, ұқыптылық барлығынан ... ... ... ... де ... ... ... байқалып отырады.
Меланхолик темпераменті- бұл типтің өкілдері аса сезімтал, соның
салдарынан жаны тез жараланғыш ... ... ... ... жол ... ... олақ, адамдардан оқшау жүргенді ұнатады.
Ол қауіпті жағдайлардан қорқады.
Қозу және тежелу үрдістерінің әлсіздігі бұлардың бір-бірімен тең
келмеуі (тежелуі басым болады), ... ... әсер – ... ... ... онда ... тыс ... туғызады.
Меланхоликті әлсіз тітіркендіргіштерде мазалайды, одан да зор ... ... да ол ұсақ ... ... де ... ... ... қуанады. Психологтар мұны меланхоликтердің күшті сезіне білу
қабілетінен деп есептейді.
Үйреншікті жақсы, тату ұжым арасында ... өзін ... ... қарым-қатынасқа түсіп, алған ісін нәтижелі орындай
алады, кедергілерді жеңіп табандылық көрсетеді.
Темпераменттің негізгі төрт типінің ... бір ... ... өздерін түрліше ұстайды екен. Бірде темпераменттері
әр түрлі төрт дос театрға кешігіп ... ... ... ... ... байқалған?
Холерик билет жыртушымен айтысып партердегі өз орнына барып
отыруға әрекеттенеді. Ол театрдағы сағат ілгері кеткен, ... ... ... ... отыра қоямын деп салғыласып, билет тексерушіні
итермелей бастайды.
Сангвиник партерге жібермейтініне көзі жеткеннен кейін жоғарғы
қабатқа ... ... ... ... ... ... ... залға жібермейтінін көріп: «Алғашқы көрініс онша қызық
болмайды, буфетке бара ... деп ... ... ... ... әркез жолым болмайды. Өмірде бір рет ... ... ол да ... болды» дейді де үйіне тартып отырады.
Осылайша темперамент адамның белсенділік сипатынан (жұмыс істеу
қабілеттілігі, ... ... ... тіл ... ... ... түрлі қалпынан үнемі өзгерістегі сыртқы
ортаға бейімделе алу жағдайынан көрініп отырады.
2.2. Темперамент және жеке адамның қалпы
Адамның мінез ... оның ... ... болған тип өзгешелігіне
ғана тәуекелді болмай, жүйке қызметінің тікелей өмір ... ... де ... ... еске ұстау қажет. Кейде
тыныш бір қалыпты флегматик холерикше ... ... ... ... ал ... ... ... аөз күшіне сенбейтін,
енжар меланхоликтің қалпына түсіп кететін кездері де болады. Осындай
көріністер кейбір ... ... ... болады деген
пікірге алып келеді. Мұндай түсінікті дұрыс деуге болмайды. Аралық
темпераменттер болады деген дұрысырақ.
Бір ... ... әр ... ... ... ... ... алғашқы кезде осы адамның типтік ... ... ... мұндай жағдайларда жүйке жүйесінің түрлі типтерінде
көңіл күйі түрліше ... ... ...... ... ал флегматикке – ұстамдылық, меланхоликке - өз ... т.б. тән ... Олай ... осы ... адамның типтік
белгісі болып табылады. Егер адам сыртқы әсерге қалай болса солай
қарайтын болса, осы ... өзі ... ... ... ... ... ... типтік болып шығуы да ықтимал. Мәселен,
флегматиктің ашуы мен эмоциялық ... ... ұзақ ... ... сан ... ... кейін туса, холерикте осындай жағдай бірден пайда
болады.
Өмірден алынған мына екі мысалды келтірейік. Холерик ... ... ... әсіресе оның намысына тиетін сөзге
ылғи ... ... ... ... ... бір рет ... деп ғана ұғады, егер ол бірнеше күн бойы қайталанатын болса
ғана одан ашуланған кейіп ... ... ... ... ... ... ... оны
бөгеп, жинақтап, қозу тежелуді жеңе бастаған жағдайда ғана жұмсайды.
Адамның жабырқауы мен ... да осы ... бұл ұзақ ... жұмыс істеген кездегі қажудан
туындаса, меланхоликтерде бұл жайт қарым-қатынаспен өмір жағдайының
түбегейлі өзгеріске ... ... ... ... ... күйзеліс
үстінде белең береді.
Осы айтылғандарды ескеру және білу – адам темпераменттерінің
ерекшеліктерін ажырату үшін қажет.
2.3Темпераменттердің балалық шақтардағы ... ... ... ... ... ... ... Бала өскен сайын оның сыртқы ортамен қарым – қатынасы
күрделене түседіде, оның одан ... ... де мол ... ... ... ... түсетін ерекшеліктері бүркемленеді.
Дамудың жоғары ... ... ... ... тағы бір ... бұлардың мінез сапаларымен араласып,
қарым-қатынастың жаңа формаларының ішіне еніп кететіндігінен деп ұғыну
қажет. Сондықтан да біз ... ... ...... ... ... мінез бітімдерін – темперамент ... ... ... ... қызыметі мен темпераменттің типтері
өте ерте көріне бастайтындығын ... ... ... ... ... ... зерттегенде (9-10 жастағылар),
бұлардың арасынан ... ... ... ... ... Бұл ... И.В.Страхов зерттеулерінде де айтылды. Зерттеу
обьектісі болған 39 оқушының 33-інде ... анық ... ... ...... темпераментке жатқызылған.
Сангвиниктердің таза типтері – 9 адам, холериктер – 10, флегматиктер –
9, меланхоликтер – 6 адам ... ... ... ... көпшілігінде темпераменттерлің типтік бітімі анық, айқын
болатындығын көрсетеді.
Сөйтіп темперамент жеке адам ... ... түрі ... ... ... ол ... күйінде де кездеседі. Өмір ... жеке ... ішкі ... сапалық өзгерістерге түсіп
отырады. Даму барысында темпераменттің бір белгісінің ... ... ... салдарынан мінез-құлықтың кейбір
жақтарының өзгеріске ұшырап отыруыда ... Даму ... ... ... ... осы ... ... бәрі,
сайып келгенде, адамның тұрмыс салтына әрекеті мен тәрбиесіне тәуелді.
Өмір жағдайлары темпераменттердің материалдық негізі болып
табылаған ... ... ... ... ықпал жасайды.
Мәселен, бір жағдай психикалық үрдістердің әсерлілігімен эмоциялық
қозуына, ағысы мен күшінің дамуына ... ... ... ... ... даму ... ... оның белсенділігін
басып, тежеуі мүмкін.
ІІІ темпераменттің адам мінезімен байланысы
3.1Темпераменттің және жеке адамның басқа қасиеттерінің өзара
байланысы
Жеке адамды ... ... ... ... оның ... ... үшін ерекше маңызы бар. Адамның қажырлық пен ... ... пен ... ... бір ... мінез-құлық,
қарым-қатынаста оңтайлылық пен динамизм, айналасындағылармен оңай тіл
табыса ... ... оның ... ... ... мінез-құлқында таңбасын қалдырып, жеке адамның өзіне
тән сапалылық өзгешеліктерімен мүмкіндіктерінің қандай ... және ... ... байланысты адамның
табиғи көріністері оның басқалармен ... ... ... ... ... ... ... әсерленгіштігімен
тепе-теңдігі, реакция күші қарым-қатнас жасау ерекшелігіне, көздеген
мақсатына орай адамның қызығуы, қажеттілігімен ... ... ... ... ... кезде адам барлық күш жігерімен
қимылдайды, ұзақ уақыт шаршамайды, жұмыстың қарқынымен ырғағы ... ... ол іске ... ... қарайтын болса, жұмыс
қарқыны баяулайды, шаршағандық сезіле бастайды, істің ... ... ... ... ... мен динамикасы оның
өмірінің әр түрлі жақтарымен қалайша қарым-қатынасқа түсіп отыратынына
ерекше тәуелді болады.
Олай болса, адамның ... ... ... кезде, оның сол
кездегі көңіл күйін ғана емес, ... ... ... ерекшелігін,
тұрақты қарым-қатынастарын еске алу қажет.
Тек осындай жағдайда ғана екі адамның бір-біріне айырмашылығын,
қажырлы қажырсыздығын, байсалды-ширақтылығын ... ... ... ... мәселесі
Адамдардың темпераментін анықтау үшін оны өте ... ... ... ... жағдайда темпераменттердің кейбір ерекшеліктері
байқала коймайды да, осыған орай кейде қате қорытындылар ... ... ... тума ... ... ... оларды тек лабаротория жағдайында ғана зерттеу жақсы
нәтиже береді. Жоғары да атап ... ... іске ... ... және ... әр саласында бір
темпераменттің өзі әр түрлі көрінетіндерін ... ... ... ... ... ... қайсысы жақсы деп сұрақ
қоюға болмайды.
Кез-келгеннің де ұнамды ұнамсыз ... бар. Әр адам ... ... жақтарын біліп, нашар жақтарынан арылу жолдарын
қарастырса, сөйтіп өз темпераментін меңгере алатын ... ...... ... сана ... ... ... бірі болып табылады.
Ал керісінше, адам ... ... ... ие ... қайсысы болсын адамды ұнамсыз етіп көрсететін болады.
Оқушылардың мінез құлқын жан-жақты етіп тәрбиелеуде, олардың
темпераменттеріне ерекше көңіл ... ... ... зор. ... әр бір ... И.П.Павловтың жүйке жүйесінің типтері
турлыіліміне сүйенуі ... ... ... ... жүйесінің типтері өмір
барысында өзгеріске түсетіндігін, ... тума ... ... ... әсерімен қалыптасатын типтері де
болатындығын, жүйке жүйесінің типтерін ... ... ... ... ... ... ... аса күшті ұстамсыз
типтің жүйке процестерін теңдестіру арқылы одан ... ... ... ... байқалады. Осы ілімге сүйене отырып,
тәрбиешілер холериктерді ұстамсыздықтан аулақтатып, тыныш, ұзақ жұмыс
істеуге үйретіп, сангвиниктерді жұмысты ... ... ... ... ... меланхоликтерді өздеріне
сенуге, батылдыққа тәрбиелеулері ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелеу
ісімен ойластыра жүргізуді жоспарлағаны жөн. Балалардың ... ... ... әсіресе, мінез-құлықтық кейбір
теріс көріністері әңгіме болған ... ... ... еске ... ... ... Мұғалім үй тапсырмаларын
сұрау, жаңа сабақты пысықтау кезерінде де әр баламен жеке ... ... ... тілі мен ... ... ... ... отырған флегматикті жауап беруге шақыру
мұғалімнен асқан байсалдылықты ... ... Ал, ... ... бала ... бұзған болса (мұндай жағдай өте сирек болады,
әрі олар ... ... ... ... оны жұрт ... қызықтырып,
ұялту дұрыс емес. Мұндай баламен істің мәнісін ашу ... ... ... ... бір қараудың өзі жетіп жатыр. Холерик
темпераментіндегі балаға қатаң ескерту ... ... ... ... ... ... ... Сангвиниктермен холериктердің
мектептегі қоғам жұмыстарына өздері тіленіп қатысатыны өте жақсы әдет.
Бірақ бұларды қадағалап, жұмысына бағыт беріп ... ... ... ... ... әсіресе, сангвиниктерді қатты бақылаған
абзал, өйткені, олар ... ... ... суып қалатын
балалар.
Темпераменттерді тәрбиелеуде баланың ерік жігерін, ... ... ... ... ... ... өзін-өзі ұстай алу қабілетінің ... ... ... ... береді. Ерік темпераментің кез-келген түрінен
де алдыңғы қатардан орын алу ... Ерік ... ... ... ... қандай болса да жараса береді. Мәселен, нағыз холерик
темпераментінің өкілі болып саналған орыс ... ... ... аса күштілігінен темпераментінің жетегінде кетпей, ерлік
істердің небір кереметтерін көрсетіп, туған Отанның ... ... үлес ... ... ... айтылғандардан басқа
да көп әдістермен жолдары бар. Бұл жерде әрбір мұғалім баяу болса ... ... ... яғни ол ... ... мен ... ... нақтылы әрекеиіне
байланысты түрлі өзгерулерге түсетіндігін ылғи да еске ұстап, ... ... ... жеке ... ... ... ... оқушының
жасына қарай оқудағы үлгерім дәрежесін, тәртібін, басқа балалармен
қарым ... ... ... қалай араласатындығын ұдайы
қадағалау, олардың ата-аналармен байланыс жасау, әсіресе, ... ... ... ... ... ... тізгіндей
білуүшін адамның жақсы тәрбиеленуі керек» (М.Жұмабаев)
3.3 Темпераменттің теориялары мен зерттеу ... ... ... ... ... да ... шыға бастады.
Соның бірі - неміс философы Кант адам темпераментін екі топқа бөлді.
Бірінші- сезім темпераменттері: бұған ол ... ... ... ... темпераменті: Бұларға холерик және ... ... Кант ... бен ... ... ... ... Неміс психологы В.Вундт темпераментті екі топқа бөлді.
Бірінші – ... ... ... ... және мелонхолмк
темпераменттері.
Екінші - әлсіз эмоциялы темпераменттер. Сангвиник және флегматик
темпеарменттері. Ол ... ... ... көңілді
темпераменттерге, уайым, мұңды темпераменттерге бөледі. ... ... ... ... ... осы ... ... қолданып
келеді.
ХХ ғасыр да темперамент туралы теориялық пікір айтқан ғалым
Э.Кречмер ( 1888-1964) ол: «Тән ... және ... атты ... түрлер адамның дене құрылысымен конститутциясына қарай үш
типке бөледі. Олар: пикник, атлетик, астеник.
Пикник- денесі ... қол аяғы мен ... ... ... ... ... борпылдақ, іші мен бөксесі үлкен , ... ... беті ... ... ... семіз келеді.
Атлетик – бойы ұзын, бұлшық еттері жақсы жетілген, жауцырын
мен бөксесі оңтайлы, ... ... дене ... прапорциялы.
Астениктер – арық, беті сопақ, аяқ қолы мойыны ... ... ... бос ... ... ... осылайша сипаттай келе, Кречмер темпераменттерді
екіге бөлді. Пикниктердің темпераменттерін Кречмер ... ... ал ... пен ... темперамент типін – шизоитник ... ... пен ... ол сау ... темпераментіне
жатады. Сау адаммен ауруға шалдығайын деп тұрған адамның темпераментін
Кречмер сиклоид, ал ... ... ... ... ... болады.
Ұсыныстар
1. Жалпы адамдар өздерінің темпераменттеріне еріп кетпей, керісінше
сол ... ... өзі ... ... ... Адам мінез құлқы адамның ең басты мәселе, ... ... ... ... мен ... көбірек жасалса.
3. Темперамент туралы І- курс студенттеріне ... ... ... ... ... ... ... «Психология» Алматы Мектеп1993ж
(257-261)
2. Гоноболин.Ф.И«Психология»АлматыМектеп1977
(182-183)
3. Ә.Алдамұратов «Жалпы психология» Алматы Мектеп 1996 (93-100 б)
4.Қ.Б.Жарықбаев «Әдеп және жантану» Алматы Мектеп 2000
(83-85 б)
5.Сәбит Бап-Баба ... ... ... ... ... Темірбеков. С.Балаубаев «Психология» Алматы Мектеп 1966 (29-33)
7. Р.С. Немов «Психология» Москва 2003 (394-450)
8. И.В.Дубровина «Психология» 1999 ... ... ... ... 2005 ... ... «Жас ... психологиясы» Алматы 1982 (182-187)
11. Аймауытов Ж. «Психология» Алматы (63-67)
12. Ә.Ж.Алдамұратов «Қызықты ... ... ... ... 1992 (78-93)
13. В.В.Белоус «Темперамент и деятельность» 1990ж (26-52)
14. Қ.Б.Жарықбаев «Жантану негіздері» Алматы 2002
(287-297)
15. В.М. Руслов «О природе темперамента и его ... в ... ... ... 1885 (19-33)
16. Я.Стреляц «Роль темперамента в психической развитий» М: 1982 (162-
227)
17. Ю.Б. Гиппенритер «Введение вобщую психологию» 1988
(234-256)
18.Б.В. ... ... ... ... Мектеп 1980 (280-302)
19. Теплов В.М «Психология »Алматы 1953 (56-59)
20. Р.С.Немов «Психология» ІІІ- том М: 2000 (400-401)
-----------------------
Жүйке жүйесінің ... ... ... тежелуінен басым (ұстамсыз тип )
Күшті қозуы мен тежелуі тең (ширақ тип)
Күшті қозумен тежелуі тең
(баяу тип)

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жалпы психология213 бет
Функционалды автоматтандыру сұлбалары5 бет
Қышқыл жауын-шашындар мен фотохимиялық смог9 бет
Ұңғы өшуінің геологиляқ шарттары30 бет
"Темперамент."11 бет
Мінез бен темпераменттің өзара байланысы5 бет
Темперамент -психикалық іс-әрекет пен мінез-құлықтың формальды динамикалық қасиеттері3 бет
Темперамент жеке тұлғаның биологиялық фундаменті33 бет
Темперамент пен мінез-құлықты психогенетикалық зерттеу10 бет
Темперамент пен мінез-құлықты психогенетикалық зерттеу жайлы8 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь