Қосымшалардың түбірге кірігу заңдылығының зерттелу жайы

Жоспар

І. Кірспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3

1.1. Қосымшалардың түбірге кірігу заңдылығының зерттелу жайы

ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Жұрнақтардың түбірге кірігуінің жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...7
2.2. Жалғаулардың түбірге кірігуінің жайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..15

ІІІ. Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 20

Пайдалынлған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..22
Кіріспе
Ғалымдар еңбектерінде қосымшалардың кірігу, әрекеті тілде лексикалану құбылысымен тығыз байланыста қаралады. Лексикалану құбылысы тілдің тарихи дамуы барысында сөздің морфологиялық құрылысын өзгертуге өз әсерін тигізіп отыратыңдықтан, кірігу әрекеті осы лексикаланудың бір тәсілі ретінде саналады.
Түркітану ғылымында аффикстердің лексикалану құбылысына алғаш назар аударып, сол тақырыпта мақала жазған ғалым - Н.А.Баскаков. Ол "Түркі тілдеріндегі аффикстердің лексикалану құбылысы" атты мақаласында жалпы түркі тілдеріне тән -мыс/-міс, -лар/-лер, -ғана/-кене, -сымақ" тәрізді қосымшалардың лексикалану жағдайын сөз етеді.
Бұл тақырыпқа қатысты мәселелерді кейіннен түркітанушы В.ИАсланов өзінің "Некоторые случаи перехода грамматических форм в лексикализованные образования" атты мақаласында қарастырады. Мақалада алғаш рет сөз түбіріне кіріккен күйде кездесетін тәуелдік, септік жалғаулары мен етістік формалары туралы сөз болады.
Қосымшалардың түбірге кірігу әрекетіне байланысты ойларды А.А.Юлдашевтің "Лексикализация тюркских грамматических форм как объект словообразовательной морфологии и словаря" тақырыбындағы мақаласынан да кездестіре аламыз. Автор жалғаулардың сөзжасамдық қызметке ие болуының негізгі себебін лексикалану құбылысынан іздейді.
Түркітануда аталған мәселе бойынша жазылған бірден-бір ғылыми жұмыс — Т.Г.Агаеваның "Лексикализация грамматических форм в современном азербайджанском языке" атты диссертациялық еңбегі. Автор лексикаланған грамматикалық формаларға тән негізгі ерекшеліктер мен себептерді анықтап, олардың әрқайсысына жеке-жеке сипаттама береді. Бұл жұмыста қосымшалардың түбірге кірігу әрекеті алғаш ғылыми негізде жүйеленіп, дәлелденген.
Қосымшалардың түбірге кірігуі тілдің ішкі жағдайында өтетін құбылыс болғандықтан, ол сөздің морфологиялық құрылысына тікелей әсер етеді. Тіліміздегі жалғаулардың сөз тудырушылық
Түбір мен қосымшаның өзара жымдасып кетуі кейде бастапқы түбірдің өзінің дербес мағынасын жоғалтып, ескіруінен болуы мүмкін. Мұндай жағдайда түбірдің бастапқы сипаты басқа сөздермен салыстыру арқылы, ондай мүмкіндік болмаған жағдайда, қосымшаның құрамы (қазіргі тілде актив болмаса да, белгілі болуы ықтимал) арқылы анықталады. Мына фактілерге назар аударайық: ілгері, айт, жоры, алда, байла, арт, сан, т. б. Осы сөздердің қай-қайсысы да, жоғарыда айтылғандай, түбір мен қосым-шаның жымдасып кетуінен пайда болған. Оны салыстыру арқылы ғана байқауға болады. Айталық, айт сөзін онымен мағыналас айқай, айқын сөздерімен салыстырсақ, ортақ түбір ай екеніне көзіміз жетеді. Ал т түбірмен кірігіп кеткен қосымша болып шығады. Сол сияқты, айқай, айқын сөздерінің құрамындағы -қай, -қын да қосымшалар. Кет сөзінің құранды екенін кел, кері, кейін сөздерімен салыстыру арқылы анықтауға болады. Алғашқы сөздін, соңындағы т, айт сөзінін, құрамындағы т-мен бірдей. Бұл екеуі де етіс қосымшасы. Байырғы түбір өз дербестігін жоғалтқаннан кейін барып, етіс қосымшалары жалғанып, жымдасып кеткен.
Қазіргі тілімізде байырғы түбір деп қаралатын толып жатқан бір буынды сөздердің морфологиялық қарапайымдану (А.Н Кононов мұны фузия, яғни жымдасу, Рамстедт сращение деп атайды) процесінің нәтижесінде арып қалыптасқанын көреміз.
Алайда морфологиялық жымдасу (қарапайымдану Фузия) тек түбір мен қосымшаның бірігіп, бөліп-жаруға келмейтін ұғымға ие болуына ғана әсер етіп қана қоймаса керек. Бір фонемадан ғана тұравтын алғашқы қосымшалардың (Рамстедше – суффикстер) фузияның нәтижесінде өзара жұмдасып, бірігіп кетуінің салдарынан осы күнгі бір буынды (кейде екі буынды) аффикстер қалыптасса керек, А. Н. Кононов осындай топқа -ғылтым (-ғы + л + ты + м), -сымақ (сы+ма + қ), -мтыл (-м + ты±л) аффикстерін жатқызады. Бұл аффикстерді ол, қазіргі түркі тілдерінің фактілеріне сүйене отырып, кішірейткіш және ұқсастыру (уподобление) аффикстерінің жымдасуынан қалыптасқан деп қарайды. Егер осы пікірді негізге алсақ, қазақ тіліндегі ботақан, ақшыл, қарамық, бозамық, сарғалдақ сөздерінің құрамындағы -қан, -шыл, -мық, -ғалдақ аффикстерін құранды, бірнеше аффикстің жымдасуынан (сращение) пайда болған деп қарауға тура келеді. Әр түрлі аффикстердің бір-біріне қабаттасып, бірігуі түбірге тікелей жалғанған аффикс мағынасының солғындап, дербес қолданудан шығып қалуына, кейде соңғы компоненттің күңгірттенуіне байланысты болса керек.
Сөйтіп фузия - түркі тілдерінің, оның бірі қазақ тілінің морфологилық құрылысына үлкен іс қалдырған процестің бірі, фузия арқылы жеке түбірлер,
Түбір мен қосымшалар, қосымшалар мен қосымшалар бір-бірімен жымдасып, ажыратып болмастай күйге жеткен. Көп ретте фузияға ұшыраған тілдік элементтер өзінің о бастағы дербестігінен айрылып қалады. Бұл жағдай байырғы түбірлерден де, қосымшалардан да байқалады. Кейде белгілі
бір элемент күрделі аффикс құрамында өз дербестігін жоғалтқанымен, жеке алғанда актив қолданылуы да мүмкін.
Сөз құрамындағы морфемалардың мағыналары жойылып, олардың бір-біріне кірігіп кетуіне, сонын нәтижесінде сөздің морфемаларға мүшеленбеуіне әкелетін морфологиялық процесс сінісу құбылысы деп аталады. Сінісу процесінін нәтижесінде сөз құрамындағы морфемалар өзара әбден кірігіп, олардың бұрынғы жігі (шегі) жойылады. Ондай сөздің қандай морфемалардан құралғаны бірден аңғарылмайды, оның жігін лингвистикалық анализ арқылы ғана айқындауға болады. Мысалы, тімтін (у) тіміскіле (у) тәрізді сөздердін алғашы түбірі тім екені, ал - тім (ті, -ін) -іскі (іс, кі) -ле дегендердің аффикстер екені күмән тудырмаса керек. Тілдің тарихи дамуы барысында морфологиялық сінісу процесінің әсерінен бұл сөздердін (тімтін, тіміскіле) құрамындағы түбір морфема мен аффикстік морфемалар бір-біріне әбден кірігіп және бастапқы мағыналары жойылып, соның нәтижесінде аталған сөздер морфемаларға ажыратылмайтын сөздерге айналған. Морфологиялық сіңісу процесінің әсерінен түбір мен аффикс те, түбір мен түбір де, аффикс пен аффикс те бір-бірімен кірігуі мүмкін. Жоғарыда келтірілген тімтін, тіміскіле деген етістіктер түбір морфема мен аффикстік морфемалардын бір-бірімен кірігіп сіңісуіне мысал болса, сексен, тоқсан деген сан есімдер түбірлердің бір-бірімен кірігіп сіңісуіне мысал бола алады. Қазақ тіліндегі аталған сан есімдер бұл күнде сегіз және он, тоғыз және он деген бөлшектерге ажыратылмайды, бұларды қазіргі тілді қолданушылар бір бүтін сөз ретінде ұғынады. Ал шығу төркіні, жасалу жолы тұрғысынан алғанда, тоқсан сөзі тоғыз және он сөзінін бір-бірімен кірігіп, дыбыстың өзгерістерге ұшырауынан жасалса, сексен сөзі сегіз және он сөздерінің өзара кірігіп, дыбыстық, өзгерістерге ұшырауынан жасалған. Сондай-ақ қазақ тілінде сөйлеуші адамдар қазірде әкел дегенді алып+кел деген сөздерден апар дегенді алып+бар деген сөздерден құралған деп қарамайды, олардың шығу тегі, әдетте, еске алынбай, бір бүтін сөздер ретінде қабылданады. Морфологиялық сіңісу процесінде сөздің түбірлес, төркіндес сөздерімен байланысы көмескіленіп, ол байланыс бірте-бірте жойылады да, құрамындағы морфемалары өзара бір-бірімен кірігіп (сіңісіп) кеткен сөздер (немесе сіңіскен түбірлер) өзімен түбірлес (төркіндес) сөздерден оқшауланып алшақтайды. Мысалы, жақ (жағу), жан (жану), жалын, жарық деген сөздер этимологиялық (шығу төркіні) тұрғыдан алғанда, о баста бір ғана түбірден тараған түбірлес болғанымен, қазірде бұл сөздер бір түбірден тараған түбірлес сөздер ретінде емес, бір-біріне төркіндестігі жоқ сөздер ретінде ұғынылады. Мұнын өзі морфологиялық сіңісу процесінің барысында алғашқы түбір морфеманың мағыналық дербестігінен айрылып, түбір морфема мен аффикстік морфеманың жігінің жойылып кетуінен болады. Құранды жұрнақтардың жасалуына морфологиялық жылысу процесі мен сіңісу процесінің бірдей қатысы болады. Мұндай тұжырымды мына бір деректер дәлелдей түседі: тіршілік деген сөздің құрамындағы -шілік құранды жұрнағының алғашқы сыңары (ші) күй, ел, ән, егін тәрізді сөздерге жалғанып, куйші, елші, әнші, егінші тәрізді зат есімдер тудыратын жұрнақ екені даусыз. Бірақ аталған жұрнақ (-ші) тірі деген түбірге жалғанғанымен, одан күйші, әнші, егінші тәрізді өз алдына дербес қолданыла алатындай туынды сөз жасалынбайды. Аталған жұрнақ тіршілік сөзінің құрамында түбірден (тірі) сусып, келесі жұрнаққа (лік) қосылған да, біртұтас құранды жұрнақ жасалған. Ал құранды жұрнақтың жасалуына морфологиялық сіңісу процесінің қатысы бар дегенде, тілдегі мынадай деректер негізге алынады: әншілік, егіншілік деген сөздердің құрамындағы -ші жұрнағы түбірлерден де немесе негіздерден де (ән, егін), өзінен кейінгі жұрнақтан да (-лік) ажырап, бөліне алса, тіршілік сөзіндегі -шілік деген құранды жұрнақтың құрамынан оның бірінші сыңары (-ші жұрнағы) бөлініп кете алмайды; ол жұрнақ аталған сөздің (тіршілік) құрамында дербестігінен, яғни ажыратыла aлy мүмкіндігінен айырылып, өзінен кейінгі жұрнақпен кірігіп (сіңісіп) кеткен де, -шілік жұрнағы бөлшектенбейтін біртұтас жұрнаққа айналған. Бұл жұрнақтың бір бүтін күрделі жұрнақ болып қалыптасуында грамматикалық аналогия құбылысынын да қатысы бар екендігін есепке алу қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. А. Романова «Қазіргі қазақ тіліндегі сөз түбіріне кіріккен тәуелдік жалғаулары» Автореферат Алматы, 2004 ж 30 бет
2. Н. Оралбаева «Қазақ тілінің сөзжасамы» Алматы, 2002 ж
3. Ж. Шәкенов «Қазақ тіліндегі күрделі сөздер мен тұлғалар» Алматы, 1991 ж
4. М. Балақаев., Р.Сыздықова ., Е. Жанпейісов «Қазақ әдебие тілінің тарихы» Алматы, 1968 ж
5. М. Балақаев «Қазақ әдеби тілі және оның нормалары» Алматы, 1984 ж
6. С. Бизаков «Сөздің кіріккен тұлғаларының варианты» Қазақ тілі мен әдебиеті журналы. Алматы, 1999 Ж №12 -3 бет
7. Қазақ тіліндегі тарихи лексикология мәселелері Алматы, 1986ж
8. Ә. Қайдаров «Стрркутура односложных корней и основ в казахском языке» Алматы 1986 ж
9. М. Томанов «Қазақ тілінің тарихи грамматикасы» Алматы 1988 ж
10. Г. Төлекова «Қазақ тіліндегі сіңіскен сөздер» Қазақ тілі мен әдебиеті журналы Алматы, 2004 ж№7
11. Қазақ тілі тарихи лексикологиясының мәселелері Алматы, 1988 ж
12. Г. Төлекова «Қазақ тіліндегі сіңісу, жылысу, ығысу құбылыстары» Автореферат Алматы, 2006 ж
        
        Жоспар
І. Кірспе-------------------------------------------------------------------
--------------------3
1.1. Қосымшалардың түбірге кірігу заңдылығының зерттелу жайы
ІІ. Негізгі бөлім
2.1. Жұрнақтардың түбірге кірігуінің жайы-----------------------------------
--------7
2.2. Жалғаулардың түбірге кірігуінің ... ... ... ... ----------------------------------------------------
----------22
Кіріспе
Ғалымдар еңбектерінде қосымшалардың кірігу, ... ... ... ... ... қаралады. Лексикалану
құбылысы тілдің ... ... ... сөздің морфологиялық
құрылысын өзгертуге өз әсерін тигізіп отыратыңдықтан, кірігу әрекеті ... бір ... ... ... ғылымында аффикстердің лексикалану құбылысына алғаш назар
аударып, сол тақырыпта мақала ... ... - ... Ол ... ... ... ... атты мақаласында жалпы
түркі тілдеріне тән -мыс/-міс, ... ... ... ... ... ... сөз етеді.
Бұл тақырыпқа қатысты мәселелерді кейіннен түркітанушы В.ИАсланов
өзінің "Некоторые случаи перехода грамматических форм в ... атты ... ... ... ... рет сөз ... ... кездесетін тәуелдік, септік жалғаулары мен етістік формалары
туралы сөз болады.
Қосымшалардың түбірге ... ... ... ... ... ... ... форм как объект
словообразовательной морфологии и ... ... ... ... аламыз. Автор жалғаулардың сөзжасамдық ... ие ... ... лексикалану құбылысынан іздейді.
Түркітануда аталған мәселе бойынша жазылған бірден-бір ғылыми жұмыс —
Т.Г.Агаеваның "Лексикализация грамматических форм в ... ... атты ... ... Автор лексикаланған
грамматикалық формаларға тән негізгі ерекшеліктер мен себептерді анықтап,
олардың әрқайсысына жеке-жеке ... ... Бұл ... ... ... әрекеті алғаш ғылыми негізде жүйеленіп, дәлелденген.
Қосымшалардың түбірге кірігуі тілдің ішкі жағдайында өтетін ... ол ... ... ... ... әсер етеді.
Тіліміздегі ... сөз ... мен ... ... жымдасып кетуі кейде бастапқы түбірдің
өзінің дербес мағынасын жоғалтып, ескіруінен болуы мүмкін. Мұндай ... ... ... ... ... ... арқылы, ондай мүмкіндік
болмаған жағдайда, қосымшаның құрамы (қазіргі тілде актив болмаса ... ... ... ... ... Мына фактілерге назар аударайық:
ілгері, айт, жоры, алда, байла, арт, сан, т. б. Осы сөздердің ... ... ... ... мен қосым-шаның жымдасып кетуінен пайда
болған. Оны салыстыру арқылы ғана байқауға болады. ... айт ... ... ... ... ... ... ортақ түбір ай
екеніне көзіміз жетеді. Ал т түбірмен кірігіп кеткен қосымша болып шығады.
Сол ... ... ... ... ... -қай, -қын да қосымшалар.
Кет сөзінің құранды ... кел, ... ... ... салыстыру арқылы
анықтауға болады. Алғашқы сөздін, соңындағы т, айт сөзінін, құрамындағы т-
мен бірдей. Бұл ... де етіс ... ... ... өз ... ... ... етіс қосымшалары жалғанып, жымдасып кеткен.
Қазіргі тілімізде байырғы түбір деп қаралатын толып жатқан бір ... ... ... (А.Н ... мұны фузия, яғни
жымдасу, Рамстедт сращение деп ... ... ... ... көреміз.
Алайда морфологиялық жымдасу (қарапайымдану Фузия) тек түбір мен ... ... ... ... ие болуына ғана әсер етіп ... ... Бір ... ғана ... ... ... ... суффикстер) фузияның нәтижесінде ... ... ... ... осы күнгі бір буынды (кейде екі буынды) аффикстер қалыптасса
керек, А. Н. ... ... ... ... (-ғы + л + ты + м), ... + қ), ... (-м + ... ... жатқызады. Бұл аффикстерді ол,
қазіргі түркі тілдерінің фактілеріне сүйене ... ... ... (уподобление) аффикстерінің жымдасуынан қалыптасқан деп
қарайды. Егер осы пікірді негізге ... ... ... ... ақшыл,
қарамық, бозамық, сарғалдақ ... ... -қан, -шыл, ... ... ... ... аффикстің жымдасуынан (сращение) пайда
болған деп қарауға тура ... Әр ... ... ... ... ... ... жалғанған аффикс мағынасының солғындап,
дербес қолданудан шығып қалуына, ... ... ... ... болса керек.
Сөйтіп фузия - түркі тілдерінің, оның бірі қазақ тілінің морфологилық
құрылысына ... іс ... ... ... ... ... жеке ... мен қосымшалар, қосымшалар мен қосымшалар бір-бірімен жымдасып,
ажыратып ... ... ... Көп ретте фузияға ұшыраған тілдік
элементтер ... о ... ... ... қалады. Бұл жағдай
байырғы түбірлерден де, ... да ... ... ... ... ... ... құрамында өз дербестігін жоғалтқанымен, жеке
алғанда актив қолданылуы да мүмкін.
Сөз құрамындағы морфемалардың мағыналары жойылып, олардың ... ... ... нәтижесінде сөздің морфемаларға мүшеленбеуіне
әкелетін морфологиялық ... ... ... деп аталады. Сінісу
процесінін нәтижесінде сөз ... ... ... ... ... ... жігі ... жойылады. Ондай сөздің қандай морфемалардан
құралғаны бірден аңғарылмайды, оның жігін лингвистикалық анализ арқылы ғана
айқындауға ... ... ... (у) ... (у) ... ... ... тім екені, ал - тім (ті, -ін) -іскі (іс, кі) -ле дегендердің
аффикстер екені күмән ... ... ... тарихи дамуы барысында
морфологиялық сінісу процесінің әсерінен бұл сөздердін ... ... ... ... мен ... ... бір-біріне әбден кірігіп
және бастапқы мағыналары жойылып, соның нәтижесінде ... ... ... ... ... Морфологиялық сіңісу
процесінің әсерінен түбір мен аффикс те, түбір мен түбір де, ... ... те ... ... мүмкін. Жоғарыда келтірілген тімтін,
тіміскіле деген етістіктер түбір морфема мен ... ... ... ... ... ... болса, сексен, тоқсан деген сан ... ... ... ... мысал бола алады. Қазақ тіліндегі
аталған сан есімдер бұл күнде ... және он, ... және он ... ... ... ... ... қолданушылар бір бүтін сөз
ретінде ұғынады. Ал шығу төркіні, жасалу жолы тұрғысынан алғанда, тоқсан
сөзі тоғыз және он ... ... ... ... өзгерістерге
ұшырауынан жасалса, сексен сөзі сегіз және он сөздерінің ... ... ... ұшырауынан жасалған. Сондай-ақ қазақ тілінде
сөйлеуші адамдар қазірде әкел ... ... ... сөздерден апар дегенді
алып+бар деген сөздерден құралған деп қарамайды, олардың шығу тегі, әдетте,
еске алынбай, бір бүтін сөздер ... ... ... ... ... ... ... сөздерімен байланысы көмескіленіп, ол
байланыс бірте-бірте жойылады да, құрамындағы морфемалары өзара бір-бірімен
кірігіп (сіңісіп) кеткен сөздер (немесе сіңіскен түбірлер) ... ... ... ... ... ... жақ (жағу), жан
(жану), жалын, ... ... ... ... ... ... ... о баста бір ғана түбірден тараған түбірлес болғанымен, қазірде бұл
сөздер бір түбірден ... ... ... ... ... бір-біріне
төркіндестігі жоқ сөздер ретінде ұғынылады. Мұнын өзі ... ... ... ... ... ... ... дербестігінен
айрылып, түбір морфема мен аффикстік морфеманың жігінің ... ... ... ... жасалуына морфологиялық жылысу процесі мен
сіңісу процесінің ... ... ... Мұндай тұжырымды мына бір деректер
дәлелдей түседі: тіршілік ... ... ... ... ... алғашқы сыңары (ші) күй, ел, ән, егін тәрізді сөздерге жалғанып,
куйші, елші, ... ... ... зат ... ... ... екені
даусыз. Бірақ аталған жұрнақ (-ші) тірі деген түбірге жалғанғанымен, одан
күйші, әнші, егінші ... өз ... ... ... ... туынды сөз
жасалынбайды. Аталған жұрнақ тіршілік ... ... ... ... ... жұрнаққа (лік) қосылған да, біртұтас құранды жұрнақ жасалған.
Ал құранды жұрнақтың жасалуына морфологиялық сіңісу процесінің қатысы бар
дегенде, ... ... ... ... ... ... ... деген
сөздердің құрамындағы -ші жұрнағы түбірлерден де немесе негіздерден де (ән,
егін), өзінен кейінгі жұрнақтан да ... ... ... ... ... ... деген құранды жұрнақтың құрамынан оның бірінші сыңары (-ші
жұрнағы) ... кете ... ол ... ... ... (тіршілік)
құрамында дербестігінен, яғни ажыратыла aлy мүмкіндігінен айырылып, өзінен
кейінгі жұрнақпен ... ... ... де, ... ... ... ... айналған. Бұл жұрнақтың бір бүтін күрделі
жұрнақ болып ... ... ... ... да ... бар
екендігін есепке алу қажет.
2.1. Жұрнақтардың түбірге кірігуінің жайы
Қазақ тіліндегі түбір сөздерге қосымшалардың кірігу ... ... ... ... ... ... Қазіргі қазақ тіліндегі түбір
сөздерге қосымшалардың кірігу мәселесі сөз таптарында да кездеседі.
Қазақ тіліндегі түбір ... ... ... ... ... қарайтын болсақ, онда зат есімнен бастаймыз. Зат есімнің
сөзжасамдық ... ... жеке бір ғана ... ... көп. ... ... ... келтіруге болады. Мұндай
тұжырымды мына бір деректер ... ... ... деген сөздің
құрамындағы –шілік құранды жұрнағының алғашқы сыңары (-ші, -і) күй, ел, ... ... ... жалғанып, күйші, елші, әнші тәрізді зат ... ... ... ... ... процесі мен сінісу процесінің қатысуы нәтижесінде
жасалған күрделі немесе құранды жұрнақтар мыналар:
1) -шылық ... ... ... ... ... ... ... -лас (лес) және оның фонетикалық варианттары: ұялас, ... ... ... ауылдас, құрбылас, еншілес, ораздас, пікірлес,
достас, серттес;
3) -ңкы, ... ... ... ... ... жуысыңқы,
түсіңкі, бағыныңқы, жабысыңкы, көтеріңкі, кебіңкі, шығыңқы;
4) -нды (-нді) -ынды ... ... ... ... ... ... ... -кілікті (-гілікті): тыңғылықты, жергілікті,
тұрғылықты, қызғылықты;
6)-мпаз (-ымпаз) -імпаз: жасампаз, сұрампаз, кеңесімпаз, жүзімпаз,
жортымпаз;
7) -лан ... -дан ... -тан, ... ... ... ... ... бейнеттен, еттен, мастан, бұлттан, аяқтан, арлан,
еңбектен, қарулан.
Түбірге сіңіскен жұрнақтар: -ық, -ік, -қ, -қы, -кі,- ... -а, ... ... азарыңқы, арық, асық, ашық, анық, киік, сарсық, собық,
тарақ, тапсық, ... ... ... ... сойқы, соққы, қайыққы, қалтқы,
қатырғы, қуаңқы, таңқы, ұйытқы, шайқы, шалғы, ... ... ... тозыңқы,
ұрғы, бұрғы, қызамық, өзге, жүлде, жүлге, екпе, бопса, кексе т.б.
-ыр, -шоғыр, - айт, -құмайт, - ау, -еу; ... ... ... ... -на, -не: арна, кірне
-шілік; тіршілік
-шық, -шік: кіршік, талшық
-кер; құныкер
-іт; киіт
-у; ілу
-ым, -ім, -м; қайырым, мейірім, қарым
Сын есімнен –ы: ... -мыр; ... -ыл, -іл; ... ... ... ... ... келтіруге болады: -ын: жырын.
Мысалы, Ел ішінен жырын кеткен шіріген ... ... (А. ... ... ... жүр, қырсығың тиеді. (С. Мұқанов). Қапыда (қалдым)
Күшейткіш мәнді ... -ша, -ше, ... ... ... мысалы,
сен неге осынша жыладың? (С. Мұқанов)
Етістіктегі лексикалық мағынаны түрлендіретін жұрнақтар: -ғы, -гы:
сырғы, ізгі, ... ... ... ... тез ... (С. Жүнісов)
-ла, -ле: үрле, бүкте, тістеле, сүйреле, қарайла,
-ік: көнік, нәзік
-жы: уылжы, тамылжы
-іл: иіл. Мысалы, Жауға иілген ... қор ... (С. ... көніс, мысалы, Көніспеске шара жоқ. (С. Мұқанов)
-гес: мінгес. Мысалы, Асқармен атқа мінгесіп отыруға тура келді. (С.
Мұқанов)
Қазіргі ... ... ... мағыналы түбірлерге жалғанып ортақ етістің
грамматикалық мәнін беретін сөз ... ... ... ... ... ... ... етістіктер де бар. Мысалы, ад; адас; ал
жас, ег; ... жар; ... күр; ... ... ... ... Бұл ... кейбір сөздерде құрамындағы
компоненттері (-шы-лық, ... ... ... ... ... ... есебінде жұмсалса, кейбір сөздерде бөліне алмайтын бір
күрделі ... ... ... ... егіншілік, ... ... ... ... ... (-шілік) формасын іштей
жеке-жеке бөлуге болады. Ал ... ... ... ... ... ... -шылық формасын
бөлуге болмайды. -шылық жұрнағы арқылы мынандай сөздер жасалады: ... ... ... ... ... қиыншылық, таршылық, артықшылық, ... ... А.Н. ... ... ... бұл ... есімдерден зат
есімдер тудыруда өнімділігі( A.M. Щербак оның кене өзбек тілінде де ... Н.А. ... ... ... ол ... ... бірқатар сөзді
көрсеткен. Ә. Нұрмағамбетовтың пікірінше ... ... ... ... ... ... ... тілінен тікелей
ауысқан. Екінші, бірқатар сөздің ... ... ... ... ... бар ... ... тілінің стилъ жағынан
нормаланбауынан деп түсіндіруге болады. Мысалы: маманшылық, ... ... ... т. б. ... еңбектерде
келтірілгендей, -шылык, -шілік жұрнағын ... ... ... ... ... ... тілінде сіңіскен жұрнақтардың қатарында
қаралады. Яғни бұл жұрнақтарды өзара сіңісіп ... ... деп ... ... -нқы ... ... Бұл жұрнақ негізінен етістіктерге
жалғанып, олардың сол ... ... ... ... туынды сын есімдер жасайды. Мысалы, жатыңқы,
салбыраңқы, шыңыңқы, көтеріңкі, ... ... ... ... ... ... -нқы ... -ыңқы (-іңкі) жұрнақтарын бөліп
талдауға болмайды. Бұл ... ... ... ... -нқы ... -нқы (-
інкі) жұрнағы туралы А. Айғабылов есім сөздерден сын есім тудыратын жұрнақ
екенін айтады.
-нды (-інді), -ынды (-інді) жұрнағы. Ғалым А. ... -иды ... ... ... -ын және -ды ... ... құранды
жұрнақ деп түсіндіреді. Бұл жұрнақ негізінен сабақты ... ... бір ... ... білдіретін я заттық ұғымдардың атын
жасайды. Мысалы, ... ... ... ... ... ерітінді,
қорытынды. Сонымен қоса аталған жұрнақтар сын есім тудыру ... ... ... белгілі. Аталған жұрнақтар етістіктерге жалғанып, белгілі ... ... ... сындық ұғымның атауын білдіреді. Мысалы,
асыранды, құранды, ... ... ... ... ... ... ... т. б. Берілген мысалдарда -нды,-
ынды, -інді жұрнақтары бөлшектенбейді. Берілген жұрнақ туралы орыс ... ... ... ... словообразование в азербайджанском языке"
еңбегінде былай дейді: "Салыстырулар көрсеткендей, азербайжан, түрік, татар
тілдерінен басқа тілдердің көпшілігінде ... ... ... ... бұл жұрнақтың беретін мағыналары белгілі дәрежеде екендігі айқын.
Бұл жұрнақ түрікмен, қазақ, қырғыз, тува тілдерінде қолданылады. ... ... ... ... ... ... сын есімдік немесе
атрибуттық ерекшеліктері ... ... ал ... ... ... ... мағынаға ие болады.
-қылықты (-ғылықты), -кілікті (-гілікті) жұрнақтары. Бұл жұрнақ -кы,
-лық, -ты компоненттерінен құралған. Бұл қосымша кейбір салт және ... және ... ... білдіретін кейбір зат есімдерге ... ... ... ... ... сын есімдер жасайды. Мысалы,
жеткілікті, тұрғылықты, тыңғылықты. ... ... ... ... ... ... ... сіңіскен аффикс деп
түсіндіреміз.
-мпаз (-ымпаз), -імпаз жұрнағы. Берілген жұрнақ -ым және паз ... ... Бұл ... ... ... жағымпаз сияқты
сөздерге бөлшектеуге көнгенімен, жасампаз, сұрампаз тәрізді сөздерде жеке
-жеке бөлшектерге ... ... ... ... өзі
жалғанатын етістіктерден сол аталған іс-әрекетке ... ... ... ... білдіретін сын есімдер ... ... ... ... ... Келтірілген
мысалдардан -ымпаз, -імпаз жұрнақтарын бөлшектеуге келмейтінін ... ... ... именного словообразование в азербайджанском
языке" еңбегінде былай дейді: "Бұл ... ... ... -ымтыл
жұрнағының мағынасына ұқсас. Туынды -ымпаз жұрнағы басқа тілдерде де осы
мағынаны білдіреді. ... ... ... ... арқылы мынандай
сөздер жасалады: ағымпаз "беловатый" аг "белый", ачымпаз "горковатый", от
ачы "горкий", ... ... от сары ... ... от гырмызы "красный". Берілген сын есімдер (ағымпаз сөзінен
басқа) түрік ... де ... ... ... ... А. ... казақ тіліндегі сөз жасам
жүйелеріне байланысты материалдарға сүйене отырып, кейбір зат ... сын есім ... ... ... ... та сын ... көрсетеді.
-ңқыра, -нкіре, -ыңқыра (-іңкіре) жүрнағы. Бұл жұрнақ өзі жалғанған
етістік ... ... ... ... (істің) ... ... реңк ... ... ... барыңқыра,
көріңкіре, оқырыңқыра, түсініңкіре, барыңқыра, өсіңкіре ... ... ... ... жұрнақтарын бөлшектеуге болмайтынын
көреміз.
Өзара сіңіскен жұрнақтар деп аталатын тараушада сіңісу құбылысының
өсерінен ... ... әр ... ... ... сіңісіп кеткен -қы (-ғы, -кі, -гі), -ық, -ік, -а, -е, ... ... ... ... ... ... бар:
-қы (-ғы, -кі, -гі) жұрнағы. Бұл жұрнақ туралы тілші-ғалым Ғ. Қалиев
"Қазақ ... ... сөз ... атты ... былай деп жазады:
"Н.А. Баскаков Бұл ... ... көне ... ... жұрнағымен
байланыстырады, ал ол гьакъ/гек жұрнағымен тектес. М. Хабичев - ... ... ... алып ... ... ... ... түпкі
негізгі бір болғанымен, Бұлардың қазір ... ... ер ... ... зерттеушілер Бұл жұрнақты ... есім ... ... жатқызады. Тілімізде түбірге -қы, -кі, -ғы, ... ... ... сөздер: алғы, ауызғы, батқы, соққы, сойқы, қаққы,
қалтқы, қатырғы, таққы,ұйытқы, шайқы, ... ... ... тозыңқы, жұмысқы,
жонғы, жоралғы, ұңғы, ұрғы, торалғы, жоралғы, кедергі.
Алғы. Алдыңғы ретте. Жарқын мақсат жолында, Алғы ... ... Алғы сөзі - а) ... ... ... ... ішкі сырын
нақтылап ашатын тұжырымды қысқа түсінік; ә) жиылыс ашар ... ... ... Алғы шөп ... ... алдыңғы жағы .
Алғы сөзіндегі -ғы жұрнағы түбірге ... ... ... Бұл ... ... -ғы - жұрнақ деп бөлмейміз. Алғы ... ... Бұл ... -ал, яғни ... мағынасында жұмсалып тұр, бір нәрсені алу, ал алғы
деген сөздің мағынасы қазіргі тілімізде түбірмен бірге айтылады.
Жұмысқы. Іш мерез, ... ... ... ... (ұры ... Жұмысқы сөзі
қазіргі тілдік қолданыста түбір сөз ретінде жұмсалады.
-а, -е жұрнағы - көне қосымшаның бірі. Әуел баста есім ... ... ... ... ... ... ... тек
бұрынғы кезде жалғанған сөздердің аясында ғана қалып қойған. ... ... ... жи(ы)на, күй(і), с-е, от-а, ор(ы)н-а, ой(ы)н-а, өрт-е, тіл-е,
нық-а, тіс-е, сын-а, мін-е, үст-е, ... ... ... ... ... ата, ... деме, тіле, нықа (нықта, нығызда), түзе (түзу,
түзік) дегендердің ... есім ... ... ... ... ... ... байырғы етістіктердің
сипатына көшіп бара жатқаны ... ... -а, -е ... ... сөздердің бір тобы: жүлге, бопса, кежеге, кексе, көпене, топса.
Жүлде. Жарыста ... ... ... ... ... ... ... тағайындалды. Жүлде алды - топтан озып, бәйге алды. ... ... - ... Бұл тілімізде өлі түбір деп қаралады. Сондықтан
дақказіргі тілімізде мұндай ... ... мен ... ... тұтас
түбір сөз ретінде қолданылады.
Бопса. Қоқан-лоқы, байбалам, құр сес. Бопсадан қорыққан жоқ. ... ... ... ... Берілген сөздің түбірі тілімізде бопс
деп қолданылмайды. Бұл сөздің түбірі өлі ... ... ... ... ... мен қосымшаға ажыратылмай, тұтас сөз ... ... ... ... көне -а, -е жұрнағы түбірге
кірігіп кеткен. Бұл сөздер түбір мен ... ... бір ... қолданылады.
Түбірге сіңісіп кеткен жұрнақтардың бірі -ық, -ік, -қ жұрнағы. ... ... ... ... ... ... берілген жұрнақтың туынды сөздер
жасаудағы өнімі де мол, қызмет ... де аса кең ... ... ... ... қызметінің де әр тарапты екендігін кеңінен сөз етеді.
Өнімді жұрнақтардың бірі бола ... ... да кей ... түбірге
сіңісіп кетеді: арық, асық, ашық, анық, киік, сарсық, собық, тарақ, қаңсық.
Арық. Суландыру жүйесіндегі шағын су ... ... ... су ағып
жатыр.
1) еті қашқан, жүдеу. Арықты күтсең тойынар, Кәріні күтсең сойылар
(мақал);
2) майсыз, жасық. Бұзаудың еті өте арық ... ... ... нәрсіз. Шыде от арық, су семіз; (мақал)
4) ауыс. ... ... Ой ... дене ... (Жылқыайдаров) Арық айтын, семіз шық - кем айтып, ... ... атқа ... ауыр (мақал). Проф. Қ. Жұбанов қазақ тіліндегі арыма, арық
сөздердің төркіні ары ... ... ... ... ... ... көңілден, Атты ауырғанда көр, жігітті қорғығанда көр деген
мақалдардағы арымақ сөздерінің қолданылуы проф. Қ. Жұбановтың ... ... ... ... ... ... - ары. ... түркі
тілдерінде Бұл түбір өз алдына жеке ... ... ... жүдеу
- әлсіздену. Басқаша ары-шарлау. Туваша арар-жүдеу, арган (қазақша ... (С) ... Көне ... ... ... Ал осы ...
жұрнағын түбірге сіңісіп кеткен жұрнақ деп білеміз.
2.2. Жалғаулардың түбірге кірігуінің жайы
Тілімізде түбір қосымшалардың ... ... ... ... ... ... қосымшаларды қосымшаларды, сіңіскен жұрнақтар, сіңіскен
жалғаулар болып қарауға болады.
Тіліміздегі сөз ... ... ... ... көптік,
тәуелдік жалғауларын және формаларын кіргіземіз.
Көптік жалғауы. Басқа түркі тілдеріне қарағанда, ... ... ... кіріккен көптік жалғаулары сирек кездеседі. Сондықтан да ... ... ... тіл ... күні бүгінге дейін зерттеуден тыс қалып
келеді. Қазақ тілін өзге түркі тілдерінің деректерімен ... ... ... осы ... ... ... болған төмендегіше сөздерді
таптық:
1) Географиялық атаулар: Достар (

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 19 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Адвокат - қорғаушының алдын ала тергеуге қатысуы5 бет
Валюталық шоттарды ашу тәртібі30 бет
Жарнама шығындарын аналитикалық есептеуді ұйымдастыру3 бет
Орта мектептің физика курсында компьютерді пайдалану арқылы идеал газ күйінің теңдеуін және газ заңдарын оқыту28 бет
Қосылған құн салығы бойынша енгізіліп жатқан өзгертулер мен толықтырулар9 бет
Windows NT ОЖ клиент-серверлі құрылымы. Жады серверлері және торап сервері оқып үйрену17 бет
Көнеленген септік жалғаулары, олардың синтаксистік ерекшеліктері125 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия5 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия, аффиксоидтер және интерфикстер7 бет
Қазақ және орыс тілдеріндегі флексия. Аффиксоидтер және интерфикстер4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь