Ағаш саңырауқұлақтары

1. Кiрiспе

2. Ағаш саңырауқұлақтардың жалпы сипаттамасы

3. Ағаш саңырауқұлақтардың әр алуан түрлiлiгi. Пайдасы мен зияны

4. Ағаш саңырауқұлақтардың орман биогеоценозына тигiзетiн әсерi.
Ағашта (ксилемада) өсетiн саңырауқұлақтарды ксилотрофтар немесе ксилофилдер деп атайды. Ксилотрофтар екiге бөлiнедi: паразиттер және сапротрофтар. Паразиттер тiрi ағаштарды зақымдайды, ал сапротрофтар өлi ағаштарда тiршiлiк етедi. Ағаш қиратушы саңырауқұлақтарға ағаш саңырауқұлақтардың көптеген түрлерi, сонымен қатар, ағаштан жасалған құрылыстарды қирататын үй саңырауқұлақтары жатады.
Ағашты ыдырату – бұл күрделi процесс. Оның барысында көптеген организмдер қатысады. Ксилотроф саңырауқұлақтардың бiреулерi целлюлозаны ыдыратып қоңыр шiру процесiн тудырады, басқалары лигниндi ыдыратып ақ шiрудi туғызады. Лигниндi ыдырату – бұл ерекше процесс, саңырауқұлақтар бұл қосылысты ыдырататын жалғыз организмдер болып табылады.
Табиғи жағдайда ағаш ыдырауы бiрнеше сатыдан өтедi. Әлсiреген немесе зақымдалған ағаштарға паразиттi саңырауқұлақтар енедi, ағаш өлген жағдайда олар өлi органикалық заттармен қоректенетiн сапротрофтар қызметiн атқара бастайды. Өлi ағаштың шiрудiң бiрiншi сатысы қалталы және жетiлмеген саңырауқұлақтардың қатысуымен жүредi. Олар ең қолайлы заттарды қолданып, ағаштың орталығын зақымдап, жасуша қабығының механикалық қаттылығына әсер етпейдi. Олар субстратты активтi деструкторлармен – базидиальдi саңырауқұлақтармен қоныстануға дайындайды.
Ағаш ыдырауының екiншi сатысын көп жағдайда ағаш саңырауқұлақтары атқарады. Ағаштың ыдырауы саңырауқұлақтар, микроорганизмдер комплекстерiнiң (қалталы және жетiлмеген саңырауқұлақтар, бактериялар) және жәндiктердiң қатысуымен қоса өтедi. Микроорганизмдер мен жәндiктер ағаш саңырауқұлақтардың тiршiлiк әрекетiнен шыққан өнiмдерiнiң арқасында тiршiлiк етедi.
Ағаш саңырауқұлақтарда ферментативтi дамыған аппарат болады, мысалы, Роlyporus abietinus ағаш саңырауқұлағының бiр түрiнде әр түрлi 19 фермент табылған. Ағаш ыдырататын базидиальдi саңырауқұлақтардың активтiлiгi өте жоғары. Олар қолайлы зертханалық жағдайда ағашты 200-300 тәулiкте толығымен ыдыратады.
Соңғы, ағаш деструкциясының үшiншi сатысы ең ұзак, ол ондаған жылдарға созылып, төсемдiк сапротрофтардың қатысуымен өтедi. Осы уақыттың iшiнде өлi дiңдер, бұталар, түбiртектер қыналар мен мүктермен қапталып, өздерiнiң сыртқы көрiнiсiн ағаштың қиын шiритiн элементтердiң (әдетте,ағаш қабығы) есебiнен сақтайды.
Ормандарда ағаштың ыдырау жылдамдылығы қоршаған ортаның температурасы мен ылғалдығына, ағаштың пiшiнiне және олардың жазықтықта қалай орналасатынына байланысты. Жерге түскен дiңдер, қурап қалған ағаштарға қарағанда төрт рет есе тез ыдырайды. Осындай факторларға байланысты толық ағаштың ыдырау уақыты 5-тен 100-деген жылдарға дейiн созылады.
1. Бондарцев Апполинарий Семенович,
«Трутовые грибы Европейской части СССР и Кавказа».
Москва, «Издательство Академии Наук СССР», 1953.

2. Жуков Атео Михайлович, Миловидова Лариса Сергеевна,
«Грибы – друзья и враги леса»
Новосибирск, «Наука», 1980.

3. Любарский Леонид Вадимович и Васильева Л.Н.,
«Дереворазрушающие грибы Дальнего Востока»,
Новосибирск, «Наука», 1975.

4. Жизнь растений, 2 том, «Грибы».
        
        Жоспар:
1. Кiрiспе
2. Ағаш саңырауқұлақтардың жалпы сипаттамасы
3. Ағаш саңырауқұлақтардың әр алуан түрлiлiгi. Пайдасы мен зияны
4. Ағаш саңырауқұлақтардың орман биогеоценозына тигiзетiн ... ... ... ... ... ... деп атайды. Ксилотрофтар екiге бөлiнедi: ... ... ... тiрi ... ... ал сапротрофтар өлi
ағаштарда тiршiлiк етедi. Ағаш ... ... ... көптеген түрлерi, сонымен қатар, ағаштан жасалған
құрылыстарды қирататын үй саңырауқұлақтары жатады.
Ағашты ... – бұл ... ... Оның ... ... ... Ксилотроф саңырауқұлақтардың бiреулерi целлюлозаны
ыдыратып қоңыр шiру процесiн ... ... ... ... ... ... Лигниндi ыдырату – бұл ерекше процесс, саңырауқұлақтар бұл
қосылысты ыдырататын жалғыз организмдер ... ... ... ағаш ... ... ... өтедi. Әлсiреген немесе
зақымдалған ағаштарға паразиттi саңырауқұлақтар енедi, ағаш ... ... өлi ... ... қоректенетiн сапротрофтар қызметiн атқара
бастайды. Өлi ағаштың шiрудiң бiрiншi сатысы ... және ... ... ... Олар ең ... ... ... орталығын зақымдап, жасуша қабығының механикалық қаттылығына әсер
етпейдi. Олар ... ... ... – базидиальдi
саңырауқұлақтармен қоныстануға дайындайды.
Ағаш ыдырауының ... ... көп ... ағаш ... ... ... ... микроорганизмдер комплекстерiнiң
(қалталы және жетiлмеген саңырауқұлақтар, бактериялар) және ... қоса ... ... мен ... ... ... әрекетiнен шыққан өнiмдерiнiң арқасында
тiршiлiк етедi.
Ағаш ... ... ... ... ... мысалы,
Роlyporus abietinus ағаш саңырауқұлағының бiр түрiнде әр түрлi 19 ... Ағаш ... ... ... активтiлiгi өте
жоғары. Олар қолайлы зертханалық жағдайда ағашты 200-300 тәулiкте толығымен
ыдыратады.
Соңғы, ағаш ... ... ... ең ... ол ... жылдарға
созылып, төсемдiк сапротрофтардың қатысуымен өтедi. Осы уақыттың ... ... ... ... ... мен ... қапталып, өздерiнiң
сыртқы көрiнiсiн ағаштың қиын шiритiн элементтердiң (әдетте,ағаш қабығы)
есебiнен сақтайды.
Ормандарда ағаштың ыдырау жылдамдылығы қоршаған ... ... ... ... ... және ... жазықтықта қалай орналасатынына
байланысты. Жерге түскен ... ... ... ... ... төрт ... тез ыдырайды. Осындай факторларға байланысты ... ... ... 5-тен ... ... ... созылады.
Ағаш саңырауқұлақтардың жалпы сипаттамасы
Класс ... ... ... Холобазидиомицеттер (Holobasidiomycetidae)
Қат. тобы: Гименомицеттер (Hymenomycetalis)
Қатар: Афиллофоралылар (Aphyllophorales)
Топ: Агаш ... ... ... ... тiрi ағашта дамып, ағаштың өлiмiнен де ... ... ... Ағаш ... түсi әр алуан - қара, сұр,
сары, шұбар ... және т.б. ... Олар өлi ... ... ... ... Бұл саңырауқұлақтар топырақтың
құнарлылығын көтерiп, оны жаңа ... ... үшiн ... ... маңызы үлкен болғанымен, олар орман биогеоценоздарына
үлкен зиян келтiредi.
Сонымен қатар, бұл саңырауқұлақтар - өте ... ... Олар ... қыстан да, жаңбырдан да, ыстық пен суықтан да қорқпайды. Күндiз-түнi,
жазда мен қыста саңырауқұлақтардың мицелийi ... тiрi ... ... тоз, ... тұяқ тәрiздес түзiлулер пайда болғанда, ағаш ... ... ... ағаш ... ... өте көп.
Ағаш саңырауқұлақтардың метаболизмi мен қоректенуi субстратың қасиеттерiне
немесе иесiнiң физиологиялық қалпына байланысты болады. Саңырауқұлақтарға
қорек ретiндегi ... ... ... ... ... болады, әсiресе
бұл көмiрсулар қорегiнiң көзiне байланысты. Сондықтан да саңырауқұлақтардың
тiршiлiгiнде энзимдер немесе ферменттер үлкен рөл ... Олар әр ... ... ... ... жағдайға ауыстырады.
Ағашты ыдыратуда саңырауқұлақтармен бөлiнетiн экзоферменттердiң арнайы
маңызы бар. Ферментативтi ыдыраудың ... ... үшiн ... ... пен ... көзi ... табылады.
Ағаш саңырауқұлақтардың ең маңызды экзоферментiне целлюлоза жатады, өйткенi
ол ағаш саңырауқұлақтардың барлық клеткаларында болады.
Ферменттердiң ең ... ... ... ... ... ... ... гидролитикалық ферменттермен
қатар спецификалық ферменттер – ... ... Бұл ... ... тирозиназа, лакказа, пероксидаза ферменттерi таралған,
пероксидазаны феллинус ... ... өкiлi ... ағаш ... igniarius) өте көп боледi. Саңырауқұлақтық ... тек ... ... ... ... ... ағаштың жасушалық ... ... ... ... ... ... байланысты ағаш
шiру процесстері әр түрлi өтүi мүмкiн. Саңырауқұлақтардың ... ... ... да ... ... ... таралады. Гифалар
ағаштың жасушаларына қабықты әр жерден ерiтiп, ене ... ... ... ... екi ... ... ... және
деструктивтi. Кейбiр ағашты қирататын саңырауқұлақтарда ( ... ... ... ... ағаш ... шiру ... ... түрiн ажыратады. Коррозионды шiру процесi кезiнде
ағаштың жасушалары ... емес ... ... ... саңырауқұлақтар целлюлозаны да, лигниндi де ... ... ... мөлшерi азаяды, ал целлюлозаның ... ... ... ... ағаш ... ... жiпшелi, жылдық
сақиналарға бөлiнiп, тозаңға айналады. Ақ коррозионды шiрудi жалпақ ... ... ... ... ... инонотус (Inonotus)
және феллинус (Phellinus) туыстарының өкiлдерi тудырады. ... ... ... ағаш ... ... ... Деструктивтi шiру
кезiнде целлюлозоыдыратушы саңырауқұлақтар ... ... ... ... көбейедi, ал целлюлозаның құрамы азаяды. Деструктивтi шiру
реңге байланысты ... ... ... ... ... ... ақ үй ағаш
саңырауқұлағы (Coriotus vaporarius), иiстi ағаш ... ... және т.б. ... Саңырауқұлақтардың миллиондаған жiңiшке
жiпшелерi – гифалар, лигниннен, целлюлоза мен ... ... ... қатты қабығын ферменттер арқылы ыдыратып, ондағы болатын
қанттарды, крахмалды, ақуыздық заттарды, минералдық тұздарды сорады.
Ағаш ... ... ... ... ретiндегi
минералдық қоректенуi субстраттың ерекшелiгiне байланысты. Өсетiн ағаштың
дiңi күлге кедей, құрғак массасында тек 1% ... ... ... ... ... ... ... элементтерiне сұраныстары
төмен.
Органикалық қосылыстардың құрамындағы азот (нитраттар мен ... ... ... ең маңыздысы бола отырып, минералдық қоректенуге
қарағанда саңырауқұлақтар үшiн ... ... Ағаш ... ... ... ... ... саңырауқұлақтардың өсуi мен интенсивтiлiк әрекетi
жоғары болады.
Саңырауқұлақтар гетеротрофты ... ... ... тек ... алу) ... барысында алады, көмiрқышқыл газды мен суды ... ... ... тыныс алу тән.
Кейбiр ағаш қиратушы саңырауқұлақтар дiңнiң түсiн өзгертетiн пигменттердi
бөледi. Осылай тамыр ... ... ... ... ... ... ... саңырауқұлақтардың мицелийi субстраттың iшiнде, ал ... ... да ... ... Осының салдарынан споралар ауамен жақсы таралады.
Саңырауқұлақтардың тiрi мицелийдiң құрамына 90%-ға ... су ... ... ... ... ... жүредi. Ағаш
саңырауқұлақтарына көбiнесе булава тәрiздес базидиялар тән. Базидиоспоралар
жемiс денелердiң гимениальдi ... ... ... ... ... ... ұрықсыз элементтер дамиды: ... ... ... ... ... ... өнiп, бiрiншiлiк
мицелийдi құрайды. Ол гаплоидты бiрядролық гифалардан тұрады. Қысқа уақытта
даму мен өсудiң ... екi ... ... ... екiншiлiк
екiядролық мицелийдi түзейдi. Ол ағаштың iшiнде дамып, оны зақымдайды.
Содан ... онда ... ... ... ... Ағаш саңырауқұлақтардың
вегетативтi мицелийi олардың субстратта ... және ... ... ... ... жұқа ( ... 2-5 мкм),
түссiз немесе кейде қоңыр түстi болады, әрқашан да көлденең ... ... ... ағаш ... жемiс
денелерi көпжылдық. Олардың анатомиялық құрылысы өте қарапайым – олар
толығымен ... ... ... ... үш ... ... және байланысқан түрiн ... ... ... ... жемiс денелерiн келесi негiзгi топтарға бөледi: жазылған
(распростертые), ... ... және ... мен аяқшаға
дифференцияланған, Бiрақ олардың арасында аралық түрлер де кездеседi, ... ... ... ... арасында жемiстi денелердiң бiрнеше түрiн
кездестiруге болады. Жазылған жемiстi ... түрi ... ... ... ... Олар ... ... субстрат жазықтығының
бетiн қайталайды. Осындай жемiс дененiң ұшы бекiнген немесе керiсiнше болуы
мүмкiн. Кейбiр жағдайда жемiс дене субстратпен ... ... ... кепкен жағдайда оның ұштары көтерiлiп, бүктеледi. Отырғыш жемiс денелер
тұяқ тәрiздес болады, ... ... тiл ... ... Олар бүйiрiмен
немесе шетiмен бекiнедi, Кейбiр ағаш саңырауқұлақтарда бүйiрiмен ... ... ... ... Мысалы, Швейнитц ағаш саңырауқұлағы
(Phaeolus schweinitzii) ағаш дiңiнiң ... және ... ... ... ... ... субстратта отырғыш жемiс денелердi түзейдi.
Типикалық отырғыш жемiс денелердi ... ... ... ... ағаш ... (Fomes fomentarius) т.б. түзейдi.
Саңырауқұлақтардың пiшiнiне келсек, кейбiр тиромицес (Tyromyces)
туысының жемiс ... ... не бары 0,5-1 см, ал ... ... ... (Fomes ... және ... ағаш саңырауқұлақтың
(Ganoderma applanatum) ... 1 м-ге және ... 10 ... ... ... ... денелер кейде субстратқа (шөмшек ... ... ... 1-1,5 м-ге ... жайылады. Бiрақ бұл өте сирек кездеседi, әдетте
ағаш саңырауқұлақтардың жемiс денелерiнiң диаметрi 5-25 см. ... ... ... және ... ... мен ... байланысты болады.
Ағаш саңырауқұлақтардың жемiс денелерi еттi, терiлi, ... ... ... ... ... т.б. ... ... Кейбiр жағдайда оларда
екiқабатты ұлпа болады, оның жоғарғы қабаты бұдыр, губка тәрiздес ұлпадан,
ал төменгi ... ... ... ... денелердiң бетi тығыз, кейде жылтыр
немесе керiсiнше болуы мүмкiн, ... ... ... терiмен қапталуы
мүмкiн, кейбiр жағдайда кутикуласыз болады. Бiрақ мұндай жазыктық кедiр-
бұдыр, ... ... ... ... т.б. ... Жасы ... ... бетi өзгередi.
Ағаш саңырауқұлақтардың түсi әр алуан болып келедi, кесiлген кесiндiге
қарағанда ... ... және ... ... түсi әр ... ағаш саңырауқұлақтар ала қызыл, қызғылт, сары болады, бiрақ ... түсi ақ, ... ... ... түсi ... ... ( ақ, ... қараңғы (қоңыр, қара) немесе әр түрлi шұбар түстi ... ... ... ... бетi ақ, қара, түрлi ... ... ... ... ала ... ... ... дене кiр түстi болады, әр ... сары ... ... ... ... ... ... түстердiң
өзгеруi гименофорға да тән, ол алғаш кезде ақ ... ... ... ... ... ... сарғыш түстер гименофор кепкен жағдайда кiр-сұр немесе
қара түстерге боялады.
Ағаш саңырауқұлақтардың гименофорының пiшiнi әдетте түтiкше, яғни ... ... ... ... ... Олардың кесiндiсiнде жыл
сайын өсетiн қабаттардың санына байланысты жемiс дененiң ... ... ... ... ... және ... ... байланысты бiр жазда
бiрнеше түтiкшелер пайда болуы мүмкiн.
Ресейдiң Европалық бөлiгiнде ормандарда ағаш саңырауқұлақтардың ... ... ... ... ... ... ... байланысты, оның басты
бiреуi бұл субстрат, яғни қолайлы жағдайдағы ағаш түрiнiң бар ... ... ағаш ... ... ... қабiлетiмен
ерекшеленедi, тар немесе кең ... ... ... сирек кездеседi.
Мысалы, жалған көк теректi ағаш саңырауқұлағы (Phellinus tremulae) тек қана
көк ... ... ал ... ағаш ... (Pigmarius) көптеген
жапырақты ағаштарда өседi, бiрақ олардың әрқайсысында сол ... ... ... ... өседi. Қисық түтiкшелi ағаш саңырауқұлағы
(Inonotus obliquus) немесе оның кең ... аты ... тек қана ... Inonotus rheades ағаш ... ... көк ... ... ағаш саңырауқұлақтардың түрлерi тек қана тiрi ... ... олар тiрi ... өмiр ... шығарған витаминдердi қажет етедi.
Ағаштар ағаш саңырауқұлақтарымен аяздан пайда болған жарылулар, ... ... ... ... зақымданады. Сондықтан да бұталарды
сындыруға, ағаштарға пышақ немесе балташықтар ... ... ... ... ... ... ағаштың ұлпаларында өсiп-өнiп оның шiруiн
тудырады.
Ағашта ауру пайда болғаннан бiрнеше жыл өткенде онда ... ... ... ... ... алғашқысы зақымданған жерде пайда болып, оны ... ... және ... ... ... болады. Iшiнен шiрiген ағаш
еңкеюi мүмкiн, сонда саңырауқұлақтың жаңа гимениальдi қабаты осы ... ... ... ... дамиды. Егер ағаштың дiнi құласа ... өсуi ... ол ... ... қапталады. Сонда бұл жағдайда
жаңа жемiс дене ескiге қарағанда перпендикулярлы болып ... ... ... ... ... оның ... ... тұрған, құлаған әлде
кесiлген ағашта пайда болғанын бiлуге болады.
Ағаш саңырауқұлақтардың әр алуан түрлiлiгi
Пайдасы мен зияны
Қылқан жапырақты және ... ... ... сары ... ... бiраздаң соң қара-қоңыр түске боялған ағаш ... ... Жыл ... ... жаңа гименофор әдетте жоғарыда ... ... ал ... ... қызыл жиектер пайда болады. Бұл
жиектелген немесе қызыл-жиектелген ағаш ... ... Бұл өте ... ... – өте үлкен зиянкес. Оны көбiнесе
қылқан жапырақты және жапырақты ... ... ... ... ... және ... құлатқан ағаштарда кездестiрсе де, олар ... ... тiрi және ... ағаштарды да зақымдайды. Сағыз
қарағай, самырсын, қайың, шырша, көк ... ... ... ... ... сияқты ағаштардың түрлерiн зақымдайды. Ол аралас
деструктивтi оңай кiшкентай бөлшектерге ... ... ... қоңыр
дiңнiң шiруiн тудырады.
Саңырауқұлақтың мицелийi кепкен ағаштың дiңiнде көп уақытқа дейiн
сақталынады, ... ... ... ... және үй ... ылғалдылықта ағашты қайтадан тiрiлтiп, шiрiте алады.
Кәрі емен, бот тал, ... жөке ... ... ... – бұл ... ... ... iстеген iс-әрекетi. Бұл
саңырауқұлақтың жемiс ... ... ... ... ... олар қызғылт
сары немесе сұр-сары түстерге ... ... да оны ... ... деп атап кеткен. Басқа ағаш саңырауқұлақтарға қарағанда бұл
саңырауқұлақтың жемiс денелерi бiржылдық. ... жас ... ... иiсi өте ... Кәрі ... өскен жемiс денелердiн жалпы массасы
10 килограммға дейiн жетедi. Осы ... ... ағаш ... ... ... оның ... қаттылығы төмендейдi,
егер оны қолмен ұстаса ол шаң-тозаңға ... Бұл ... ... ... ... жел соққан жағдайда олар жерге құлайды.
Сонымен қатар сұр-сары ағаш саңырауқұлағы бақтарда және саябақтарда өсетiн
шие ағаштарын, грек ... ... ... ... ... жарамды
талшын ағаштарын, ақ акацияны, байтеректi, ... ... ... эвкалипт ағаштарын зақымдайды. Бұл ... жас ... ... ... ... да ... жарамды. Оны кәдiмгi жеуге жарамды
саңырауқұлақтар сияқты пiсiрiп, ... ... ... ... ... ... ... мекендейдi. Жәндiктер оларды жаздың
аяғына дейiн ыдыратады. Бiрақ саңырауқұлақтар ... ... ... үлгередi. Ендi олар ағаштың зақымдалған жерiнде өзiнiң
қирату жұмыстарын жалғастырады.
Қарағай немесе ... ... көп ... және ... ... ... Егер желмен көмкерiлген ағаштарға қараса онда тамырдың
орталық ... ... ... ... шiруді көруге болады. Шiрiген
бөлiк ақшыл көк түстi ағашпен жиектелген. Бұл ... ... ... annosa) ... ... Осы ... ... көпжылдық, бiрақ олар ерекше пiшiндi болады. Олар үлкен тамырларда
жайылып, сарғыш-қоңыр қабықты түзейдi. Жас ... ақ ... ... сайын ол сары түске боялады. Мұндай ... ... ... әзер ... Олар ... ... және ... да
омыртқалы жануарлардың көмегiмен таралады. Тамыр ... сау және ... ... ... саңырауқұлақтың ұрық тұқымы таралады.
Бұл саңырауқұлақ әсiресе таза қарағай, шырша және ... ... ... Бiрақ, ол басқа да ... ... ... ... ... қатар кейбiр жапырақты ағаштарды: емен, ... ... ... ... ... да ... губкасы (Phellinus pini) ең көп таралған түрлердiң бiрi болып
табылады. Оның түсi қоңыр немесе ... оның ... ... ... ... ... ... Жаңадан өскен бөлiктер әрқашан да сары
түстi болады, ал ескiрген бөлiктер қыналармен қапталған.
Олар ... ... ... ... ... ... бөлiгiн
зақымдайды. Қарағай губкасы 40-50 жастағы ағаштарды жұғады. Орталық шiру
бiртiндеп бұталардан шығып дiңнiң ... ... онда ... ... ... Ауру ұзақ уақытқа дейiн созылады. Бұл саңырауқұлақтың 50-жылдық
жемiс денелерi табылған. Қарағай губкасы ... ... ... ... ... ... үлкен бөлiгiн құртады. Қарағай губкасына ұқсас
сағыз қарағай губкасы жапырақты ағаштар мен самырсын ағаштарына үлкен шығын
келтiредi. Қарағай мен ... ... ... көпжылдық жемiс денелерi
көлденең-цилиндрлi пiшiндi болады.
Сағыз қарағай губканың жемiс ... ... 3 ... ... ... көлденең кескендегi енi 70 ... ... ... ... бойы ... Еуропада «агарик» саңырауқұлағы «өмiр эликсирi»
ретiнде саналды. Қазiргi кезде де оны ... кең ... ... ... құрғақ қалпында 70%-ға дейiн шайырлы заттар бар ... ... ... ... ... осы ... ... ағзалардың ешқайсысында табылмаған. Бұл шайырлы заттардың iш өткiзгiш
қасиетi бар. Дәрiлiк губка тек самырсын және сағыз ... ... ... Ол ... аралар салатын, күмiсті-ақ немесе ... ... ... ... ... ... бетi ... кейде бүршiк
тәрiздес, қоңыр концентрикалық зоналарымен болады. Түтiкшелерiнiң ұзындығы
1 см-ге дейiн жетедi, поралары ұсақ ... ... ... ... Бұл
ағаш саңырауқұлағы 75 жасқа дейiн өмiр сүрiп, оның салмағы көп жағдайда ... ... ... Оның дәрiлiк қасиеттерi туралы ежелгi Греция мен
Римнiң кезеңдерiнен берi белгiлi болған. Саңырауқұлақтың ұлпасынан жасалған
тұндырманы осы ...... дәрi ... ... Қазiргi
кезде сағыз қарағай ...... және ... тоқтататын
препараттар алынады.
Якутияда революцияға дейiн ... ... ағаш ... жемiс
денелерiн сабынның орнына қолданды. Бұл саңырауқұлақты сыра жасағанда да
қолданған деген мәлiметтер бар.
Медицинада ... кең ... ... Чага бұл - ... дiңiнде жиi
пайда болатын, пiшiнсiз кедiр-бұдыр бұлтық, олардың диаметрi 5-40 см,
массасы 3-5 кг. ... бетi ... ... ... ... ... таяз
жарылулармен, өте қатты болады. Чаганың iшкi ... ... ... ... ... жолақтармен болады, иiсі болмайды, дәмi ащы. Бұл
саңырауқұлақта ғалымдар агарициндi, қымыздық, ароматикалық ... ... ... ... да ... ... Бұдан басқа чага
калийге, натрийге, әсiресе марганец ... бай. ... ... ... бұл – ағаш ... ... ... түтiкшелi ағаш
саңырауқұлағымен (Inonotus obliquus) зақымдалуы ... ... ... ауа ... ... тек қана ... ... жерлерiне түскен
жағдайда ғана өсiп-өне бастайды. Саңырауқұлақ қайыңда, басқа ағаштарда
жалған ағаш саңырауқұлағы ... ақ ... ... ... Сондықтан да
көп уақыттан берi чага бұл - жалған ... ... ... ... ... Ал ... түтiкшелi саңырауқұлақтардың жемiс денелерi
көп жағдайда байқалынбай қалады. Олар ... ... ... ... бұл жерлерде ағаш қабығы түсiп қалады) және олардың ... ... 3-4 ... енi 30-50 ... дейiн жетедi. Қолайлы жағдайлар
болған кезiнде чага 10-15 жыл өседi.
Чага көбiнесе кәрi ағаштарды зақымдайды. Бұл ... ... ... ... мен ... қайыңдар болады. Оны бiрақта қанды ... ... де, ... ... ... да ... басқа ағаштарда да
кездестiруге болады. Ағаш өлген ... оның ... ... енi ... ... 2 ... ... үрленген шелпектердi көруге болады.
Дәрiлiк қасиеттер тек қана қайыңда өсетiн чагада ғана болады. Медициналық
мақсаттарға тiрi ... ... ... ... жинайды. Оларда 12%-ға
дейiн күл болады, күлдiң ... ... ... ... ... натрий, калий, цинк, марганец, мыс оксидтерi кiредi. Сонымен қатар,
чаганың iшiне қышқылдар ... ... ... ... ... және
т.б.), бос фенолдар, полисахаридтер, птериндер, лигнин, ... ... ... ... препаратын жасайды. Оны хроникалық гастриттер,
асқазан жарасын емдеуге қолданады. Бұдан басқа оны әр ... ... ... ... ... ... емдеуде қолданады. Сонымен қатар
чагадан жасалған препараттармен пародонтоз, ... және ... да ... емдейдi.
Гартига ағаш саңырауқұлағының ... ... ... денелерi
көпжылдық, ағашты, басында толпақ тәрiздес, сосын қалпақша толпақ тәрiздес
пiшiнi 5-15 см, ... 4 ... ... ... ... бетi алғашқыда сарғыш-
қоңыр, сосын қара-сұрға немесе қара түске боялады, концентрикалық жолақтар
болады. Ұлпасы өте ... ... Түсi ... немесе қоңыр-сарғыш
түстi, кейбiр кезде жiбектей жылтырлайды. Түтiкшелерiнiң ұзындығы 3 см, ... ... ... ... ... ... бұрышты, 1 мм-де 4-6-
дан болады. Споралар түссiз, дөңгелек, диаметрi 7-8 мкм. ... жуан ... ... оның ... ... мөлшерi дiңнiң
жуандығына байланысты. Гартига ағаш саңырауқұлағы май қарағайдың дiңiнде
орталық, ақ ... ... ... ... ... ... ағаш дiңi қызарып, жұмсарып, ағаш қабығының астында
саңырауқұлақтың ... ... ... ... ... ... ... Содан кейiн ағаш жұмсақ, талшықты болып қалады. Шiру көбiнесе
дiңнiң орталық бөлiгiнде ... ... ... ... тамырына дейiн
барады. Кейбiр жағдайда шiру дiңдi төменнен жоғарыға қарай 8 метрге дейiн
тесiп өтедi. Шiрудiң ең ... ... ... ... дiң ... ... сонда 4-6 метрлiк түбiр қалады.
Ағаш ыдыратушы саңырауқұлақтар ... Қиыр ... ... үлкен зиян
тигiзедi. Діңдер мен тамырлар шiруiнiң көптеп ... ... ... мен
желмен жаппай құлаган ... ... ... ... ... ағаш
ыдыратушы саңырауқұлақтар үлкен территорияларда ормандардың өнiмдiлiгiн
төмендетедi.
Бал қарағай (бал қарағай-кең жапырақты) ... ... бал ... ормандарының өсiп жатқан қылқан жапырақты
ағаштардың басты ағаш ... ... ... мен тамыр
губкалары, Швейнитц, Гартига, сұр-сары, солтүстiк ағаш саңырауқұлақтары,
жапырақты губкалар жатады. Өлi ... ... ... көбiнесе
нағыз, жалпақ, қара-поралы және т.б. саңырауқұлақтар жатады.
Шыршалы ормандар
Өсiп жатқан қылқан ... ... шiру ... ... ... мен ... ... Швейнитц пен Гартига ағаш
саңырауқұлақтары, қызғылт ағаш ... т.б. ... ... ... ... және қара-күңгiрт терiлi губкалар,
жиектелген, қызғылт т.б. саңырауқұлақтар жатады.
Қайың ормандары
Батыс ... ... ... ... нағыз, жалпақ ағаш
саңырауқұлақтармен зақымданады. Жалған ағаш саңырауқұлағы ... ал ... ... ... периферикалық шiрудi барлық қайың ормандарда
тудырады.
Жапырақты ормандар
Саңырауқұлақтарға көбiне-көп зақымданады. Шiрудi ...... ... ... ... ... ағаш саңырауқұлақтары. Өлi
ағаштарды жаппай ыдыратушыларға – жиектелген ағаш ... ... ... ағаш ... т.б. ... ормандары
Қарағай губкасы, Гартига, Швейнитц, ... ағаш ... ... Өлi ағаштарды емен, терiлi губкалар және ... ... ... ... ... Литшауэр, емен ағаш саңырауқұлақтары
кездеседi.
Көк теректi ормандар
Көк теректi ормандарда ... ... ... ағаш ... ... саңырауқұлақтардың көбiсi жеуге жарамды, сондықтан олар пайдалы тағам
өнiмi болып саналады.
Медицинада қолданудан басқа кейбiр ағаш саңырауқұлақтардың ... ... ... закымдалған ағаш дiңi декоративтік мақсаттарда қолданылады.
Дамудың бастапқы сатыларында ағаш саңырауқұлақтары дiңге өр ... ... ... ... ... ... ... тамыр губкасы
шiрудiң бiрiншi сатысында ағашты күңгiрт түске ... ... ... ... муар ... пайда болады, оларды «рамаже» дейдi. Мысалы,
Кахетия мен ... ... ... әр ... суреттерге боялған, оны көптеген
ағаш бұйымдарын, құрылыста, безендiруде, әшекейленуде ... ... ... муар ... бар шетен ағашы да бағаланады. ... ... ... ... ағаш ... (Fomes ... ... зақымдалган ағаш дiңдерi сылаудан кейiн өте әдемi
көрiнедi. Кавказдың сирень ағашының саңырауқұлақпен ... дiңi ... ақ ... ... ... онда ала-күңгiрт түстi әшекейлер пайда
болады. Оның иiсi өте жағымды. Англияда мрамор суретi бар ағаштарды ... деп ... оны ... ... ... қолданады.
Ағаш саңырауқұлақтардың орман биогеоценозына тигiзетiн әсерi
Ағаш саңырауқұлақтардың басты қызметi бұл «орман санитарлары» ретiнде, олар
өсiп келе жатқан ... ... ... ағаштардан, шөмшектен тазалайды.
Ал экплуатациялық ормандарды түбiртектерден, кесiлген ... ... өлi ... ... ... ағаш саңырауөқлақтары
оның минерализация процесiн тездетiп, топырақ түзiлуде үлкен рөл атқарады.
Орман ... ... ... өсiп келе жатқан ағаштардың
аурулары бүкiл жер ... ... Бұл ... ... шаруашылығына
үлкен зиян келтiредi. Синадский Ю.В. бойынша АҚШ-дағы жыл сайын ... ... ... 16,9 млн м³ ... ... ... 49,8 млн ... ағаштар өспей қалады. Швецияда тамыр губкасы жыл сайын 150млн крон
мөлшерiнде шығын ... ... ... ... жыл сайын қызыл
шiру салдарынан 10 млн марка шығынға ұшырайды.
Дауыл желдердiң салдарынан ауру ... ... өлуi ... ... ... ... Мысалы, Швецияда 1969 жылы желдiң салдарынан 23 млн
м³ ... ... ... келтiретiн зияны туралы көп жерлерде кездестiруге
болады. ... бұл екi ... ... ... ... ... бұл – ... заттардың биологиялық ... бiр ... ... бұл ... басты рөл атқарады. Егер ағаштар шiрiмесе
онда бiрнеше жүз ... жер өлi ... ... болар. Бұл өлi дiңдер
басқа ағаштар мен шөптердiң өсуiне кедергi келтiрер едi. Адамдар ағашты
ыдырату үшiн, ... ... салу үшiн көп ... пен ... экологиялық мәселелер туындайды (Байкал мен Ладогадағы
экологиялық мәселелер). Ал ... бұны ... ... ... ... етiп ... ... соның iшiнде саңырауқұлақтар бiрiгiп, экологиялық
жуйенiң функцияларын атқарады. Бұл жерде гомеостатикалық ... ... ... ... орман қауымдастықтарды қиратып, оны басқа
қауымдастықпен ... ... ... ... ... ... ... даму мен өсуде қалып қалған ағаштар зақымдалады.
Сонымен қатар, ... ... ... ... кәрi ... ... шалдығады. Гомеостаздың iшiне саңырауқұлақтық фактор енедi. Олар
кәрi ағаштардың орнына жаңа өсiп келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... орман қауымдастықтарда жағымды мен жағымсыз рөлi
арасында нақты шекара өткiзуге болмайды. Бiрақ-та адам ... ... ... ... ... ... ағаш ... әдебиеттер тiзiмi:
1. Бондарцев Апполинарий Семенович,
«Трутовые грибы Европейской части СССР и Кавказа».
Москва, ... ... Наук ... ... ... Атео Михайлович, Миловидова Лариса Сергеевна,
«Грибы – друзья и враги ... ... ... ... ... Вадимович и Васильева Л.Н.,
«Дереворазрушающие грибы Дальнего Востока»,
Новосибирск, «Наука», 1975.
4. Жизнь растений, 2 том, «Грибы».
5. http://www.begin.ru/
6. E-mail: zerde@nm.ru және т.б.

Пән: Биология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Өсімдіктердің өзара қатынас түрлері . Ареалдар туралы түсінік5 бет
Көрсеткіштік функция, оның қасиеттері және графигі4 бет
Оңтүстік-Шығыс Азия7 бет
Рекреация ұғымы сұрақ-жауап түрінде196 бет
Тұрмыстық қатты қалдықтарды (ТҚҚ)21 бет
Шығыс Қазақстан орман шаруашылығының жағдайы және дамуы48 бет
Қазақстан флорасының (соның ішінде дәрілік шөптер) және фаунасының жағдайына қоршаған ортының әсері10 бет
Қазақстанның қорықтары5 бет
Қоршаған ортаның қалыптасуы, экологиялық мәселелері және оны шешу жолдары4 бет
Қос жарнақтылар класы20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь