ҚР - да нарықтық экономиканың қалыптасуы

МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .2

І . Нарықтық экономиканың теориялық негіздері
1.1. Нарықтың мәні, құрылымы және дамуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .6

ІІ ҚР . да нарықтық экономиканың қалыптасуы
2.1. Нарықтың түрлері мен қызметтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .14
2.2. Қазақстан Республикасындағы нарықтың қызмет істеу
механизімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21

ІІІ ҚР . ның еңбек нарығы . нарықтық экономиканың элементі
3.1. Еңбек ресурстары және нарық жағдайындағы жұмысбастылық ... ... ... ... ... ... ..27
3.2. Жұмыс күші нарығының инфрақұрылымы және оның болашағы ... ... ... ... ..30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 33

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 35
КІРІСПЕ

Қоғамдық өндіріс процесінде қоғамдық өнімнің нақтылы қозғалысы сан мыңдаған шаруашылық байланыстары арқылы жүреді. Олар кәсіпорындар-дың, салалардың, аймақтық кешендердің ( территориялық кешендердің), ха-лық шаруашылығының экономикалық қан тамыры іспетті, осы байланыстар арқылы өндірістің «қан айналымы» жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің осы қозғалысында нарық маңызды қызмет атқарады. Әрине, оның өміршең-дігі өндірістің табиғатына, экономикалық, әлеуметтік жағдайына байланыс-ты, дегенмен нарықтардың біраз дербестілігі бар, сондықтан да болар ұдайы өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді.
Жалпы нарық мәселесі төңірегінде осы күнге дейін теориялық айтыстар толастамай келеді. Экономикалық әдебиеттр мен зерттеулерде «нарық» деген терминнің мәні осы күнге дейін ашыла қойған жоқ. Көпшілігі нарықтық қатынасты стихиялық күштер үстемдік ететін ұйымдастырылмаған, у-шуы көп кәдімгі базармен теңесе, ал енді біразы нарықты экономиканы барлық ауруынан тез жазатын керемет «дәрі» деп те, немесе осы салада орын алып отырған олқылықтармен қайшылықтарды тез реттейтін керемет «күш» деп те дәріптеуде.
Саяси экономикалық мағынада нарықты айырбас қатынасын білдіретін экономикалық категория деп қарайды. Ол экономикалық қатынастар жүйе-сінде ұдайы өндіріс процесінің маңызды сатысы, айырбасты сипаттайды. Сонымен, нарық туралы өндірістің құрамды компоненті, тауарлы өндіріс пен айналыстың заңдарына сүйенетін айналыс процесі. Нарық – тауар мен ақша айналысы қатынастарының жиынтығы.
Экономикалық дамудың объективті жағдайы нарықты және оның категорияларын (баға, бәсеке, ұсыныс, және т.б.) өмірге әкелді. Көп уақыт бойы біздің еліміздегі басқарудың әкімшілдік-әміршілдік әдісі үстем етуі нарықтың дамуына тежеу салды. Соңғы жылдары басқарудың экономикалық әдісіне көшу нарықтық айырбасқа кең жол ашып отыр. Экономикалық өмірде шаруашылық қызметін ұйымдастырудың бұл әдісі «батыстық модельдерді» қайталау емес. Бұрынғы сациолистік елдердегі нарықтық қатынастардың ұлғюы щаруашылық механизмін қайта құру барысындағы эаңды көрініс. Мысалы, Венгрияда 1988 жылдың өзінде экономикалық реформа барысында өндіріс құрал-жабдықтарына көтерме сауданы енгізу арқылы нарықтың тепе-теңдігі қалыптастырылды. Әрбір өндіріс әдісіндегі нарық меншікке байла-нысты өндіріс қатынастарының бүкіл жүйесінде әрекет етеді. Біздің қоғамымызда да нарық өндірістің тиімділігі мен халықтың әлеуметтік тұрмыс дәрежесін жақсарту бағытында қызмет істей бастады.
Нарық – бұл нәтиже мен еңбек шығындары аралығындағы байланыстар- ды (арақатынастарын) обьективті көрсететін, демек, өндірістің ағымдағы мөлшеріне сай тұтынуды сипаттайтын өндіріс өнімдерін айырбастау актісінің жиынтығы. Экономикалық қатынастар қалыптасқан қоғамда нарық қоғамдық өндірісті біртұтас процесс ретінде ұйымдастырады. Тек нарық көмегімен ға- на қоғамдық өндіріс экономикалық жүйеге (немесе экономикаға) айналады. Осылайша нарық өз шешімін тауып, қоғамдық тұтынуды қамтамасыз етуге қажетті мөлшердегі өндіріс құрал-жабдықтары мен жұмысшы күші халық шаруашылығы салалары арасында өзара пропорционалды түрде бөлінеді.
Нарық, айырбас, айналыс – бұл категориялар өзара тығыз байланысты және тұрмыстық деңгейде жиі теңестіріледі. Сонымен қатар олар қатаң себеп-салдарлы жүйеленген және тауарлы қатынастардың дамуындағы әр түрлі тарихи сатыны білдіреді.
Қоғамдық еңбек бөлінісінің болуы қызмет пен еңбек өнімдерінің айырбас қажеттілігінің пайда болуына әкеп соғады. Бұл айырбас барлық экономика- лық дәуірге тән экономикалық категория екендігін білдіреді.
Нарық қоғамдық еңбек бөлінісімен келісілген және шаруашылық субъектілерімен шеттелген тауарлы өндіріс дамуының табиғи-тарихи процесі нәтижесі.
Алғашқыда нарық деп адамдар тауар мен қызметтерді айырбастайтын орынды атаған. Олар қалалық алаңдар болған: Лондон "чревосы", Париж "чревосы" және т.б.
Тауар өндірісінің дамуы мен қатар нарық та дамиды және күрделене түсе- ді және оны экономистердің талдауы да тереңдетті және күрделене түсті.
Нарық көпжақты, оны әр түрлі жағынан зерттеуге болады. Сондықтан да экономикалық әдебиеттерде оның көптеген анықтамалары бар.
Сатып алу және сату көзқарасы бойынша нарық сұраныс пен ұсыныстың, өндіруші мен тұтынушының өзара әрекетінің сферасы ретінде қарастырыла-
ды.
Экономиканы ұйымдастыру көзқарасы бойынша нарықты экономика- ның іс-әрекет етуінің қоғамдық формасы деп атайды
Нарықтық қатысушы тұлғалар позициясы бойынша нарықты шаруашы- лық тұлғаларының арасындағы қоғамдық байланыс формасы деп көрсетеді.
Нарық жағдайында тиісті алғышарттар бірден жүйеге келтіріліп, аз уа- қытта белгілі бір нәтижелерге қол жеткізе қою оңайға соқпайды. Нарықтық экономиканың негізін экономикасы оңды дамыған елдердің тәжірибесіне на- зар аударатын болсақ, онда нарықтың ұзақ жылдар бойы қалыптасқандығын көреміз. Мәселен, АҚШ-та 1902 жылдан бастап, Калифорния университетін- де нарық туралы дәріс оқытыла бастады. Себебі, сол тұста АҚШ-тың нарық жолына түсуіне 1873-ші жылдарда басталған экономикалық дағдарыс себеп- кер болған еді. Америка экономистері: Дэвид Уэлд, Эдвард Аткинсон, Генри Эмери, Вальтер Дилл Скотт, Джорджа Фредерика және тағы да басқалары нарық жүйесін капиталистік жүйеге орайластыру ісімен айналысты. Қазіргі уақытта АҚШ-та осы мәселемен айналысатын 400-ден астам ғылыми-зерттеу институттар мен коммерциялық фирмалар бар.
Ағылшын А.Смит экономика туралы бір ғана еңбек жазғанымен, оның дербес ғылымға айналуының негізін қалаған ғалым деп саналады. Оның ең- бегі "Халық байлығы" 1776 жылы жарық көрген А.Смиттің досы Давид Юм алғашында бұл ұғымға ауыр болғандықтан, оны оқып-түсінетін оқырмандар саны көп болмас деген пікірде жүрді. Алайда Юм қателескен екен, аталған кітапты адамдар 200 жылдан астам уақыт бойы талмай оқып үйренуде.
А.Смиттің ойынша, ұлттың басты байлығы, өзге экономистердің теріс түсінігінше – алтын немесе күміс қорын жинауда емес, яғни байлық дегеніміз – еңбек түрін атқаратын және ашық нарықта сауда жасайтын қарапайым адамдардың әрекеттерінің нәтижесі. А.Смиттің пікірінше, нарықтық эконо- мика – белгілі бір ұйымдастырылған жоспардың нәтижесі емес, көптеген адамдар өздерінің жеке мүддесін қамтамасыз ету үшін мақсатты әрекеттердің нәтижесі.
Экономика ғылым ретінде соңғы екі жүз жылдықта А.Смиттің еңбегінде іргетасы қаланған теорияны талдау және оны толықтыру бағытында дамуда.
А.Смиттің нарық туралы ілімі Австрияның экономисі, Нобель сыйлығы- ның лауреаты Фридрих Фон Хайектің еңбектерінде дамытылған. Оның ілімі бойынша, нарық деген ұғым – ішкі себептерден пайда болған әлеуметтік тәр- тіптің бір формасы. Хайектің айтуынша, нарық жүйесінің шегінде бағалы-лықтың белгілі бір біркелкі шкаласы жоқ; ол тек бәсекелестік мақсатты жал- ғастырады; солар үшін қызмет атқарады, бірақ олардың алдында қойған мақ- саттарының қайсысы бірінші орындалу керектігіне кепілдік бермейді.
А.Смиттің ілімінен шығатын қорытынды мынадай: нарықтың тиімділігі және барлық бәсекелестердің әрі олардың әрқайсысы өздерінің экономика- лық мақсаттарына жету жолындағы мүмкіндіктерін арттыра беретіндігі.
Капиталистік қоғамның даму диалектикасының өз нарықтық экономика- ны ұйымдастыруға әкелетіні аян. В.И.Ленин нарық мәселесіне ерекше мән берген. XIX ғасырдың 90-шы жылдарында көптеген еңбектер шығарды. Оның ішінде "Нарық жайлы әңгімелесу" рефераты және "Капитализмнің Россияда дамуы" ғылыми еңбегін айтуға болады. "Айырбастау" – дейді В.И.Ленин, - "адамдарды нарық арқылы біріктіреді". В.И. Лениннің айтуын- ша, "Нарық" ұғымын қоғамдық еңбек бөлінісінен айыруға болмайды. Міне, сондықтан да социализм орнатуда және социалистік шаруашылықты ұйым- дастыруда нарықтық қарым-қатынастарды толық пайдаланудың қажет екен- дігі туралы В.И. Лениннің көзқарасы көптеген жағдайларға байланысты өзге- ріп отырған. Олардың ең бастылары: біріншіден, В.И.Лениннің көз алдында нарық мазмұнының өзгеруі, оның еркін бәсекелестік капитализмінің – моно -полистік капитализм сатысына көшу барысында атқарған рөлі; екіншіден, халқымыз орнатқысы келіп отырған қоғам мен оның қозғаушы күштері тура- лы жалпы теорияның айқындала түсуі; үшіншіден, дәуір кезеңіндегі эконо -миканы мемлекет тарапынан басқару механизмінің дамуы.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Көшенова Б. «Ақша несие банк» Алматы 2000ж.
2. Сейтқасымов Ғ. «Ақша несие банк» Алматы 1999ж.
3. Мақыш С.Б. «Ақша айналысы және несие»
4. Искакова З.Г. «Банк ісі» Қарағанды 2001ж
5. Лаврушина О.И «Денги кредит банк» Москва 2003г
6. Қаржы қаражат журналы № 10
7. Жукова Е.Ф. « Денги кредит банк»
8. С.Қасымов «Ақша, несие, банк» Алматы 1998ж
9. Мырзақова «Банктегі бухгалтерлік есеп»
10.С.Райымқұлұлы «Экономика теория негіздері» Шымкент 2005ж.
11.Шеденов «Экономика теория» Ақтөбе 2001ж
12.А.Ә.Әубәкіров «Экономикалық теория» оқулық Алматы 1998ж
13.Экономикалық ілімдер тарихы. Ақтөбе 2005ж
14.А.Ә.Әубәкіров «Экономика».Алматы 1995ж
15.Меденов «Экономика негіздері. Алматы 1999ж
        
        МАЗМҰНЫ
Кіріспе.....................................................................
............................................2
І . Нарықтық экономиканың теориялық негіздері
1.1. Нарықтың ... ... ... ҚР – да нарықтық экономиканың қалыптасуы
2.1. ... ... ... Қазақстан Республикасындағы нарықтың қызмет істеу
механизімі..................................................................
..............................21
ІІІ ҚР – ның еңбек нарығы - ... ... ... Еңбек ресурстары және ... ... ... күші ... ... және ... ... ... ... ... қоғамдық өнімнің нақтылы қозғалысы сан
мыңдаған ... ... ... ... Олар ... ... кешендердің ( территориялық кешендердің), ха-лық
шаруашылығының экономикалық қан тамыры ... осы ... ... «қан айналымы» жүзеге асады. Міне, қоғамдық өнімнің ... ... ... ... ... ... оның ... табиғатына, экономикалық, әлеуметтік ... ... ... ... ... бар, ... да ... ұдайы
өндірістің барлық сатыларына, түпкі нәтижесі мен тиімділігіне ... ... ... ... ... осы ... дейін теориялық айтыстар
толастамай келеді. Экономикалық әдебиеттр мен зерттеулерде «нарық» деген
терминнің мәні осы ... ... ... ... жоқ. ... ... ... күштер үстемдік ететін ұйымдастырылмаған, у-шуы ... ... ... ал енді ... ... ... барлық ауруынан
тез жазатын керемет «дәрі» деп те, ... осы ... орын алып ... қайшылықтарды тез реттейтін керемет «күш» деп те дәріптеуде.
Саяси экономикалық мағынада нарықты айырбас қатынасын білдіретін
экономикалық ... деп ... Ол ... ... жүйе-сінде
ұдайы өндіріс процесінің маңызды сатысы, айырбасты ... ... ... ... ... ... тауарлы өндіріс пен айналыстың
заңдарына сүйенетін айналыс ... ...... мен ақша ... ... дамудың объективті жағдайы нарықты және оның
категорияларын ... ... ... және т.б.) өмірге әкелді. Көп уақыт
бойы біздің еліміздегі басқарудың ... ... ... ... дамуына тежеу салды. Соңғы жылдары басқарудың экономикалық әдісіне
көшу нарықтық айырбасқа кең жол ашып отыр. Экономикалық өмірде ... ... бұл ... ... ... ... емес.
Бұрынғы сациолистік елдердегі нарықтық қатынастардың ұлғюы щаруашылық
механизмін ... құру ... ... ... ... ... ... өзінде экономикалық реформа барысында өндіріс құрал-жабдықтарына
көтерме ... ... ... ... ... ... Әрбір
өндіріс әдісіндегі нарық меншікке байла-нысты өндіріс қатынастарының бүкіл
жүйесінде әрекет етеді. Біздің қоғамымызда да ... ... ... ... ... тұрмыс дәрежесін жақсарту бағытында қызмет істей
бастады.
Нарық – бұл нәтиже мен еңбек шығындары аралығындағы ... ... ... ... демек, өндірістің ағымдағы
мөлшеріне сай ... ... ... өнімдерін айырбастау актісінің
жиынтығы. Экономикалық қатынастар қалыптасқан қоғамда ... ... ... процесс ретінде ұйымдастырады. Тек нарық көмегімен ға-
на қоғамдық өндіріс экономикалық жүйеге (немесе ... ... ... өз ... ... ... тұтынуды қамтамасыз етуге қажетті
мөлшердегі өндіріс құрал-жабдықтары мен ... күші ... ... ... өзара пропорционалды түрде бөлінеді.
Нарық, айырбас, айналыс – бұл категориялар өзара тығыз ... ... ... жиі теңестіріледі. Сонымен қатар олар қатаң себеп-
салдарлы жүйеленген және ... ... ... әр ... ... ... ... бөлінісінің болуы қызмет пен ... ... ... пайда болуына әкеп соғады. Бұл айырбас барлық
экономика- лық ... тән ... ... екендігін білдіреді.
Нарық қоғамдық еңбек бөлінісімен ... және ... ... ... өндіріс дамуының табиғи-тарихи ... ... деп ... ... мен қызметтерді айырбастайтын
орынды атаған. Олар ... ... ... ... ... ... және т.б.
Тауар өндірісінің дамуы мен қатар нарық та дамиды және күрделене түсе-
ді және оны экономистердің талдауы да тереңдетті және ... ... ... оны әр ... ... ... болады. Сондықтан да
экономикалық әдебиеттерде оның көптеген анықтамалары бар.
Сатып алу және сату ... ... ... ... пен ... мен ... өзара әрекетінің сферасы ретінде қарастырыла-
ды.
Экономиканы ұйымдастыру көзқарасы бойынша нарықты экономика- ның іс-
әрекет етуінің қоғамдық формасы деп ... ... ... ... бойынша нарықты шаруашы- ... ... ... ... ... деп көрсетеді.
Нарық жағдайында тиісті алғышарттар бірден жүйеге келтіріліп, аз уа-
қытта белгілі бір нәтижелерге қол жеткізе қою ... ... ... ... ... оңды ... елдердің тәжірибесіне на- зар
аударатын болсақ, онда нарықтың ұзақ жылдар бойы қалыптасқандығын көреміз.
Мәселен, АҚШ-та 1902 ... ... ... университетін- де нарық
туралы дәріс оқытыла бастады. Себебі, сол ... ... ... жолына
түсуіне 1873-ші жылдарда басталған экономикалық дағдарыс себеп- кер болған
еді. Америка экономистері: ... ... ... ... ... ... Дилл ... Джорджа Фредерика және тағы да басқалары нарық жүйесін
капиталистік жүйеге орайластыру ісімен айналысты. Қазіргі ... ... ... ... ... астам ғылыми-зерттеу институттар ... ... ... А.Смит экономика туралы бір ғана еңбек жазғанымен, оның дербес
ғылымға айналуының ... ... ... деп саналады. Оның ең- ... ... 1776 жылы ... ... А.Смиттің досы Давид Юм алғашында
бұл ұғымға ауыр болғандықтан, оны оқып-түсінетін ... саны көп ... ... ... ... Юм ... ... аталған кітапты адамдар 200
жылдан астам уақыт бойы талмай оқып үйренуде.
А.Смиттің ойынша, ұлттың басты байлығы, өзге экономистердің ...... ... ... қорын жинауда емес, яғни байлық дегеніміз
– еңбек түрін атқаратын және ашық ... ... ... қарапайым
адамдардың әрекеттерінің нәтижесі. А.Смиттің пікірінше, нарықтық эконо-
мика – белгілі бір ... ... ... ... ... ... жеке ... қамтамасыз ету үшін мақсатты әрекеттердің
нәтижесі.
Экономика ғылым ретінде соңғы екі жүз жылдықта А.Смиттің еңбегінде
іргетасы қаланған теорияны ... және оны ... ... дамуда.
А.Смиттің нарық туралы ілімі Австрияның экономисі, Нобель ... ... ... Фон ... ... дамытылған. Оның ілімі
бойынша, нарық деген ұғым – ішкі себептерден пайда болған әлеуметтік тәр-
тіптің бір ... ... ... ... ... ... бағалы-
лықтың белгілі бір біркелкі шкаласы жоқ; ол тек бәсекелестік мақсатты ... ... үшін ... ... ... ... алдында қойған мақ-
саттарының қайсысы ... ... ... ... бермейді.
А.Смиттің ілімінен шығатын қорытынды мынадай: нарықтың тиімділігі
және барлық бәсекелестердің әрі олардың әрқайсысы өздерінің экономика- лық
мақсаттарына жету ... ... ... беретіндігі.
Капиталистік қоғамның даму диалектикасының өз нарықтық экономика-
ны ұйымдастыруға ... аян. ... ... мәселесіне ерекше мән
берген. XIX ғасырдың 90-шы ... ... ... ... ... "Нарық жайлы әңгімелесу" рефераты және "Капитализмнің Россияда
дамуы" ғылыми еңбегін айтуға болады. "Айырбастау" – ... ... ... ... ... ... В.И. Лениннің айтуын- ша, "Нарық"
ұғымын қоғамдық еңбек бөлінісінен ... ... ... ... ... ... және ... шаруашылықты ұйым- дастыруда нарықтық
қарым-қатынастарды толық пайдаланудың қажет екен- дігі туралы В.И. ... ... ... ... өзге- ріп отырған. Олардың ең
бастылары: біріншіден, В.И.Лениннің көз алдында нарық мазмұнының өзгеруі,
оның ... ... ... – моно -полистік капитализм сатысына
көшу барысында атқарған рөлі; екіншіден, халқымыз орнатқысы келіп ... мен оның ... ... ... лы ... теорияның айқындала түсуі;
үшіншіден, дәуір кезеңіндегі эконо -миканы мемлекет ... ... ... ... ... теориялық негіздері
1.1. Нарықтың мәні , құрылымы және дамуы
Нарық – ... ... ... ... ... ... ... және оларды ақшаның көмегімен айырбастау процесінде
туындайтын экономикалық қарым-қатынастардың ... ... ... ... ... ... экономикалық теория классикалық мек-
тебі өкілдерінің еңбегінен ... ... Оған – Адам Смит пен ... ... Адам Смит ... зкономикаға барынша еркіндік беру қажет
деп есептеген. Мемлекет “laissez faire”-“өзінше жүре берсін” ... ... ... өзі ұлы ... саналады. Нарықтық тепе-
теңдік жай адам эгоизмінің негізінде жүзеге асады – пайдаға ... және ... ... ... ... ойынша, адам нарықта өз
0пайдасын ... ... ... жоқ нәрсеге көрінбейтін қол арқылы
мақсатқа бағытталады. Өзінің мүддесін ... ... ... ... ... жасайды". Еркін нарыққа бар ниетінің артуының арқасында
А.Смит либерализм мектебінің айтулы идеологы болды (liberalis-еркін деген
латын ... ... ... теорияда нарық тепе-теңдігі мәселесін үш дең-
гейде қараған: микродеңгей – көп салалы шаруашылық ... және ... ... ең ... көп факторлы, ұдайы өндіріс дәрежесінің деңгейі.
Мысалы, Карл Маркс «Капиталдың» екінші томында ... ... ... ... ... әртүрлі аясындағы өндіріс пен қорла
-нудың өзара байланыстылығына қатысты қарастырған. Карл Маркс схема ... ... екі ... ... ... ... ... өндірісі, II-тұтыну заттарының ұдайы өндірісі) және ... ... ... ... және ... ... ... заңдары айқындалады және жиынтық
қоғамдық өнімнің өткерілу шарты ... ... ... ... I-ші мен II-ші бөлімшелердің арасындағы және әр бөлімшенің өз
ішіндегі пропорциясының сақталғанда ғана жүзеге асу ... ... ... ... ... ... Осы пропорциясының бұзы-
луы әртүрлі өндіріс аясының өзара ... ... ... ... ... тудырады. К. Маркстың ұлғаймалы ұдайы ... ... ... ... ... экономисы Леон Валърас (1834-
1910жж.) осы тектес теориясына дөп келеді. Италъия экономистері Валъфредо
Парето (1848-1923 жж.) мен ... ... ... жж.) ... дер ... ол ... ... Шынын айтсақ, жалпы тепе-
теңдікті талдау шаруашылықты жоспарлы жүргізу теориасының салдарын жасады.
Дерективті-үлестіру жүйесін басқару ... ... ... ғылыми
зерттеудің қажеттілігі болмады. Әміршілдік-бюрократтық жүйенің идиоло
-гиялық нұсқауының ... ... ... ... ... жыл-
дары нарықтың мәні, ролі, ... ... ... бұрынғы Одақ
экономикалық жүйесінде басым болды.
Нарықтық теория мен ... ... зор ... ... ... мен Қазақстан Республикасы ғалым-экономистерінің нарық жайлы
пікірі біркелкі емес. ... ... ... көрейік.
«Нарық – белгілі жүйе әрі айырбас нәтижесі мен ... ... ... қарай өндірістік қатынастарды қысқарту, шаруашылық
субъектілерін байланыстырушы ұйым».
«Нарық – тауар ... ... ... мен ... алушылар арасын-дағы
белгілі экономикалық қатынастар жүйесінің сипаттамасы».
«Нарық – сатушы мен сатып ... ... ... ... жайлы
қатынастар жүйесін көрсетеді».
Осы көзқарастың әрқайсысында жеткілікті аргумент келтірілген ... ... ... ... ... ... ... тек
бір жағын ашады. Осы анықтамалардағы ортақ пікір: нарықты өндірістің емес,
айырбас саласының ... ... ... нарықтық қатынастар- дың
субъектісіне сатушы, сатып алушы және ... ... ... ... түрі мен ... ... ... кезіндегі оның нәрсе,
сатушы мен сатып алушы нарықтық қатынаста мүлде әртүрлі ... ... ... жағдайдың бірі тауар – ақша, нарық байла- ныстары сату –
сатып алу аспектісімен ғана ... ... ... пен ... ... ... ол өндірістік қатынастан баста- лады және өнім сол
жерде өндіріліп, экономикалық байланыстар туындайды. ... ... ... ... ... болып, қандай нақты ... ... ... ... ... ... ... тек айырбаспен шектеу, оның бәсекелестік-
пен шығын минимумын ... ... ... ... ... ... ... сапалы қасиеттерінен айырады. Демек, нарық пен нарықтық
қатынастар жоқ ... ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттер екені аян.
Мемлекеттік-әміршілдік экономикадан басқасына өту экономиканы орта
-лықтан жоспарлы ... бас ... ... ... ... ... ... басқаруды жақсы әрі тиімді тек нарық атқара алады. Нарықтың
мәні тұрғысынан ... онда оның ... ... ма ... аша алмаған. Біздің ойымызша, нарықтың мәнін дәлірек Ю.Я.Ольсевич
айтқан: «Нарықты әдеттегідей ... ... ... ... ... емес,
себебі өндіріс, бөлу, тұтынудың тұла бойы «нарықтық» таңбамен сызылған».
«Нарық – өзін-өзі ... ... ... жүйесі, барлық элемент пен
буындар төлем қабілеттілігі бар сұраным мен ұсынымның тұрақты ... ... бұл ... мына ... ... ... «тек
қатаң бәсекелестік ортада». Осы анықтама біздің нарық жайлы шектелген
ойымызды ... ... ... байқалатыны, өзін-өзі ... ... ... ... ...... және ... мемлекеттік жоспарлы теттеуші экономиакны ауыстыруға
қабілетті.
Осыдан мынадай тұжырым жасауға болады: «нарық» ... тар ... ... ... және ... ... деп түсінсек, кең шеңберде
қоғамдағы экономиканы ұйымдастырудың түрі деп қарастырамыз.
Қазіргі нарық күрделі ... ... ол ... ... және ... ... жүйелер тобынан тұрып, өндіруші мен тұтынушы
арасындағы шаруашылық байланыстарын құрайды.
Кесте ... ... ... ... ... ... тұрғыдағы белгісі |Құрылымдық тұрғыдан бөлу |
|1 ... ... ... ... ... ай- |
| | ... ... ішкі (ұлттық) нарық, |
| | ... ... |
|2 ... сипат пен ... ... ... |
| ... ... ... бәсеке, еркін, реттеуші. |
|3 |Пропорционалдық ... ... |
| ... ... | |
|4 ... сипаты ... ... ... ішкі |
| ... ... |
|5 ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... |
|6 ... сай келу тұрғысынан |Арнайы ресми, ресми емес |
| | ... |
|7 ... ... ... ... |
| ... ... ... |
|8 ... ... ... ... |
| ... ... ... ...... жүйе, оның құрылымын әртүрлі белгілермен
классификациялауға болады. Елдегі ... ... ... ... ішкі
(ұлттық) нарық, еларалық, аймақтық, біріккен нарық және ... ... ... ... ... нарық (Кесте №1).
Әлемдік нарық жеке елдің ішкі нарығымен байланысты. Ол ... ... ... мен ... сыртқы сауда, тауар айырбастау
операциясымен жүзеге асып отырады. Қазіргі уақытта нарықтар ... ... ... ... мен ... экономикалық қауым-дастық
(ЕЭҚ) елдері арасында және дүниежүзілік нарық қалыптасуда.
Қазіргі ішкі нарық – ... алып ... ... ... ... ... ... тұтыну нарығы, капитал ... ... идея ... ... ... нарығы, жұмысшы күші нарығы енеді.
Ішкі нарықта белгілі түрде экономикалық қатынастар дамып, ... ... ... алу немесе өндіріс факторы арқылы жүргізіледі. ... ... ... ... ішкі ... ... ... мен тауар айналымының бар болуын көрсетеді.
Экономикалық айырбастаудың ерекше түрі және жағдайымен ... ... ... ... қарай топтасқан елден құралған нарығы –
еларалық біріккен нарық дейміз. ... ... ... ... ... ... ... дамыған нарық, қалып-тасқан нарық және
әртүрлі дәрежедегі бәсекені шектеу нарықтары (монополиялық, олигополиялық,
монополиялық бәсеке).
Бәсекелестік сипат пен ... ... ... ... мемлекеттік нарық – бір субъектінің бағаны анықтауымен сипатталады,
алайда сол тауарды шығаратын ... да ... ... ... ... ... аса көп ... сондықтан монополиялық бағаны өзгертуге
шамасы келмейді;
ә) олигополиялық нарықта азғана сатушылар ... ... ... ... ... әсер етуі ... ... бәсеке нарығы – еркін нарық (бәсекелестер көп болады)
тетігі мен ... ... ... кең ... ... Бұл ... ... өзінде де бағаны кең өрісте вариа-
циялуаға көмектесіп, ... ... ... ... итермелейді.
«Сатушы нарығы» және «сатып-алушы нарығы» болып та жіктеледі. «Сатушы
нарығы» деп сатушы көп билікке ие ... ... ... сатып алушы
жүзеге асырған нарықты айтамыз. Нарықтың мұндай ... ... ... ... ... ... алумен түсіндіріледі. «Сатып алушылар
нарығы» деп сатып алушылар көп ... ие ... ... ... сатушылар жүзеге асырған нарықты ай -тамыз.
Атқарылып жатқан заңдылықтарға сай ... ... ... ... және ... ... ірі тауар топтарына қарай – азық-түлік және азық-түліктік ... ... ... ... ... ... аяқ ... автомобиль және т.б.) болып жіктеледі. Тауар топтарындағы
нарыққа мыналар жатады: нан-бәлішке ... ... ұн және тары ... ... ... және т.б. Киім ... ... жіктеп қараймыз:
тігін (өндірісі), тоқыма тауарлар, бас киім мен ... ... ... ... ... ішкі ... біреу-ақ. Олардың барлық
сегмент –терінің дамуы мен қызмет ... ... ... және ... ... ... ол тұйық емес, себебі ... ... ... ... ... №1.
Адамзат қызметінің аясына байланысты (өндірістік, өндірістік ... ... және ... ... ... жалпы ұлт -тық
ішкі нарықты шартты жағдайда бірнеше түрге бөлуге болады ... ... ... ... аясы ... ... ... элементінің
қалыптастырып, нақты өмірде біркелкі тұтастықты байқатады. Олар өзара бір-
бірімен байланысты және бір-біріне тәуелді. Мысалы, ... сала ... емес ... мен ... көрсету салалары – өндіріс құрал-
жабдығы, тұтыну тауарлары мен қызмет ... ... күші ... ... ...... келе жатқан шаруашылықтың жүргізу құралы,
оның дамуының өзіндік бай тарихы бар. ... ... ... ... ... ... ... байланысты. Нарық қаты-настарының
дамуын мынадай негізгі кезеңдерге бөлуге болады:
а) нарық элементтерінің пайда болуы;
ә) ... ... ... ... ... ... кезеңінің нарығы;
в) тауар емес кезеңнің балама нарығы;
Бірінші кезеңде айырбас операциялары тұрақсыз, кездейсоқ болады, олар
өндірістің шарттары болып табылмайды. ... ... ... жеке сау- ... көріністерде кездейсоқ болады.
Екінші кезеңдегі тауар қозғалысын мына формула бойынша Т1 – Т2 ... ... ... ... ... ... бола ... -ды. Осының
нәтижесінде қоғамдық қажетті шығындар категориясы қалыпта -сады. Құнның
субстанциясы әліде болса тауардың бір ... ... бо -лып ... жоқ, таза ... құнның иеленушісі болып бірнеше тауар -лар көрінуі
мүмкін.
Үшінші кезеңдегі тауар тепе-теңдігі мына айырбас формуласы бойынша ... Т2 , ... –Т2 . ... ... нарыққа балама тауардың бір түрі тән.
Ол ерекше тұтыну қасиетіне ... ... ... ... ... ... Бұл ... "таза" құн өзінің иеленушісінің белгілі бір зат -тық
формасымен біртұтас болып бірігіп кетеді, оған тауар қабығынсыз өмір ... ... және ... ... деп ... ... ... нарықтың қалыптасуымен құнның жеке дара иеленушісі
қызметін алтын атқара бастайды.
Төртінші кезеңдегі тауар қозғалысының формуласы: Т1 – ... емес ... – Т2 . ... ... айырбастың тоқталуымен, құнның "таза" иеленуші-
лері несйе ақшалар өзінің "тауарлық" мәнін жоғалтады. Былайша ... ... ... ... ...... ... нарық-ты
сипаттайтын құбылыс болып табылады.
Адамның қоғамда өмір сүру ... ... ... үш
моделі қалыптасқан. Олар: а) жоспарлы-нұсқаулы; ә) ... б) ... ... ... экономика жағдайында шаруашылықты
ұйымдастырудың әкімшілдік-әміршілдік механизмі өндіруші үстемдігіне ... ... ... нарықтық инструмент қажет емес. Тауар өндіру
-ші мен тұтынушылардың арасындағы шаруашылық байланысы орталық ор ... ... ... ... асады. Әміршілдік модельде бар-лығы
ертерек есептелініп, бар позиция ... ... ... жасалады.
Орталықтың жоспарлаушы органдары нұсқау түрде төменгі ұйымға нені өндіруді
және кімге, қандай бағамен ... ... ... ... ... ... ... не келеді, соны өндіреміз; қолда не бар, соны
алыңыз». Орталықтан ... қор ... ... ... бөлу – ... ... моделінің негізі болып табылады.
Нарықтық модельге негізделген экономика шаруашылықты ұйымдастыру -ды
былай жүзеге асырады: жеке тұтынушы мен өндірушілер ... ... ... ... жасап, экономикадағы басты үш мәселені шешуді мақсат ете-ді. Оларға:
нені, қалай және кімге өндіруді жүзеге асыру қажеттілігін жатқызамыз.
Нені өндіру? Тұтынушы кезкелген ... ... ... өз ... жүр-
гізеді. Егер сатып алушы белгілі тауар түрін көптеу ... ... онда ... баға ... ... ... ... экономикалық тәртіпке
шақырып, бірақ ретсіздікке жүгіне анархияға жол бермейді. ... ... ... іс-әрекеті автоматты сипат алып: тауарға сұраным
өссе, баға көтеріледі және тауар өндіруші өндіріс ... ... ... құбылыс болуы мүмкін.
Қалай өндіру? Тауар өндірушінің өзара бәсекелестігімен анықталады.
Баға бәсекелестігін жеңіп, белгілі ... алу үшін ... ... ... ... бар – арзан әрі сапалы өнімді шығару. Мұндай өнім қандай таур
өндіру-шіде болмақ? Әрине, өндірісте ҒТП ... кең ... ... ... ... ... бар тауар өндірушілер
болады. Нарық өндіріске ҒТП-ті ... ... баға мен ... ... ... ... ... барынша итермелейді.
Кімге өндіру? Бұл құбылыс сұраным мен ұсынымның арақатынасымен бай-
ланыстырылып түсіндіріледі. Нарықты тұтынушының саны мен ... ... ... және т.б. ... арқылы тамырын басып, ... ... ... ... ... кім басқарады? Экономиканы тұтынушы
сұраным мен техникалық прогресс деңгейінің дамуын реттеу ар-қылы нарықтық
механизм басқарады. Осы үш ... ... ... ... ... өндіру
керек», «Кімге өндірілуі ... ... ... ... ... ... оларды шешу әртүрлі жолмен жүзеге асады.
«Таң ғажайып» неміс экономикасының авторы, профессор ... ... ... ... ... ... былай деген: «Нарықтық
шаруашылықтың кез-келген жоспарлы шаруашылықтан артықшылығы сол, нарықтық
шаруашылықта ... ... ... ... ... жүреді. Ол ұлттық өнім мен
ұлттық табыстың, сұраным мен ұсынымның ... ... ... ... ... ... ҚР – да ... экономиканың қалыптасу.
2.1. Нарықтың түрлері мен ... ... ... ... | ... ... ... үнемі |– бәсеке арқылы тиімсіз ... ... ... ... ... экономиканы |
|ұсынымның көлемі мен құры-лымының |сауықтыру (санациялау) ... ... ... және оның сұраным | ... ... ... | |
| | ... ... оқшауланған |құрылымдық тұтыну, тұтынысынан ... ... мен ... ... осы кездегі деңгейіне |
|лар ... ... ... ... рациональды таңдауға |
|буын; ... ... ... ету; |
| | ... ... ... |өндірістік шығындарды ... ... ... көзі |төмендетуге тауар өндіруші- лерді |
|(борометрі, экономиканың айнасы; |экономикалық ... және ... |өте ... қоғам аясына жұмсау; |
| | ... ... мен ... ... |– ... ... жоғары сапалы |
|маңызын наықтау және мойындаушы |және жоғары еңбек өнімділігіне ... ... ... мәжбүр ету. |
Нарықтың ролі өте-мөте жалпы түрде оның ... ... ... ... №2).
Нарық қызметінің көп түрлерінің ішіндегі ерекшесі ... ... ... табылады. Ол ұдайы өндіріс процесін тиімді әрі ... ... ... ... ... әкімшілік басқарудың ауыстыруы
экономи-калық жүйенің ... ... алып ... ... ... адамның экономикалық өсудегі қозғаушы күші ролін жоюға
алып ба-рады.
Нарықтың ... ...... Тауар бағасы мен қызмет
көрсету, ... ... пен ... ... ... призма арқылы
тұрақты өзге-руі нарықты экономиканың борометріне әрі айнасына айналдырады.
Нарық өндіріске қатысушыларға қоғамдық ... ... ... ... ... объективті ақпарат береді. Сондай-ақ, әрқайсысы сатылатын әрі ... ... мен ... ... ... ... ... мен ассор-
тименті туралы да нарық хабар жеткізеді.
Нарықтық механизм «сауықтыру» (санациялық) қызметті де ... ... ... ... өндірісті тиімсіз шаруашылық
бірліктерінен тазартады және керісінше олардың даму болашағы ... ... ... ... ... ... ... барлық тауардың 50-70%
солардың өндірген өнімін құраса, онда кәсіпорын ... ... ... саналады. Сондықтан нарықтық ортаны қалыпқа келтіру үшін ... ... ... ... Бұл ... ... ... күй-жайы.
Осы жағдайда ... ... ... ... ... және ... шығаруға қызыға түсіп, қызметке белсенді кіріседі.
Осылармен қатар, маңыздылығы жағынан басқалардан кем ... ... ... ... қоғамдық маңызын мойындау; өндірістік
шығындарды азайтады экономикалық ынталандыру; еңбекке деген материалдық
стимулдарды экономикалық жағынан қамтамасыз ету.
Нарықтық ... ... ... ... өз бетінше емес,
әртүрлі факторларға байланысты белгілі бір нақты әлеуметтік-экономикалық
жағдайларда өмір ... ... ... ... механизмнің
мынандай жағдайлар мен шарттар орындылғанда ғана ... ... өмір ... ... ... ... ... қалыптасуының негізгі ... ... ... | ... | ... қуатының |
|субъектілердің |қатынастарының ... бір ... ... ... ... |мен бос ... тәуелсіздігі ... ... |
| | ... |
| ... ... ... |
| ... | ... | ... ... ... ... ... ... |инфрақұрылымын ... ... ... | ... ... ... |
- шаруашылық ... ... мен ... ... қатынастарының алуан түрлі нысандары;
- өндіріс қуатының белгілі бір резерві мен бос жұмыскерлердің болуы;
- нарық инфрақұрылымын жасау;
- ... ... сан ... ... ... ... өздерінің өнімдеріне баға белгілеу құқы.
Енді осы шартарға толығырақ тоқталайық.
Біріншіден, экономикалық субъектілердің ... ... ... ... және ... тапқан
табыстарына иелік етуге толық құқылығы.
Екіншеден, меншіктік қатынастардың алуын ... ... ... ... ... ... ... меншіктің үлесі 30-40 % -тен
асқанда жоғалта бастайды), олардың өндірістегі тең ... ... ... ... ... өндіріс және айналыс қатынастары-ның
алуан түрлі агентердің пайда болуына, олардың ... ... ... ... ... қызиет жасайтын нарықтық ... ... бұл ... ... ... ... ... құруда
кездесіп отырған қайшылықтыр мен қарсылықтардың нәтиже-сінде өте баяу
жүзеге асуда. Бірсыпыра ... ... ... ... ... ... меншікті жаппай мемлекет иелігінен алу және
өндірісті жекешелендірумен ... ... бұл ... ... ... ... мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру ... ... ... ... ... ... айналдыру) және ауылшаруашылығын жаппай ұжымдастыру сияқты
экономиканың үстінен ... ... ... еді. ... дүниежүзілік
тәжірибекөрсетіп отырғанындай, қазіргі ... ... ... ... ... меншіксіз және мемлекеттік реттеуінсіз ... ... ... – қай ... ... ... бар, сонда қуатты экономика.
Нарықты экономикаға көшу кезінде ескеретін маңызды жәйт – ол өндіріс
құрал-жабдықтарына жеке ... және ... ... еркіндігін заң
жүзінде бекіту. Онсыз шын мәніндегі нарықтық экономикаға көшудің эконо-
микалық мәні болмайды.
Үшіншіден, ... ... ... ... ... ... ... щарттарының бірі - өндіріс қуатының белгілі бір ... мен ... ... Нарықты экономикалық жағдайлардан өндіріс қуатының
және жұмыскерлердің толық тамтылуын мақтаныш арқауы бола алмайды, керісінше
ол алаңдатушылық туғызуы ... ... ... ... ... ... айырады, гның сұранымға икемділігін ... ... ... ... ... ... ... иеліктерді
қайта бөлуде әкімшілдік әдістердің басым болуына жол береді.
Төртіншіден, нарық механизімінің үзіліссіз қызмет жасауы үшін ... ... ... Оған ... және қор ... ... биржасы,
коммерциялы банктер, кәсіпкерлердің ерікті институты болып табылатын қор
биржасыда акцияларды, мемлекттік облигацияларды, басқа да ... ... алу және ... ... ... ... акциялар мен
валюталардың нарықтық курсын белгілеу сияқты операциялар жасалады. Сөйтіп,
кәсіпкерлік үшін аса ... ... ... ... ... ... ... пайдалану мүмкіндігін қамтамасыз етеді.
Нарықтық экономика жалпылама негіздегі ерекше ... ... ... ... Оның ... мемлекеттік, иновациялық
(ғылыми-техникалық) жаңалықтарды жүзеге асыру үшін бері-летін қарыз, ... ... ... (жер, ... кепілдігіне ақшалай
қарыз беруші банкілер, сақтық компаниялық, әр түрлі қоғам, ұйымдардың қоры
құрайды. ... ... банк ... ... ... ... ... олар қаржы және салалық министрліктердің
қолшоқпарына айналар еді, ал бұндай ... ... ... ... ақшаның иммисиясын көбейту арқылы шешуге мүдделі қылады.
Бесіншіден, нарық механизмінде мемлекеттік қаржы жүйесінің, оның
негізін ... ... және ... бюджеттердің алатын орны зор. Оның
ерекшкшелігі неде? Бюджеттің мөлшері нарықтың қабілеті жетпейтін, сондықтан
да мемлекеттің нарық қатынастарына ... ... ... ... ... ... ... Әрине, мемлекеттің экономикаға орынсыз араласуына жол
бермеу керек, бюджет құралдарын күрделі қаржыға айналдыру тек қана ... ғана ... және де заң ... ... ... ... ... экономикада мемлекет-тік шығынын болдырмауды қамтамасыз
ету аса ... ... ... мемлекет бюджеттің кірісімен шығынсыз
теңдесуге қолы жетсе, ол экономиканың жоғары ... ... ... еді.
Алтыншыдан, өндірушілердің өнім өндірудегі және оны сатудағы
монополиясына жол ... ... ... ... ... көзге
елестету мүмкін емес. Бәсекені (латын сөзі-конкурро-бәселесу) нарықтық тең
хұқылы субъектілерінің арасында иауарларды барынша ... ... ... ... бір өндіріс саласына ... ... ... ... ... ... деп ... керек. Бәсекенің болмауы
монополизмге әкеліп ... яғни ... ... ... ... ... шартына көндіруге тырысқан үстемдігіне жол
береді. Нарықтық субъектілер неғұрлым көп ... ... ... ... ... ... шаруашылық субъектілерінің нарық туралы нақтылы мәліметі
(маркетинг қызметі), олардың өздері ... ... ... ... ... да ... экономиканың пайда болу шарттапрына жатады.
Нарықтық ... ... ... ... ... ... мен ... ... ... коммерциялық орталықтары |
|Банктер ... және ... |
| ... ... ... және ... қызметтер |
|компаниялар | ... ... және ... ... ... қорлары ... ... |
| ... ... мен ... ... |Сауда үйлері ... ... | ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... ... ... |
|инспекциясы | ... ... ... ... ... |
| ... ... компаниялар ... ... ... ... ... |
| ... ... ... ... ... басқалары ... ... ... ... бірі ... ... – бұл институттар (ұйымдар, фирма, мекемелер)
жиынтығынан тұрады және оның ... ... ... мен қызмет жасуы
үшін қалыпты жағдай қалыптастырып қызмет көрсетеді.
Нарқтың инфрақұрылымының элементіне – ... қор ... ... ... және маркетингтік қызметтер, ... ... ... ... ... ... аукцион-дар, жәрмеңкелер
және т.б. жатады (кесте № 4).
Нарықтық экономиканың бой көтеруі нарықтық ... ... ... ... ... Құрылған объектілер қа-лыпты
экономикалық нарықтық қызметі қамтамасыз етуге тиіс. Оларға:
- топтасқан тауарларды көтерме сауда жасау үшін сауда биржасы;
- бағалы ... ... үшін қор ... ... ... мен тұтыну затарын сату үшін коммерциялық көтерме
сауда кәіпорындар;
- акционерлі ... мен ... ... ... ... ... ... шаруашылықтары;
- коммерциялық банктердің коммерциялық несиелер арқылы қызмет жасауы, ол
несиелер құрылтайшы-кәсіпорын пай ... ... ... негізде
құрылуы керек;
- коммерциялық ақпараттық орталықтар және кәсіпорындағы маркетингтік
бөлімдер. Нарық конъюнктурасы мен ... ... ... жарнамалық сипаттағы қызмет үшін құрылтайшылар;
- сервистік, ремонттық, косультациялық, банктік және құқықтық қыз-меттер
(жүйесі) жатады.
Сонымен ... ... ... ... ... болсақ ол –
нарықты қатынастардың жемісті қызмет ... ... ... ... мен коммерциялық фирмалардың жиынтығы.
Нарық конъюнктурасы
Нарық инфрақұрылымының тиімділігі көбінесе экономикалық конъюнкту-раға
байланысты, яғни нарықтың белгілі мерзімдегі ... ... ... ... ... ... жүйесі мәлімдейді:
- өндіріс пен құрылыс динамикасы, тауар запастарының мөлшері, баға, пайыз,
бағалы қағаздар курсының қозғалысы;
- пайда, еңбек ақы және өндіріс ... ... ... еңбектегі және жұмыссыздар саны арасындағы қарым-қатынас.
Экономикалық конъюнктураға ... ... ... ... әсері бар:
а) циклдық факторлар әдетте негізгі капиталдың (өндірістік ... ... ... ... ... ... емес факторлар экономикаға тұрақты түрде әсер етеді (оған
ең алдымен ғылыми-техникалық ... ... ... ... тез өтетін) құрғақшылық, аурулар, мода.
Экономикалық конъюнктураны жақсартудың әдістері:
а) инвестициялық ахуалды қалыптастру;
ә) фирмаларға мемлекеттік тапсырыстардың ... мен ... ... және пайыз ставкаларының дәрежесін қайта қарау;
в) халықтың ақшалай жинақтарының дәрежесі ... ... ... ... ... нарықтар конъюнктураның
өзгеруін зерттейді, оның болашағын болжайды.
Рынок конъюнктурасын болжау маркетингтің де міндеті.
2.2. ... ... ... ... ... ... ... мәселелер шешілуі керек? Бұл –
жекешелндіру, макроэкономикалық ... ... ... ... үшін ашу. Ең ...... ... төмен топтарын
қорғауға бағытталған әлеуметтік саясат ұстану. Нарықтық ... ... ... ... ... ... ... тек қана құралы.
Елімізде нарықты дамытуға байланысты мақсат-мүдделеріміз қандай?
Бірінші ...... мен ... ... ... ... ... тауарлар, қызмет көрсетумен қатар, өндірістік емес мәні бар
тауарлар және ... ... ... да әңгіме болады. Бір жағынан
қарағанда, мұндай нарық жаңалық емес. Бірақ нағыз нарық – жай ... алу ... ғана ... ол – ... ... мен қызмет көрсетуде - таңдау мүмкіндігі.
Соңғысы тек қана өндірістік күштердің жоғары даму деңгейінде ғана ... әр ... ... сәйкес, оның кең ауқымды қажеттіліктерін
есепке алғанда ғана нәтиже болады. Таңдау ... шешу – ... ... ... ... қалыптастыруға қажетті жағдайларды жасау керек. Бұл
шарттар қажет, бірақ жеткілікті емес. Өйткені ... ... ... ... мен ... ... түрі ... адам өзіне керекті тауарды
таңдау үшін білімі мен ... ... ... ... ... ... зер ... отыруы тиіс, ал бұл адамның маңызды қасиеттерінің
бірі – ... білу ... ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік инфрақұрылымы деңгейіне де тікелей
байланысты.
Екінші мақсат – ... ... ... ... ... ... ... ерекше бағалы қағаздар нарығы (акция, облигация
т.б.) туралы болып отыр. Батыс елдеріндегі маңызды орын алып отырған ... ... ... ... сол ... ... сүйенбей баға беру
қиын. Негізінде финанс нарығы – бұл нарық ... биік ... ... әрі ... ... күрделі де нәзік ... ... ... ... ... және ... ... (апробация) үшін керек,
өйткені ... ... мен ... ... ... ... болуы мүмкін де емес. Бағалы қағаздардың щығарылуы мен еркін
айналысқа жіберілуі, оның ... ... иесі ... ... ... ... ... – зауыт, фабрикалар-ға, материалдық
иеліктерге мемлекеттік меншік монополиясын ... ... ... ... бағалы қағаз иесі қосымша табыс көздеріне ие болып қана қоймай,
меншік иесі де ... ... Бұл ... шиеленісті күрт төмендетіп
қана қоймай, қоғамдағы әр ... ... ... ... болады.
Сондай-ақ бағалы қағаздар тауар эквиваленті ретінде ақшаны қамтамасыз ету
қосымша қызмет атқарады.
Қазақстанда көп салалы ... оны ... ... ... бағытталған
қайта құру 1990 жылдардың басында басталды. Қазақстанды нарыққа көшірерде
республиканың әлеуметтік-экономи-калық дамуында ... тән ... бар ... ең ... ... ... ... қайшылықтар да
болады. Мұнда терілмеген мол мүмкіншіліктер бола тұра ... ... ... ... ... тұтынатын тауарлар өндіретін салалардың үлесі
Қазақстанда кем еді. Ол ... 60% ... ... әкелініп
тұратын.
Орталықтан басқару қатаң жүргізіліп тұрғанда Қазақстанның эконо-микасы
иемдене басқарылып, ... пен ... ... ... ... Қазақстан өнеркәсібінің 93%-ын одақ-тық министрліктер
мен түрлі иеліктер ... ... ... 70% ... «А» ... ... ... жұмсалды. Мұның өзі эканомиканы қайта құру
барысында ... ... ... ... және ... ... ... көшуде бастапқы капитал дәрежесі төмен болды.
Республикада адам ... ... ... төмен болды. Эко-номиканы қайта
құра бастағанда, мамандардың тұжырымы бойынша, тұрмыс дәрежесі төмен 5-6
млн. Адам ... ал ... өзі ... ... 1/3-ден астамы.
Республикадан толып жатқан байлық көздері алынып, ал ... ... ... ... ғана ... ... жүдеулік жер-
жерде қоюлана түсті. Қазақстанның барлық эко-номикалық аудандарында
Ұзақ ... бойы ... ... ... ... ... ... тәсілі қор және ... ... ... ... тепе – ... қайта-қайта бөле берудің тууына, мамлекетке арқа сүйеушілікке
әкеп соқты.
Нарыққа көшудің қиындығы да, ... де, ... ... да ... ... отыр. Сондықтан республика ерекшелікте-рін ескере отырып,
нарыққа кезеңдей кірісу қажет болды. Нарықты қалыптастырып орнықтыру соңғы
жылдардағы тәжірибе ... ... де ... ... ... ... айының аяғында «Қазақ КСР-ның экконо-микасын
тұрақтандыру және нарыққа көшу» бағдарламасы қабылдан-ды. Бұл ... ... ... жеделдету, экономиканы нарыққа сәйкес реттеу,
республиканың әлеуметтік-экономикалық жағдайын ... ... ... ... әрекеттерді белсендіру қаралған.
«Дағдарыстарға қарсы және әлеуметтік-экономикалық қайта құруды ... ... ... ... туралы» екінші бағдарламада (1992-
1995 жж.) алғашқы кезеңге ... ... ... ... ... ... ... жекешелендіруді белсене жүргізу;
- тұтыну нарығын тауарлармен қанықтыру;
- республиканың әлем шаруашылығына енуі.
Мұнда күштің басым жағын ұлт ... ... ... ... ... жүргізуге, инфляцияны мүмкін ... ... ... ... ... оны өркендете беруге жағдай
жасау, халықтың әлеуметтік нәзік жағына нарық кеселінің салдарын ... ... жж. ... ... ... ... ... республиканың шикізат қана өндіруге бағыт ұстауын жойып, нарықтың
толық механизмін құру, транспорт тараптарын тезірек дамыту және ... ... де ... ... монополизацияға соқтырмай, дұрыс бәсеке атау-лыны
кеңінен қолдау арқылы барлық тауар ... шын ... ... жаңа ... ... ... жайында жан-жақты жасалған
бағдарламаны іс жүзіне асыру ... ... ... пайдалануды қамтамасыз
ету ;
- отандық және ... ... ... кадрлармен толық-тыру.
5-7 жылға арналған үшінші кезеңде ашық экономиканы дамыту негі-зінде
Қазақстанның әлемдік саудада ... ... ... ... ... ... ұлттық валютаға толық жол ашу, рес-публиканың әлемдегі
өнеркәсібі озық ... ... ... ... ... ... ... экономикалық және әлеу-меттік
салаларда дағдарысқа ... ... ... ... өзі ... және ішкі жағдайларға байланысты болып отыр.
Біріншіден, Қазақстанда бұрынғы КСРО-ға кірген республикалармен және
оның ... ... ... ... ... ... тұжырымы бойынша, өндірістің 60% төмендеуі КСРО-да
бірыңғай халық шаруашылығына енген ... ... ... ... ... Республикасында 1993 жылы 1992 жылмен салыстыр-ғанда
өндірілген ұлттық табыс – 14,8%, өндіріс құралдарын ... – 15,2%, ... ... - 12% ... ... сату тығырыққа тірелді, мемлекетте ... де, ... да ақша ... ... ... ... ... өндірісті қысқартты, өнімдерін ақы алмай
үлестірді. Сөйте тұра ... ... ... ... ... ... Мұның өзі қарыздарын өтей алмауға әкеп соқты, ал ... ... ... ... ... туды – рлар әскери-өндіріс кешенінің,
армияның, өндіріс емес салалардың республика меншігіне ... Ал ... ... бюджеттің шығыс жағын көбейте түсті.
Төртіншіден, зкономиканы ... құра ... ... ... ... ... ... реттеу болмағандықтан, шекараларымыздың
ашық болуы қаржы-несие саясатымызда, салық төлемінде, еңбек ... ... ... ... ... т.б. қателіктер жіберілді. Осы себептер
ақша эмиссиясының өсуіне әкеп соқты.
Бесіншіден, инфляцияның және ... өсе ... ... ... ... халықтың тұрмыс деңгейін төмендетіп жіберді.
Экономикалық өсудің ... ... ... ... ... айналдырды т.б.
1994 жылдың маусымында ... ... ... ... ... кеңесіне «Нарықтық қайта құруларды жеделтету және
экономикалық дағдарыстан шығу туралы» жолдауын жіберген.
Қазақстанның ... ... өту үшін ... концептуалдық бағыт-
тарының мынадай міндеттерін шешу қажет:
1. Экономикалық дербестікке қол жеткізу. Ол республиканың жерге ... ... оның ... ... ішкі және ... ... кеңістігі, өсімдік және жануарлар дүниесі, мәдени және ... ... және ... ... ... ... емес орындары экономикалық дербес саясат ... ... ... қарауда жекешелендіру жолымен мемлекеттік мүлік,
инвестиция комитеті, Қазақстан Республикасының қаржы министрлігі ... ... ... жергілікті әкімшіліктің қатысуымен
жүргізеді.
3. Банк ... ... құру ... «Банк және Банк қызметі туралы»
заңға сәйкес жүргізілді. Қазақстанда екі сатылы банук жүйесі құрылған.
Жоғары сатыда ҚР ... ... тұр, ... ... екінші
деңгейге жатады.
4. Қаржы және ақша-несие жүйесін реформалау және ... ... ... ... (ЖІӨ) 4-6 % ... ... – бұл күрделі және қайшы
процесс түпкі ... ... ... ... жою үшін салық базасын ұлғайту және
шығындарды шектеу саясаты ... бұл ... ... ... ... ... және әлеуметтік өндірісте
дағдарысқа әкеп соқты.
2- сурет. Қазақстан экономикасының циклдік дамуының ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | ... | | | | | | |
| |1995 |1998 |2000 |2005 |2100 | ... ... 1989-1998 жж. ... ... ... республика экономикасын реформалаудың жүйелік дағдарыс ... ... 1998 ж. ... ішкі ... ... 1991 ж. ... пайызды, ал 1989 ж. салыстырғанда 53,5 пайызды құрады. ... ... ... ... ... 2010 ... ерте ... делінді (2-
сурет).
Жоғарыдағы сурет пен болжауды ... Даму ... ... даму
жөніндегі 1997 ж. есебінде көрсеткен болатын. Содан бері біраз ... ... ол ... ... жоқ. Экономиканың минералды-шикізаттық
бағытталу дәрежесін төмендетіп, диферсификациялау саясатының арқасында
өндіруші ... ... ... ... ... ... өндірістің интегралданған жүйесін құру тек 2010 ... осы ... ... арта ... тұрақтандыру кезеңінің мәнін ... ... ... ... ... ... ... мойындауы үлкен
ықпал етті. Кезінде экономикалық заңдылық ретінде циклділікті ... ... ... ... ... ... қатар
отандық мамандарымыз да мойындамаған еді. Алайда, бүгінгі уақытта ұлттық
шаруашылықтар мен әлемдік ... ... ... ... ... экономикалық дамудың циклдігі дәлелденді.
ІІІ. ҚР – ның еңбек нарығы - нарықтық экономиканың элементі
3.1. ... ... және ... ... ... ресурстарының саны республика экономикасында пайдаланылуы мүмкін
жанды еңбектің потенциалды шамасын сипаттайды.
Адамды ... ... ... ... ... басты
критериилері ретінде оның жасы мен ... ... ... ... ... ... ... ресурстарын белсенді және ... емес ... ... ... ... ... ... жастағы жұмысбастыларды,
сонымен қатар, жұмыссыздар мен үй ... ... ... ... ... ... жалпы саны өсіп отыр.
Еңбек ресурстарының балансы- еңбек ресурстарының ... мен ... ... ... жүйесі. Мұндай баланс екі бөлімнен
тұрады: біріншісінде- ... ... ... ... саны, жастық-
жыныстық құрамы, екіншісінде- еңбек ресурстарының еңбекпен қамтылу түрлері,
халық шаруашылығының салалары және ... ... ... ... ... ресурстарының балансы олардың бүкіл республика бойынша да
жағдайын сипаттайды. Еңбек ресурстарының болжамдық ... ... ... өсіп ... жұмыссыздық және толық ... ... ... ... аса ... ... бұл еңбекке қабілетті ... ... ... ... барлық салаларына қатысуы.
Тұрғындардың қоғамдық өндірісте жұмыспен қамтылу дәрежесін ол ... ... ... ... ресурстарының жалпы санына қатынасы ретінде
анықтауға болады.
Жұмыссыздық- бұл ... ... ... еңбекке қабілетті тұрғындардың
квалификациясы мен мүдделеріне сәйкес жұмыс табуға, мүмкіндігінің жоқтығы.
Жұмыссыздық жұмыс күшіне сұранысынан ұсынысының ... ... ... Ол барлық еңбек еткісі келетін азаматтарды жұмыспен ... ... ... ... ... саны кем ... ... пайда болады.
Еңбектің халықаралық ұйымы жұмыссыздарға келесідей анықтама береді: жұмыс
істегісі келетін, жұмыс істей алатын, ... ... орны жоқ адам ... ... ... ... бар. Соның ішіндегі ең ... ... ... ... ... ... қорларды жаңарту сипатына
байланысты. Қорларды жаңарту циклдері ұзақ ... (50 ... және ... (5-10 жыл) ... ... ... жаңа аса жетілдірілген құралдарды енгізу кезеңі
басталғанда, жұмыссыздықтың күрт өсуі ... Ал, ... ... ... ... ... та ... сипатта болады.
Фрикциондық жұмыссыздық- жұмысшының квалификациясы мен орындалатын
жұмыс деңгейінің ... ... ... Жұмысшының
квалификациясы орындалатын жұмыста не жоғары, не төмен ... ... ... ... ... қабілеттілігі. Ол физикалық, саналы және
рухани қабілеттіліктердің жиынтығымен анықталады. Адам ... ... ... ... ... Жұмыс күші бұл жұмысшының және оның ... ... үшін ... ... ... ... ... алмастырылатын
тауар болып табылады.
Бұл заттар жұмыс берушінің жұмыс күшін пайдаланғаны үшін ... ... ... ... ... ... ... сияқты жұмыс күшінің құны және тұтыну құны
бар. «Жұмыс күші» тауарының тұтыну құны ... ... ... ... ... ... ... қосымша өнім жасау қабілеттілігімен
анықталады.
Жұмыс күшінің құны жұмысшыға өзінің өмірі мен өзінің ... ... және ... ... үшін ... ... заттардың құны мен
анықталдаы.
Жұмыс күші құнының жоғарғы шегі белгіленбеуі тиіс. Ол ... даму ... ... Ал ... күші ... төменгі шегіне
келетін болсақ, онда ол жұмысшының еңбекке қабілеттілігін қолдау және ... ... ... ... үшін қажетті
игіліктердің құнымен анықталады. Бірақ жалпы ... ... ... күші ... ... ... үйге ... қарапайым қажеттіліктерді қанағаттандыру
үшін ғана емес, сонымен қатар білімге, мәдениетке, демалуға, денсаулық
сақтауға қажеттіліктерді ... үшін ... ... ... ... құны бола ... ... да бар. Ең төменгі еңбек ақы ... және оның ... ... ... ... ... өндірісін
қамтамасыз ететін қажетті тауарлар мен қызметтердің минимумын ... ... ... ... ... күші ... жұмыс күші сатылатын және сатып алынатын нарықтың
ерекше түрі. Ол да тауарлар ... ... ... шаруашылық заңдарына –құн
заңы мен сұраныс пен ұсыныс заңына бағынады.
Жұмыс күші ... сату ... алу ... ... тауардың
құны мен бағасы анықталады. Сатып алынбаған жұмыс күшінің не ... ... ... Нарықтық экономика, тұрақты жұмыссыздық және жұмыс ... ... күші ... ... болған жағдайда жұмыс күшінің
нарықтық бағасы оның ақиқат бағасынан әрдайым төмен болады. ... ... ... ... ... ... ... еңбек
нарығында өзінің жұмыс күшін оның ақиқат бағасынан ... ... ... Оны ... берушілер еңбек ақыны жұмыс күшінің ... ... ... ... Жұмыс күші нарығының инфрақұрылымы және оның болашағы
Жұмыс күші тарихта ... ... ... ... өндіріс элементтерінің пайда болуы мен туындады. Қазіргі
заманғы капитализм кезеңінде ол ... ... ... келді,
біраз уақыт өте келе жетілдіріліп, еңбек биржаларына айналды.
Еңбек биржасы- жұмыс күшін жалдау барысында ... ... күші ... ... етуінің аса дамыған ұйымдастырылған нысаны.
Еңбек биржасымен қызметтер жұмыс берушілерге де, ... ... ... да көрсетіледі.
Жұмыс берушілер еңбек биржасынан бос жұмыс күші жөнінде, оның саны,
сапасы, кәсіби ... ... ... ... Ал ... ... ... оны
ауыстырғысы келетін жұмысшылар бос жұмыс орындары, олардың ... мен ... ақы және тағы ... жөнінде ақпарат алады.
Еңбек биржасының мақсаты жұмыс күшіне ... оның ... ... ... ... мұқтаж адамдарға оны ұсыну, ... ... ... Ол бос ... ... ... мен оған ... мүмкін қажеттіліктер жөнінде мәліметтерді жинайтын ... ... және ... ... білдіреді.
Кеңестік биліктің алғашқы жылдарында еңбек биржаларын басқаруға
кәсіподақтар қатысқан. «Ең ... ... ... ... ... жұмыс байлығын қамтамасыз етуде маңызды роль атқарғанын айта кетуіміз
қажет. 1930 жылдардың соңында жаппай жұмыссыздықтың ... ... ... да ... ... ... құруда жаңа кезең 90 жылдардың басында басталды.
Ол кезде бізде қайтадан жаппай жұмыссыздық пайда ... еді. ... ... биржалары тұрғындардың жұмысбастылығы және азаматтардың еңбек
етуге өз құқытарын кепіл ... ... ... іс ... ... ... ... қамтудың мемлекеттік қызметі (еңбек биржалары) келесі
функцияларды орындайды:
- жұмыс күшіне ... пен ... ... ... және еңбек
нарығының жағдайы туралы ақпарат береді;
- бос жұмыс орындарының және ... ... ... ... ... ... жүргізеді;
- азаматтар мен жұмыс берушілерді сәйкесінше жұмыс алу мүмкіндігі
және жұмыс күшімен қамтамасыз ету жөнінде ақпарат береді;
- ... ... ... ... ... ... көрсетеді;
- кәсіби үгіт –насихат қызметтерін ұсынады, арнайы оқу орталықтарында
азаматтардың кәсіби дайындығын және қайта даярлануын ұйымдастырады;
- жұмыссыздардың ... ... ... ... ... бағдарламаларын жасайды;
- жұмыспен қамту қорын иеленеді.
Қазақстандық еңбек нарығы жөнінде ... ... ең ... ... ... ескертуміз қажет. Оның институционалды рәсімделуі жүріп
жатыр: жұмыс пен қамту қоры ... ... ... ... етіп ... актілерді қабылдай отырып, үкімет белсенді саясат жүргізуде.
Тұрғындардың жұмысбайлық проблемасы осындай іс-шаралардың кешенді
бағдарламасын жасау қажеттілігі жөнінде ... ... ... ... негізгі мақсаты – сәйкес деңгейлердегі еңбек нарығының жағдайын жүйелі
түрде зерттеу үшін ... ... ... ... жүйелерін құру,
модельдер бойынша мүмкін басқару шешімдерін ... және ... ... болжау. Мұндай жүйелерді пайдаланушылар болып сәйкес ... ... ... Сондықтан жұмыспен қамтудың мемлекеттік
қызметтері ағымдық ... ... ... ... орта ... көңіл бөлінуі қажет. Мұндай міндеттерді шешудің сенімді құралы да
осы компьютерлік модельдер болып есептеледі.
Осы алға қойылған мақсаттарда іс жүзіне ... үшін ... ... ... бойынша түбегейлі зерттеулер жүргізу, осы саладағы
дамыған елдердің тәжірбиесін зерттеу, қазақстандық нарықтың ерекшеліктерін
анықтау және ... ... ... өзара байланысты міндеттердің екі блогы бар:
ақпаратттық (копьютерлік ... ... құру мен ... ... ... ... жұмыспен қамту орталықтарын ... ... және ... ... ... үшін ... ... қажет.
Беделділік деңгейі, эксперттік квалификациясы, оның жұмыс ... ... ... ... іс ... ... ... роль
атқарады. Осыған сәйкес, бағдарламада сәйкес кадрларды дайындау үшін
ұйымдастырушылық сипатттағы ... ... ... ... - өте ... ... ... бар ұғым. Бұл жағдай ... ... ... шектеудің көптеген белгілері бар ... Ең ... әр ... ... ... ... тауарлары және
өндіріске арналған тауарлар, шикізат және ... ... ... ... жеке ... : өндіріс құрал-жабдықтарының нарығы,
қорлар ... ... ... ... мен қызмет түрлерінің нарығы,
ғылыми-техникалық шешімдер нарығы, бағалы қағаздар нарығы, ... ... ... қарыз нарығы т.б. салалар бойынша көптеген қызметтер
атқарады.
Республикамыздың экономикалық жүйесінің нарықтық шаруашылық-қа ... ... ... даусыз. Мәселе басқада – оның қалай
жүзеге асырылып жатқандығында. ... ... ... ... нарықтық экономикаға қозғалыс ерікті
экономикаға қарай ... даму ... ... ... ... экономикасының өтпелі кезеңге басқан алғашқы ... ... ауыр ... ... ... ... дамыған мемлекеттерде (Германия, Жапония, Швеция) нарықтық шаруашылық
эволюциялық ... ... ... ерекшеліктерін ескере отырып,
сатылы түрде ұзақ мерзімде қалыптастырылса біздің ... ... ... ... Экономиканы қайта құруды радикалды, тітіркендіру
терапиясы таңдалды. ... өсу ... ... ... ... дағдарысты асқындырып, тұрақсыздық пен ... ... ... ... мен ... оны ... ... мамандардың біліктілік деңгейімен анықталды. Нарықтық
шаруашылыққа өту ... ... ... ... ... ... ... қасы болды.
Қазақстан мемлекетінің дербес экономикалық даму ... ... ... ... бекем өсу траекториясына шығуын белгілеу
және соңғысының негізгі ... ... ... ... ... ... айту едәуір уақытты талап етеді. Қазіргі
уақытта инфляцияның ... және ... ... ... ... ... ... инвестициялардың жандауы байқалады,
солардың арқасында 2000 ж. бері экономикалық өсу қарқыны жоғары. ... ... ... даму ерекшеліктеріне байланысты экономикалық
өсуді ... ... ... ... анықталады. Қазақстан үшін 1997-
1998 жж.
орнығып, соның ... ... ... ... де, ... ... ... (мұнайгаз, металлургия, кен өндіру) көтерілуіне әкелді.
Жоғарыда атап кеткеніміздей өндіруші ... ... ... ... ... сын көтере алмауда. Ешқандай тосқауылды
мойындамайтын және ... ... ... ... қабілетті өнім дайындауды дер кезінде қолға ... ... ... ... технологиясын жетік меңгергеннен ... ... зор ...... ... деп ... ... келтіру. Бірқатар шетелдік белді
экономистердің нңбектеріне көз жүгіртсек, ол деңгей осы көрсеткіш үшін ... ... ... ... ... ... Батыс Еуропада жұмыссыздық
деңгейі 9 пайызға ... ... оның ... ... әр үрлі ... ... 8-12 ... аралығында ауытқиды, тәуелсіз сарапшылардың
бағалауынша бұдан әлдеқайда жоғары. Ресей үшін ... ... 1994 ... 10 пайыздық мөлшерін белгілеген, өйткені сол кездері де, қазір ... ... ... ... мәселесінен жоғары танылады.
Филлипс қисығына байланысты бірінің басымдылығы екіншісіне кері ... ... ... ... ... жемістерінің
нәтижесі ретінде экономикалық өсудің бекемдігіне қол жеткізу. Өркениетті
нарықтық ... ... ... ... мәселелерін
жақсарту мүмкіндігінің артуы.
Сонымен қазіргі уақытта Қазақстан ... ... ... ... ... мерзімдік макроэкономика-лық
тұрақтандыру орнатылды. Бұл – ... ... тән ... өсудің
негізгі шарты. Алдымызда бәсекелестік қабілетті экономика құру стратегиясы
тұрғысынан ұзақ мерзімдік макроэкономи-калық тұрақтандыруға қол ... тұр. Бұл ... ... ... ... ... өсудің негізгі
шарты және өркениетті нарықтық қатынастарға ... ... ... ... ... әлеуметтік мәселелерге жете назар аударуға ... ... ... ... әлеуметтік бағытталған экономикаға айналатынымызға
сенеміз.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Көшенова Б. «Ақша несие банк» Алматы 2000ж.
2. Сейтқасымов Ғ. «Ақша несие банк» ... ... ... С.Б. ... ... және ... Искакова З.Г. «Банк ісі» Қарағанды 2001ж
5. Лаврушина О.И «Денги кредит банк» ... ... ... ... ...... ... Е.Ф. « Денги кредит банк»
8. С.Қасымов «Ақша, несие, банк» Алматы 1998ж
9. Мырзақова «Банктегі бухгалтерлік ... ... ... ... ... ... ... теория» Ақтөбе 2001ж
12.А.Ә.Әубәкіров «Экономикалық теория» оқулық Алматы 1998ж
13.Экономикалық ілімдер тарихы. Ақтөбе ... ... ... «Экономика негіздері. Алматы 1999ж
-----------------------
Өндірістік сала
Өндірістік емес сала
Қарыз нарығы
Валюталық нарық
Капитал нарығы
Қар-жы саласы
Нарықты қалып-тастыра-тын ... ... ... ... нарық
Ғылыми-техника- лық нарығы
Ғылыми техника-өнім нарығы
Рухани идея мен өнім нарығы
Өндіріс құрал-жабдығы ... ... мен ... ... ... нарығы
Бағалы қағаз -дар нарығы
Көлеңкелі нарық

Пән: Экономика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жекешелендіру, ҚР кәсіпкерлік қызметі, ҚР нарықтық экономиканың қалыптасуы, нобель сыйлығының лауреаттары6 бет
Туристік бизнестің отандық шетелдік тәжірибесіне салыстырмалы экономикалық талдау диплом жұмысы25 бет
Нарықтық экономиканы қалыптастырудың заңдылықтары мен ерекшеліктері43 бет
Аралас экономика туралы ұғымды түсіну, оның сипаттамалары мен белгілерін талдау және қазіргі Қазақстандағы аралас экономиканың ахуалы22 бет
Аралас экономиканың қалыптасуының теориялық ас – пектісі28 бет
Ақша реформасы: ұлттық экономиканың дамуындағы қажеттігі мен маңызы24 бет
Білім беру экономиканың бәсекеге қабілеттілік факторы ретінде75 бет
Банктiк несие және оның экономиканың дамуында алатын ролi жайлы22 бет
Банктiк несие және оның экономиканың дамуында алатын ролi туралы26 бет
Банктiк несие және оның экономиканың дамуында алатын рөлi34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь