Термин ұғымы

1. ТЕРМИН ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖАСАЛУ КӨЗДЕРІ
1.1 Терминқор қалыптастыруда пайдаланылатын ішкі көздер
1.2 Терминқор қалыптастыруда пайдаланылатын сыртқы көздер
2 ТЕРМИН ЖАСАУДАҒЫ АУДАРМА ТӘСІЛ
2.1 Заң саласына қатысты терминдердің аударылуы
2.2 Медицина терминдерінің жасалуы мен қолданысы
2.3 Экономикалық терминдердің тілдегі көрінісі
2.4 Терминдердің аударылып берілуінің басқа да ғылым салаларына қатысы
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер
Термин - ғылыми немесе өндірістік - технологиялық ұғым атауы болып табылатын арнайы қолданыстағы дефинициясы (ғылыми анықтамасы) бар сөз немесе сөз тіркесі.
«Термин» атауының әр кезеңде ұлт тіліне түрліше аударылып, оның бірнеше баламасы ұсынылады. О баста қазақ терминологиясы дамуының Байтұрсынұлы кезеңінде «пән сөз» деп аталды. Өткен ғасырдың жиырмасыншы жылдары жарық көрген алаш оқығандарының еңбектерінде, сол жылдардың мерзімді басылымдарында осы термин жиі қолданыла бастаған еді. АБайтұрсынұлы да «пән сөзі» деп қолданған. Елдес Омарұлы, Нәзір Төреқұлұлы, Халел Досмұхамедұлдарының еңбектерінде де осы атау пайдаланылды. Е.Омарұлы 1924 жылы Орынборда өткен қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде жасаған баяндамасы «Қазақша пән сөздер» деп аталса, А.Байтұрсынұлы 1926 жылы Бакуде өткен бүкілодақтық конференциясында жасаған баяндамасында «пән сөз» терминін қолданған. Білім ордасы бекіткен терминдер сөздігі 1927 жылы Н.Қаратышқанұлының құрастыруымен «пән сөздері» деген атпен жарық көрді. Бұл атау сол қалпымен бірізді қолданыла бергенде қазіргі күнге дейін қалыптасып, төл терминдеріміздің бірі болып та кеткен болар еді. Алайда отызыншы жылдардың бас кезінен бастап терминологияны халықаралықтандыру, орыс тілінің терминологиясын үлгі етіп алу бағытына бет бұрғандықтан, «пән сөзді» - «термин» атауы алмастырды. Дәлірек айтқанда, ұлттық терминқорды қалыптастыруда Ахаңдар ұстанған бағыттан өзге жолды таңдап, сол жолдың прогресшілдігіне сенген қазақ совет оқығандары, терминология тізгінін ұстаған ғалымдар, мамандар алмастырды. Отызыншы жылдардан бастап тоқсаныншы жылдарға дейін «термин» сөзі барлық әдебиеттерде баламасыз бірізді қолданылып келді. Елдегі орныққан тілдік жағдаят пен терминологияны дамытуда ұстанған қағидаттарымызға сәйкес отызыншы жылдардан кейін оны ұлт тіліне аударуды, оған қазақша балама табуды ойлап көп ешкім бас қатыра да қоймады. Уақыттың талабына бағыну, заман ағымынан шықпау – жаңаша жол іздеуді, қандайда бір өзгеріс жасауға талпынуды қажет етпейтіні белгілі. Сол себепті бұл сөз аталған кезеңде (1930-1990 жылдар арлығы) білім алған екі-үш ұрпақтың құлағына құйылып, санасына сіңіп, үйреншікті атауымызға айналды десек те болады.
        
        1. ТЕРМИН ҰҒЫМЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖАСАЛУ КӨЗДЕРІ
Термин - ғылыми немесе өндірістік - технологиялық ұғым атауы ... ... ... ... ... ... бар сөз
немесе сөз тіркесі.
 «Термин» атауының әр ... ұлт ... ... аударылып, оның
бірнеше баламасы ұсынылады. О баста қазақ ... ... ... «пән сөз» деп ... ... ... ... жарық көрген алаш оқығандарының ... сол ... ... осы ... жиі ... ... ... да «пән сөзі» деп қолданған. Елдес Омарұлы, Нәзір ... ... ... де осы атау ... ... жылы ... өткен қазақ білімпаздарының тұңғыш съезінде ... ... пән ... деп аталса, А.Байтұрсынұлы 1926 жылы Бакуде
өткен ... ... ... ... «пән ... қолданған. Білім ордасы бекіткен терминдер сөздігі 1927 ... ... «пән ... ... ... жарық көрді. Бұл
атау сол қалпымен ... ... ... ... күнге дейін
қалыптасып, төл терминдеріміздің бірі болып та кеткен болар еді. ... ... бас ... ... ... ... тілінің терминологиясын үлгі етіп алу бағытына бет бұрғандықтан, «пән
сөзді» - «термин» атауы алмастырды. ... ... ... ... ... ... бағыттан өзге жолды таңдап, сол жолдың
прогресшілдігіне сенген ... ... ... ... ... ғалымдар, мамандар алмастырды. Отызыншы жылдардан бастап тоқсаныншы
жылдарға ... ... сөзі ... ... баламасыз бірізді
қолданылып келді. ... ... ... ... пен ... ... ... сәйкес отызыншы жылдардан кейін оны ұлт
тіліне аударуды, оған ... ... ... ... көп ... бас ... да
қоймады. Уақыттың талабына бағыну, заман ... ...... ... қандайда бір өзгеріс жасауға талпынуды қажет етпейтіні белгілі.
Сол себепті бұл сөз аталған ... ... ... ... білім алған
екі-үш ұрпақтың құлағына құйылып, санасына сіңіп, үйреншікті атауымызға
айналды десек те ... ... «пән сөз» ... «пән ... деген нұсқасын
қолданған жекелеген зиялылар да болды. Мысалы, Әлкей Марғұлан 1930 жылғы
«Еңбекші қазақ» газетінің ... ... ... ... ... ... (№60, 64, 72, 73, 75, 82. 87) «Осы пән ... ... па?» ... ... ... ... ... ұсынды. Бірақ бұл атау
жаппай қолданыла қоймады. Сондай ақ сол жылдары «пән ... ... ... ... ақ ... түрінде қолдану да болды. Мысалы, 1931
жылы Халық ағарту комиссариаты ... ... ... ... ... ... ... деген атпен шығарды. Осыдан былайғы
уақытта, яғни  30 жылдардың басынан бастап ... ... ... ... ... ... ортақ терминологиялық қорды ... ... ... ғана емес өзге ... ... да бұл ... қолданыла бастады. Сонау  20-30 жылдардан кейін ... ... ... ... оны қазақтың төл сөзімен атау мәселесі араға 60-70 жыл
салып барып, тек 90- жылдары ғана ... сөз бола ... ... ... ... ... ... жариялап, тілдері мемлекеттік
тіл мәртебесін алуына ... сол ... ... ... да ... ... көрініс береді. Дәл осы соңғы он-он бес жыл
көлемінде «термин атауына ... ... ... ... ... ... ... жылдарға дейін қолданыста болған «пәнсөз»
немесе «атау» терминін қайта жаңғыртып қолдануды ... да, ... ... ... ... де, ... ... «ұғымсөз» сынды
жаңа баламалар жасап ұсынғандар да болды. Сондай ақ сөз болып ... ... ... өзгеріске ұшыратып «термін» түрінде
қолданғандар да болды, ... де осы ... ... ... ... ... бар.
      Сонымен ғасырға жуық уақыт аралығында арнаулы лексиканың бірлігі
болып табылатын бір ғана ұғым атын - пән сөз, пән ... ... ... ұғымсөз, термин, термін, термен түрінде тоғыз түрлі нұсқада ... ... ... олардың бірнешеуі әр кезеңде қолданыс тапқан екен.
Бұлардың ... ... ... ... – пән сөз бен ... жеке авторлар қолданысы мен ... ... ... ... болмаса, жалпы қолданысқа көше алмады. Ал ұғым ... ... да ... атар ... ... термин, атау сөздерін ... ... ... ... ... ... ... Терминдер негізінен сөз немесе сөз тіркестері болады (кейде сөйлем
түрінде де кездеседі).
2. Терминдер ... ... ... ... сан, ... ... ... де бар.  Бірақ терминологиядағы олардың үлес
салмағы термин-сөздерге қарағанда әлдеқайда ... ... - ... бір терминологияның мүшесі (А.А.Реформатский).
4. Термин деген - ұғым аты.
5. Терминнің міндетті түрде дефинициясы болады.
6. Терминдердің негізгі ... ... ... ... сөз ... қатысы
жағынан зат есімдер болады.
7. Терминдер атауыштық қызмет атқарып, негізінен ғылым тілінде, арнаулы
сала шеңберінде қолданылады.
Бұл аталғандарды терминтану ... ... ... көпшілігінде
аталып көрсетілген, мамандар мойындаған терминнің басты белгілері деуге
болады. ... ... ... ... ... ғылыми
әдебиеттерде терминнің өзге де ... ... ... ... ... жатады. 
Термин құрамы жағынан түбір сөз де, туынды сөз де, ... сөз ... ... те ... ... ... қандай болуы керек?» деген сұрақ қойылғанда оның мағынасы
ұғым мазмұнын дәл қамтуы тиіс, қысқа да нұсқа болуы ... бір ... ... ... ... ада ... керек деген көп
керектерден тұратын талаптар қойылып жатады. Жалпы терминнің қандай болуы
керектігі ... ... ... ... ... талаптар аз емес. Тіл
мамандары мен терминтанушылардың көпшілігінің еңбектерінде атап көрсетіліп
жүрген терминге қойылатын талаптар ... ... ... ... ... бір арнаулы сала
ішінде ғана бір мағынаны білдіруі, ... ... ... - бір таңба, бір таңбаға - бір таңбаланушы» сәйкес ... ... ... ... бұл ... ... салалық мамандардың
қай қайсысы да мүдделі. Кейде бұл талаптың да ... ... ... ... Термин мағынасының дәлдігі. Термин атаудың өзі белгілейтін ұғымның
мазмұнын қамтып, ұғымның негізгі басты белгілерінің термин ... ... ... ... ... келгенде бұл талап та үнемі
орындала бермеуі мүмкін. Біз ... ... ... туралы сөз
қозғағанда бұл талапты оның дефинициясының дәл берілуіне қатысты ... деп ... ... ... ... ... ... сөздің тіркесуінен
тұратын көп сыңарлы терминді ұғым атауы ретінде, атаусөз ... ... ... ... Атау ... ... да нұсқа болғаны жақсы ақ.
Тіл үнемділікті ұнатады. Тіліміздегі көптеген көп ... ... ... ... ... ... болуы, күрделі атаулардың
ықшамдалуы осы үнем заңының талаптары. Алайда терминологияда бұл ... ... ... ... ... ... ... кездеседі. Терминнің көп құрамдылығы оның кемшілігі емес, қайта
ондай атаулардың ұғым ... дәл беру ... ... бар ... ғалымдар да бар. Бұл тұрғыдан келгенде «термин мағынасының ... ... ... ... да ... көп ... болуын оның
кемшілігі деп есептеуге болмайды. Егер қандай да бір ұғым бір-бірімен ... ... ... тұратын тіркеспен аталса, онда ол терминнің 
жүйелілігін және сол ұғымның өзге ... ... ... та ... ... ... сөзжасам заңдылықтарына сәйкес келуі. Терминдерді
негізінен жалпы әдеби тілдегі атау сөздер сияқты ұлт ... ... ... ... ... Салалық терминдердің көпшілігі әр
саланың ғалымдарының, практик мамандардың қаламынан туындайды. ... ... ... ұлт ... ... тәсілдерін, тілдік
заңдылықтарды, ... ... мен ... жұмсалу
ерекшелігін, сөздердің тіркесу қабілетін жетік біледі деп айту ... ... ... атау ... ... ... пен шығармашылық қабілетті
қажет ететін күрделі жұмыс. Сондықтан да ... ... ... бермейтін термин-сөздер ұшырасып қалып
жатады. 
5. ... ... сөз ... ... ... Бұл ... терминнің
ықшам болуы қажет деген талаппен үндеседі. ... тілі ... ... ... неғұрлым қысқа, ықшам атауларға сөз тудырушы
жұрнақтарды үсті-үстіне жалғау арқылы бір ... ... ... бірнеше
туынды сөз, жаңа атау жасауға болады. Ал көп құрамды атаулар бұл талапқа
жауап бере ... ... ... пен ... болмауы. Жалпы ғылым
тілі бейнелікті, образдылықты ... әр ... өз ... ... ... ететін
дәлдікті, нақтылықты қалайды. Сол себептен де ... ... ... ... ... тұрғыдан бейтараптық танытып, оларға
экспрессияның тән болмауы талап етіледі. ... ... ... жат емес деп санайтын тілші терминолог ғалымдар да бар.
Солардың бірі ... ... ... ... ... ... жолмен жасалған терминдердің
метаформалылығы мен ... оның ... ... ... егер ... белсенді қолданыстағы эмоционалды сөздерден жасалса, онда
термин де сол ... ... ... - ... ... ... сай ... Терминнің дыбысталуы айтуға
қолайсыздық туғызбай, естуге ... ... ... ... ... ауыр, қарапайым лексика, жаргон, арго сөздердің ... ... ... ... ... ... ... болсақ кең мағынасында «адамның
кәсіптік қызмет саласындағы қолданылатын арнаулы лексиканы қамтитын, тілдің
сөздік құрамының бөлігі». Терминология - ... сала ... ... ... ... оның коммуникативтік қажеттілігін өтеуге қызмет
ететін атаулар ... ... өзі көп ... ... ... оның ... мағынаны білдіретінін көрсетеді.
1. Термин-сөздердің жиынтығы немесе жалпы көптеген саны ... ... да бір сала ... ... мен атауларының)
жиынтығы;
3. Терминдердің жасалуы, ... мен ... ... ... Белгілі бір тілде қолданылатын белгілі бір білім саласы терминдердің
жасалуы, құрамы мен қызметі және олардың басқа тілдердегі баламалары ... ... ... ... А.В. и др. ... ... ... мақсатымен болса керек, соңғы оншақты жыл
көлемінде Ресей ғалымдары термин, терминология мәселелерін ... ... деп атап жүр. ... де ... ара- ... ... қолдайды. Сондықтан да терминоведение атауын терминтану деп
атап жүрміз. Тілдегі барлық терминдер ... - ... ал ... ... сала ... ... - ... терминология, ал общая
терминология атауын - ... ... деп бір ізді ... ... болар деп
ойлаймыз.
Терминологиялық лексиканың әдеби тілге ... ... ... ... ... да ... ... келгендігі белгілі. А.Суперанская
және басқа ғалымдар ондай пікірлерді үш ... ... ... - ... тіл ... ... ... бір бөлігі.
2. Терминология - әдеби тілмен аз ғана ортақтығы бар ... ... ... бөлігін құрайды.
3. Терминология - ешқандай да тіл емес, ол жасанды таңбалардың жүйесі
болып табылады.
Бұл үш түрлі пікірдің ... ... ... ... ... мәселе
туралы ойлануға, пікір таластыруға болар, ал ... ... ... деп айта ... ... ... ... басым бөлігі белгілі бір
ұлт тілі негізінде жасалған сөздер (символ-сөз ... ... ... ... ... жасанды таңбалар жиынтығы деп оны
тілден мүлде бөліп қараудың реті бар деп айту ... Ал ... ... жақтаушылардың да алға тартатын өзіндік деректері мен дәлелдері
бар. Қазақ тіл білімінде соңғы жылдарға дейін тек «Терминология -әдеби ... ... ... бір ... ... пікір ғана орын алып келді.
Екінші көзқарасқа назар аударушы зерттеушілер бізде соңғы кездері ... ... ... ... әдеби тілге қатысы туралы мәселе әлі де
тілші-терминтанушы ғалымдар тарапынан терең де жан- ... ... ... ... ... болсақ: Ғылым мен техниканың, өндіріс пен
өнердің сан түрлі сондай арнаулы салаларындағы ... және ... ... ... ... ... белгілі бір арнаулы сала
атауларының жиынтығын -  салалық терминология деп атайды. ... ... ... ... ... ... музыка
терминологиясы деп өз саласының атымен қосып нақтылап та атай береді. ... ... ... осы ... ... ғалымдар мен
практик мамандар жасайды.
1. Терминқор қалыптастыруда пайдаланылатын ішкі көздер
Қазақ тілінің «терминологиялық ... ... ... тәсілімен
жасалған елеулі бөлігі – ұлттық әдеби тілдің құрамындағы жалпы қолданыстағы
сөздер негізінде жасалған. Жалпы қолданыстағы сөздер терминденудің ... ... ... ... ... болу үшін ең ... белгілі бір терминдер
жүйесіндегі орны нақтыланған ұғым болуға тиіс. Ол ұғымның орнының нақтылану
деп біз сол ... өзге ... ... оның ... ғана тән айрықша
белгілері мен қасиеттерінің анықталуының айтып отырмыз. Яғни, бұл ... ... ... анықтау деген сөз. Одан әрі айқындалған ұғымның
басты ... ... ... оның мазмұнын толық ашатын анықтама
беріледі. Ондай анықтаманың немесе терминнің ... дәл ... ... Егер ... ... дәл ... онда ... мазмұны да
солғын ашылады. Соған сәйкес ... ... ... ... кезінде де
ауытқушылық кетеді. Терминнің дефинициясы ұғымның басты ... ... ... сол ... өзі қатысты болатын арнаулы ... ... ... ... хабардар етеді.
Ұғымдар жүйесіндегі орны айқындалып, басы ашылған ұғымның ... ... ... дәл көрсететін ғылыми анықтама берілгеннен
кейін, анықтамаға сүйене отырып, сол ұғымға өзінің мазмұнына ... ... беру (ат қою) ... туындайды. Ұғымға ат қоюдың, яғни
терминжасам тәсілдерінің бірі – терминдену болып ... ... ... ... орыс және ... ... терминдер құрауы себептерінің бірі – сол салаларда қызмет істейтін
салалық мамандардың, ... ... ... ... немесе нашар
білуінен, еңбектерін өз тілінде жазбауынан деп білеміз. Ана тілін білмейтін
маманның өз ... ... өзге ұлт ... өзі ... ... ... іздеп, бас қатырмайтынын дәлелдеп жатудың реті жоқ.
Осыдан қырық жылдан астам уақыт бұрын (1948 жылы) академик ... ... ... ... бір ...... ... тілінің
терминологиясын жасау мәселесі... Барлық ғылымның терминдерін жасау өте
қажет. Ал оны ... ... ... ... ғылымның мамандары жасай алады,
яғни ... ... ... терминін жасау қазақ, интеллигенциясының міндеті»
/2,69-79/-деген болатын.
Қазақ интеллигенциясы қазақша ойлап, қазақша сөйлеп, өз ... ... ... ғана ... ... ... алады. Ұғымды және сол
ұғымға атау ... ... ... ... ғана форма мен мазмұн бірлігіне
қол жеткізуге болады. Мәселен, аса ... ... ... ... зат есім, сын есім, сан есім, есімдік, үстеу, етістік, шылау сияқты
терминдердің санамызға сіңіп, қалыптасып кетуінің, ... сыры ... ... тіл ... ... ... ... мазмұнын,
олардың тіл жүйесіндегі орны мен қызметін терең ... ... өзі ... атауларын жасап отырған ... ... ... деңгейде
меңгергендігінде жатқаны дау туғызбаса ... іші мен ... ... ... аты май ...... ұғым ... біз сөз етіп отырған екі жағына бірдей мән беріп,
оларды ұштастыра білу шеберлігіне тікелей байланысты.
Жалпы ... ... ... көп ... тілде бұрыннан бар
ұғым мен терминологиядағы терминделуші ұғымның қандай да бір ... ... ... ... ... ... өзге ... әсерінсіз бір
ғана ұлттық тілдің шеңберінде де, сондай-ақ өзге бір ... ... ... асуы ... Өзге тілдің әсерімен терминдену дегенде біз қазақ
тілінің өзінің ... ... ... ... ... калька
тәсілімен термин жасауды айтып отырмыз. Ондай ... ... – олар бір ... өзге ... ... олардың
семантикасы арқылы аңғарылып тұрады.
Мәселен, өсімдіктанудағы гүл бөліктерін білдіретін ескек, ... ... орыс ... весло, парус, лодочка терминдерінің
негізінде семантикалық калька ... ... ... ... ... – қабылданушы тілде жаңа сөз ... ... ол ... сол жаңа ... ... ... ... Қазақ тіліндегі
терминдердің елеулі бөлігі калькалаудың түрлі тәсілдері арқылы жасалған.
Терминологиядағы жалпы қолданыстағы сөздердің ... ... ... ... бір бөлігінің ... ... да ... жасалуына негіз болған сөзбен сәйкес келеді.
Мұндай лексикалық қабаттың ... тіл ... мен оның ... ... бірдей қызмет ететіндігі айтылып жүр.
В.П. Даниленко сөздің ... ... ... ауысу барысында өзге
ұғымды белгіленуінің нәтижесінде омоним туындауын сөз алмасу құбылысы десе,
әдеби тілдегі ... ... өтуі ... ... ... ... бір мезгілде екі жүйеге бірдей (жалпы әдеби тіл жүйесі мен ... кіші ... ... ... ... «екі ... қызметі» деп,
ондай лексикалық қабатты алғашқыдан бөлек ... ... ... ... ... ... ... көрсеткендей
айырмашылықтардың бар екендігі рас. Бірақ соған қарамастан, олардың ұқсас
жақтары да жоқ ... Сол ... ... ... ала ... бұл ... екі құбылысты терминдену процесінің жүзеге асуының ... жолы деп ... ... сөз екі ... ... да ... әдеби тіл мен
оның терминологиялық жүйесіне бірдей қызмет етеді. ... ... сөз екі ... ... ... оның дыбыстық жағы, яғни
лексема екі жүйеге де ... ... ... ... ... ... бөлудің негізгі шарты ретінде тануға ... ... бұл ... екі ... басын біріктіретін басты белгі деуден
де аулақпыз. Осы тұста тілдік таңбаның екі ... де ... ... ... терминденуші сөз атау болған әдеби тілде бұрыннан бар ұғымдардың
арасында қандай да бір ұқсастықтардың (форма, қызмет, т.б.) ... ... жөн. ... ... болмаған жағдайда, сол терминделуші ұғымға
ұлттық тілде бұрыннан бар сөздің атау ретінде таңдалуына ешбір ... ... ... ... перде деп әдеби тілде «есікке, терезеге, ... ... ... ... өсімдіктануда «көптеген өсімдіктердегі ауалы
қуысты бөліп тұратын, жасушалардан құралған бөгет қабатты» айтады.
Мұндағы термин және ... ... ... ... болуына негіз
болған екі ұғымның да бір ... ... ... тұратын қызметтерінің
ұқсастығы.
Екіншіден, әдеби тілдегі сөз бір мезгілде екі ... ... ... жағдайда да сөз терминнің арасында елеулі айырмашылықтар болады. Сөз
жалпы лексикалық өрістен терминологиялық өріске өткенде жаңа ... ... тән ... ... ... лексикалық өрістегі сөзге тән
қасиеттерінен айырылады.
М.Н. Володина жуырда жарық көрген ... ... көп ... бір тілдегі жалпы ... ... ... ... ... айта келіп, былай дейді: ... ... ... ... ... специальных в своей области понятий, ... ... ... ... в первый раз с их помощью
кодируется общеязыковая информация, а во второй – ... ... ... және ... ... ... ... термин бір
мезгілде әрі тілдік, әрі кәсіптік-ғылыми саланың да бірлігі ... ... екі ... ... ортақ болатынын, оның «екі қожайынның қызметшісі»
екнін кезінде А.А. Реформатский де ... ... Бұл ... ... термин мәселесімен арнайы айналысып жүрген танымал мамандардың
барлығы дерлік мойындап келеді.
1.2 ... ... ... ... ... ... сыртқы көздері - өзге халықтардың ... ... ... ... ... ... да ... да араб-парсы, иран, монғол, орыс және ... ... ... мен ... бар. ... ... ... жалпы лексикамызға
қабылданып жалпыхалықтық сипат алып ... төл ... ... ... терминденген болса, енді бір бөлігі бірден терминологиялық лексика
құрамына кірген. Алдыңғы қатарға иран тілінен, орта ... ... одан ... ... ... ... атауларды жатқызуға болады.
Ал терминологиялық лексика құрамына тікелей қабылданған сөздер қатарына 
XIX-XX ғасырларда тілімізге орыс тілі арқылы ... ... ... ... және ағылшын, неміс, француз) мен орыс тілінің өз ... ... Бұл ... басым көпшілігі негізінен кеңестік дәуірдің 70-
жылында ... орын ... Өзге де ... ... ... ... бірақ олар көп емес. Айталық, тілші ғалымдар
қытай тілінен қабылданған бірнеше сөздерді ғана атап көрсетіп жүр.
Өзге ... ... ... барлық тілдерге тән құбылыс. Басқа
халықтардың тілдерінен сөз алмайтын тіл ... ... ... ... әр
тілде өзге жұрттардың сөздерін қабылдаудың ... мен ... ... бола ... Олай ... ... осы халықтардың тарихи-
мәдени, саяси-экономикалық, ғылыми тұрғыдан даму деңгейіне, ... ... ... ... ... ... ... әскери
қуатты, саяси ықпалы мықты, ғылымы өркендеген елдердің тілдері де кең
тарап, олардың ... өзге ... ... ... мол ... ... ... тіліміздің даму тарихында да ... ... ... ... оның айналасындағы елдерге ықпалы күшейген
кезеңдерде сөздеріміз өзге тілдерге көптеп ... ... ... ... (түркизмдер) жүздеп, мыңдап саналатын тілдер бар. ... ... ... ... лек-легімен өзіміз жүздеп, мыңдап қабылдаған
кезеңдерді де ... ... Оның ... мысалы - еліміз КСРО
құрамында болған ... ... ... ... ... ... ... республиканың бірі болған соңғы жылдың көлемінде мыңдаған
кірме терминдер тілімізге орыс ... ... еш ... қабылданды.
Бұл кезеңде қазақ сөздері өзге тілдерге ... ... өз ... ... бар ... ... ретінде қолданысқа енгізіп,
тіліміздің сөзжасам тәсілдерін пайдалана отырып жаңа ... ат ... де ... қалдық. Сөз, термин шығармашылығы дамытылмай, өзге
тілдің дайын атауларын сол тілдегі қалпында жаппай қабылдау - терминология
қалыптастыру ... ... ... ... ... ... Екі үш ұрпақ осы дәстүр үстемдік құрып тұрған
кезеңінде білім алып, ... мен ... сан ... саласының маманы
ретінде қалыптасқандықтан, олардың дені ұлт тілінде ... ... ... ... ... ... дағдыланды. Тіліміздің ғылым-білімнің
барлық саласындағы қызметін орнықтырып, ... өз ... ... ... ... Ахаң бастаған алаш арыстары арамыздан
аласталған кезеңнен бастап, қазақ тілі де арнаулы атауларды ... ... ... ... ... ... қоғам өмірінің барлық
саласында ең алдымен орыс тілінің үстемдік ... ... ... сол ... жету жолында ғылым тілінің өзегі болып табылатын
терминологияны да орыс ... ... ... ... ... ... ... негізгі қағидатымыз, таңдауға тиісті
сара жолымыз ретінде белгілеп берді. Бұл ... ... ... ... өріне жеткізетін бірден-бір жол екендігі ... ... ... ... ... үздіксіз
жүріп жатты. Оған осы рухта тәрбиеленіп, кеңестік білім ордаларынан ... ... және ... ... ... алған, ғылыми атақтар иеленген) өз
ұлтымыздың өкілдері де белсене араласып берді. ... бұл ... ... ... ... мүдделі болып отырған тарап тұрғысынан жоғары
бағаланады, оған ... ... ... Оған тіл ... әліпби,
терминология, орфография,мәселелері бойынша сол кезеңде ... оның ... тіл ... әлеуметтік лингвистика т.б.
салаларын қарастыруға арналған ... ... ... ... тіл ... ... сияқты қоғамдық ғылымдар бойынша кеңес  дәуірінде
жүргізілген зерттеулерге зерделеп қарай бастасақ, анық көз жеткіземіз. 
Біз орыс ... мен ... үлгі ... Ұлт ... орыс ... игеруге, сол тілді қоғамдық өміріміздің ... ... ... бұл ... көп күш-жігерімізді жұмсадық.  Орыс әліпбиін
қабылдадық, орыс тіліне негізделген терминологиялық қор құру бағытын берік
ұстандық, орыс ... іс ... ел ... Бір ... ... ... ... сөйледік. Бүкіл болашағымызды осы ... Бұл ... тек зиян ... бізге еш пайда болмады деп
біржақты ұйғарым жасаудан аулақпыз. Бірақ ұлт ... ... ... ... ... ... көп ... күмән келтіру
қиын. Оны қазақ тілі де мемлекеттік тіл ... ... оған ... тілі ... ... ... ... барлық салаларындағы тіл атқаруға
тиісті қызметтерді жүктеген кезеңде анық байқадық. Білім жүйесінің ... ... ... білім беру, ақпарат тарату, іс жүргізу, заң шығару
көптеген қиындықтарға ұшырай бастады. Қазақ тіліндегі оқулықтардың, ... ... ... ... және ... ... ... кешегі кеңестік кезеңде
дайындалмағаны алдымыздан шықты. Тілдік ортаның жоқтығы, ... ... ... ... ... ... ... іс жүргізіп, ел басқарып,
білім беруге қабілетті ұлттық кадрлардың тапшылығы анық ... ... ... ... ... ... ... сай қалыптастырылмағанына
көз жеткіздік. Мұның барлығы кеңестік дәуірдегі 70 жыл ішінде қазақ тілінің
қағажу көріп ... Оның ... деп ... ел ... ... ... дамуына тиісті деңгейде көңіл бөлінбей келгендігінің
айқын көрінісі. Бұл мәселеде қазақ тілінің терминдер ... ... ... Кез ... салада терминсіз аттап басу мүмкін емес. Термин сөздер
қай кәсіп пен ... ... ... ... ... ... ... тілінің, арнаулы сала тілінің өзегі. Ал мұндай атаулар
қорының негізінен ұлт ... ... ұлт ... табиғатына сай болуы өте
маңызды мәселе. Сондықтан да біз қай ... ... ... өзге ... сөз ... ... терминқор қалыптастырудың
сыртқы көздерін пайдалану мәселесіне аса сергек ... ... ... ортақ терминқор қалыптастыру бағытын ұстанған жетпіс жылда біз өзге
тілдерден өзгертпей сөз алудың жоспарын жеті есе ... ... ... ... терминқорымыздың  70-80 пайызын орыс орфографиясына
сай қабылданған кірме терминдер құрайтынын атап көрсетіп жүр. Бұл ... ... ... бірі ғана ұлт тілінде жасалған, қалған
төрт бөлігін  кірме ... ... ... сөз. Кірме терминдерді шектен тыс
қабылдаудың қабылдаушы тіл үшін тиімді еместігін ғалымдар әр кезеңде сан
мәрте сөз ... ... ... ... мен ... дәлелдер келтірген.
Сондықтан да бізге ұлт тілінде термин ... өз ... ... дамытуға баса назар аудара отырып, өзге ... ... аса ... қарау қажет.
Ұлттық терминологиямызды қалыптастырудың әр кезеңінде қай ... көп ... оның ... не, ... ... ... ... пайдаланғанымыз жөн деген сұрақтар төңірегіндегі біздің ... бен ... ... дамуының қағидаттарында
айтылады.
Қазақ терминологиясы дамуының тарихында өзге ... ... жазу ... келгенде екі түрлі бағыт болды. Біріншісі - жат
сөздерді жалпы ... айту ... ... ... Лексикалық
қорымыздың 30 пайыздан астамын құрайтын араб-парсы сөздері жалпы қазақ
халқының айту мәнеріне лайықталып қабылданған, ... ... ... орыс тілінен қабылданған болыс, самаурын, бәтіңке, ... ... ... де осы ... ... ... болатын. Ахмет
Байтұрсынұлы кезеңіндегі алаш зиялылары да өзге ... ... осы ... ... 1910-30 ... ... ... көрген
мерзімді басылымдар мен сөздіктерде, ғылыми-оқулық ... ... ... ... ... ... пәлсапа (философия), алжебір (алгебра), әкті (акт), аптамат
(автомат), бәктер (бактерия), ... ... ... ... ... нөл ... кібітенсе (квитанция), кәмір (камера), ... ... ... ... ... ... екінші бағытымыз - кірме сөздердің
барлығын орыс тілінде қалай жазылса, бізде де сол қалпын бұзбай ... ... ... бұл ... орнығып, мыңдаған кірме сөздерді дәл
орыс ... ... ... ... ... ... жазып келдік. 1930-90 жылдар ... ... өзге ... енген термин сөздер түгелдей терминдерді
жазудың осы екінші жолына сәйкес ... ... ... берудің
барлық сатысында солай оқытылды. Бұл тәртіпті біз ұзақ мерзім бойы сақтап
келгендіктен дәстүрге айналып, көпшілікке үйреншікті жол ... ... ... кейін де жекелеген тілші ғалымдар мәселе көтеріп,
терминдерді ... ... жолы ... деп дәлелдегенімен кеңестік кезеңде
қалыптасқан бағыттан өп ауытқи қойған ... Тек ... ... өз
еңбектерінде, кейбір мерзімді басылымдар өзге тілдерден енген ... ... ... ыңғайлап жазып келеді.
Қазіргі терминологиядағы шешімін таппай жүрген мәселенің бірі де ... деп ... ... ұлт ... жазу тәртібінің
белгіленбеуі. Сондықтан осы мәселені арнайы зерттеп, тиісті ... ... үшін ... ... ... сөз ... оны ұлт ... фономорфологиялық
заңдарына сәйкестендіріп алудың қажеттігін қазақ зиялылары ХХ ғасырдың
басында ақ атап ... ... 1923 жылы ... ... ... ... ... тіліміздің заңымен өзгертіп, тілімізге лайықтап алу
керек. Жат ... ... ... алатын жер дүниеде тіл жоқ ... да ... /5,92/ - деуі ... ... бола алады.
Елуінші жылдары бұл мәселеге М.Әуезов те тоқталып, «Орыс тілі мен ... ... ... ... ... ... әлі дұрыс жолға қойылып
болмаған... Біздің грамматикамызда осы жөнінде ... ... ... ... /6, 261-262/ - деп өте әділ ... ... асыра сілтеудің, сыңаржақтықтың орын алғаны дау тудырмайды. Асыра
сілтеуге ... жол ... - орыс ... өзге ұлт ... әдейі, мақсатты түрде ескермеуді ... ... ... ... ... Бұл ... ... орыс ғалымдарының
ішінде де атап көрсеткендері болған. М.Әуезов аталған мақаласында ... мән ... жылы ... философии» журналында жарияланған мақаласында
А.Мординов орыс сөздерін ұлттар тілдерінде орыс ... ... бір ... деп ... ... ... пен профессор Г.Сердюченконың «жасанды әр
алуандықты жою мақсатымен» деп дәлелдей ... орыс сөзі мен ... орыс ... ... ... Бұл атаулардың жазылуына
бұрмалау кірмесін» деген қағидасын қатты сынайды. Ғалым «Мұндай аса зиянды
қағида ұлт ... ... ... ... ... тудырды.
Жергілікті газеттер мен журналдардың жұмыстарын да ауырлатты» - деп
көрсеткен ... бұл ... сол ... ... ретінде мойындамау
үлкен әділетсіздік.
Соңғы он-он бес жыл көлемінде Ә.Қайдар, Б.Қалиев, ... және ... да ... тілші ғалымдар кірме терминдерді ұлт
тілінде ... ... ... әліпбиден шығару мәселесін жиі-жиі көтерді.
Кірме әріптер жөнінде өзге пікір ұстанушы ... да бар. ... бұл ... ... әлі де ... шешімге келіп, соның негізінде ресми
тұрғыдан шешімін таба қойған жоқ.
Дегенмен кірме ... орыс ... ... жазу ... қатаң
сақталмай, өткен ғасыр басындағыдай өз тіліміздің дыбыстық жүйесіне ... ... ... ... Мысалы Мәскеу, зауыт, еуропа, жорнал сияқты
көптеген ... БАҚ ... ... ... ... Сондай- ақ
кейінгі жылдары өткен мәжілістерінде Мемлекеттік терминология ... ... ... ... ... бес-алты терминді ... ... ... ... ... ... ... станса, тәбіл түрінде ресми бекітті. 
Жалпы шет тілдерінен қабылданған ... ... ... ... әр кезеңінде әр түрлі болғандығы байқалады. ... ... әр ... осы ... ... ... ... болады. Жиырмасыншы жылдың бас кезіндегі қазақ оқығандары өзге
тілден қабылданған сөздерді «жат ... ... ... ... «бөгде сөздер», «қотыр сөздер», «бұралқы сөздер» деп ... ... ... ... ... тілімізді шұбарлау ретінде қабылдаса,
жылдардан бастап бұл атауларға «интернационалдық ... ... ... ат беріп, мұндай атаулардың көптеген халықтардың тілдеріне
ортақтығын, ғылым-білім ... ... ... баса
айта бастадық. 
Өзге тілдерден енген сөздерді төл сөздеріміздей ... ... ... ... ... ... бұратана деген анықтауыштармен беру тіл
тұтынушыларының, зиялылырдың бұл сөздерге деген сол ... ... ... ... ... ... бір ... тілінің шеңберімен
ғана шектелмей, бірнеше тілге қызмет ететін әмбебап сөздер ретінде ... ... ... ... ... тілімізге көптеп қабылдаудың
прогрессивтік жағын атап ... ... ... дамуының, терминология
қалыптасуының әр кезеңіндегі шет тілдерінен енген сөздердің түрліше аталуы
бір қарағанда соншалықты ... ... ... ... ... ... ... Ал шын мәнінде бұған елеусіз қалдыра салатын ... ... ... да ... ... дәл сол атаулар арқылы ұлт зиялыларының,
ғылыми жұртшылықтың, көпшілік қауымның кірме сөздерге берген бағасын ... Өзге ... ... ... ... ... тек атауыштық қана
емес, сонымен бірге бағалауыштық қызмет те атқарып тұр. Бұл ... ... ... ... ... мән ... ... тіл үшін маңызды мәселе. Мұндай нәрсеге қоғамдық сананың
экстралингвистикалық факторлардың ... ... ... ... болмаса мәжбүрлеу жолымен өзгертілгендігін анықтауға негіз
болатын тілдік-тарихи дерек ... ... ... ... ... сияқты ұлт зиялылары бастаған қазақ қауымы
өзге тілден енген термин сөздерді «жат сөздер» ... біз ... ... ... ... деп атайтын болғанымыз
жөнінде шындап ойланып, мұны назар аударатын мәселе ретінде қарамаған ... ... ... ... ... күні ... ... терминдерді
өзге тілдерден өзгеріссіз ... ... ... ... ... ... насихаттау орын алып
келді. Тек ... ... бері ... ғана ... Б.Қалиұлы,
Ә.Жүнісбек сынды тілші ғалымдар мен салалық мамандар, жалпы зиялы қауымның
жекелеген өкілдері ... ... айта ... Мұны да ... ... ... ... санаға әсері, ... ... деп ... ... ... ... ретінде қарауға
болады. Дегенмен, кешегі ... ... беру ... ... ... терминдер туралы біржақты түсінік қалыптастырғаны ... да ... ... ... ... орынды-орынсыз қорғаштап,
бұрынғыша өзге тілдерден дайын терминдерді лек-легімен қабылдай беруге
бейілділердің аз ... да ... ... Оған ... ... жоқ.
Біздің қазіргі міндетіміз кешегіміздің кемшілігі мен жетістіктерін сараптай
отырып, бұл мәселеде алдағы уақытта ұстанатын ғылыми ... ... ... ... бұл ... бізге кешегідей терминологиямызды
шектен тыс ... ... ... жасаймыз деп, шет
тілдерінің сөздерінің бәрін жау көретін ... бір ... бой ... алмау жағын да ұмытпауымыз керек. 
Өзге тілдерден сөз қабылдамай, сөз алмасу, термин ... ... ... ... ... ... де, қажет те емес. Тілдер арасындағы
өзара сөз ... ... да ... бола да ... Шет ... ... сыртқы көзі ретінде орнымен пайдаланылса ... ал ... ... ... ... өзге ... ... қабылдауға
жаппай жол беріп қарап отыру ... ... ... ... ... ондай әрекетсіздіктің жалғаса беруіне немқұрайлы
қарауға болмайды. 
Кеңестік кезеңде терминологияны ... баса ... ... сол ... да ... мен жалпы ағымның
ыңғайында кете бермей, өзіндік пікірлерін айта білген, құнды тұжырымдар
жасаған ... да ... айту ... ... В.А. Гречконың
терминнің қандай болу қажеттігі жөніндегі мақаласындағы мына ... ... ... ... ... и минерология, например,
располагают  ... ... ... ... И что ... зайимствование иноязычных слов обрекло все ррядущие поколения
на изучение геологии как науки и как ... то ... ... ... создает дополнительные трудности в освоении науки. Выдержанные на
национальной русской основе понятия и концепции этих наук ... ... /7,102/ - деп ... ... ... бұл ... еш күмән келтіре алмаймыз. ... сол ... ... ... ... ... табылатын жұмбақ атауларды
жаттаудан, жадыңа тоқудан, алдымен сол атаулардың мәнін ... не ... ... алудан басталатынын бізде мектеп ... ... ... ... керек. Бастауыш деген терминнің сөйлемнің басында
тұратын бас мүше екенін, ана тілінде тілі ... кез ... ... алғаш
естігенде-ақ тұлғасына қарап тұспалдайтынын, ал кейін оның сөйлемдегі
қызметі мен анықтамасын білген соң ... ... ... жату ... ... ... ... сөздерінің мағынасын тіл ... ... ... әр бала ... Термин мағынасының ұғынықтылығы мен
тұлғасы таныстығы ғылым-білімді игеру кезінде ғана емес, оның ұзақ ... ... ... ... да ... ... деп ойлаймыз. 
Сонымен қатар, шет тілдерінің терминдерін ұзақ ... бойы біз ... орыс ... қалпында өзгертпей қабылдап келеміз. Ондай
терминдердің ... ... ... ... айрықша оқшауланып, тілге
кірікпей, тұлғалық, дыбыстық өзгешелігін ... ... ... Алаш зиялылары олардың осындай жаттығын жасырмай, өзгешеленіп
тұратын қасиетін байқағандықтан да кезінде «жат сөздер» деп ... ... ... сол сексенінші жылдарда-ақ латыштардың кірме атауларды өз
тіліне қабылдау қағидаттарын ... ... ... ... ... ... де «өз ... сөздерінің арасында халықаралық
терминдер жат-жұрттық болып тұрмауы үшін, ... ... ... ... ... т.б. ... ұшырауы керектігін4»
/8,172/ - атап көрсеткен.
Жалпы алғанда тіл білімі терминологиясында ресми тұрақтаған «ұлы ... ... ... ... ... ... тілдер» деген
атаулар, нақты ұғымдар бар. Тілдердің кең ... ... ... ... осы ... ойымызға оралады. Құқықтық
тұрғыдан заңдастырылған БҰҰ-ның ресми және ... ... ... ... ... ... ... испан, қытай, француз, орыс) халықаралық тілдер
дейтініміз белгілі. Бірақ бұл ... ... ... ... ... ... құрылымдық, сөздік құрам немесе стильдік тармақтарының жақсы
дамығандығымен байланысты ғана екен ... ... ... ... Бұл ... осы ... ... тұтынушысы болып табылатын халықтар
тұратын мемлекеттерінің саяси, экономикалық т.б. ... ... кең ... яғни ... тыс ... ықпалының да зор екенін
естен шығаруға болмайды.
Соңғы ... ... ... ... ... ... ... табиғатына тереңірек үңілу ... ... ... ... ... ... жүр. ... пікірлердің бірін біз ... ... ... халықаралық терминдер туралы сөз ете келіп
былай дейді: «Тіл тілдердің арасында ортақ ... ... аз ... ... ... қарым-қатынас үзіледі» деп байбалам
салудың бәрі бекер. Жер ... ... ... ... шет ... ... ... өз тілінің негізінде меңгеріп, ғылым мен техниканы
дамытып отырған қытай, жапон т.б. ... біз ... ... ... интернационализмдердің қажеттігі ең алдымен елдің ... ... даму ... ... ... ... мен қажеттілікке, әр
тілдің өз мүмкіншілігіне байланысты екен» /9,22/.
Терминология мәселесін арнайы зерттеп жүрген ғалымдар «Егер қандай ... ... ... ... ... ... болмаса және ол жасалып
жатпаса, онда ғалымдар терминологиясы қалыптасқан өзге тілге ... /10,4/, деп ... ... ... ... рас. ... мәселеге екінші қырынан қарайтын
болсақ, біздің тілімізде ғылыми терминология жасалмаған деп ... ... ... ... еш ... болмайды. Ешбір ұлттың тілін термин
жасауға мүмкіндігі жетпейтін тіл деуге болмайды. Мәселе ұлт ... ... ... байланысты. Терминжасам процесінде өз
тілімізді пайдаланбай өзге тілдерден дайын терминдерді ... ... онда ... ... ... ... атауға бейімделіп
терминологиямыз ұлт тілінде жасалынбайды. Сондықтан ғылыми терминологияны
ұлт тілінде қалыптастыру сол ... ... ... ... іс. 
Халықаралық терминдер жөнінде соңғы жылдары жазылған еңбектердің ішінде
Б. Қалиұлының мақалалары көңіл аударуды қажет етеді. 
Ғалым ... ... ... ... ... ... оларды
таралуына байланысты 5 аймаққа бөледі. Ол «егер халықаралық терминдер бүкіл
дүние жүзі тілдеріне ортақ ... рас ... ол ... ... ғана ... ... да ... Африка, араб, жапон, қытай, үнді,
Индонезия тілдеріне де ... ... ... еді ғой. Жоқ, олай ... ... ... ... атом, газ, йод, цемент, цех сияқты
сөздерді Шығыс Азия ... ... ... ... ... ... Индонезия
халықтарының тілдерінен кездестіре алмайсың. Бұл тұрғыдан алып қарағанда
халықаралық ... ... ... ... белгілі бір аймаққа тән
ортақ сөздер болып шығады», /11,108/ - ... ... ... құру және ... ... ұлт тілінде
қалыптастыру қытай, жапон тілдерін ... ... ... ... де анық байқалып отырған құбылыс.
Үстіміздегі ғасырдың 70-жылдарында Еуропаның герман тілді елдерінде
«арнаулы мақсаттар тілі» (язык для ... ... LSP) ... ... болады. Оның туындау себебі Австрия, Бельгия, ГДР, ФРГ (қазіргі
біртұтас Германия), Швейцария елдерінің аумағында ... ... ... ... тілін сақтау, фонетикалық, орфографиялық, лексикалық
сәйкессіздікті жою. Сөйтіп, терминология ... ... ... ... мен техника саласындағы қатынастардың неміс тілінде болуы ... ... ... ... оларды өзгертуге болмайды деп жүрген,
сондай-ақ Еуропа халықтары тілдерінің де көпшілігінде біркелкі ... ... ... ... ... Funk-,  Rundfunk ... ... ұлт тілінің негізінде ... мен осы ... ... ... ... – радиоустановка, Funkspruch -
радиограмма, Fernsegsendung - телепередача,  Fernsehapparat - ... ... ... ... ... ... терминологиялық лексикасының елеулі бөлігін халықаралық терминдер
құрайтыны белгілі. Ондай ... ... ... ... ... ... біздің өз сөздеріміз бере ... ... ... ... ... ... сияқты «бірде-
бір шет тілінің сөзін қалдырмай ... ... ... ... ... де терең зерттеу барысында қол ... ... ... деп тану ... Бұл мәселенің жан-жақты қарастырылып ғылыми тұрғыдан
толық шешімін таба алмай отырғаны ақиқат. 
Сондықтан да халықаралық ... ... ... зерттеп, аудару
және жазу тәртібін белгілеу қазақ терминологиясының даму бағытын белгілеу
үшін өте қажет.  
Ұлттық мемлекетіміздің іргесі бекіп, оның ... мен ... ... өз ... және ... ... ... кезде біздің сөздеріміз де өзге тілдерге ... ... ... ... мұның барлығы оп-оңай, өздігінен бола салатын
нәрселер емес. Әр ұлт өз тілінің өркендеуін, кең ... ... ... тіл ... тіл ... саналатын ел тіл саясатын өз жұртының
тілдік ... оның ... мен ... ... ... ... Белгілеп қана қоймайды, мемлекет сол өзі белгілеген бағытта
мақсатты түрде жұмыс жүргізеді. 
1. ТЕРМИН ЖАСАУДАҒЫ АУДАРМА ... – бір ... ... мазмұнды екінші бір тілге әрі дәл әрі
толық қайталай бейнелейтін тілдік қимыл. Тіл ... ... ала ... ... ... дүниеде 2796 тіл бар екенін ескерсек,
аударма қызметінің қаншалықты маңызды екенін ... ... ... қауымдар, халықтар арасындағы тәжірибе алмасудың дәнекері. Аударма
сөз, әдебиет, публицистика ғылымдарының ажырамас бір ... Әрі ... ... ... ... ... ... халықтың мәдени өмірінің бір
саласы, халықтар арасындағы үзілмейтін үрдістің бірі. 
Аударма теориясының ...... ал ... – аударма
практикасында өмір сүріп отырған әртүрлі құбылыстарды реттеп, сұрыптап
жинақтай ... ... ... ... ете алатын теория деңгейіне
көтеру. Ал, аудармашылар болса, осы теория негізінде, практика барысында
кездесетін әр ... ... ... жан-жақты дұрыс шешуі қажет.
Аударма теориясы үздіксіз кемелденіп ... ... ... ... ... ... ... жетекшілік ету
барысында тағы да ... ... ... ... ... ... аударма теориясының жетіп отырған деңгейінің дәуірлік шектемелігі
бар деуіміз де сондықтан. Аударма дегеніміз екі ... ... ... ... ... ... ... да сол тілдердің ... ... ... Екі ... ... грамматикалық,
стилистикалық ерекшеліктерін қатар қарастырады. Сол ... де, ... ... мынадай түіндерге жинақтап көрсетуге болады: 1) Тіл
ғылымын негізге ала ... ... ... ... ... ... салыстыра зерттеп, екі тілдегі ... ... ... ... оларды терең зерттеп, аудару тәсілін жан-жақты
қарастыру; 2) Осындай салыстыру принципі негізінде аударма практикасында
кезіккен ... ... ... ... ... ... ... шығарып, оларды бейнелеу тәсілін қарастыруды негіз езу; ... ... ... ету ... ... ... нұсқасында
әділ баға беріп, аударма сапасын үздіксіз жоғарылату.
Қазіргі таңда қазақ тіл білімі ғылымында арнайы зерттеуді талап ететін
салалардың бірі – ... ... ... Бұл сала – ... үшін әлі жетілмеген, тиісті деңгейдегі ... ... ... тіл білімі салаларының бірі. ... бұл ... ... айқындап бере алатын бірқатар ұғым-түсініктердің даралана қоймау
себептері де осыған тікелей байланысты. Қазіргі қазақ тіл білімінде ... ... ... ... ... ... ... «…қазірге дейін аударма теориясының басты дәйектемелері,
шешуші негіздері, аударматану ғылымының басты обьектісі мен ұстанымдары,
әдіс-тәсілдері мен ... ... ... нормасы, тәржіма ісіне
қойылатын талаптар сияқты маңызды ... ... ... ... ... деп атап өткен. Қазақ тіл білімінде аударматану мәселесі
– ХХ ғасырдың соңғы ... ғана ... ... жаңа ... ... қазақ тіл біліміндегі аударма теориясы да, аударма практикасы да,
аударма іс-тәжірибесінің теориялық тұғыры да енді ... келе ... тіл ... ... аударма ғылымы және оның
қалыптасуы туралы зерттеулері, А.Алдашеваның аударматанудың лингвистикалық
және лингвомәдени негіздерін ... ... ... ... ... Р.З.Загидуллин, Н.Ж.Шаймерденова және т.б. ғалымдардың еңбектері
аударма теориясы мәселелеріне арналды. 
Тіл білімінің арнаулы салаларының қайсысын ... та, сол ... ... тән ұғымдар жүйесі, терминологиялық аппараты ... ... ... ... ... ... мен ... арнайы
зерттеуді қажет етеді. ... ... ... ... ... ... ... ішінде, лексикалық ерекшеліктерін
айқындау, аталған терминологиялық жүйе ... ... ... ... сияқты тілдік фактілерге талдау жасау бүгінгі күннің кезек
күттірмейтін өзекті ... ... ... ... ... оның ... ... маңызын
анықтауда жоғарыда аталған қазақ ғалымдарының және орыс тіл білімінде
А.Реформатский, ... ... ... ... В.Ф. Журавлев, В.П.Даниленко, Г.В.Степанов т.б. ғалымдардың
еңбектерін атауға болады. 
Бұл зерттеулерде ... ... ... мен ... ... ... салалық терминжасам мәселесі арнайы қарастырылды.
Дегенмен ... ... ... ... бір ... ... жеке бір
терминдік жүйені – тіл ... ... ... ... өте зор. 
Тілдің өзі нысан ретінде алынатын зерттеулерде тіл білімі терминдері
жүйесінің бірлігі «метатіл» деп ... ... ... «метатіл»
анықтамасы туралы пікірлер көп: ...... ... ...... ... жүйе; тіл білімінің «метатілі» – терминдер
арасындағы ... ... мен ... ... ... ... күрделі
құбылыс және т.б. 
Әрбір ғылым саласының дамуы тіл білімі метатілінің дамуын талап етеді.
Белгілі бір ... оның ... ... ... ... мен дамуына өзара байланысты ... ... ... ... ... ... зерттеулердің күрделенуі мен тереңдеуі;
аударма теориясында жаңа ... ... ... жаңа ... ... болуы; жаңа концептуалдық аппараттың қалыптасуы мен
белгілі терминдердің жаңа ... ... ... ... ... ... ... қырларынан қарастырылып келеді. ... ... ... ... ... коммуникация, салғастырмалы стилистика және т.б. 
      «Ақиқат» журналының 2013 жылғы 9 қаңтардағы ... ... ... ... ... ... ... жасауын неге үлгі
тұтпаймыз? /12/ Немесе қазақ ... ... ... ... ... ... жасауда нақты концепция белгіленбеген», «халықаралық,
ғылыми мәнге ие болған араб, ... ... ... ... ... ағылшын
т.б. ұлттардың сөздерін орыстар өзінің дыбыс үндестігіне ... төл сөзі ... ... біз неге сол ... ... ... ... пікірлерін оқып отырып, біраз дүдамал ойға
қалдық. ... ... ... отырған мәселесі өте өзекті. ... өзі ... ... ... ... ХХ ... ... кеткен болса, қазіргі ... да ... жоқ. ... атап ... тек ... қана ... ... Ш.Құрманбайұлы секілді т.б. тілші-ғалымдар да, жазушы Б.Нұржекеев
те оны дер шағында мәселе етіп көтерген еді. Өзім де «Қазақ ... ... ... осы ... ... мақалалар жариялаған едім, бірақ
өзіміздің қазақтілді зиялы қауым, әсіресе ... мен ... ... кері кету ғой, ... бүкіл қазақ ол сөздерді еш ... дәл ... ... ... ... ... шетел сөздері
құрамындағы ц, ч, е (йо), ю, я, в, ф, х, һ, ь, ъ ... мен кл, ... пр, ст, пл, тр ... т.б. ... ... ... тіркесімдері бөтен емес»,
– деп өре түрегеліп, қатты қарсылық білдіріп, қолдай қоймаған соң, айтып-
айтып ... ... Рас, әр ... ... ... танытып тұратын тұрмыс-тіршілігі,
таным-түсінігі, әдет-ғұрпы, салт-дәстүрі ... тілі де ұзақ ... ... ... ... өзінше болып қалыптасады. Осыдан
болар, оның әбден қалыптасып, шыңдалған тілдік жүйесіне жат ... ... емес ... ... ... ... – сирек құбылыс. Егер олар белгілі
бір заманның саяси ықпалымен жасалған ... ... ... ... ... тілдің табиғи жүйесіне мүлдем сәйкес
келмейтіндігінен, ... ... ... ... сезіліп тұрады.
Керісінше, халық өз еркімен қабылдап, айтып-жазса, онда олардың ... ... ... адам ... кез ... жан ... ... Қ.Боқаев дұрыс пайымдағандай, бүгінгі жаңа сөз жасаушылардың бұрыннан
қазақта бар болған сөздерге түрлі қосымшалар жалғап ... ... ... ... жаңа ... үстеп, жаңа сөздер деп ұсынуларын жақсы ниет
дегенімізбен, жақсы әдет дей ... ... ... ... бағзы
заманнан бері келе жатқаны, әлі де солай қызмет ете беретіні рас. ... ... ... ... ешкім де, тіпті Қ.Боқаев та жоққа ... ... ... те, ... ... ... дыбыстық, құрылымдық
жағынан игеріп, өз тіліміздің байлығына айналдыру да – ... келе ... ... бұл – жаңа ... затқа, құбылысқа атау берудің ең оңтайлы да
ұтымды жолы. Дегенмен Қ.Боқаев айтқандай дәл ... бұл оңай ... ... ... осы ... дейін қазақша баламасы табылмай жүрген немесе
табылса да, жалпы жұрт ... ... онша ... бола ... ... қалпында қалдырып, қазақшалап айтып-жазуға қоғамдық-саяси,
әлеуметтік-экономикалық, психологиялық ... ... ... ... ... ... ... санасына әбден сіңіп, ... ... ... ... үлкен кедергі, ақылға симайтын
кереғарлық бар. Ол – кезінде Кеңес Одағының орыстандыру саясаты негізінде
жасалған тіліміздің ... ... және ... ... ... ... болып тұр. Себебі әліпбиімізде тілімізге еш қатысы жоқ, орыс
сөзі мен ... ... грек т.б ... атау сөздерін сол қалпында
айтып-жазуға мәжбүрлейтін ... ... мен ... ... бар. ... ... ... табылмаған кейбір сөздерді қазақшалап айтып-
жазбауға ең басты түрткі (мотив) болып жүр. ... ... ... орыс
тіліне тән дыбыс-әріптерден бүгін-ертең құтылмайынша, Қ.Боқаев айтқан тәсіл
арқылы бөтен тілдік сөздерді өзіміздікі қылып игеруіміз мүмкін емес. Ал ... ... ... ... ... ... жол ... келеді.
   Қ.Боқаев дұрыс айтып отыр. Жаңадан сөз іздеп әуре болғанша, ... ... ... шет ... ... ... ... тіліміздің
айтылым-емле (орфоэпия-орфография) ережелеріне сәйкестендіріп пайдалана
салу ... ... Ол ... ең ... ... ... ... орысша
қалай жазылса, солай жазуға мәжбүрлейтін, тілімізге зорлықпен енгізілген
жат дыбыстардан арылтып, сосын шет ... ... ... ... ... ... ... айтып отырған «ұлттық концепцияны» жасап
алып,бір ыңғайға келтіруге болады. Сонда ғана ... ... ... басқа тілдік сөздердің есебінен байыта аламыз. Жаңадан сөз
жасау машақатынан құтылып, жас ... ... ... ... оқу ... ... қол ... Бізге үлгі болып жүрген орыс
тілі және әлемнің ... да ... ... тілдері, міне, осы бағытты
ұстанып, дамып келеді.
   «Халықаралық термин» деген ұғым жоқ. Бұл – ... ... улау үшін ... ... ... Біздің солай деп ойлап жүрген
сөздеріміздің баршасы – ... ... ... ... ... ... ілім, ұстаз, мұғалім, шәкірт, кітап, дәптер» деген т.б сөздер
секілді орыс тіліне латын-грек сияқты т.б. тілдерден ... ... ... орыстікі болып кеткен  сөздер. Рас, орыс тілінің сөздік
құрамындағы кейбір сөздер латын-гректік т.б. ... 100 ... ... ... кездері болады, алайда бұл – орыс тілі еуропалық тілдердің
барлық сөздерін еш ... сол ... ... екен ... ... тілі ... ... тобына жататын болған соң, ... ... мен ... ... (грамматикасы) оларға қазақ тілінен гөрі бір
табан жақын. Сондықтан да кейбір сөздердің ... ... ... ... ... орыс тілінің табиғатына толық сәйкес келетіндіктен, еш
өзгертілмей алынған.
    «Біздің ... ... ... тілдерін жақсы білетініміз аз,
көбіміз білмейміз. Аурапа тілдері бізге орыс тілі ... ... ... ... ... ... ... келгенше сөзді түпкі иесінің
сөйлеуіне жақындатып алу керек. Сөз франсоздікі болса, франсоздың айтуына,
немістікі болса, немістің ... ... алу ... ... ... ... ... арамызға орыс тілі дәнекер болды. Орыстар Аурапа сөздерін өзінше
өзгертіп алды. Мұны үнемі ұмытпасқа керек. ... ... орыс ... өте сақтық керек», – деп Халел Досмұхамедұлы осы себептен  айтқан
болар /13,151/   Расында да солай. Біз көп ... ... ... ... оп-оңай қазақшалай салуға болатын ... ... ... ми
қатырып, жаңа атау іздеп, әуре боламыз. ... ... бері ... ... ... (солярка), бензін (бензин), кәресін (керосин), ... ... ... ... (фонтан), тәбілеткі (таблетка), маз
(мазь), пылаш//даждауық (плащь, дождевик) ... т.б. ... ... ... ... ... ... қаншалықты қажеттілігі бар? Біз әдейі
кезінде ... ... ... бағдарламасында талқыланған,
жалпыхалықтық қолданыстағы қарапайым сөздерді мысалға келтіріп отырмыз.
Жаңағылар ... ... ... ... ... ... тілімізде
тұрмақ, салалық ғылымдар тілінде де ұшан-теңіз. ... ... ... етіп ... ... ... бөтен дыбыс-
әріптер жол бермейді. Бала кезінен бөтен сөздердің қалай айтылып-жазылуын
жаттап ... ... ... сол ... ... ... ... болды, сені түзеп: «Ол – олай айтылмайды, бұлай жазылмайды», – деп
өзінің ... ... ... шыға келеді. Сондықтан «Қисық ағаштың
көлеңкесін түзеуден бұрын, өзін түзеп алу керек» деп ... ... ... ... ... ... қазақтың төл әліпбиін жасап ... ... бұл – өзге ұлт ... мен орыстанып кеткен қазақтар үшін емес,
тіліміздің табиғи қалпын сақтап, сөйлеп-жазып жүрген ... ... ... Себебі орыстілді қазақтар қазақша ғылыми еңбектер жазбақ түгілі,
қазақша жазылған ең ... ... ... өзін де ... ... жалпыхалықтық әдеби тілі мен ғылыми тілін дамытуға олардың титтей
де септігі, жәрдемі жоқ. Байқасаңыздар, қазақша телерадио мен ... ... ... нормамызға сәйкес келмейтін небір «тың
қолданыстарды» екі тілді ... ... ... екеуінің біреуін ғана
орташа деңгейде білетіндер айтып, жазып, бүкіл қоғамға таратып жүр. Себебі
олар өзі білетін ... ... бір ... ... (орысша) ғана ойлап, сол
ойын екінші тілге аударып, соны ... ... ... ... ... деп қателікке ұрынады.
   Бөгде сөздерді игеруде болатын екінші бір ... ... ... ... ... айттық. Енді осыған байланысты бірер мәселені атап
көрсете кетейік.
   Кезінде, яғни 1913 жылы қазақ тіл ... мен ... ... ... журналындағы «Қазақша сөз жазушыларға» деген
мақаласында айтылған сөз бен оның жазылуының арақатынасы ... ... ... ... ... мен қате ... айыруға, менің ойымша, былай қарау керек
шығар ... тіл ... ... ... ... ма? Жоқ, ... түріне
қарай тілді ыңғайлау ма? Мен ойлаймын, ... – жазу үшін ... ... – тіл үшін шығарған нәрсе. Олай болса, тілді бұзып емілеге ыңғайлау
емес, емілені ... ... ... ... ... ... ... маңызды десек те, халықтық
қолданысқа еніп кеткен ... ... ... ... ... ... дей ... Тіліміздің әлеуеті (потенциалы) орыс тілінен,
тіпті кез келген әлемдік тілдерден еш кем емес. Олар ... ... біз де өз ... айта ... Орыстар «фантастика», «девиз»,
«интернет», «планета» деген сөздерді аудармай алған екен деп біз ... ... ... ... ... керек пе екен.
   Бізді бір таң қалдырғаны – ... ... ... ... жазып отырып,
оның қандай сөздер екенін білмейтіні болды. Қ.Боқаевтың «қазақшаламау керек
еді» деп аттай үркіп отырған сөздерінің бәрі десе ... ... бір ... ... ... болған шығар, ал қазір олар –сол қасиетін
жоғалтқан, ... ... ... сөздер.
   Болашақта термин туралы ой айтқысы келетіндердің есіне сала ... бәрі сөз, ... ... бәрі ... ... ... сөз ... белгілі бір ғылым немесе оның салаларына және оның пәніне ғана қатысты
және оның ғалымдары мен ... ... ... бірақ жалпы
халыққа түсініксіз сөздер.
   Әрине, бұл – сіз бен бізге өз кәсібіміз бен ... ... ... ... танып-білуге болмайды дегенді білдірмейді.
Қызығушылығыңыз туса, кез келген ғылымның терминологиялық сөздігін  ... ... ... ... ... ... ... Соған ана
тіліңіз көмек бола алса, жақсы. Өйткені адамға бөтен тілден гөрі өз ... ... ... ... соң, ең әуелі өз ана тілі немесе ана
тіліндей боп кеткен басқа тіл арқылы дүниені оңай ... ... ... ғылым тілі қалыптаспаса ше? Сіздің қолыңызға алған термино-логиялық
қазақша сөздігіңіз, Қ.Боқай айтқандай, «аккумулятор  –аккумулятор, ... ... ... деп ... ... не түсінер едіңіз? Осы ма
«халықаралық» терминдермен тіліміздің байығаны, көркейгені?
   Жалпы сөз ... ... сөз ... не? ... ... айтуынша, ол – айналып келгенде, ұғым мен мағынаның шартты
атауы.
   Осы орайда, мына бір ... да ... сала ... жөн ... атам қазақ «Тама берсе, тамшы тас теседі» деп ... ... ... ... ... ... ... бірақ ойдан шығарылған, я болмаса
туысқан бір тілден алынған ... ... ... сөздерді қайсыбір ұғымды
беру үшін пайдаланып, айта берсек, жаза берсек, ел ... ... ... кетері сөзсіз. Бұл дегеніңіз – тілімізді шұбарлап,
алатайдай бүлдіріп жүрген түр-тұлғасын мүлдем өзгертпей ... жат ... ... гөрі ... ... ... ... жалпыхалықтық қолданыстағы қандай да болсын сөзді дер ... ... Егер біз ... аударылған сөздерді бүкіл ақпарат
құралдары арқылы халықтың құлағына дер ... ... етіп ... Алаш ... А.Байтұрсынұлы, Қ.Кемеңгерұлы, Т.Шонанұлы,
Қ.Қаратышқанұлы т.б. ... ... ... ... ... нық ... даусыз. Әрине, біздің замандастардың жаңа атауларды жатырқап, құлағы
үйренген бұрынғы атауларға іш тартып тұратыны рас. ... «Біз ... ... ... сақалды» деп Ы.Алтынсарин бабамыз айтқандай, ... ... да ... ... ... ... біздің «самолет»,
«вертолет», «аэропорт», «класс», «текст» сияқты т.б. ... ... ... қатысты «көсемсөз», «бас мақала»,
«жазушы», «шығарма», «туынды», «қаламақы»,  ... ... ... ... ... ... т.б. сөздер де аударма сөздер ... ... ... ... ... балама сөздер емей немене? Бөгде тілдік
ұғым-атауларды реті келіп тұрса да, аудармау ... ... сөз, бір ... ... құлағанмен бірдей екен. Мәселен, «тәуелсіздік», «егемен»,
«отбасы», «жекешелендіру» сияқты т.б. ... де ... ... ... пе?  ... ... ... тіліміздің байитынын жоққа шығаруға
болмайды. Керісінше, қаншалықты сәтті аударылса да, халықтық қолданысқа ие
бола ... ... ... бола ... ... көрсетіп отыр.
Мәселен, Қ.Боқаев әспеттеп отырған ... пен ... гөрі ... ... дегенді тәуір көріп, өте жиі қолданады.
Қорыта келе айтарымыз, Ә.Жүнісбеков, ... ... ... ... ... және ... зерттеп білуімізше, қазіргі жазуымызбен
бөгде тілдік сөздерді қазақшалап айтып-жаза алмаймыз. ... оған ... орыс ... мен ... ... ... болып, санасы
әбден уланған қазақ қоғамының жандүниесі (психологиясы) дайын емес. Сол
себептен де қазіргі ... дені ... ... көшу ... ... ... құтылып, тіліміздің табиғи бітім-болмысына жат
сөздерді өзіміздің тілдік заңымызбен жазып-айтуға бет бұра ... ... ... ... ... ... айтып та, жазып та жүр. /15, 26-96/
«Ана тілі» ... ... ... жүгі ... /16/ деген атпен 
Ақылбек Байзақовтың мақаласы жарық ... ... ... ... ... ... ... аудару-аудармау мәселесі қарастырылған еді. Заң
тіліне мәтіннің тура мағынада баяндалуы, нақты ... мен ... тән ... тіркестердің, құрылысы бір сөз орамдарының берілуі тән.
Сол себепті аудармада түпнұсқа мәтіннің ... ... ... ... молынан пайдаланумен қатар грамматикалық мәселелер, яғни орыс тілі
мен қазақ тілі арасындағы ... ... жете ... ... қарай сөздердің орнын ауыстыру, қосу, түсіріп тастауды
пайдалана отырып, сөйлем
мүшелерінің орналасу заңдылығын, ... ... ... ... ... ... ... етіледі. Біз жұмысымызда бірнеше ғылым ... ... бере ... ... ... аудармаларына, қолданысына
тоқталатын боламыз.
 
2.1 Заң саласына қатысты терминдердің аударылуы
Тіл тазалығы өзінің мемлекеттілігі мен егемендігін құрметтейтін ... күн ... ... ... Сол ... ресми құжаттарда жиі
қолданылатын сөздер мен сөз ... ... ... ... мәселелері қашанда мұқият зер салуды қажет ететін ... ... ... ... бұл ... ... сала ... ол өткен
ғасырдың алғашқы онжылдықтарынан ... ... ... ... ... ... ... М.Жұмабаев, Н.Төреқұлов сияқты ағартушы зиялы ... ... ... ... ... ... орыс тілінен кейбір шығармаларды
өз ... ... ... ... ... ... ... сол тарихи
кезеңнің қажеттіліктеріне сәйкес терминологиялық атаулар ... ... ... ... ... ... әсіресе нақты ғылыми салалар мен
жекелеген пәндерге деген мұқтаждықты қамтамасыз ... ... үлес ... ... ... Байтұрсыновтың еңбегі айрықша маңызға ие болды. Ахаңның
кезеңіндегі ұлттық терминологияның ең басты ...... ... ... ... ... жарату мен жалпы халық тілінің сөз
байлығын молынан пайдалану еді. ... ... бұл ... ... Олай ... ... 1940 жылдан бастап идеологиялық қысымның
салдарынан ... ... ... ... орыс тіліндегі
нұсқасын өзгеріссіз сақтау тәжірибесі кеңінен қолданыла ... ... орыс және ... терминдерімен талғамсыз толығып, ұлттық
терминология ерекшеліктеріне нұқсан ... ... орыс ... ... мен ол ... ... ... терминдер өзгеріссіз қолданылуы
тиіс деген сыңаржақ ереже күштеп ... ... ... ... ... үлес ... ... азайып, қазақ терминологиясы
өзінің ұлттық келбетін жоғалта бастады. Бұл үрдіс еліміз тәуелсіздік алған
кезге дейін жалғасты ... ... ... сол аумалы-төкпелі заманның
өзінде 150-ден астам терминологиялық сөздіктер шығарылған екен. ... ... ... ... ... ... шығара
алмаймыз.
Еліміздің егемендік алуына және қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі
берілуіне байланысты ұлттық терминология мәселелеріне ерекше көңіл ... 1994 жылы ... ... ... ... жанынан
терминологиялық комиссия құрылып, ұлттық терминдерді қолданысқа енгізу
саласындағы жұмыстар жанданып, жалғасын ... ... ... ... Ә.Қайдаров, Ө.Айтбаев, Т.Әбдіков,
М.Қасымбеков сияқты өзге де ... ... мен ... ... ... ... терминологияны дамытудың келелі
міндеттерін шешіп, қазақ терминологиясы саласын реттеуге қомақты үлес ... ... ... ... ... 61 бабына
сәйкес заң шығару ... ... ... ... ... Үкіметке тиесілі. Көп жағдайда заң шығару ... ... ... бұл ... да. ... заң ... ... Үкіметке қарасты министрліктер мен агенттіктерде, ведомстволарда
әзірленеді. Заң ... ... және орыс ... ... тең
түпнұсқалығына сараптама барысында салалық мамандармен, заң ... ... ... ... әр сала бойынша тек белгілі
бір кәсіптерге, бағыттарға тән ұғымдардың мағыналарын білдіретін, ... ... бола ... ... ... Мәселен, тек
ауылшаруашылығының құрамына кіретін мал ... ... ... балық шаруашылығы, т.б. сияқты салалар бар. Бұл салаларда
қолданылатын сөздер мен сөз ... ... сол ... ... мамандарға ғана белгілі. Мәселен, осы жылы ... ... ... ... ... шаруашылығы, жануарлар
дүниесі және ерекше қорғалатын табиғи ... ... ... мен ... ... ... Қазақстан Республикасының Заңы
қабылданды. Тек осы ... ... ... ... ... ... (лесосека), орман орамы (лесной квартал), ... ... ... ... ... ... қайта түлеуі
(возобновление леса), өртең (гарь), ... ... ... ... сөл
алу (подсочка) сияқты тілімізде орнығып келе ... ... ... жылдан бастап  2012 жылдар аралығында қабылданған заңдарды
сүзгіден өткізіп, онда ... ... ... ... ... мен сөз ... ... екі кітаптан тұратын «Заңнамада жиі
қолданылатын сөздер мен сөз ... ... және ... ... ... ... ... терминдердің заңдарда
әртүрлі қолданылуын ... ... ... дәл ... бере ... ... оларды бірізге түсіру еді. 15 жылдан астам уақыт ішінде
қабылданған заңдардың, ресми құжаттардың ... ... ... ... ... және ... пайдаланылған терминдер ұшырасты.
Ол заңды да, өйткені уақыттың өзі тиісті ... ... ... ... ... ... ... сөздер бұрынғы заңдарда
«дәйекті», «дәйексіз» деп алынған, алайда бұл сөздер түп мағынасы бойынша
орыс ... ... ... ... ... ... Сондықтан бұл сөздер кейінгі кездері мағынасын
мәнмәтін бойынша ... ... ... ... ... ... сөздермен беріле
бастады (достоверная информация – анық ақпарат, недостоверная информация –
анық емес ... ... ... ... басқа мағынаны («ложная
информация») береді. «Последовательный» деген ... ... деп ... бар, ... ... ... болуы керек пе? Оның
үстіне «табанды» деген сөздің орыс ... ...... ... ... ... заңдарда «нотариалды
куәландырылған көшірмелер», ... ... ... куәландырылған көшірмелер» деп ала-құла алынып келген болса,
бүгінде бұл сөздер түпкі мағынасына байланысты кейінгі құжаттарда ... ... деп ... ... ... ... ... қатысты «неотбытая», «непогашенная» және «неснятая» деген сөздер
«өтелмеген», ... ... ... ... Біздің ойымызша олар:
неотбытая судимость – өтелмеген соттылық, непогашенная судимость ... ... ... ... – алынбаған соттылық болып ара-жігі
ажыратылғаны дұрыс.
Тіпті осы «представление» сөзінің өзі бұрынырақта қабылданған заңдарда
«беру», «ұсыну» және ... ... ету» ... баламалармен берілген.
Сөйлемнің мәнмәтініне қарай «беру» немесе ... ... ... ... ... ... ету» деген сөз көп жағдайда «қолма-қол
тапсыру» деген ұғымды білдіріп, «вручение» сөзімен ... ... ... ... ... құжаттарында «осмотр», «досмотр» деген сөздер
«тексеріп қарау», «қарап тексеру» деп жаңылтпаш тәрізді беріліп жүр. ... ... ... ... қарау» деп алуға болады, бірақ бұл
кез келген мәнмәтінде осылай алу керек дегенді білдірмейді. Себебі «смотр»
сөзі ... ... ... де «байқау» деген мағынасы бар, мәселен
жүргізушілер арасында «технический осмотр» – ... ... ... кетті, оны өзгертудің қажеті жоқ сияқты. Ал «досмотр» сөзінің жаңа
баламасын қарастыру керек ... ... ... бұқаралық ақпарат құралдарында «объект» деген
сөз де бірде «объекті», бірде «нысан» болып әртүрлі алынып жүр. Оған ... ... ... ... сөз де ... деп ... ... «объект» – «нысан» деп аударылуға тиіс, себебі «объект» ... ... ... ... бір ... ... ... болып тұрады,
бұл көздеу, нысанаға алу деген ұғымға қатысты алғанда солай. ... ... бір ... – «мақсат», екінші мағынасы – «нысана». Ал «объект» осы
сөздердің екіншісіне іргелес ұғым, ендеше, ... ... ... ... ... ... ... «қалып» деп алудан қашпау керек.
Мәнмәтінге байланысты оған қатысты «түр», «үлгі» деген ... ... Ал ... ... «әскери киім» деп қалыптасып кетті. ... ... ... ... ... қайта талқылап,
қонымды шешім шығару Мемтерминкомның ... ... ... бір айта ... жайт, кейбір сөздердегі «лық», ... ... тағы ... ... ... ... ... қолданылмауы. Мысалы,
бұл жалғаулар дербес дамуымыздың бастапқы кезеңінде қабылданған заңдарда
«санитарлық», «ветеринарлық», «дипломаттық» деп ... ... Ал ... ... ... «ветеринария», «дипломатия». ... ... олар ... ... «ветеринариялық»,
«дипломатиялық» деп алынып ... ... ... ... ... ... ... әрқалай алынған жағдайда нормативтік ... ... ... ... ... бір ... ... заңдарын
басшылыққа алғандары дұрыс. Мысалы: «нагрудный знак» деген сөз тіркесі
баспасөзде, ... ... ... ... белгі» деп «значок»
мағынасында ұшырасып қалады. Осы саладағы ... заң – ... ... ... ... ... «Омырауға тағатын
белгі» деп алынған. Сондықтан осы терминге басымдық беру керек.
Соңғы ... ... ... ... ... аша ... жүрген сөздердің
бірі «регистр» сөзі. Бұл ... атап ... ... ... Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 2 ... ... ... ... сөз ... ... деп;
қайсыбір құжаттарда «мемлекеттік тізбе», «мемлекеттік тіркелім» деп ... ... ... ... ... ... деген сөздерге қатысты
бекітілген терминдерді айтатын болсақ, список – тізім; перечень – ...... ... – тізілім; прописка – тіркелім; прицеп – тіркеме;
приписное свидетельство – тіркеу куәлігі.
Ал «регистр» ... ... шығу ... ... ... ол ... ... сөзінен шыққан. Дей тұрғанмен «Современный словарь
иностранных слов» атты ... ... ... ... оның ...
«Список, указатель чего-н., книга для записей» делінеді. Орыс ... ... де ... ... Яғни бұл ... ... жай
тізімдейтін кітап. Аталған сөз шет тілінен еніп тұрғандықтан, ... ... да ... еді. ... «регистрация – тіркеу», «регистратура – тіркеу
орны» деп ... әрі ... сөзі ... деп бекітіліп кетуіне орай
«регистр» сөзіне балама іздестіру керек ... Оған ... ... ... ... осы «регистр» сөзіне жақынырақ келеді, әрі сөздің
мағынасын беріп, оның функциялық жүгін ... ... оның ... ... ... ... «тіркелім» сөздерін
қайталамауға мүмкіндік береді.
Егемен еліміз өзінің дербес дамуында сатылап өрлеп келе жатқан сияқты,
терминологиялық ... та осы ... ... бірте-бірте ілгерілеп келеді.
Сондықтан да заңдарда, ресми құжаттарда уақытына қарай ... ... ... келуі табиғи нәрсе. Біздің мақсатымыз оларды тізбелеу ... ... ... мол ... ... ала ... терминдерді біріздендіруге ұмтылу.
Сөздікте негізінен кең қолданыс тапқан, екіұдай ұғым ... мен сөз ... ... алынды. Олардың ішінде тиісті ұғымды
бере алатын қазақтың байырғы сөздері арқылы жасалған терминдер де, сөзжасам
арқылы жаңадан ... ... ... де ... (адресат – жолданым иесі,
аффилиированный – үлестес, буквальное значение – дәлме-дәл мәні, ... су ... ... – су ... ... – суағар, водоток – суағын,
законодательная ...... ... ...... ... екі кітаптан тұратын сөздік қазір Қазақстан Республикасы Мәдениет және
ақпарат министрлігінің Тіл ... ... ... ... ... ... ... – заңдардан алынғандықтан, ол заң жобаларын
әзірлеушілердің, ... ... ... істейтін мамандардың, жалпы
көпшілік қауымның кәдесіне жарайды деген сенімдеміз.
2.2 Медицина ... ... мен ... ... ... кемтігін толтырып, кемістігін
жөнге келтіріп және оны ... ... ... ... ... іс ... Бұл игі іске жоғары оқу ... оның ... ... ... әсіресе олардың қазақ бөлімдері жан-жақты атсалысты деп айтуға
болады.
 Алайда әлі күнге дейін мемлекеттік тілдегі ... ... мен сол оқу ... ... сын ... орыс
тіліндегі көп оқулықтардың бірінен алып, ... өз ... ... ... ... ... ... оқулықтар әлі де көптігі байқалып
отыр. Өзге тілдегі оқулықтардағы толған грек-латын, ағылшын және ... ... ... мен сөз ... ... дұрыс аудармасын
таппай, әуре-сарсаңға түсіп жүргендері қаншама. Әлі ... ... оқып ... ... курс ... мен интерндер кейбір
рефераттарын, яғни студенттің өз бетінше орындалатын ... ... ... ... білдіреді. Бұл – ащы болса да шындық. Қазіргі бұрын-
соңды болмаған ғылыми-техникалық прогресс ... ... ... ... зиялы қауымның осы ұлттық терминология, соның ішінде ... ... ... жіті ... ... ... ... мемлекеттік тілдің мәртебесі жөніндегі қызу пікір-таластарды
күнделікті байқап отырмыз. Бұл тіл ... күн ... ... тұр
дегенді аңғартады. Республикалық, аймақтық БАҚ-тар да бұл ... ... ... саясаткерлер қазақ тілінің бүгінгі жағдайына алаңдай
келе, «Жиырма жыл өтсе де қазақ тілінің ... ... Алда ... деп ... ... Бірақ мұндай пессимистік пікірмен келісу
жөнсіз деп санайды Темірғали Қоңырқұлжаев.
 Елбасы Н.Ә.Назарбаевтың өзі әр ... тіл ... ... Ол өз ... да ... тілі, мемлекетіміздің тілі өсіп-
өркендеп ... 2020 ... ... ... ... ... қатары
95 пайызға дейін жететін болады» ... ... ... ... саны мен ... ... ... тіл төңірегінде
кездесіп жатқан олқылықтар мен кемістіктерді ... сол ... ... аясын кеңейту біздің басты мақсатымыз болуы керек.
 Орыс тілінің сөздік құрамына басқа елдерден енген ... ... ... ... ... ... парсы) қаптап тұр және тіпті қазақтың
да сөздері бар, олардың бәрі де ... сол ... ... Сол
секілді қазақ тілінің сөздік құрамына да қаншама парсы, араб, моңғол, ... ... ... кірген сөздер де толып жатыр, олар тілімізді байытпаса,
залалы тимейді. ... ... ... тілі ... оның тегіне, нәсіліне
қарамайды, бәріне ортақ, білім беру ... ... ... ... бір
сөздер бұл –терминдер. Сондықтан оларды қазақшаға жөнді-жөнсіз, ала-құла
аудара салу ... ... ... көрнекті жазушыларының бірі Бексұлтан Нұржекеевтің ... ... ... қателігінен «жанұя» деген сөз бүгінде жиі
айтылатын болды. Ол сөз қазақта болған емес. А.Байтұрсынұлы ... ... о ... ... ... ... бар. Рас айтады. Семья бұл орыстың ... ...... ... ... айтатын сөзі. Студент-
медиктерге науқастың (пациенттің) «отбасылық анамнезін» толық етіп жазыңдар
деп тапсырамыз.
 Әлемдік термин ... сөзі де – ... ... ... жүр, оны,
әсіресе, жастар тез қабылдап кетті. Осы жөнінде Мырзан Кенжебай «Үрдісінен
айырылған ұлт құриды» («Ана тілі» № 9, 2009 ж.) /17/ ... ... ... бастау себебіміз, осы күні көптеген ... ... ... ... оны латынның «прогресс» сөзінің ... жүр. Бұл да – ... ... бір ... ... ...... Ал салт-дәстүр, яғни үрдіс – мәдениеттің басты тірегінің бірі» деп
жазады.
 Алайда әлі ... ... осы ... ... ... ... ... де, оқытушылары да «үрдіс» деп пайдаланып жүр.
 «Үдеріс» сөзі де «процестің» баламасы ... ... ... ... ... «туберкулез ауруы» немесе «онкопроцесс» –
«онкологиялық ауру» деп қана ... ... ... ... жатқан оқу құралдарында мынадай ... ... ... ... жері», «негізгі емдеу үрдісі»
және т.б. Бұлар орыс тіліндегі «локализация процесса», «основные принципы
лечения» ... ... ... ... ... майысқан сөздер мен
сөз тіркестерінен басың айналады. Байқап ... бұл ... ... де ... айналып кеткен. «Қазаншының еркі бар, қайдан
құлақ шығарса» деген осы ма? «Принцип» сөзі ... ... деп ... ғой, ... «позиция» сөзін қайда апарып тіркейміз. Өйткені ... ... (Х. ... г. ... ... ... аталған әлемдік дәрежедегі күнбе-күн қолданыстағы терминдерді
ҚР Мәдениет және ... ... ... шығарылған көп
таралымды сөздіктен (Алматы, 2007ж.) ... ... – 1. ... негіз, түпкі түйін; 2. ұстаным, ... нық ... және ... ... – 1. ... барыс; 2. мед. – ауру барысы, дімкәсті жай.
 3) Позиция – 1. ... ... ... жер; 2. ...... ... ... – айқындама көзқарас, ұстаным, бағдар… 4. спорт ... ... ... ... үш қана ... ... ... іздеп, ол
аудармалардың мағынасы әркелкі шығатынын ұқтық. Ендеше, оларды неге ... ... Оқу ... ... ... ... аудару да осыған әкеп соғады.
 Ана тіліміз Конституцияға ... тіл ... ... ... ... яғни 1994 ... ... айында Қарағанды қаласында,
«Ұлттық медицина терминологиясын дамыту» ... ... ... ... ... Сол ... жиынға әріптесім медицина ғылымдарының
кандидаты С.А.Молдашевамен біріккен ... ... ... терминдердің аудармасы жөнінде» тақырыбымен мақала
берген. Мәтіні ... ... ... жиі ... жүрген «Очаг»
терминінің көп мағыналы сөз ... ... оны ... деп ... ... ...... сөзі, оның қазақша баламасы – отбасы, үй-іші,
мекені. Бұған мысал: «очаг туберкулезной инфекции» – ... ... ... яғни ... бөлуші науқастың мекен-жайы;
 2) «Очаг» – орныққан жері немесе «аурудың шығатын көзі» деген мағынада
аударылады;
 3) бұл терминнің ... ... ... – «түйін» болып
аударылуы тиіс.
 Көрнекті тіл жанашыры дәрігер-ғалым, ортопед, медицина ғылымдарының
докторы ... ... ... ... кеңес» атты кітабында «очаговый
туберкулез легких» тіркесін «ошақты (түйінді) өкпе ... ... Ол ... ... ... алып ... ... егемендік
алғаннан бері медицина терминдерін қазақшаға аударуда алдыңғы шепте көрініп
жүрген медицина ғылымдарының докторы, профессор Қ.Ә.Жаманқұлов өзінің ... де ... ... ... деп жазды. Расында, рентген
көрінісіндегі түймедей нәрсені қалайша «ошақ» деп ... ... ... ... «түйінді дақтар» деп айтылуы ләзім.
 Өкпе ауруларын бастан өткізген қария-қарттардан естігенім және өзімнің
зерделенген түсінігім бойынша кеуде ... ... ... ... яғни ... көрінісіндегі «тень» – ... ... ... ... ... ... дақ ... «өкпесі қарайған екен»,
«өкпесі дақтанып ... ... бе еді? ... зер ... ... ... ... «ошақты көлеңке», «жолақ көлеңке» және осы сияқты
өзге де ... сөз ... жиі ... сөз ... ... ... ... тілі өсу үстінде, адам
баласының кез келген қиын да ... ойын ... ... зор, ... тіл. ... да оны ... қарашығындай қастерлеу – адамзаттығымыздың
ең шынайы түрі» деп еді ғой. Ғабең айтқандай «адам баласының кез ... да ... ойын ... ... зор» ... кір келтірмей
келесі ұрпаққа мәртебесін биіктетіп жеткізу – парыз.
2.3 Экономикалық  терминдердің тілдегі көрінісі
Жалпы, бұл ... ... ... терминдер мәселесі көптеген
ғалымдардың зерттеу объектісіне айналғанын жан-жақты көріп отырмыз. ... ... ... ... ... ... (интернационалдық) деп
атаймыз ба?» – деген сұрақты қояды да, оған ... ... ... ... ... ... ... сөз болмасын кірме
терминдер болу кеңінен тараған әлемдік бір-бірімен туыстық жақындығы жоқ
тілдерде ... тиіс ... ... ... жоғарыдағы
пікірді қолдай отырып, кірме терминдердің кем дегенде бір-бірімен туыстық
жақындығы жоқ ... ... ... ... әдебиет, өнер т.с.с.
салаларда қолданылуы деп есептейді. 
 Біздің пікірімізше, кірме ...... ... тілдің
халықаралық лексикалық қоры. Оған құрамында ең кемінде үш ... ... жоқ ... ... айтылуы, лексикалық мағынасы бір
сөздер жатады. Кірме терминдердің ... ... ... ... ... Ол көп ... байланысты, айталық, өмір қажеттілігі, баламасының
болмауы т.б. Мысалы, қазақ тілінің ... ... ... кірме
сөздер аз емес. Солардың ең алғашқыларына араб-парсы тілдерінен кірген
сөздерді жатқызуға болады. Бұл ... бір ... ... ... ... кірсе, екінші жағынан, тікелей тілдік қатынастардың рөлі
де аз болған жоқ.
 Орта және Таяу ... ... тіл ... ... ... тілі едәуір рөлі атқарды. Бұл дәуірде Таяу және Орта ... ... ... араб тілі ... ... қызметін атқарды.
Тап осы күнге дейін түркі, парсы, ауған, тағы басқа кейбір тілдердің сөздік
құрамында араб ... ... ... келеді. Н.К. Дмитриев: «Араб
тілінің түркі тілдерімен ара ... бұл ... ... ... ... ықпал ету шеңберінен шығып кетеді», – дейді. Мұнда біз ... ... ... ... ғана ... ... ... араб
лексикасын емес, қайта одан да гөрі терең, әрі мейлінше табиғи процесті
көріп отырмыз. Араб лексикасы ... ... ... ... үшін нәр ... бірі болып табылады. Араб тілінен: карз-қарыз , акы , ... ... ... ... олжа, өсім, процент,кәсіб-кәсіп, ұтыс,
ұтып алу, мирас, маалумат-мәлімет, ... ... және ... тілдеріндегі лексикалық элементтерінің қазақ тіліне
ауысуына тағы бір ықпал жасаған нәрсе, көптеген елдердің арасындағы ... ... Орта ... Ресеймен, Сібірді Қытай және
Монғолмен байланыстыратын үлкен жол қазақ даласы үстінен өтті. ... ... ... ... ... Қазақстан мен Жетісу қалаларының араб
елдерімен, Иранмен, Орта Азиямен, Кавказбен, ... ... ... тығыз сауда байланысы болғанын, бұл регионның ... «Ұлы ... ... зор рөл ... ... ... барж-баж – бір елден екінші елге алып барылған ... ... ... ... ... ... бәһә-
баға сөздері енді. Осы тілден гер аффиксы; мұрагер. «Дама»жұрнағы парсы
тіліндегі «наме»-нің ... ... ... Бұл ... ... ... варианттары – деме, -тама, -теме. ... ... ... ... ... ... бар. Наме-хат, грамота, кітап,
документ деген сөз. Қазақ ... оның ... ... жоқ. ... ... варианттары зат есім жұрнақтарының ролін атқарады, әрі ... жаңа сөз ... ... өзінде бұл аффикстік морфема өзінің «хат»
деген мағынасын ... ... ... ... ... ... ... өзі де
тілімізге еніп, күнделікті өмірімізден тұрақты орын алып ... ... ... аукцион, вексель, валюта, стандарт, сертификат, дебитор, депозит,
дэмпинг, дивиденд, инвестиция, ... ... ... маркетинг,
консорциум, баратрия, консумент, картель, конглоремат, нотис, монополия,
фиксинг, стагфляция, санация, сальдо, рента, т.б. Ең көп ... бірі – ... ... ... ... бар. Бизнес
сөзінің мағынасы пайда беретін кез-келген ... ... ... ... ... ... төлеуге міндетті адамға аударма вексельді
ұсыну; екінші таныстыру және жарнамалау мақсатымен фирманы, ... т.б. ... Ал, осы ... ... мағынасы бүгінде
түбегейлі кеңейе түсті. Қазір мерзімді баспасөзде, радио, теледидар
хабарларында ... ... ... ... ... деген қазақ тілінің
фразалық тіркесін қолданып жүр. ... ... ... жаңа
бағытта өзгере бастаған алғашқы кезеңнен ... ... ... деген сөздер жиі-жиі естіліп, оның ... сан ... ... ... мен өнім ... ... мен
тұтынушылар, толып жатқан бақылаушы органдар және тағы басқалары анық сезе
бастады. Стандарт – ... ... ... олар ... ... ... салыстыру үшін негізгі деректер ретінде қабылданады; шама
бірлігін белгілейтін нормативтік технологиялық ... ... мен ... ... және ... процестеріне қойылатын талаптар –
адамдардың қауіпсіздігін және материалдық құндылықтардың ... ... ... ... ... даму ... тұрақты мағына да,
жаңа мағына да, ауыспалы мағына да, ... ... да ... ... ...... ... құбылыс. Сертификат – оның мағынасы белгілі
бір фактіні куәландыратын құжат, ... заем ... ... саудада – мемлекеттік инспекциялар мен басқа да ... ... ... ... туралы құжат. Осыдан келіп, «стандарт»,
«сертификатқа» байланысты алдарыңызға ... ... ... ... ... ... топталым, лот, тауар, ақша нарығының сертификаты,
сапа сертификаты, ... ... ... ... ... ... ... ыңғайына қарасақ, олар жанды организм ... ... ... ... отырады. Кірме сөздер, яғни шығу ... ... ... ... ... тілдің лексикасында бар. Сөздік құрамына
басқа тілден сөз енбеген тіл жоқ деуге болады.
 Дүниежүзіндегі түрлі-түрлі тілдерде ... ... ... бір-
бірімен қарым-қатынаста болады да, бір – біріне сөз ауысады. Шығу ... алып ... ... ... ... ауысуының тікелей ауысу және
жанама түрде ауысу деп ... екі түрі ... ... ... ... ... ... сөздер баршылық. Орыс тіліндегі
«казна» ... сөз – шығу тегі ... араб ... ... Макроэкономикада
ол төмендегі тіркестермен жиі қолданылады: қазына эмиссиясы, қазына бонасы,
қазына міндеттемесі, қазына ... ... ... ... сөздер уақыт озған ... ... ... және ... ... ... ... кетеді. Қазақ
тілінде айыптау, пайдалану, қаржылау, есептеу деген етістіктер, араб
тілінен енген ... ... ... ... ... зат есім ... тиісті
аффикстер жалғану арқылы жасалған. Шет ... ... ... ... ... мағынасын сақтап, семантикалық жақтан өзгеріске көп
ұшырамайды. Бұрын қазақ ... ... ... ... ... ... де көптеген сөздер ауысқан. Монғол тілінен қазақ тіліне ... тек ... мен ... шабуылы салдарынан ғана емес, бұл екі
халықтың бір-бірімен көршілес тұрып, мәдени, саяси, экономикалық жақтарынан
қарым-қатынас жасауының нәтижесінде де ... ... еніп ... ... аймақ – монғолша -аймаг, қарыз – гарз. Мысалы, ... ... ... ... ... ... ... Мағынасы – кәсіби
басқарушы, іскер адам, өндірісті басқару жөніндегі маман. «Реприманд» та
солай, ... ...... ... ... ... білдіреді.
«Рейтинг» – ағылшын тіліндегі «ratіng» деген сөзден алынған. Қазіргі таңда
олар өте-мөте көп қолданылады. Мағынасы – ... ... ... ... ... ... жиі кездесетін бұл сөз ... ... ... Ол – ... алушының кредит алу қабілетін, оның
міндеттемесінің сенімділігін бағалау, тәуекелдің денгейіне байланысты әріп
белгілері немесе арнаулы есептелетін индекс мағынасын білдіреді.
 Ағылшын тілі ... ... ... ... байланысты шетел
терминдері өзгеріссіз алынады. Төменде ... ... ... ... ... игілік, атқарылған жұмыс ... ... үшін ... ... ... ... берілетін ақшалай
сома. Екінші, есеп айырысу тәсілдерінің бірі, онда кредитор (несие беруші)
келісім ... ... ... ... ... ... ... шарт
жасасқан жақтар белгілеген шарттармен және мерзімінде алады. Үшінші, есеп
айырысатын ... ... ақша ... ол ... ... үшін ... арнайы қалдырылған қаражат ... ... ... ... бір ақша сомасын беру жөнінде бір кредит мекемесі басқа
бір мекемеге жүктейтін тапсырма.
 Агент – ... бір ... ... ... ... ... оның есебінен және оның атынан белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... келісімге қол
қоюға құқы жоқ заңды ұйым ... жеке ... – оның екі ... бар. ... Есеп ... ... Екінші, Кредитор (несие беруші) келісім шартта керсететін төлем.
 Актив – ... алу ... оған ... ... ... ... төлеуге арналған қаржы мен сақтық қорлары кіреді.
 Акциз – ... ... ... ... ... және ... ... қосалқы салықтың бір түрі.
 Кірме терминдер дыбыстық құрамы, тұлғалануы мен дыбысталуы жағынан төл
терминдерден ... ... ... ... тілінің дыбыстық
жүйесіне икемделінбей қабылданғандықтан олар үндестік заңына бағынбай
жұмсалады. ... ... ... ... – өз ... ... ... сөз. Ол туралы академик Ә.Қайдаров «Тіл-тілдердің
арасында ортақ интернационализмдер болмаса немесе аз ... ... ... ... ... деп ... салудың бәрі бекер.
Жер жүзіндегі ... ... ... шет тіл ... ... ... ... негізінде меңгеріп, ғылым мен техниканы дамытып отырған. Бұл ... ... ... т.б. халықтарды жақсы білеміз», – дейді.
 Қазақ тілінің экономикалық терминдері де өз бастауын халықтың ... күн ... ... ... ... сөздерден алған: айырбас,
төлем, өнім, қүн, қор, несие, мұра, ... т.б. Орта ... ... ... елдермен халықаралық байланысы «Жібек жолы» арқылы күшейген.
Бұл дәуірлерде қазақтың экономикалық өз терминдері де ... ... ... араб, парсы, монғол, қытай тілдерінен де ... ... ... Бұл ... қазақтың өз терминіне айналып,
сіңісіп кеткендігі сондай, этимологиясын ақтарып зерттемесе, ... ... ... деп айту да ... ... – өмірдің күре тамыры бола тұрып, ол өз дәуірінде болып
жатқан ... ... қала ... ... қазақ халқының
егемендігінің нық болуы, ... ... ... ... – толып
жатқан шетелдік терминдерді де, олардың заттық мазмұнын да қоса ... ... ... терминдер өмірге тез сіңіп, дамыған елдермен байланыс
жасауға қолайлы жағдай туғызады.
2.4 Терминдердің аударылып берілуінің басқа да ғылым салаларына ... ... ... ... ... ... оның қоғамдағы рөлі туралы
бұқаралық ақпарат құралдарында тіл жанашырлары толассыз жазып жүр. Жазылып
қана ... жоқ, бұл ... ... да, ... де ... ... бар. Мемлекеттік деп атап алған тіліміз ана ... ... ... ... ... ең ... ... қызмет істеуі
керек екені даусыз. «Мен әбден жауыр ... ... ... тағы ... деп намыстанбаймын, мен елге қызмет етуге тиіс тіліміздің бір
тармағы – аударма саласының ... ... ... ... ... ... да ... практикалық қазақ тілінің әлдеқалай күйге
түскеніне ... ... ... алыстан іздеудің тіпті де керегі
жоқ. Өзіміз күнде көріп, ... ... ... ... алайықшы.
Айталық «вход» сөзі «кіретін есік» болып аударылуы керек еді, оны біз ... ... ... деп ... ал ... ... ... «шығатын
есік» болса, оны «шығу» дей салдық. Бұл – ... ... ... үшін
қолайлы. Демек, біз басқаларға қолайлы жағын ғана қарастырамыз. Әйтпесе,
қай қазақ «иди к выходу» дегенді ... бар» деп ... еді. Тағы да ... мысал келтіруге болады. Әлдебір компанияның құрылғанына 19 жыл
болыпты. Олар ... «нам 19 лет» ... ... 19 жыл» деп ... қақ ... ... ... Бұл сөздің дұрысы «құрылғанымызға 19
жыл» ... тиіс еді. ... ... ... тағы да ... ... назар салып көрейік. Айтпақшы, бұл сөздердің аудармасы да
құлағымызға сіңіп, тіпті ... ... тиіс деп ... ... ... ... стрижка» – «әйелдердің шашын қию», «мужская стрижка» –
«ерлердің шашын қию», ... ...... шашын қию» болып,
неше жылдан бері қатесі түзелмей, бүкіл Қазақстан қолданып жүр. ... ... ... ... ... деп ... ... болады. Сондай ақ «ремонт обуви» – «аяқ киім жөндеу» емес, «аяқ киім
жөндейміз» болуы тиіс. Бір кездері ... сөзі ... ... ... тілі ... ... ... сөзі қалпын сақтап жазылады» деген ережеге
сай еді, бүгінде оны да «суретке ... деп ... ... «Суретке
түсіреміз» деп аударылуы тиіс бұл сөз де, осылайша, қателікке бой ... ... ... жаппай аудармаға жабылғанда «солардың ішінен қазақ
тілін ... оның ... ... жерін білетін бір адам
табылмаған ба» деп ... ... ... бір ... ... ... осы
күнделікті қолданылатын сөздерден, айналадағы жарнамадан, хабарландырудан,
көшенің, ... атын ... ... Ең ... біз мән ... ... ... аудармасын дұрыс жолға қоймасақ, аса үлкен
жауапкершілік ... ... ... көркем аударманың көсегесін
қалай көгертеміз? ... біз ... ... ... қайтсек мемлекеттік дәрежеге
көшіреміз» деген әбігермен жүрміз де, «аударма қайда кетер дейсің, «көш
жүре түзеледі» деп, ... ... ... Ал, шынымен, тіл
үйренгісі келген ағайындар алдымен қарапайым сөздерді, күнделікті ... ... ... ... ... шет ... ... үшін оны 6
деңгейге бөліп, ең төменгі ... ... ... ... ... ... ... отырып, сатылап үйрететінін жақсы
білеміз. Демек, біз де осы ... шет ... ... ... ... ... ... Ал тіл үйренудің алғашқы сатысын аттап өтіп,
басқа күрделі аударманы айтпағанда, ісқағаздарына ... ... ... ... ... Оны да ... ... жоқпыз.
Енді жоғарыда келтірген сөздердің аудармасына тағы бір ... ... ... ... ең дұрыс аудармасын іздеп көрейікші. Бұл сөздерді
қазақшалағанда «кіру» мен «шығу» деп етістік қалпында емес, ... ... ... ... деп, не ... ... ... беретін зат есім түрінде
алсақ, қазақ тілінің ішкі заңдылығына сүйенген болар едік. Ал бұл ... ... ... оның ... ... орын алады. Бұл да – ... ... ... орыс ... бір ауыз сөзбен берілетін ұғымды ... ... да дәл ... ... ... ... ... норма бар екенін, тілдің ішкі заңдылықтары бар ... ... Осы ... ... ... көп ... бар.
Францияда тұратын барлық ұлттың өкілі тек француз тілінде сөйлесіп қана
қоймайды, француз тілінде ... ... ... ... ... бар ... тек французша оқиды, «французша түс көреді». Айта ... ... ... қазақ тілінің жағдайын француз тілімен ... ... Енді осы ... ... ... ... ... аударыңыз.
Олардың есігінде орыстың «к себе» сөзінің ... ... «от ... ... «итеріңіз» деген жазуды ... Біз осы ... ... тура ... ... ... және «өзіңнен»
деп қате аударып, қолданып жүрміз. Сондай-ақ «вход» сөзін ... ... көп орын ... десек, «кіріңіз», «выход» сөзін «шығыңыз» деп алсақ,
тілімізге үйлесіп тұрар еді. Ең бастысы, біз ... ... ... ... ... өз ... ... келетін баламасын қолданған
болар едік. Алайда ... ұрып ... ... ... көре тұрсақ та, «бұл
қалай» деп арыз айтып баратын бір ... жоқ. ... ... ... ... ... қашанға дейін малдана береміз? Біз, ең алдымен, ана
тілімізді дұрыс үйретуден бастағанымыз жөн. ... ... ... ... ең ... ... тұрып жатқан елді мекендегі ... көше ... ... ... ... ... ... санап, ескермейтін сөздердің ... ... ... ... ... сол сөздерді аударудың да ... ... ... ... та ... Қажет болған жағдайда керісінше орысшаға
аударсақ, жөн болар еді. Ал бізде, ең алдымен, орысша ... ... ... соң ... ... үрдістің қанымызға сіңіп бара жатқаны қайран
қалдырады. Сіңгені ... бұл ... ... ... ... ... ... мұқият болайық. Көзі ашық әрбір адам ... ... ... ... ... ... батқанын ат біледі»
демекші, қазақ тіліне жасалған қылдай қиянат бізге батуы тиіс.
Франция аударма ісіне келгенде өте ... ... тілі де – ... ... ... бай тіл. Сондықтан олар шет тілге аудару үшін ... ... ... ... ... үшін де бір ... ... табу үшін
оның бар қырын әртүрлі ... ... ... ... ... ... аса үлкен мән береді. Бізге де осы қасиет керек. Ең алдымен, тілді
қорғайтын бір ұйым ... ... Ол ұйым ... ... шығармайтын, жаңа
сөз жасап әуестенбейтін, қалыптасқан терминдермен алыспайтын, нағыз осы
заманға сай ұлтжанды азаматтардан тұрса, ... Бұл ... ... ... ... ... ... жүр. Себебі тілге, аудармаға көзқарас ... ... ... танымайтын халге жетеді. Тілдік нормадан айырылып қаламыз.
Онсыз да ... ... ... өзіндік сөз қолдану тәртібі де, ... ... да ... ... ... барады. Мына бір мысал осы
сөзге дәлел бола алады. Мектепті де, университетті де қазақша ... ... ... ... деп ... ... ... жүру үйреніп
жүр» деп жауап берді. «Өткен жолы көргенімде еңбектеп жүр еді, қаз-қаз
басқан екен ғой» деп өзім ... ... ... ... ... ортада өскен қазіргі жастардың өзі дұрыс сөйлеуден қалып барады.
Әйтпесе «Алуа қаз-қаз тұрды», ... ... деп ... ... ... ... деп ... деген сияқты дайын тұрған сөз тіркесінің біреуі
неге аузына түспейді?
Қорыта келе айтарымыз, біріншіден, күнделікті қолданылатын сөздердің,
терминдердің ... ... өте ... болса, екіншіден, шетел
жазушыларының шығармаларын қазақ ... ... ... ... ... - ... ... өндірістік - технологиялық ұғым атауы болып
табылатын арнайы қолданыстағы дефинициясы (ғылыми ... бар ... сөз ... ... жөнінде нақты мыналарды айтуға болады.
1. Терминдер негізінен сөз немесе сөз тіркестері болады (кейде ... де ... ... негізінен тілдік бірліктер (символ-сөз, сан, географиялық
таңба түріндегі терминдер де бар. ... ... ... ... ... қарағанда әлдеқайда төмен).
3. Термин - белгілі бір терминологияның мүшесі (А.А.Реформатский).
4. Термин деген - ұғым аты.
5. Терминнің міндетті ... ... ... ... ... басым бөлігі жалпы есімдер, сөз табына қатысы
жағынан зат есімдер ... ... ... ... ... негізінен ғылым тілінде, арнаулы
сала шеңберінде қолданылады.
Бұл аталғандарды терминтану саласындағы ғылыми еңбектердің көпшілігінде
аталып көрсетілген, мамандар мойындаған терминнің басты ... ... ... саласындағы зерттеу еңбектерінде, лингвистикалық ғылыми
әдебиеттерде терминнің өзге де ... ... ... ... ... ... ... жағынан түбір сөз де, туынды сөз де, ... сөз ... ... те ... мүмкін.
Терминология деген ұғымға тоқталар болсақ кең мағынасында «адамның
кәсіптік қызмет саласындағы қолданылатын арнаулы лексиканы ... ... ... ... ... - ... сала ... жүйелік
ерекшелігін көрсете отырып, оның коммуникативтік қажеттілігін өтеуге қызмет
ететін атаулар жиынтығы.
Біздің терминологиямыздың ... ... орыс және ... ... ... ... Бұған басты себептерінің бірі – сол ... ... ... ... ғалымдардың қазақ тілін білмеуінен
немесе нашар білуінен, еңбектерін өз тілінде жазбауынан деп білеміз.
Халықаралық ... ... ... зерттеп, аудару және жазу
тәртібін белгілеу қазақ терминологиясының даму ... ... үшін ... ... ... ... оның экономикасы мен ғылым-білімі
өркендеп, тіліміз өз еліміздегі және халықаралық дәрежедегі позициясын
нығайтқан ... ... ... де өзге ... енетіндігіне күмән
келтірмеуге болады. Бірақ мұның барлығы оп-оңай, ... бола ... ... Әр ұлт өз ... ... кең ... көздейді. Сол
ұлттық тіл мемлекеттік тіл болып саналатын ел тіл саясатын өз ... ... оның ... мен ... ... ойластыра отырып
белгілейді. Белгілеп қана қоймайды, мемлекет сол өзі ... ... ... ... ... ... ... әсіресе нақты ғылыми салалар мен
жекелеген пәндерге деген мұқтаждықты қамтамасыз етуге ... үлес ... ... ... Байтұрсыновтың еңбегі айрықша маңызға ие болды. Ахаңның
кезеңіндегі ұлттық терминологияның ең басты ерекшелігі – ... ... ... сөздерін кәдеге жарату мен жалпы халық ... ... ... ... еді. ... қарай, бұл тәжірибе ұзаққа
созылмады. Олай дейтін себебіміз, 1940 жылдан бастап идеологиялық қысымның
салдарынан ... ... ... ... орыс ... өзгеріссіз сақтау тәжірибесі кеңінен қолданыла басталды. Қазақ
терминологиясы орыс және ... ... ... ... ... ... ... келді. Сөйтіп, орыс ... ... мен ол ... ... халықаралық терминдер өзгеріссіз қолданылуы
тиіс деген сыңаржақ ереже ... ... ... ... ... ... үлес ... мүлдем азайып, қазақ терминологиясы
өзінің ұлттық келбетін жоғалта бастады. Бұл үрдіс еліміз тәуелсіздік ... ... ... ... болады. Дегенмен, сол аумалы-төкпелі ... ... ... терминологиялық сөздіктер шығарылған ... ... ... ... ... ... ... шығара
алмаймыз.
Еліміздің егемендік алуына және қазақ тіліне мемлекеттік тіл мәртебесі
берілуіне байланысты ұлттық терминология мәселелеріне ерекше көңіл ... 1994 жылы ... ... Министрлер кабинетінің жанынан
терминологиялық комиссия құрылып, ұлттық ... ... ... ... ... жалғасын тапты.
Аударма – бір тілде бейнеленген мазмұнды екінші бір тілге әрі дәл әрі
толық қайталай ... ... ... Тіл ғалымдарының деректерін
негізге ала отырып,қазіргі таңда дүниеде 2796 тіл бар ... ... ... ... ... екенін білеміз. Аударма әрқашанда
адамдар, қауымдар,халықтар арасындағы тәжірибе алмасудың ... ... ... публицистика ғылымдарының ажырамас бір бөлігі. Әрі халықты
рухани жағынан дамытудың ... ... ... ... ... ... ... халықтар арсындағы үзілмейтін үрдістің бірі.
1996 жылдан бастап  2012 жылдар аралығында қабылданған заңдарды
сүзгіден ... онда ... ... өміріне кіріккен терминдерді,
сөздер мен сөз тіркестерін қамтитын, екі ... ... ... ... ... мен сөз тіркестері. Қазақша-орысша және орысша-қазақша
сөздікті» дайындады.
Сөздікті дайындаудағы мақсатымыз жекелеген терминдердің ... ... ... ... ... дәл мағынасын бере алатын
сөздерді іріктеу, оларды бірізге түсіру еді. 15 жылдан астам уақыт ... ... ... ... ... тілдегі мәтіндерін
сараптау барысында әртүрлі және әрқалай пайдаланылған терминдер ұшырасты.
Ол заңды да, ... ... өзі ... ... енгізуді қажет етеді.
Ұлттық медициналық терминологиямыздың ... ... ... ... және оны ... ... ... жылдарда атқарылған іс сан
алуан. Бұл игі іске жоғары оқу орындары, оның ... ... ... ... олардың қазақ бөлімдері жан-жақты атсалысты деп айтуға
болады.
 Алайда әлі ... ... ... тілдегі медициналық оқулықтардың
жетіспеушілігі мен сол оқу құралдары сапасының сын көтермейтіндігі, ... көп ... ... алып, әркімнің өз білгенінше аударма
жасағандығынан жарық ... ... ... ... әлі де ... ... Өзге ... оқулықтардағы толған грек-латын, ағылшын және басқа
тілдегі термин ... мен сөз ... ... дұрыс аудармасын
таппай, әуре-сарсаңға түсіп жүргендері ... Әлі ... ... оқып ... жоғары курс студенттері мен интерндер кейбір
рефераттарын, яғни студенттің өз ... ... ... ... ... ... білдіреді. Бұл – ащы болса да шындық. ... ... ... ... прогресс кезеңін басымыздан өткізіп жатқан
шақта зиялы қауымның осы ... ... ... ... ... ... ... жіті назар салып жүргендері аз.
Ағылшын тілі арқылы кірген нарықты экономикаға байланысты шетел
терминдері ... ... ... солардың біразын мағыналарымен
берейік: Аванс - бірінші, материалдық игілік, атқарылған ... ... ... үшін алдағы төленетін төлем есебінен берілетін ақшалай
сома. Екінші, есеп айырысу тәсілдерінің бірі, онда кредитор ... ... ... ... ... ... тиесілі төлемді келісім шарт
жасасқан жақтар белгілеген шарттармен және ... ... ... ... ... ... ақша ... ол жөнелтілген тауар үшін тауар-көлік
құжаттарын арнайы қалдырылған қаражат есебінен ... ... ... бір ақша ... беру ... бір ... мекемесі басқа
бір мекемеге жүктейтін тапсырма.
Кірме терминдер ... ... ... мен дыбысталуы жағынан төл
терминдерден ерекшеленіп, оқшауланып ... ... ... ... ... қабылданғандықтан олар үндестік заңына бағынбай
жұмсалады. Интернационалдық терминдерді өзгертпей қабылдау – өз ... ... ... сөз. Ол ... ... ... ... ортақ интернационализмдер болмаса немесе аз ... ... ... ... ... деп ... салудың бәрі бекер.
Жер жүзіндегі терминдік ұғымдарының бәрін шет тіл ... ... ... өз
тілінің негізінде меңгеріп, ғылым мен техниканы дамытып отырған. Бұл салада
біз Қытай, Жапон, т.б. халықтарды жақсы білеміз», – ... ... ... Ш. ... ... ... мен ... – Алматы. 2005 ж.
2. Сауранбаев Н. ... ... ... ... ... және оның ... тіл ... проблемалары. – Алматы, 1982, 69-79
бб.
3. Даниленко В.П. Лексико-семантическое ... ... по ... ... – М, ... Володина М.Н. Теория терминологической номинации. – М, 1997, стр.36
5. Досмұхамедұлы Х. ... ... ... ... ... 1991, ... Әуезов М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. – Алматы, 1985, 19-том,
261-262 бб.
7. Гречко В.А. Каким ... быть ... ... и ...... 1976, ... ... А.А. Мысли о терминологии//Современные проблемы
русской терминологии. – М, 1986, стр.172
9. Қайдаров Ә.Т. ... ... ... ... – Алматы,
1993, 22б.
10. Суперанская А.В., Подольская Н.В., Васильева Н.В. ... ... ... – М, 1989, ... ... Жат ... ... ала бермесін//Қазақ тілінің көкейтесті
мәселелері. – Алматы, 1997, ... ... ... «Орыстың термин жасауын неге үлгі тұтпаймыз?»
«Ақиқат» 9 ... 2013 ... ... Х. Таңдамалы. – Алматы: Ана тілі, 1998 жыл, ... ... А. Тіл ...... Ана ... 1992 жыл. ... ... әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. – Алматы. «Аруна ltd»
2010. 26-96 бб.
16. Ақылбек Байзақов. «Аударманың ... жүгі ... – «Ана ... 2013 ... ... ... «Үрдісінен айырылған ұлт құриды» – «Ана тілі» № ... ж.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 57 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Білім беру жүйесіндегі инновациялык технологияның теориялык негіздері.Белсенді оқыту әдістемелеріне мысал арқылы талдау14 бет
Мәдениет дегеніміз не?5 бет
Педагогтың қарым-қатынастық мәдениеті7 бет
Қазақ паремияларындағы «Еңбек» концептісі4 бет
Қазақ тіліндегі периссология мәселесі48 бет
Қазақ әдебиетіндегі мінәжат жанры: ежелгі поэзия мен қазіргі әдебиеттегі көрінісі49 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
"Тіл және ұлттық мінез."16 бет
ААҚ «Гедеон Рихтер» компаниясының тарихы мен дамуы24 бет
Авторлық құқық. Сабақтас құқық туралы жалпы түсінік28 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь