Несиелік процесс және несиелеу принциптері

Кіріспе

Тарау.1. Несиелік процессті ұйымдастыру және несиелеу принциптерінің теориялық негіздері
1.1 Банктік несиенің түрлері, несиелеу объектілері мен субъектілері
1.2 Қазақстан Республикасының банк жүйесіндегі несиелік процесстің экономикалық мәні
1.3 Несиелеуді ұйымдастыру принциптері
1.4 Шетел тәжірибесіндегі банктердің несиелеу тәжірибесінің ерекшеліктері

Тарау.2. Несиелік процесстің коммерциялық банктердегі тәжірибесі(Қазақстан Халықтық банкі АҚ тәжірибесі негізінде)
2.1 Қазақстан Халықтық банкі АҚ.ның несиелеу процесіне баға беру
2.2 Қазақстан Халықтық банкі АҚ.ның несиелеу механизмі мен несиелік процесіне талдау жасау

Тарау.3. Коммерциялық банктердің несиелік процесстерінің даму болашағы
3.1 Екінші деңгейлі банктердің несиелеу механизмін жетілдіру жолдары

Қортынды

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Қосымшалар
Тақырыптың өзектілігі. Индустриалдық-инновациялық стратегиямызды іске асыру еліміздің экономикасына оң өзгерістер әкеліп отыр. Елімізде даму институттары құрылып, олар қазірдің өзінде өңдеуші салаларды жаңғыртуға нақтылы ықпал жасай бастады. Даму банкі жарты миллиард доллардан астам сомаға 20 инвестициялық жобаға несие бөліп отыр. Жеңіл және тамақ өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындарын жаңғыртып, қайтадан жасақтау жүзеге асырылып жатыр.
Осы орайда экономикалық өсуді қаржыландырудың маңызды факторларының бірі – банктік несиелеудің дамуы екендігін атап өту керек. Әр түрлі экономикалық секторлардағы барлық дерлік кәсіпорындар өз қызметін жандандыру үшін, айналым қаражаттарын және негізгі қорларын толықтыру үшін банктік несиені алады.
Қазіргі кезде елімізде әлемдік өлшемдер бойынша өндірісті несиелеуді көбейтуге өте жақсы жағдайлар бар, бірақ олар шектеулі түрде қолданылады. Бұл экономикадағы құрылымдық қайта құруды тежеп қана қоймай, банктік секторлардың несиелік және валюталық тәуекелдерге ұшырау мүмкіндігін күшейтетін банктік жүйе мен несиелеудің дамуына бірқатар теріс факторлардың әсерімен байланысты. Соңғы жылдары Қазақстанда банктік несиелеудің күрт өсуіне қарамастан, оның ЖІӨ-ге қатынасы әлі де төмен болып отыр.
Сондықтан, экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізіп, елдегі шаруашылық субьектілердің қаржылық жағдайының жақсаруы шартында несиелеуге байланысты тежеуші факторларды жойып, оны кеңейту мәселесі алдыңғы қатарға шығады. Осыған байланысты банктік несиелеуді жетілдіру механизмін қарастыру – қазіргі кездегі актуалды мәселелердің бірі болып табылады. Яғни, несиелеуді кеңейтіп, оның дамуына жақсы жағдай жасай отырып, заңды және жеке тұлғалардың қаржылық қажеттілігін қанағаттандырамыз. Ал, бұл экономикалық өсуге, өз кезегінде, әсер етеді.
Жалпы алғанда, несиелеу кезінде шешімін күтіп тұрған бірқатар қиындықтар бар. Атап айтсақ, біріншіден, талап етілетін құжаттарды қарастырудағы кемшіліктер. Екіншіден, несие қабілеттілігін есептеулерді жүзеге асырудағы жетіспеушіліктер. Үшіншіден, экономика салаларының тек таңдамалы түрлерін несиелеп, кейбір аса қажетті салаларын олардың ұзақ мерзімді қажет ететіндігінен несиелемеу т.с.с. Осындай кемшіліктерді түзеп, несиелеу процесін жетілдіру керек.
Бітіру жұмысының мақсаты – екінші деңгейлі банктердің несиелік процесс және несиелік принциптерінің экономикалық мәніне талдау жүргізіп, ондағы жетілдірілуі тиіс жағдайларын анықтау. Сол арқылы ұсыныстар беру.
Жұмыстың міндеттері:
1. Несиелеу процессінің мәнін, несиелеу принциптерін;
2. Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердегі несиелеу тәртібін;
3. Несиелеу процесін жетілдіру және даму жолдарын;
1. Президенттің Қазақстан халқына Жолдауы. Астана, 2005-жылғы 18-ақпан // Егемен Қазақстан. – 2005, 19-ақпан.
2. Мақыш С.Б. Ақша айналысы және несие. – Алматы:Қазақ Университеті, 2000.
3. Лаврушин О.И. Банковское дело. – Москва: Финансы и статистика, 1999.
4. Мақыш С.Б. Коммерциялық банктер операциялары. – Алматы: ИздатМаркет, 2004.
5. Банковское дело / Под редакцией Сейткасимова Г.С. – Алматы: Қаржы-қаражат, 1998.
6. Банковское дело / Под редакцией Колесникова В.И. – Москва: Финансы и статистика, 1995.
7. Нурсеит Н. Расширение банковского кредитования производства // АльПари. – 2002. - №6.
8. оыо
9. Эдвин Дж. Долан, Колин Д. Кэмпбелл, Розмари Дж. Кэмпбелл. Деньги, банковское дело и денежно-кредитная политика. – Москва-Санкт-Петербург, 1993.
10. Банковское дело: стратегическое руководство / Под редакцией Платонова В., Хиггинса М. – Москва: Консалтбанкир, 1998.
11. Ширинская Е.Б. Операции коммерческих банков и зарубежный опыт. – Москва: Финансы и статистика, 1993.
12. Ұлттық банктің Жылдық есебі. – Алматы, 2003.
13. ЕДБ-де тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйелерінің болуына қойылатын талаптар туралы нұсқаулық // Егемен Қазақстан. – 2004, 11-ақпан.
14. Стратегия индустриаьно-инновационного развития Республики Казахстан: проблемы и перспективы ее реализации: Материалы конференции / Под редакцией Елемесова Р.Е., Джумамбаева С.К. – Алматы: Қазақ университеті, 2003.
15. Хавьер М. Пиедра. Система кредитного бюро в Казахстане. Расширение доступа к кредитным ресурсам. Успех сбалансированного подхода // Банки Казахстана. – 2003.- №9.
16. Хамитова К.Н. Современные проблемы и перспективы краткосрочного кредитования в Казахстане // Банки Казахстана. – 2002. - №2.
17. Нурсеит Н., Нурсеитова Р. Текущее состояние развития и кредитования малого бизнеса // Экономика и статистика. – 2003 - №2.
18. Бобаканова Ж.О. Кредитные риски в банковской сфере и критерии рейтинга банков // Банки Казахстана. – 2002.- №7.
19. Халитова М. Система кредитования в условиях реформирования экономики Казахстана // Саясат. – 2003.- №7.
20. Симановский А.Ю. Резервы на возможные потери по ссудам: международный опыт и некоторые вопросы методологии // Деньги и кредит. – 2004.- №1.
21. Калкабаева Г. Новые подходы к определению возможности предоставления банковского кредита // Қаржы-қаражат. – 2002.- №2.
22. Баймуратов У.Б., Каирленов М.А. О ресурсной базе и стимулировании долгосрочного кредитования реального сектора экономики банками второго уровня РК // Банки Казахстана. – 2002.- №6.
        
        Қазақстан Республикасының білім және ғылым министрлігі
әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті
Экономика және бизнес факультеті
«Қаржы» кафедрасы
БІТІРУ ЖҰМЫСЫ
Тақырыбы: Несиелік процесс және несиелеу принциптері
«Қаржы және ... ... ... ісі» ... 4-ші курс ... ... ... 2005 ж.
Мазмұны
Кіріспе
Тарау-1. Несиелік процессті ұйымдастыру және несиелеу принциптерінің
теориялық негіздері
1. Банктік несиенің түрлері, несиелеу объектілері мен субъектілері
2. Қазақстан Республикасының банк ... ... ... ... ... ... ... Шетел тәжірибесіндегі банктердің несиелеу тәжірибесінің ерекшеліктері
Тарау-2. Несиелік процесстің коммерциялық банктердегі тәжірибесі(Қазақстан
Халықтық банкі АҚ тәжірибесі негізінде)
2.1 Қазақстан Халықтық банкі АҚ-ның ... ... баға ... ... ... ... АҚ-ның несиелеу механизмі мен несиелік
процесіне талдау жасау
Тарау-3. Коммерциялық банктердің несиелік процесстерінің даму болашағы
3.1 Екінші ... ... ... ... жетілдіру жолдары
Қортынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Қосымшалар
КІРІСПЕ
Тақырыптың өзектілігі. Индустриалдық-инновациялық ... ... ... ... оң ... ... ... Елімізде даму
институттары құрылып, олар қазірдің өзінде ... ... ... ... жасай бастады. Даму банкі жарты миллиард доллардан ... 20 ... ... ... ... отыр. Жеңіл және тамақ
өнеркәсібінің көптеген кәсіпорындарын жаңғыртып, қайтадан жасақтау жүзеге
асырылып жатыр.
Осы ... ... ... ... маңызды факторларының бірі
– банктік несиелеудің дамуы екендігін атап өту керек. Әр түрлі экономикалық
секторлардағы ... ... ... өз ... ... ... ... және негізгі қорларын толықтыру үшін банктік несиені
алады.
Қазіргі кезде ... ... ... ... ... несиелеуді
көбейтуге өте жақсы жағдайлар бар, бірақ олар ... ... ... ... құрылымдық қайта құруды тежеп қана қоймай, банктік
секторлардың несиелік және ... ... ... ... ... жүйе мен несиелеудің дамуына бірқатар теріс факторлардың
әсерімен байланысты. Соңғы жылдары ... ... ... ... ... оның ЖІӨ-ге қатынасы әлі де төмен болып отыр.
Сондықтан, экономикалық тұрақтылыққа қол жеткізіп, ... ... ... ... ... ... несиелеуге байланысты
тежеуші факторларды жойып, оны кеңейту мәселесі алдыңғы қатарға шығады.
Осыған ... ... ... ... ... қарастыру –
қазіргі кездегі актуалды мәселелердің бірі ... ... ... ... оның дамуына жақсы жағдай жасай отырып, заңды және ... ... ... ... Ал, бұл ... өз ... әсер ... алғанда, несиелеу кезінде шешімін күтіп тұрған бірқатар қиындықтар
бар. Атап айтсақ, біріншіден, ... ... ... қарастырудағы
кемшіліктер. Екіншіден, несие қабілеттілігін есептеулерді жүзеге асырудағы
жетіспеушіліктер. ... ... ... тек ... ... кейбір аса қажетті салаларын олардың ұзақ мерзімді қажет
ететіндігінен ... ... ... ... ... несиелеу
процесін жетілдіру керек.
Бітіру жұмысының мақсаты – екінші деңгейлі ... ... ... несиелік принциптерінің экономикалық мәніне талдау жүргізіп, ондағы
жетілдірілуі тиіс жағдайларын ... Сол ... ... беру.
Жұмыстың міндеттері:
1. Несиелеу процессінің мәнін, несиелеу принциптерін;
2. Қазақстан Республикасындағы екінші деңгейлі банктердегі ... ... ... ... және даму ... Шетел тәжірибесіндегі несиелеу процесінің ерекшеліктерін ... ... ...... ... ... ... жатады.
Теориялық және әдістемелік негізі. Жұмысты жазу барысында 1999-жылғы 16-
тамыздағы Қ.Р. Ұлттық банк Басқармасының ... ... ... ... ... ... ... жүргізу Ережесіне», С.Б.
Мақыштың «Коммерциялық банктер операциялары» кітабына, Г.С. ... ... ... сүйендік. Сондай-ақ, талдау кезінде Ұлттық
банктің статистикалық бюллетеніндегі және Ұлттық банктің ... ... ... Халық Жинақ банкісінің материалдарын пайдаландық.
Бітіру жұмысы кіріспеден, 3 тараудан және қорытындыдан тұрады. ... ... ... ... ... ... және несиелеудің
шетелдік тәжірибесі келтірілген. Екінші тарауда Қазақстан Республикасының
екінші деңгейлі банктеріндегі несиелеу тәжірибелері және ... ... ... ... ... ... ... несиелеуді
жетілдіру жолдары анықталған.
Жұмыстың көлемі беттен тұрады. Ішінде ... және ... ... ... ... ұйымдастыру және несиелеу принциптерінің
теориялық негіздері
1. Банктік несиенің түрлері, несиелеу объектілері мен субъектілері
Кез келген экономикалық механизм өзара байланысқан, яғни оның ... ... ... ... басқарларының қозғалуы немесе
өзгеруіне ықпал ететін элементтер жиынтығынан тұрады.
Несиелік механизмнің ... ... ... ... ... элементтерден тұрады:
• несиенің түрлері;
• несиелеу объектілері;
• несиелеу субъектілері,
• несиелдеу әдістері;
• несиелеу процессі;
• несиелеу принциптері,
• несиелік тәекелді басқару;
Несиенің түрі- бұл ... ... ... олардың негізгі
қызметтерінің, яғни әр алуан сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... ... мен қарыз алушылар ... ... ... де, ... түрі сол ... ... банктер өз клиенттеріне әр түрлі несиелер береді. Олар
мынадай белгілеріне байланысты ... ... ... категориясына қарай:
1. Қаржылық институттарға берілетін несиелер:
- мақсатты қорларға;
- банктерге;
- қаржы-несие мекемелеріне;
2. Қаржылық емес агенттерге берілетін несиелер:
- өнеркәсіп салаларына;
- ауыл ... ... ... ұйымдарына;
- кооперативтерге;
- жеке кәсіпкерлерге;
3. Тұтыну мақсатына берілетін несиелер.
ІІ. Мерзіміне қарай.
- қысқа мерзімді (1 ... ... орта ... (1 ... 3-5 ... ... ұзақ ... (5 жылдан жоғары).
ІІІ. Тағайындалуы және пайдалану сипатына қарай:
- негізгі қорларға жұмсалатын;
- айналым қаражатына жұмсалатын.
ІҮ. Қамтамасыз ету дәрежесіне қарай:
1. ... ... ... ... кепілдікпен;
2. Сақтандырылған.
3. Қамтамасыз етілмеген:
- сенім несиесі.
Ү. Қайтарылу дәрежесіне қарай:
1) Стандартты несие-қайтарылу уақыты жетпеген, бірақ ... ... жоқ ... ... ... ... ... кешіктірілген, мерзімі
ұзартылған және банк үшін тәуекел туғызатын ... ... ... жіктеу ережесіне сәйкес, күмәнді
несиелер ішінара бөлінеді:1-санатты күмәнді, ... ... ... 4-санатты күмәнді, 5-санатты күмәнді.
3) Үмітсіз несиелер- қайтару уақыты кешіктірілген, мерзімі өткен
несиелер шотына ... ... ... ... ... ұлттық валютамен;
- шетел валютасымен.
ҮІІ. Берілу шартына қарай:
1. Тұтыну несиесі- бұл жеке тұлғаларға тұтыну тауарларын сатып алу үшін
және ... ... ... берілетін несие.
2. Ипотеалық несие- бұл қозғалмайтын мүліктерді (тұрғын үйді, ... ... және ... Ломбардтық несие – құнды заттарды, бағалы қағаздарды кепілге ала
отырып ... ... ...... ... ... ... қамтамасыз етуге
арналған бір күндік несие.
5. Овернайт – бір түнге берілетін ... ... ... – несиелік желі арқылы активті-пассивті шот бойынша
берілетін несие.
7. Факторингтік – жабдықтаушының ... ... ала ... ... Ол ... ... 180 ... дейін беріледі.
8. Форфейтингтік – экспортерға импортердің төлеуге тисті төлем талабын
сатып алуын білдіреді. Бұл тек ... ... ... және чекті
пайдаланып жүзеге асырылады.
9. Онкольдық – банктің 1-ші ... ... ... ... ... ... объектісіне келетін болсақ, бұл – несиенің пайдалану заты, яғни
несиенің іске асырылу аясы деп түсінуге болады.
Қазақстанның банктік тәжірибесінде ... ... ... ... ... ... ... Ережесіне» сәйкес, банк несиесі
есебінен ... ... ... ... мен ... ... бір
бөлігі жатады. Несиелеу объектісі материалды ... ... ... ... ... сол ... егер ... материалдық жағынан
қамтамасыз етілмеген жағдайда, банк ... ... ... ... де ... Материалды қамтамасыз етілген несиелеу
обьектісіне өндірістік ... ... ... және ... материалдары,
жанармай, ыдыстар, сатып алынатын жартылай өнімдер, азықтар және ... ... ... ... ... және өнеркәсіптегі дайын
өнімдердің және ... ... ... маусымдық қорлары жатады.
Мұндай қорларды ... ... және ... сату процесімен тығыз
байланысты.
Несиелеу объектісі, сондай-ақ, экспортты және ... ... ... ... ... ... байланысты шығындар,
кәсіпкерлік қызметпен айналысатын заңды ... ... ... материалдары, құралдары және басқа да мүліктері, ломбардтық
операциялар, шаруашылық субъектілердің кірістері мен ... ... ... ... ... ... жататындар мынадай ... ... ... ... ... ... қайта құру, техникалық жағынан қайта қаруландыру,
кеңейту;
• техникалар, құрал-жабдықтар және көлік құралдарын сатып алу;
• жаңа өнім шығаруды ұйымдастыру;
• өндірістік емес ... бар ... салу / 4. 164-165 ... ... ... ... ... өнімнің нормативтен асып кеткен қалдығы. Мұнда ... т.б. ... ... ... ... негізінде
қалып қойған маусымдық себептер есепке алынбайды;
- сатылуы қамтамасыз етілмеген дайын өнім ... ... ... ... ... ... ... кеткен қалдығы;
- 1 жылдан астам қозғалыссыз сақталып жатқан, өндіріс ... ... ... ... ... ... қиын өткізілетін және қолданылмайтын тауарлы-
материалды құндылықтар;
- сақталу шарты олардың бүлінбейтіндігін ... ... ... ... ... келісім-шартта қарастырылған мерзімнен астам уақытта жолда
болған материалды ... ... ... ... ... ... егінінен өндірілген
ауыл шаруашылық шикізаттарының қалдығы.
Ссудаларды қарыз алушыларға ... ... ... ... ... ... өтіп ... қарызының шартында жүзеге асырылады. Жеке жағдайларда,
егер қарыз алушылар ұзақ мерзім бойына қарызы болмаса және ол жақын уақытта
өтелетін ... ... банк ... ... ... мүмкін.
Несиелік қатынастарды ұйымдастыру сұрақтары төмен рентабельділігі бар,
тұрақсыз қаржылық жағдайдағы қарыз ... ... ... ... ... ... алушыларға ссуда беру тек қана оның
қайтарылуына гарант ... ... ... ... ... немесе билік
органдарының негізделген ұсынысы бойынша жүзеге асырылуы мүмкін. Ол белгілі-
бір аймақтың ... және ... ... ... ... ... /5. 126-127 ... экономикалық-ұйымдастырушылық қатынастарының белгілі-бір
қабаты, яғни несиелік қатынастардың ... ... ... механизм болып
табылады. Мұндағы буын ретінде несиенің объективті ... және ... ... ... ... ... қызметінің
өзара іс-әрекеті түсіндіріледі.
Демек, несиелік механизмге несиенің мазмұны және өзіндік ерекшеліктерін
сипаттайтын қатынастар және олардың пайда болу ... ... ... ... ... ... қатынастардың мәніне жатпағанымен де,
олар несиелік тәжірибені сипаттайтын процеске жақын немесе оның ... ... ... ... ... ... банктердің
дербес несиелік саясаттарымен және экономиканың тиімділігін арттыру
міндеттерімен анықталады /4. 162бет/.
Жалпы ... ... ... кеткен несиелеу элементтерін (субъект,
объект, ... ... ... ... Егер ... ... ... беделі болып, қамтамасыздандырусыз несие сұраса
немесе бұрын банктен ссуда ... ... ... ... бере ... ... банк екі ... қандай шешімге келеді? Банк үшін бір элементтің
ғана бар болуы ... ме, сол ... қана ... ... болып,
қалғандары тек теориялық мәнде жүруі дұрыс па?
Осындай сұрақтардың шеңберінде несиелеу ... тағы бір ... – бұл ... Ол ... түсінігінің өзінен пайда болады: латын
тілінен аударғанда «credo» «сенемін» дегенді ... ... екі ... ... ... мен ... алушы қатысатыны белгілі. Олардың ... құн ... ... ... ... шаруашылық ұйымдардың меншікті және зайымдық
қаражаттар арасындағы шекті қатынасты белгілеуде мемлекет тарапынан қандай-
да бір әмір ... жоқ. ... ... ... коммерциялық
негізі, экономикалық тұрғыда олардың меншікті қаражаттарын зайымдық
қаражаттар үшін ... ... ... болуын жүктейді. Мұнда
зайымдық қаражаттар ретінде тек қана банктік несие емес, сол сияқты ақшалай
және ... ... ... ... ... ... қаражатын және қанша көлемде зайымға алу туралы
өздері анықтауға құқық берілген, ал ... ... ... ... ... ... қаражаттар мөлшері бүгінгі күні
берілуге жататын несие мөлшеріне, ... ... ... анықтау
барысындағы клиенттің кластық дәрежесін сипаттайтын көрсеткіштерге әсер
етеді.
Қазіргі несиелеу ... ... ... ... ... ... әрекет еткен жүйеден айырмашылығы – ол уақытта ... ... ... ... ... ... ғана ... жасаған
болатын. Шынында да төменгі банктермен жинақталатын барлық ресурстар
КСРО ... ... ... ... ... ... сол орындарға несиелеу лимиті түрінде қайта беріліп
отырған. Сондай ... ... сол ... ... ... ... Банк бөлімшелерінің ол уақыттарда қаражат жинақтауға деген
ешқандай да ... ... және ... ... пассивтерінен
тәуелсіз болған. Қазіргі несиелеу жүйесі басқа негізде ... ... ... көлемі толығымен банктердің тартылған қаражаттарына
байланысты. Бұл ... ... ... ... қатар несиелік
мекемеде қалыптасқан пайда мөлшерін көрсетеді.
Қазіргі несиелік механизм коммерциялық сипатқа ие. Осыған ... ... ... ... ... маңызды болып келеді. Мұндай
жағдайда несиелеудің тек кәсіпорынның қосымша ... ... ... ғана ... емес, сонымен қатар несиелік мекеменің
рентабельділігін ... үшін де ... ... зор. Дәл осы ... ... ... ... қымбатқа сату» принципі орын алады. Бұл,
әрине, клиенттердің ... мен ... сол ... ... де ... ... жүйесінің басты ерекшелігі банктердің меншікті және
тартылған ... ғана ... ... сол ... ... жүзеге асыратын коммерциялық банктер үшін Орталық банк бекітетін
нормаларға және пруденциалдық нормативтерге байланысты ... ... ... ... ... ... міндетті төлемдер аудару нормасын
белгілейді. Сол сияқты, басқа да ... оның ... ... ... ең төменгі ақшалай резервтер түрінде, ең ірі ... ... банк ... өтімділігінің параметрлері сияқты банктің
міндеттемелерін өтімді қаражаттар ... ... ... ... ... ... де бар.
Қазіргі несиелеу жүйесінің маңызды бір ... оның ... ... ... ... несиелеу жүйесінде клиент пен банк
арасында қарыз алу барысында жасалатын келісім-шарттың ... ... ... да, оны ... ... болды деп айтуға болады.
Кейіннен коммерциялық ... ... ... ғана банк пен ... ... несиелік шартқа отырып, ол шарт несие ... де, ... да ... нығайта түсті.
Қалыптасып отырған қазіргі несиелеу жүйесінің келесі маңызды ерекшелігі –
бұл несиелеудің объектіден субъектіні ... ... ... ... ... несиелеуге ғана негізделгені бізге белгілі. ... ... қоры және ... ... ... ... ... берді де, ссуданың қайтарылу барысына ... ... ... үшін ... ... ... қайтарылуына
автоматты түрде кепіл болады.
Жаңа несиелеу жүйесі дәтүрлі және өзіндік ... ... оның ... ... және ... ... қағидалары, сол
сияқты несиенің ақылылық сипаты да ... ... ... ... мазмұны түбірімен өзгерген. Бұдан ... ... және ... ... ... кәсіпорындар категориялары өмір сүріп,
несиелеуде дифференциалданған режим қолданылған. ... ... ... ... көрсеткіштерін орындау дәрежелері жатқызылды.
Бүгінгі таңдағы қалыптасқан жүйе ... ... ... ... ... ... ... ескереді. Сондай-ақ, коммерциялық
банк қарыз алушыны төлем ... деп ... ... оны ... және тарату туралы сұрақты қоюға құқылы.
Несиенің қамтамасыз етілу принциптеріне де байланысты өзгерістер ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі олардың уақтылы қайтарылуына кепіл болмады.
Сондықтан да қамтамасыз ... ... ... ... ... түсіну банк тарапынан жіберілмеуге тиіс. Қайтару
тұрғысынан алғанда, ... ... жоқ ... ғана ... ... ... ... несиелеу жүйесінің келесі бір ерекшелігіне банк несиелерін жоғары
дәрежеде кепілдендіру формаларына өту ... ... ... ету ... ... ... тәжірибедегідей біршама сенімді
формаларға сенім құқы, кепілдеме және кепіл-хат, жалпы алғанда сақтандыру
жүйелері жатады. ... ... ... несиелік механизм банкке
өзінің тәуелсіздігін нығайту, сонымен қатар несиелік ... ... ... Қазақстан Республикасының банк жүйесіндегі несиелік процесстің
экономикалық мәні
Несиелеу механизмін кеңес экономистері жалпы ... ... ... ... ... ... ... – несиенің берілу және қайтарылу әдіс-тәсілдерін және
несиелеу процесін, сондай-ақ несиенің қозғалысына бақылауды ... ... ... ... ... ... ... механизмі
несиені пайдалану механизмін білдіреді. Несиелеу механизмі – бұл несиені
ғылыми тұрғыда тану механизмін ... Бұл ... ... ... ... өзінің субъективтік сипаты бар механизм. Несиелеу механизмі
өзінің мәні жағынан несиелік процесс технологиясын бейнелейді.
Қазіргі несиелеу механизмінің құрамы ... ... ... ... ... және ... шот түрлері;
• несиелік мәмілені құжаттау;
• несиенің мөлшерін белгілеу;
• несиені беру процедурасы;
• несиені қайтару ... ... ... ... ... кепіл заттарын бағалау және іске асыру.
Несиелеу әдістері – ссуданың берілу және қайтарылу ерекшеліктерімен
байланысты ... ... ... ... ... ... ... тәсілдерін білдіреді.
Реформалауға дейінгі кезеңдегі отандық банктік тәжірибеде несиелеудің екі
әдісі қолданылған /6. 223бет/:
• қалдық бойынша;
• айналым бойынша.
Қалдық ... ... ... ... ... ... ... тығыз байланысты болды. Ондай құндылықтарға: ... ... ... ... ... алдағы кезеңдегі
шығыстар, дайын өнімдер және жөнелтілген ... ... ... ... өсуі ... ... ... тудырып, ал олардың азаюы
несиенің сол ... ... ... ... ... ... әдісінде
несие компенсациялық сипатта болды, өйткені несие шаруашылық ... мен ... ... нормативтен жоғары бөлігіне жұмсалған
меншікті қаражаттарының орнын жабуға бағытталды. ... ... ... ... ... ... ... несиелеу (тауар айналымы) әдісінің ерекшелігі ондағы
несие қозғалысы материалдық құндылықтар айналымымен анықталады. Мұнда ... ... ие ... ... ... берілуі тікелей төлемге қатысты
және, ең ... ... ... деген қажеттілік туындаған кезде
жүзеге асырылды. Сөйтіп, айналым бойынша несиелеу әдісі ... ... ... жүргізіліп, арнайы ссудалық шоттар бойынша беріліп
отырған. Демек, ... әдіс ... рет ... ... ... ... ... беріп отыру үшін қызмет етумен қатар, халық
шаруашылығының ... ... ... және ... ... үлкен роль ойнайды.
Қалдық бойынша несиелеу әдісі нарықтық жағдайға өтумен байланысты өзінің
тәжірибелік маңызын жоғалтты, өйткені 80-ші ... ... ... ... ... саны көп ауқымды объектілерді несиелеуден
біртұтас несиелеу ... ... ірі ... тек ... ... ... ... процесі аяқталды. Мұнда, айналым бойынша
несиелеуге жиынтық қорлар мен өндіріс шығындары бойынша ... ... ... мұндай формаға іс жүзінде шаруашылықтың барлық
салалары өткізілді. ... ... ... ... ... ... ауыл ... сауда және жабдықтау-сату ұйымдары несиеленеді.
Сонымен, қазіргі ... ... ... әдісінің үш түрі
қарастырылады /3. 233 ... ... ... ... ... ... ... несиелеу әдістері;
• айналым-қалдықтық.
Айналым бойынша несиелеу барысында несие несиелеу ... ... ... ... ... қарыз алушының
шығындарын оның ... ... ... ... ... ... ... ұлғайту шараларына байланысты ссуда мөлшері өсіп,
бұл қажеттіліктің азаюына байланысты ссуда қайтарылады. Бұл әдіс негізінен
несиенің қозғалысымен ... ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін, яғни үздіксіз жаңартып ... ... ... ... ... ... ... ссудаға деген қажеттілікті
туындататын тауарлы-материалды құндылықтар мен ... ... ... ... бұл ... тауарлы-материалды құндылықтардың
қалдықтарын есепке ала отырып, компенсациялау ... ... ... ... ... алу ... ... үшін берілмейді. Қалдық
бойынша несиелеуде несиелеу объектісінің кішкене бөлігі қамтылса, ... ... ... ... ... ... және ... бойынша несиелеудің іс жүзінде ұштасуының нәтижесінде
айналым-қалдықтық әдісі түзіледі. ... ... ... ... деген
қажеттіліктің туындауына байланысты несие ... ал ... ... несие қатаң түрде өтеледі. ... ... ... ... ... кепілге алып, шығындар айналымының бастапқы
кезеңінде берілсе, ал екінші кезеңде ... ... банк ... ... ... өтеледі.
Несиелеу әдістері несиені беру және қайтаруға арналған ссудалық шоттар
формаларын анықтауға негіз ... ... ... ... ... ... ... шотында көрсетіледі.
Ссудалық шот – клиенттің банктен олған несиесіне ... ... яғни ... ... мен қайтарылуы көрсетілетін шотты
білдіреді.
Ссудалық шоттың дебеті бойынша несиені беру көрсетілсе, қайтарылуы ... ... Ол ... ... ... ... ... ... ... БЕРУ ... ҚАЙТАРУ ... ШОТ ... | ... ... ... | ... /3. ... берілуі мен өтелуі, қарыздың көрсетілуінің ... ... ... ... ... өзара бөлінеді:
• ашылу мақсатына қарай;
• айналыммен өзара байланысы бойынша.
Ашылу мақсатына қарай ссудалық ... ... ... келеді.
Мұндай жағдайда, клиент ... ... ... ... ... ... ... кезде ғана белгілі бір мөлшерде несие алуға ... Егер бұл ... ... ... ... онда ол ... шоттан
ссудалық шотқа айналады.
Айналымы мен өзара байланысы бойынша ссудалық ... үш типі ... ... ... ... үш типі мәні ... несиелеудің үш әдісіне сәйкес келеді.
Айналым-төлемдік шотты ашу барысында клиент әр ... ... ... құжаттарын: тауарлар мен қызметтер шотын, ... ... ... ... ... салықтар мен басқа да
төлемдерді ... ... ... ... ... ... алады.
Клиент барлық төлемдерді төлеуде қалдықты-компенсациялық шотты пайдалана
алады. ... ... ... ... ... ... ... шоты болуы мүмкін. Бұл ссудалық шот ... екі ... ... ... ... және көп ... рәсімделуді қажет
етеді, Сол сияқты несиенің белгілі бір мақсатқа берілуі қатаң қадағаланады.
Айналым-төлемдік ссудалық шоттың ерекше бір түрін ... ... шоты – ... ... ... ... ... несиелік
және төмен қабылеті бар қарыз алушыларға ... ... ... ... шоттарды біріктіре отырып, пайдалануын білдіреді.
Бұл шот банк сенімінің ең жоғарғы формасын сипаттайды. Оның дебет жағы
бойынша клиенттік ... ... және ... ... ... ... ал ... клиенттің есебіне түсетін түсімдер және басқа
да түсімдер ... ... Бұл ... ... қалдығы клиенттің сол
уақытта айналымда бар меншікті қаражатын, ал дебеттік қалдығы ... ... ... яғни ол ... пайыз төлеп отырғандығын
көрсетеді.
Қарыз алушыларды несиелеуге ... ... ... ... үшін
екінші деңгейлі банктер оларға ссудалық шоттар ашады: жай және арнайы.
Арнайы ссудалық шоттар ... ... ... айналымының үлкен бөлігін
несиенің көмегімен жүзеге ... ... және ... деген үнемі
қажеттілікте болатын ... ... ... ... ... арнайы
ссудалық шоттар бойынша тауарлар қорлары айналымына байланысты бөлшек және
көтерме сауда ... ... ... ... ұйымдары несиеленеді.
Кәсіпорынға тек бір ғана арнайы ссудалық шот ... ... ... та банк
кәсіпорындағы жекелеген қандай-да бір тауарлар, шаралары үстіне несиелеу
қажет деп санаса, онда оған жай ... ... ... ... ... Жай
ссудалық шоттар бір рет ссудалар беру үшін ғана ... ... ... ... ... ... ... қарыз алушының
келісілген мерзімде мерзімді ... ... ... ... ... ... бір ... бірнеше объектілер бойынша несиені
пайдаланса, онда оған бірнеше жай шоттар ашылуы мүмкін және ссудалар ... ... әр ... ... және әр ... ... беріледі. Мұндай
ерекше ссудаларды есепке алуда қарыз алушылардың алған ссудаларын ... банк ... ... ... маңызы бар.
Несиелеу механизмінің екінші құрамдас бөлігі – несиелік мәмілені
құжаттау. Бастапқы ... банк пен ... ... ... ... жасалып,
оның соңы банкке ... ... ... ... ... түрде
несиенің мақсатын көрсете отырып тапсырылуымен аяқталады. Банкте клиенттің
қаржылық жағдайын анықтауға және оның ... ... ... ... материалдар болуы керек. Сондықтан да, банк клиенттен
оның қызметі жайлы соңғы екі-үш жылдағы жыл ... ... ... қажет болған жағдайларда таяу айдағы ... ... ... ... ... балансына қоса банкке пайда және зиян туралы,
ақшалай қаражаттар қозғалысы туралы ... ... ... ... ... ... оның қажетті мөлшерін, сыйақы мөлшерін және ... ... ... ... ... негіздейтін техникалық-
экономикалық негіздемесі немесе бизнес жоспары болуы тиіс.
Банк пен ... ... ... ... несиелік
мәміленің құқықтары мен ... ... ... ...... ... Онда екі жақтың экономикалық және заңи ... ... ... ... ... ... ... формасы
жоқ. Ал, ондай формалар Германия, Австрия сияқты елдердің тәжірибелерінде
кездеседі.
Несиелік шарттан басқа кепіл туралы ... ... Іс ... ... ... ... ... болса, онда міндетті түрде кепіл
туралы келісім-шарт жасалуға тиіс.Кейде ол нотариалды түрде куәландырылуы
да ... ... ... ... ... басқа да құжаттарды (кепіл-хаты,
үшінші бір тұлғаның кепілдемесін, әр ... ... ... ... ... ... ... қызметкерінің жазбаша үкім шығару барысында
беріледі. Бұл қызметкер ... ... ... оның ... ... бастығы, несиелік бөлім басшысы және ... ... ... ... мүмкін. Несиенің берілуі туралы ... ... ... есеп - ... және ... операцияларын
жүргізумен айналысатын бөлімге түседі. Онда клиенттің аты-жөні, несиенің
сомасы, несие беретін шоты көрсетіледі.
Үкім несиенің бағытын ... ... ... несиенің берілуі
үш түрлі болуы мүмкін:
1. ссуда клиенттің есеп-айырысу шотына аударылады;
2. ... ... ... түспей, тауарлы және тауарлы емес
операциялары бойынша әр түрлі ... ... ... беріледі;
3. ссуда бұрын берілген несиелерді қайтаруға беріледі.
Жалпы, клиентке берілетін несиенің мөлшері ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Бұл
келісімде жазылған сома клиент үшін алуға тиісті ең ... ... Бұл сома ... мәні ... несиелеу лимиті болып табылады.
Несие мөлшері мыналарға:
• қарыз алушының төлем айналымындағы алшақтыққа;
• несиенің қамтамасыз етуіне түскен ... ... ... және ... ... ... маржа деңгейіне;
• тәуекел дәрежесі мен банктің клиентке сенім дәрежесіне;
• банктегі бар ресурс көлеміне байланысты.
Әр жекелеген ... бұл ... ... ету құнымен және банктің
клиентке деген сенім дәрежесіне байланысты анықталады.
Несиелеу механизмінің бір ... ...... қайтару тәсілдері.
Оның бірегей жасалған үлгісі жоқ. Оның ... ... ... ... ... ... ... қайтару;
2) меншікті қаражаттардың жинақталуының және несиеге деген есеп-айырысу
шотына қажеттіліктің азаю шамасына қарай қайтару;
3) алдын ала ... сома ... ... ... ... ... түсімді бірден ссудалық қарызды жабуға есептеу;
5) несиенің қайтарылу мерзімін созу;
6) мерзімі өткен қарызды «мерзімі өткен ... ... ... банк ... ... ... ... ссудаларды шегеру.
Несиенің қайтарылуын арнайы құжат арқылы немесе қағазсыз, яғни байланыс
каналдары арқылы да ... ... ... ... ... клиенттің жазбаша үкімі, банктің ... ... ... жатады.
Кепілге алынған мүлікті бағалау әдістері де ... ... ... ... ... пайдалану кепіл механизмінің қолданылуын
талап етеді.
Кепіл механизмі – ... ... ... ... ... және ... ... механизмін іске асырудың негізгі кезеңдеріне жататындар: кепіл заты
мен түрін таңдау, кепіл затын ... ... ... ... ... шарт
жасау және орындау, кепілді пайдалану.
Кепіл затына: ... ... ... ... ... жатады.
Материалдық-заттық мазмұнына қарай кепіл заттары:
1. Клиенттің мүліктерінің кепілі:
• тауарлы-материалдық құндылықтар кепілі:
а) шикізаттар, материалдар, жартылай өнімдер кепілі;
ә) тауарлар және ... ... ... ... ... ... ... бұйымдар кепілі;
в) басқа да тауарлар-материалдық құндылықтар кепілі.
• бағалы қағаздар (вексельдер) кепілі;
• сол банктегі депозиттер кепілі;
• жылжымайтын мүлік ... ... ... ... кепілі:
• жалгерлік құқық кепілі;
• авторлық құқық кепілі;
• жерге құқық кепілі.
Кепіл механизмінің негізгі элементіне кепіл затын бағалау ... ... ... ... ... ... жасалынған:
1. Кепіл заттары нарықтық құны бойынша бағаланады. Бұл ең ... ... және осы ... ... ... алушылар болуға
тиіс.
2. Мүлік үздіксіз қайта бағаланып отыруға тиіс.
3. ... ... ... бар ... ... ... Мүліктің бағаланатын құнына оған кеткен шығындар қосылуы ... Өнер ... ... т.б. ... ... ... ... оның жойылу құны мен сатуға кететін шығындарды
дұрыс анықтауға көңіл аудару қажет.
Несиелеу механизмінің құрамдас ...... беру ... ... ... ... ... процесті келесі сызбамен
көрсетуге болады (1-сурет):
1-сурет ... ... ... ... ... ... |
|қабілетін |
|талдау ... ... ... ... |
| ... ... ... |
|қайтару |
|Төлемдер. ... ... ... ... |
|1-ші өтініш |
|2-ші өтініш |
Несие беру процесінің ... ... ... түскен несиеге деген
өтінішті қарайды. Мұндай құжаттарда қарыз алушы мен сұралатын несие туралы
негізгі мәліметтер: ... ... ... ... ... ... ету мүлкі көрсетіледі.
Тапсырылған құжаттарды оқып үйрену барысында банк қарыз алушының ... ... ... ... ... ... үшін аса ... бар.
Бағалау техникалық-экономикалық есеп негізінде жасалады.
2-кезеңінде қарыз алушының несиелік ... ... ... ... ... ... бойынша қарызды уақтылы және толық көлемде қайтару
қабілеті талданады.
Қарыз алушының ... ... ... жасау барысында мынадай
факторлар есепке алынады:
1. ссудаға қатысты қабілеттігі. Қарыз алушыға ссуданы бере ... ... ... ... ... қуатын анықтайтын Жарғысы және
нұсқауымен танысуға ... ... ... ... ... Ол ... алушының қарызды қайтаруға
дайындығын ғана емес, сондай-ақ келісім-шартқа байланысты ... ... ... ... алу қабілеті. Оны анықтау барысында сату ... ... ... әсер ... ... есепке алынады. Бұл
факторларға: ... ... ... мен ... ... ... құны,
қызметкерлерінің біліктілігі жатады.
Несиелеу процесінің 3-кезеңінде несиелік келісім-шарт жасалады. Қазіргі
несиелеудің басты ерекшелігі бойынша банк қарыз алушының ... ... ... ... ... шарт ... үшін ... субъектісімен
қатынасқа түседі. Барлық сұрақтарда банк пен ... ... ... ... ... ... ... анықтайды. Бұл жерде
отандық банктер оның ... ... ... ... ... ... ... оның мөлшері, ссуданы беру ... ... ... ... ету формасы; несие үшін ... ... ... алушының беретін құжаттарының тізімі; олардың берілу
мерзімдері және несиелеу процесіндегі банктің бақылау ... ... ... ... беру ... ... асырылады. Бұл кезең ссудалық
шот формасын, ссуданы беруді құжаттау тәртібін, ссуданы беру ... ... ... және ... ... қамтиды.
Соңғы 5-кезеңде несиені қайтару және оған сыйақы төлеуіне бақылау
жасалады. ... ... ... қайтару тәсілі ссудалық шоттар
формасына, банк қаражаттарын пайдалану ... және ... ... ... роліне байланысты. Жай шоттар бойынша ... ... ... ... ... ... жарналар жолымен
қайтарылса, арнайы ссудалық шот бойынша банкке қарызы тікелей осы шотқа
келіп түсетін ... ... ... ... ... ... жасау үшін банкте ссудалар бойынша мерзімді
міндеттемелердің картотекасын жүргізеді.
Банктік тәжірибеде ссуда ... жай және ... ... ... ... Жай ... ... формуласы келесідей түрде
беріледі:
J=(i*p*n)/360*100%,
мұндағы: і – сыйақы мөлшері;
р – қарыз қалдығы;
n – сыйақы есептелетін кезеңдегі ... ... ... ... ... төмендегідей:
J=p * ((1+(i/1200))^n – 1),
мұндағы: і – сыйақы мөлшері;
р – ... ... ...... ... мерзіміне есептелетін сыйақы сомасы;
n – аймен берілген несиенің ұзақтығы.
Егер несиелеу мерзімі кезеңінде қарыз ... бір ... ... ... ... ... онда мерзімі өткен ссудалық қарызға ... ... ... ... жүргізіледі:
Jg=Q*[(1+ig/1200)^t1-(1+ig/1200)^t2],
мұндағы: Jg – мерзімі өткен қарыз бойынша есептелген сыйақы сомасы;
Q – мерзімі ... ... ...... өткен қарыз бойынша сыйақы мөлшерлемесі
(айыппұл);
t1 – ... ... ... ... өткен қарызға
байланысты
сыйақы есептелген күнге дейінгі уақыт мерзімі;
t2 – несие бергеннен бастап мерзімі ... ... ... ... ... ... ... шартты түрде айдағы күндер саны – 30, ал
жылдағы – 360 күнмен алынады.
Несиелік келісім-шартқа ... өз ... ... ... қатысты банк қарыз алушыға әрі қарай несиелеуді тоқтату ... ... ... ... ... ... ... құқы
бар. Қарыз алушы несиелік келісімнің шарттарын жүйелі ... ... банк ... ... ... қайтаруды талап етуге құқылы.
Несиелеу процесіне жасалатын бақылау банктің ... ... ... ... ... де ... Өйткені, банктің
несиелік портфелі оның табыс көзі және несиелік ... ... ... көзі ... ... ... принциптері
Несиелеу принциптері несиенің мәнін және қызметтерін, сондай-ақ несиелік
қатынастардаы ұйымдастыру обылысындағы объективті экономикалық ... ... ... негізінде несиелік процесс, яғни банктік несиелердің
берілуі, пайдаланылуы және қайтарылуы ... ... ... байланысты банктік несиелердің берілуінің басты шарттары:
несиенің ... және ... ... ... ... ... нәтижелігі және т.б. анықталады.
Қазіргі несиелік қатынастарды ұйымдастыру принциптері екі ... ... ...... ... тәртіптегі принциптер:
несиенің мақсаттылығы;
несиенің дифференциалдығы.
2 топқа – несиенің мәнін бейнелейтін принциптер:
- несиенің мерзімділігі;
- несиенің ... ... ... ... ... ... несиенің дифференциалдық принципінің мазмұны өзгерген десе болды.
Біріншіден, ол мерзімділік принципімен байланысады, яғни несие уақытында
қайтара алатын шаруашылық органдарына беріледі. ... да ... тек ... ... сипаттайтын көрсеткіштер
негізінде ғана жүзеге асырылады. Екіншіден, бұл принцип несиелік келісім
жасалғанға дейін және банктер несиелік ресурстарға деген сұраныс оқып -
үйрену барысында ... ... ... несиелік қабылетін және
сұралып отырған несиенің қамтамасыз етілу сипатын және олардың банк үшін
пайдалылығын, сондай-ақ қаражаттардың жұмсалу ұзақтығын жетекшілікке ала
отырып, ... ... ... ... іске қосылады. Үшіншіден,
несиелік қабылеттілігіне байланысты несиелеудің дифференциялануы, оның
өткен жүйедегі ... ... ... ... ... ... экономикалық категория ретіндегі мәніне негізлелген
несиенің ерекше бір белгісі. Ол, яғни несие берушінің қарыз алушыға
берілген қаражаты белгілі бір уақыт ішінде ... ... ... ... қортындыланады. Осыыдан келіп, несиенің
қайтарымдылық принципі туындайды.
Несиенің қайтарымдылығы оның экономикалық категория ретінде ... ... ... ... ... ... ... Қайтарылмайтын несие болмайды.сондықтан да,
қайтарымдылық несиенің ажырамас бөлігі болып табылады.
Шаруашылықтың нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты несиелеудің бұл
принципіне ерекше мән берілген. Біріншіден, оның ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етілуі
тәуелді. Екіншіден, бұл принципті сақтау коммерциялық банктердің
өтімділігін қамтамасыз ету қажет. Олардың жұмысын ұйымдастыру принциптері
тартылатын несиелік ресурстардың қайтарымсыз ... ... ... ... әр ... ... алушы үшін бұл принциптің
сақталуы банктен жаңа несие алуға мүмкіндік береді.
Несиенің төлемділігі- бұл несие беруші қарыз алушыға берілетін ... ... ... ... өсіп ... білдіреді. Іс
жүзінде ақылық несиені пайддаланғаны үшін төленетін сыйақы (пайыз)
түрінде беріледі.
Несиеге қойылатын сыйақы мөлшерлемесін несиенің бағасы деп те
атайды.Еркін реттелетін нарық ... ... ... үшін сыйақы
мөпшерлемесі несиеге деген сұраныс пен ұсыныс негізінде қалыптасады.
Несиелеуді ұйымдастыру негізі мынадай қағидаларға ... ... ... ... ... ... қайтарымдылығы;
• несиенің ақылылығы;
• несиенің қамтамасыз етілуі;
• несиенің сыйақылылығы;
Несиелеудің соңғы қағидасы шетелдік банктік тәжірибеде бірінші ... ... үшін жиі ... Мұндай жағдайда несие сыйақы ретінде
ешқандай да қамтамасыз етілмеген ... ... ... несиелеудің басты қағидасы ретінде, несиенің қандай
мақсатқа сұралып отырғандығын сипаттайды.
Мерзімділік – бұл ... ... ... ... ... несиенің ерекше бір белгісі. Бұл қағида несие берушінің қарыз
алушыға берген қаражатының ... бір ... ... соң қайтарылуға
тиістігімен қорытындалады. Осыдан барып несиенің қайтарымдылық ... ... ... оны экономикалық категория ретінде,
басқадай тауарлы-ақшалай ... ... ... Себебі, қайтарылмайтын несие болмайды.
Несиенің мерзімділігі – несиенің тек қана қайтарылып қоймай, яғни оның
қатаң белгіленген ... ... ... көздейді. Несиенің
мерзімділігі ссуданың берілу жағдайын сипаттайтын ... ... ... банк пен ... ... жасалатын несиелік келісім-шарт
құжатында көрсетіледі. Егер де келісілген ... өтіп ... ... ол ... ... ... ... жатқызылады. Уақыты өтіп
кеткен несиелер көрсеткіші қаншалықты төмен болса, соғұрлым банк қызметі
тұрақты және оның зиян шегу ... ... ... болып келеді.
Несиенің ақылылығы – бұл қарыз ... ... ... ... қайтару барысында бастапқы сомадан өсіп ... Іс ... ... – бұл ... ... үшін ... түрінде беріледі. Қарыз алушының ссуданы пайдаланғаны үшін төлейтін
пайызын несиенің бағасы деп ... ... ... үшін ... мөлшерін белгілеудегі ескеретін басты
факторларына мыналарды жатқызуға болады:
• орталық банктің коммерциялық банктерге беретін ... ... ... ... ... банкаралық несие бойынша орташа пайыз мөлшері;
• өз клиенттеріне ... ... ... төлейтін орташа пайыз
мөлшері;
• банктің несиелік ресурстарының құрылымы;
• несиеге деген сұраныс;
... ... ... мен түрі;
• еліміздегі ақша айналысының тұрақтылығы.
Несиелеудің келесі бір қағидасы – берілетін несиелердің материалдық
жағынын қамтамасыз ... Бұл ... ... ... ... экономикалық
категория ретінде шығуымен бірге келеді.
1980-ші жылдардың аяғына дейін ... ... ... ... ... тек қана тауарлы-материалдық ... ... ... Ал, бүгінгі күнгі несиенің қамтамасыз етілу формасы
ретінде: кепіл, кепілдеме, сақтандыру міндеттемелері, тапсырма ... ... ... – бұл ... алушының активтерімен қамтамасыз
етілген несие болып табылады. Бірақ, кепілге берілген активтер ... ... ... оның ... ... /2. 54-57 бет/.
Қазіргі кезде банк өзінің 1-ші класты қарыз алушыларына қамтамасыз
етілмеген, яғни ... ... ... ... де ... ... несиелеудің мәнін мынадай 3 элемент арқылы ашуға болады:
1. субъект;
2. объект;
3. қамтамасыздандыру.
Осы үш элемент ... ... оның ... ... ... несиелеудегі қызметі осылардың бірін-бірі толықтыруының
негізінде алға жылжиды. Ал, оларды біріктірмей, ... ... ... ... ... барлық жүйенің құлдырауына әкеледі.
Несиелеу субъектісі әрекет қабілеттілігі бар, несиелік мәмілелерді
жасауға ... ... ... ... бар ... ... жеке ... табылады. Оларды келесідей сыныптауға болады:
• мемлекеттік кәсіпорындар мен ... ... ... ... жеке ... шұғылданатын азаматтар, жалға берушілер;
• банктер;
• билік органдарын, біріккен кәсіпорындар, ... ... ... қоса алғанда басқа шаруашылықтар.
Субъектілер бойынша несиелерді бөлу несиелеу жүйесінде тағы бір сыныптама
түсінігін тудырады – несие ... ... ... Ол ... ... ... ... нақты несие мәмілесіне тән жиынтық
белгілерін көрсетеді. Несиелік мәміленің ... ...... өзінің белгілері, олар бірегей болады. Ұйымдастырушылық белгілер
әрбір жеке жағдайларда әр түрлі болуы ... Осы ... ... ... ... ... ... бөлуге болады. АҚШ-та
ссудаларды сыныптаған кезде ауыл шаруашылық ... ... /3. ... ... тәжірибесіндегі банктік несиелеу тәжірибесінің ерекшеліктері
Дамыған елдердің банктеріндегі несиелеу тәжірибесін қарастыра келе,
еліміздегі банктік ... ... ... ... ... ... елдерде банктік несиелеудің ЖІӨ-ге қатынасы өте жоғары ... ... ... ... ... ... ... елдерде
(Швейцария, Германия, Жапония) бұл қатынас ағылшын-американдық модель
бойынша қызмет ететін елдерден гөрі (АҚШ, ... ... ... ... елдерде банктік несиелеудің ЖІӨ-ге қатынасы 53-100%
аралығында болған. Бұл ... ... өсу ... ... ... гөрі неміс-жапон елдерде (Корея, Сингапур)
көбірек байқалған.
Шығыс Еуропа ... мен ... ... ... деңгейі 33-133%
құрайды. Бұл жерде де алдыңғы орында неміс-жапон қаржылық ... ... ... ... ... ... ... моделін ұстанған
елдер (Польша) артта жүрген.
ТМД елдерінің ішінде банктік ... ... ... ... ... Молдавия (27,5) алдыңғы орында тұрса, Ресей (24,3), ... ... (20,5) және ... (17,4) одан ... орында тұрған. Тек осы
елдерден кейін ғана Қазақстан жүрген. Ол несиелеу деңгейі бойынша тек ... ... және ... ... ... ... банктік несиелеудің ЖІӨ-ге қатынасы*
(%-да)
| ... ... ... ... Қытай және Шығыс Еуропа елдері ... ... ... ... |104,4 |112,1 |122,5 ... ... |22 ... |12 ... | ... | ... ... ... оқып |21 ... ... |11 |
|үйрену барысында ақпаратты | ... ... ... | ... ... | | | ... ала ... белгісіне |18 |Жұмыссыздық/Жанұя |6 ... ... ... және | ... | ... ... | | | ... | | | ... ... сапасының|5 |Ұрлық/Алдау. |4 ... | | | ... С.Б. ... ... ... ... Алматы, 2003ж.
Несие бойынша банктердің зиян шегуіне себеп болатын сыртқы факторлар
қатарында бірінші орында компаниялардың ... ... ... ... кез келген қарыз алушысы мұндай факторларды басынан кешуі мүмкін.
Сондықтан, қарыз алушының ... ... ... ... банк
қызметкерлері міндетті түрде оның қаржылық жағдайын анықтап білуге тиіс.
Банкроттықтың ... ... ... ... ... ақпараттар жүйесінің болмауы, нарық жағдайындағы өзгерістр мен
бәсекеге төселе алмауы, өз мүмкіндіктерінің шамадан тыс ... ... ... ... ... компанияның жылдам кеңеюі, акционерлік
капиталдың жетіспеушілігі және зайымдық қаражаттардың ... ... ... ... ... сапасына тікелей байланысты. Несиелік
портфель – несие беру ... банк ... ... ... ... ... несиелік тәуекелді ... ... ... екі кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде несиелік
өтініштерді егжей-тегжейлі талдау жүзеге асырылады. Мұнда ... ... ... оның мықты және әлсіз жерлеріне, ... ... ... ... ... ... Егер кәсіпорын банктік
саясаттың барлық ... ... ... ... ... екі жақтың құқықтары мен міндеттері белгіленеді. Несиені
бергеннен ... ... ... ... яғни кәсіпорынның ағымдағы қызметін
талдап, проблемалық несиелерді айқындайды. Ол үшін ... ... ... сапалы және сандық жағынан анықтауға мүмкіндік беретін несиелік
классификаторды қолданады. ... ... ... ... ... ету ... ... құжаттардың дұрыстығына қарай несиелер
келесідей бөлінеді:
1. төмен тәуекелі бар несиелер ... ... ... бар ... шекті тәуекелі бар несиелер;
4. ережеден тыс берілген несиелер (стандартты емес) /11.96-97бет/.
Әр ... ... ... ... үшін ... ... ... белгіленеді.
Шетелдік банктердің тәжірибесінде қарыз алушының несиелік қабілетін жете
бағалау несиелік тәуекелді ... ... шара ... табылады.
Несиелердің қайтарылмауынан зиян шегу - кез келген банк қызметінің
негативті ... ... ... жою ... ... ... ең ... мөлшерге
жеткізуге болады. Американдық ... ... ... ... болу ... ... көмектесетін, сол сияқты
олардың пайда болуын болжайтын толық жүйе ... ... Бұл ... ... ... пайда болуына әсер ететін банкке байланысты және
байланысты емес факторлар келтіріледі. ... ... ... ... яғни ... ... ... құжаттарға және т.б,
жасалатын талдауды қамтитын барлық аспектілері жатады. Екінші факторларға
қолайсыз экономикалық жағдай және ... ... ... /4. ... қабілетін талдағаннан кейін несиелік келісім-шарт жасалады. Әр
түрлі елдердің банктерінің клиенттермен жасайтын келісім – ... ... ... мәдениеттің жоғарғы деңгейі ; несиелік
мәміле шарттарының егжей – ... ... ... құралдардың түрлеріне
байланысты несиелік келісім- шарттар формаларын типтеу жатады.
Несиелік келісім – шарт ... ... ... көлемді болып келуін
көрсетеді. Кейбір несиелік келісім- ... 20 ... ... болады. Бұл
олардағы шарттардың кеңдігін көрсетеді. Мысалы, АҚШ-тың бір банкінде ұзақ
мерзімді несиеге ... ... ... ашу ... ... берілетін несиелерге қатысты неғұрлым ашық ... ... ... шарт бар. Егер ... 30 ... дейін берілсе,
не қысқартылған келісім- шарт, не қарыздық міндеттеме қолданылады.
Германияда бір жүйенің банктері үшін ( ... ... т.б.) ... ... белгіленген. Заңдармен қатар олар несиелік операциялардың
хұқықтық негізін құрады. Ортақ несиелік шарт ... ... ... ... ... Ортақ несиелік шарттар банк
клиенттеріне жеткізіледі. Несиелік келісім – ... олар ... ... ... ... ... ... пункт жазылады. Олардың
толық мәтіні несиелік келісім-шарт бланкісінің келесі ... ... ... келісім-шарттар бір түрге келтірілген. Олар кесте
макеттері түрінде типографиялық формада көрсетілген, ал ... ... ... ... ... ... ... берілгеннен кейін соңғы кезеңде несиенің қайтарылуын бақылайды. Заңды
тұлғаның өтімділігі, ... ... ... ... ... ... тиіс. Әсіресе, несие қабілеттілігінің аспектілерін талдау
кезінде айқындалған әлсіз жерлері үздіксіз талданып отырғаны жөн. Несиелік
келісім-шартқа сәйкес несие ... ... ... ... ... жоюға мүмкіндік болатындай анықталуы керек. Яғни, мониторингте
қолданылатын құралдардың ... ... ... ... ... ... АҚШ-ның банктеріндегі несиелік мониторингтің маңызды ... ... ... оны ... отыру болып табылады.
Негізінен, банктегі жоғарғы буын басшыларының бірін несиелік ... ... ... жөн. Бұл ... ... кіші ... ... басқа бағыттарының мониторингі қызметімен біріктірілуі ... бет/. АҚШ ... ... ... төлемдердің мөлшері
және басқа да төлемдер туралы толық ақпараттандыруға қол жеткізу мақсатында
несиелеу аясында ... ... ... ... ... ... ... несиені орналастырудағы мүмкін болатын теңсіздікті жою, несиені өтеу
кезіндегі қателерді түзеуді ... ... үшін де ... қабылданған
/9.119-бет/.
Тарау-2. Несиелік процесстің коммерциялық банктердегі тәжірибесі(Қазақстан
Халықтық банкі АҚ тәжірибесі ... ... ... ... ... несиелеу процесіне баға беру
Қолайлы макроэкономикалық жағдайлар мен ресурстық база өсіп отырған кезде
несиелік нарық қаржы нарығының серпінді даму ... ... ... ... 2003 жылы ... экономикаға несиелерінің көлемі 45,5%-ға
978,1млрд.теңгеге дейін өсті(7,0 млрд. АҚШ долл. жуық).
2004-жылдың наурыз айына ұлттық валютадағы несиелер ... өсті ... ... ... болды, ал шетел валютасындағы несиелер 0,1%-ке төмендеп,
552,1 млрд. теңге болды. Нәтижесінде теңгедегі несиелердің үлес ... ... ... ... 46,7 ... дейін өсті. Теңгедегі
несиелердің
өсуі ұлттық валютамыздың халық көзқарасынан ... ... ... нарықта тұрақталып келе жатқанын айқындайды.
Мерзімдері бойынша ... ... оң ... ... орта және ұзақ ... несиелер қысқа мерзімді несиелермен
салыстырғанда басым сипатта ... Орта және ұзақ ... ... ... ... ... 4,5%-ке дейін көтеріліп, 669,3 ... ... ... ... ...... төмендеп, 367,3 млрд. теңге болды.
Негізінен, 2002-жылы ... ... ... ... күрт ... ал ұзақ
мерзімді несиелер үлесінің күрт көбеюі несиелерді сыныптау кезінде орта
мерзімді ... ұзақ ... ... ... ... Жалпы, несие нарығын келесі кестеден көреміз (5-кесте):
5-кесте
Банктердің экономикаға берген несиелері және олар бойынша сыйақының
орташа мөлшерлемесі*
(кезең соңына)
|Жылдар |Экономикадағы несиенің ... ... ... жыл |
| ... ... т. |бойындағы орташа ... ... | |% |
| | ... |Теңгеде |шетел валютасында |
| ... | | |
| ... ... | | |
| ... вал- | | |
| |да | | ... |148,8 68,5 |20,5 |20,4 |
| |80,3 | | ... |276,2 135,3 |19,1 |14,9 |
| |140,9 | | ... |489,8 141,2 |15,9 |13,6 |
| |348,6 | | ... |672,4 211,9 |14 |12,5 |
| |460,5 | | ... |978,1 | | ... |1036,6 484,6 |14,9 |12,5 ... | | ... | | | ... ... ... ... бюллетені», 1999-2003жж.
Несиелік қызмет көрсету нарығындағы банктердің негізгі зайым алушылары –
корпоративтік клиенттердің үлесі 1999-жылғы ... ... ... Бұл, бір жағынан, заңды тұлғаға жатпайтын жеке кәсіпкерліктің
тез ... ... ... ... ... ... қаржыландыру мөлшерлемесін төмендетуі тұтастай
алғанда банктік несиелер ... ... ... ... ... ... теңгемен берілген несиелер ... ... ... ... 20,5 пайыздан 14 пайызға, шетел валютасындағы несиелер
бойынша 20,4 ... 12 ... ... ... осы пайыздық
мөлшерлемелер нарықтың осы бөлігінің жұмыс істеуінің барлық кезеңінде ең
төменгі болуына қол ... ... ... оң ... ... ... Қазақстан Республикасының банк жүйесінің алдыңғы қатарда
екенін куәландырады. Жалпы, ... ... ... ... түрінде
бейнелесек, көрнектілеу болады деген ойдамыз (4-сурет):
4-сурет
Банктердің экономикаға ... ... және ... ... ... бойынша сыйақылардың орташа мөлшерлемесі
Сыйақының ресми мөлшерлемесі деңгейінің және ең төменгі резервтік
талаптар ... ... ... 2003-жылы Ұлттық банк несиелер
бойынша мөлшерлемені төмендетуге ықпал ететін басқа да ... ... ... ... барынша ойластырылған және экономикалық жағдайға
балама пайыздық саясатты жүргізу жөнінде ұсынымдар ... /12. ... ... таңдағы экономиканы несиелеу жағдайы уақыт өте келе көлемі
өсіп, пайызы төмендеп ... Бұл, ... ... ... ... оң
тенденциясын білдіреді.
Екінші деңгейлі банктердің берген несиелерінің ішінде ... ... ... ... ... ... кестеге көңіл аударайық (6-
кесте):
6-кесте
ЕДБ-дің заңды тұлғаларға берген несиелері*
(кезең соңына)
| |1999-ж |2000-ж |2001-ж |2002-ж |2003-ж |
| ... ... ... ... ... |
| ... ... мерз.|қысқа |ұзақ мерз. |қысқа ... |
| ... | ... | | ... ... |9001 |12669 |13144 |24516 ... | | | | | ... | | | | | ... |3606 |2118 |4328 |7630 |9419 ... | | | | | ... | | | | | ... |281 |4399 |3553 |12956 |6245 ... | | | | | ... | | | | | ... |855 |5473 |422 |9552 ... | | | | | ... | | | | | ... |23858 |17535 |57366 |34476 |85036 ... | | | | ... |19763 |17033 |22831 |23456 ... | | | | ... |69128 |69942 |143195 |132987 |241122 |
| |мың т. ... % |мың т. ... % |мың т. |
*көзі: ХБЖАФ-ның мәліметтері бойынша.
Кестеден көріп тұрғанымыздай, ... ... ... көлемі
көбейіп отырған. 2003-жылы несиелер көлемі 2001-жылға қарағанда 629 577 мың
теңгеге немесе ... ... Бұл, бір ... ... ... ... ... болса, екінші жағынан, Жезқазған аймағындағы кіші және
орта бизнестің ... келе ... деп ... ... ... жалпы Қазақстан Республикасы бойынша берілген несиелердің ... ... ... ... ... ... ... қарағанда үлкен
аймақ үшін бұл, әрине, аз. ... егер ... ... және онда басқа
да банктердің бар екенін ескерсек, бұл көрсеткішті қанағаттанарлық ... ... ... бойынша берілген несиелердің шамамен 80-90%-ын
кіші және орта ... ... ... ... ... ірі ... ... кем де кем.
ХБЖАФ-ның ссудалық портфелінде проблемалық ссудалар бар: ... ... 6-уы ... ... ... ... ... |Қарыз қалдығы |Несие беру |Несие қайтару ... |
| | ... ... | ... ААА |2 300 000 |12.10.95 ... |7 245 000 ... ... |1 500 000 ... ... |5 355 000 ... ... |1 700 000 |10.02.96 |10.02.98 |5 355 000 ... Шанс |5 000 000 ... ... |17 850 000 ... МММ |4 500 000 ... ... |10 395 000 |
|К/ф Агудин |3 500 000 ... ... |8 085 000 ... |18 500 000 | | |54 285 000 ... ХБЖАФ-ның мәліметтері бойынша
Олар, негізінен, 1995-1998жж. аралығында құрылған және қаладан алыстағы
ауылдық ... ... Олар ... ... ... өздерінің ауыл
шаруашылық құралдарын, соның ішінде жүк ... мен ... ... ... бұл ... сату қиынға соққан. Сондықтан,
олар осы жылға дейін ... ... ... ... ... ... құрамындағы проблемалық несиелердің үлесі – 1,7%. Ал, осы қарыз
алушылардың қаржылық жағдайын талдау кезіндегі ... ... ... ... мен ... ... есебінде несиелік менеджер
белгілі бір баптарды өздігінше өзгерткен (көбейткен).
2. Кепілді бағалауда нарықтық бағаны көбейтіп көрсеткен.
ХБЖАФ-ның қарыз алушыларының ... ... ... ... екі ... ... тәртібін қарастырайық: 1. «Қазақмыс» АҚ ; 2. ... ... ... «Қазақмыс» корпорациясы 3 жыл мерзімге 15 000 000 доллар
шамасында несие алуға өтініш ... ... ... ... ... бағаланған ұсақталған күміс берген. Ал, «Балхаш-
Фармация» кәсіпорны 1 жыл мерзімге 12 000 000 теңге ... ... ... ... ... жалпы сомасы 16 939 000 теңгеге ... ... ... және ... ... ... корпорациясы несиені негізгі қорларды толтыруға ... ... ... ... ... алған. Халық ... ... ... ... ... ... валютасында бергендіктен
11% шамасында белгілесе, ... ... 22% ... ... екі ... ... несиелік меморандумдарын
қарастырайық.
Несиелік меморандум
1.Қызмет түрі: пайдалы қазбаларды өндіру және ... ... және ... ... ... және ... ғылыми зерттеу, жобалау және
іздестіру, тәжірибелік-құрылымдық жұмыс; ... және ... жүк және ... ... ... ету кезеңі: 19.11.1992-жылы «Жезқазғантүстіметалл» мемлекеттік
кәсіпорнынан алғаш рет ашық акционерлік қоғам ... ... ... ... ... ... ... Географиялық жағдайы: «Қазақмыс» АҚ-мы республикадағы
ірі мыс өндіру компаниясы. Ол ... 4000тн мыс, 4000кг ... ... және т.б. ... ... ... ... Бұл компания әлем
бойынша алдыңғы қатарлы бо -
лып есептеледі.
4. ... ... АҚ, ... ЖШС, «Oil save» ... ... түрі: ... ... ... ... және ... ... ... заңмен тыйым салынбаған басқа да қызмет
түрлерімен айналысады. Кәсіпорынның қала бойынша дәріханалар желісі бар.
2.Қызмет ету ... ... ... ... ... тіркелген.
3. Географиялық жағдайы: «Балхаш –
Фармация» аймақтағы кейбір дәрілерді шығарудан жалғыз ... ... ... ... ... ... мен дәріханалардың ... ... ... ... ... ... оған ... жатқан барлық бекеттер мен ... ... ... ... ... ... банктермен
байланысы: кәсіпорынның
«СП ... ЖШС, ... ... ... ... байланысы: Корпорацияның Алматы қаласындағы
«Ситибанк», «БанкЦентрКредит», ... ал ... ... банкінің» филиалында шоттары бар.
6. Несиелік тарихы: а) «Ситибанктен» 1997-жылы 4 500 000 доллар ... ... ... жалақы төлеу мақсатында несие алып, оны ... ... ... ... ... ... 1 ... негізгі қорларды толтыруға
несие алып, оны мерзімінде жапқан.
«Казкоммерцбанктің» ... ... ... ... ... ... ... Балхаш филиалын-
да теңгедегі және шетел валютасын-
дағы шоттары бар.
6. Несиелік тарихы: а) ... ... ... 10 000 000 теңге
шамасында 2 жыл мерзімге айналым ... ... ... ... оны өз мерзімінде қайтарған.
ә) «ТұранӘлембанктен» 2000-жылы 5 000 000 теңге шамасында 1 жыл ... ... ... ... несие алып, оны мерзімінде
қайтарған.
б) ... ... ... шамасында 1,5 ... ... ... ... алуға несие алып, оны өз мерзімінде жапқан.
7. Менеджменті: Корпорацияның ... ... ... ... ... Кеңесі, Басқарма және Ревизиялық комиссия құрайды.
б) «ТұранӘлембанктен» 2001-жылы 10 000 000 ... ... ... ... ... 2 жыл ... ... алған,
зайымды өтеу кестесі бойынша жауып келуде.
7. ... ... ... – Смаилова Гүлнар
Егінбаевна. ... ... бас ... ... ... осы екі ... ... жағдайын талдауды қарастырайық.
«Қазақмыс» корпорациясы республика ... ірі ... ... әрине, оның баланс валютасы да көбірек болады – 2002-жылға
161 708 152 мың теңге ... 1). Ал, ... ... ... ... 17 989 мың ... құраған (қосымша 2). «Қазақмыс»
корпорациясының баланс валютасы 3 жыл ішінде, ... ... ... және ... ... сондай-ақ аяқталмаған
капитал салымдары көбеюі есебінен 20-35% аралығында өсіп отырған болса,
«Балхаш-Фармация» ... ... ... ... ... негізгі қорларының артуы есебінен көбейген де, 2002-жылы 2001-
жылға қарағанда ТМЗ-ры мен ақша ... ... ... ... ... ... капиталы 2000-2002жж аралығында 2 946
920 млн. ... ... ал ... кәсіпорнының жарғылық капиталы
2000-жылы 248 мың теңге болса, 2001-2002жж - 398 мың теңгені құрады. Бұл
компанияның ... ... ... ... жылдардың бөлінбеген
пайдасы есебінен болған. ... ... екі ... да ұзақ
мерзімді міндеттемелері жоқ. Тек ағымдағы міндеттемелерінде көрсетілгендей
қысқа мерзімді міндеттемелері бар. ... ... ... ... Олар жалпы активтердің 2-14%-ын құрайды да, қысқа мерзімді
қарыздарға жатады. Себебі, дебиторлары болып тұрақты ... ... ... ... ... ... ... Активтер салыстырмалы түрде өтімді
болып табылады. Өйткені, олардың негізгі үлесін ... ... ... ақша ... ... «Қазақмыс» бойынша кредиторлық қарыз 2002-
жылы 2000-жылға қарағанда 11,3%-ға төмендеген, ал ... ... ... ... көрсетілмеген, яғни мұндай қарызы
жоқ. «Қазақмыс» корпорациясының кредиторлық қарызы ... ... ... табылатын компанияларға берешектерді ... ... ... коммерциялық қызметі нәтижесінде
туындайды және ... ... ие. ... ... активтері мен
пассивтерінің үлесін келесідей көрсетейік:
1. «Қазақмыс» корпорациясы бойынша:
5-сурет
2004-жылға «Қазақмыс» корпорациясы бойынша ... ... ... жерде корпорация нәтижелі қызмет еткендігін көріп ... ... ... ... корпорациясы бойынша баланс пассивтерінің өзгеру
динамикасы
Суреттен көріп тұрғанымыздай, 2002-жылы корпорацияның меншікті капиталы
күрт өскен. Ал, ағымдағы міндеттемелері ... ... Бұл ... оң нәтижелі болғанын көрсетеді. Ал, «Балхаш-Фармация» компаниясы
бойынша негізгі ... ... ТМЗ, ... және ақша қаражаттары төмендеген. Компанияның өтімді ... ұзақ ... ... ... оның қызметінің
қанағаттанарлықсыз жүргенін көрсетеді (7-сурет):
7-сурет
«Балхаш-Фармация» компаниясы бойынша баланс активтерінің өзгеру
динамикасы
Алайда, «Балхаш-Фармация» ... ... ... ... ... ... болса, ағымдағы міндеттемелері 25%-ға ... ... ... оң баға ... ... береді ( 8-сурет):
8-сурет
«Балхаш-Фармация» компаниясы бойынша баланс пассивтерінің өзгеру
динамикасы
Компаниялар қызметінің пайдасы мен зияны туралы ... ... 3,4), ... ... ... ... ... негізгі қызметтен алған табысы 2000-жылға қарағанда 5,9%-ға өсіп,
34 520 теңге болса, таза ... 4,3 есе ... 3 ... ... ... таза ... өсуіне 2001-жылы кәсіпорынның айналым қаражаттарын
толтырып, тауар айналымын көбейткені ... ... Ал, ... соңғы үш жылдағы негізгі қызметінен түскен ... ... ... ... 72,9%; ... ... ... 16%-ға
артқан. Таза пайдасы 2002-жылы 2000-жылға қарағанда 7 есе көтерілген. Кен
өндіру 2002-жылы 41,144 млн. ... ... ... ... ... келесідей коэффициенттер есептелген (13-
кесте):
13-кесте
2002-жылға қаржылық жағдайын бағалау*
| |Рейтингтік параметрлер ... ... | ...... ... ... |26,20 |58,99 ... |Активтер рентабельділігі |20,00 |15,43 ... ... ... ... |1,01 |0,19 ... ... құралдардың тозу |0,58 |0,00 |
| ... | | ... ... ... |0,76 |0,26 |
| ... | | ... ... өтімділік коэффициенті |2,20 |0,70 ... ... ... ... |1,11 |0,01 ... ... ... |1,62 |0,02 ... ... өтеудегі меншікті |2,07 |-0,44 |
| ... ... ... | | ... ... ... ... |0,31 |2,82 |
| ... ... ... | ... ... ... ... |0,76 |0,26 ... ... қарыз айналымдылығы |71,56 |4,54 ... ... ... ... |96,38 |51,03 ... |Қаржы тұтқасы |0,00 |1,59 ... ... ... ... ... ... коэффициенттер «Балхаш-Фармация» бойынша теріс баға
беруге әкеледі. Бұл компания бойынша қаржы тұтқасы коэффициенті шамамен 2-
ге тең. Яғни, ... ... ... ... қаражаттарынын екі
есе көп. Жалпы коэффициенттер бойынша қанағаттанарлықсыз деуге болады. ... ... ... қаржы тұтқасы коэффициенті 0,00-ді құрайды.
Сонымен қатар, тәуелсіздік ... де ... ... барлық дерлік
көрсеткіштері корпорация
қызметіне оң баға беруге мүмкіндік жасайды.
Компаниялардың ... ... ... ... ... ... рейтингтік бағасы*
|Төлем |Қаржылық |Менеджмент |Кепіл |Несие ... ... ... | | ... | | ... | | | | | | ... ... ... ... |17826 |25555 ... |241934 |1783 ... |567356 |182 ... |827117 |43569 ... www.dnu.ru
Дамыған елдерде, соның ішнде Ұлыбритания, ... Сауд ... ... ссудаларды сыныптау мен олар бойынша провизиялар
құруда қатаң бекітілген талаптар жоқ. ... ... ... ... ... модель тән. Яғни, банктер ссудаларды сыныптау ... ... ... ... сай ... Ал, ... ... олардың ішкі құжаттарының сапасын бағалайды /20. 17-бет/.
Біздің еліміздің дамыған нарықтық экономикасы бар ... ... ... осы тәжірибені қарастыру артық болмайды ... ... ... бюро ... жалпы қадағалау жүйесі бір қалыпқа
келмейінше бұл мәселе шешімін күтіп тұрғандардың біріне жатқызылады.
Сонымен қатар, ... ... ... кезінде еліміздегі көптеген
банктерде несиелік менеджерлердің сараптама және мониторинг ... ... ... және ... туралы келісім-шарттарда т.б. әр түрлі
кемшіліктер жіберетінін айта кеткен жөн. Атап айтсақ:
1. Қарыз алушылардың ақша қаражаттарының ... ... ... ... ... ... етпейді және қарыз алушылардың келісім-
шарттарына талдау жасалмайды;
3. Банктік зайым ... ... ... мақсатты
пайдаланылуы Несиелік Комитеттің протоколына әрқашан сәйкес
келмейді;
4. Несиелік істі ... ... ... түрлерінің болмауы;
5. Кепілді бағалау кезінде бекітілген әдістемеден ауытқу және аралық
есептердің болмауы.
Қазіргі кезде көптеген кәсіпорындар ... ... қиын ... ... ойымызша, бәсеке жағдайында ірі клиент тартуға асыққан
банктер кейде оны қатты талап етпейді. ... ... істі ... ... ... үшін ЕДБ-дің Ұлттық банктің осыған байланысты
талаптарын қатаң түрде сақтауын бақылағаны жөн. Соның ішінде ... ... ... ... ... банк клиенттерінің ссудаларды қайтармауы жиі болатын
құбылысқа айналды. Осындай жағдайларды болдырмау ... ең ... ... ... ... өтініштерді қарастыру кезінде
аналитикалық жұмысты жақсартып, клиенттің несие қабілеттілігін неғұрлым
толық ... ... ... пен ... ... ... ... пайда болуын алдын-ала көруге мүмкіндік береді. Сонымен
қатар, клиенттің хұқықтық мәртебесін өткізген құжаттарының ... беру ... Бұл, өз ... ... ... ... тығыз байланыс
орнатуды талап етеді /16. 28-бет/.
Несиелік ресурстарды қайтармау тәуекелінің жоғары деңгейінің ... ... ... ... ... қажеттілігі толық
қанағаттандырылмай отыр. Ұлттық ... ... ... сәйкес ссудалар
бойынша мерзімі өткен берешектер мөлшері жоғары деңгейде сақталған (9-
сурет):
9-сурет
ЕДБ-дің несиелері бойынша мерзімі ... ... ... ... ... заңды тұлғаларға берілген несиелер бойынша
мерзімі өткен берешектер жылдан жылға өскен. Бұл көрсеткіш 2003-жылы 2000-
жылға ... ... ... Бұл ... ... ... ... ететіндігін айқындайды. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстанның
банктері қолданатын ... ... ... ... әрі ... ... ... Бұл, әсіресе, сандық және сапалық жағынан әр түрлі
болып келетін көптеген ақпараттарды тиімді және ... ... ... ... ие. ... байланысты отандық және шетел экономистерінің
ғылыми зерттеулерін ... ... ... ... ... маңызды болып табылады.
Ірі және орта кәсіпорындардың несиелік ... ... ... ...... ... мен ... сапасының рейтингін
анықтауды қажет етеді. Бұл клиенттің жеке және іскерлік сипаттамалары,
несиенің ... мен ... ... ... ... ... ... көрсеткішке біріктіруді білдіреді. Шетел
авторларының зерттеулері несие қабілеттілігінің рейтингі жүйеленген нәтиже
алуға ... ... ... Оның ... белгілі-бір қарыз
алушыны несиелеуге қатысты ... ... ... ... ... /21. ... талдауларды бір жалпы несиелік талдауға біріктіре келе,
несие қабілеттілігін анықтау үрдісінің келесі ... ... ... (10-
сурет):
10-сурет
Несие қабілеттілігінің рейтингтік бағасы
|Қарыз алушының |Қарыз алушымен ... ... ... ... есеп |іскерлік |жобаның сапасын |Зерттеу ... ... ... ... | |
| ... | | ... ... жеке |Несиелеу | Банктің несиелік ... ... мен ... ... ... ... |біліктілігін |сақтау | ... ... | | ... ... ... жүзеге |Несиелік келісім-шарт|
|нормативтік |менеджментінің |асырылу ... ... ... ... |саласының |негіздеу ... | ... ... | ... ... ... |Болашақты болжау|Несиенің |
|қабілеттілігі ... ... ... |қайтарылуының |
|класын анықтау ... | ... ... | ... |
|Жалпы рейтингін анықтау ... беру ... ... ... ... ... ... қызметі көптеген потенциалды қарыз алушылардың ішінен
несиелік қабілеттілігі күмән тудырмайтын клиенттерді таңдағанда ғана сәтті
жүргізілмек. ... беру ... ... ... ... ... ... талдау нәтижелерінен қабылданатыны белгілі. Осы мақсатта
республикамыздағы ... ... ... ... және ... ... жағдайына сараптама жүргізу тәртібін белгілейтін
әдістемелік нұсқаулар ... ... ҚР ... ... ... ... ... ҚР Ұлттық банк Директоратының
27-қыркүйек 1994-жылғы мәжілісінде №26 қаулы бойынша бекітілген «Қарыз
алушының ... ... ... талдауына байланысты әдістемелік
нұсқауы» бар. Ол бойынша келесідей коэффициенттер есептеледі:
1. Ағымдағы ... ... ... ... ... Активтер рентабельділігі;
4. Негізгі құралдар мен басқа айналымнан тыс активтер рентабельділігі;
5. Меншікті капитал рентабельділігі;
6. Ұзақ мерзімді міндеттеме рентабельділігі;
7. Қаржы тұтқаса ... ... ... өтеу ... ... ... ету ... т.б.
Біздің ойымызша, шамадан тыс көп коэффициенттер несие беру үрдісінің
жылдамдығын тежейтіндіктен, оларды банктер талдауда ... ... ... кейбіреулері өте маңызды болғандықтан, ықшамдалған
белгілі бір коэффициенттерді ... жөн. ... ... ... сату ... ... ... мен басқа айналымнан
тыс активтер рентабельділігі, ұзақ мерзімді ... ... алып ... рентабельділігі мен ... ... ... ... сияқты. Себебі, соңғы екі көрсеткіш
арқылы да кәсіпорын рентабельділігіне баға беруге болады. ... ... ... ... ... ... ... маңызды көрсеткіш болып табылады. ... ... ... ... ... қалған айналымдылық коэффициенттерін
алып тастаған жөн. ... олар ... ... ... ... көрсетпейді. Қор қайтарымы коэффициентін қолданған жөн, ... ... ... ... ... ... ... Несие
пайызының өтелу коэффициентін қолданған жөн. Ол бір жыл ... ... ... ... рет ... ... ... және
несие беретін банктің ... ... ... ... арасынан тіркемелі активтерді өтеу ... ... ... ... оны ... бағалау кезінде есептейміз. Ағымдағы
өтімділік коэффициенті мен мерзімді өтімділік коэффициенті ... ... ... тек ... қалдырғанды жөн көрдік. Сонымен
қатар, шетел тәжірибесінде ... ақша ... ... аса ... болып табылады. Өйткені ақшалай қаражаттардың
ағымы ... ... ... көзі болып табылады. Ақшалай қаражаттардың
қозғалысын талдау ағымдағы жағдайға, өткен ... және ... ... ... ... ... ... сүйеніп
жасалған әр түрлі оқиғаларды қолдана отырып, бірнеше болжамдармен жұмыс
жасайды. Мысалы, ... сату ... ... ... болатын сату
көлемінің ішіндегі ең ... ... ... ... Бұл ... ... міндеті ең нашар жағдайға тап болғандағы кәсіпорынның
несиені қайтару мүмкіндігін ... ... ... /10. ... шетел және отандық несиелік істің тәжірибесіне сүйене ... ... ... ... ... ... үшін ... кестеде
көрсетілгендей көрсеткіштер жиынтығын ұсынамыз (17-кесте):
17-кесте
Қарыз алушының несиелік қабілеттілігін сипаттайтын көрсеткіштер жүйесі
|Коэффициент атауы ... ... ... ... өтімділік |К1 ... ... ... | ... инв.+деб-қ қарыз)/|
| | ... ... |
| | ... ... тұтқасы |К2 ... ... ... | ... қаражаттар |
|Несие пайызының өтелу |К3 ... ... ... ... | ... шығындар)/ |
| | ... ... ... |
| | ... ... |К4 ... / ... ... | ... ... капитал |К5 ... / ... ... | | ... ... |К6 ... ...... | ... ... ... |К7 ... қалдық * мерзім |
|айналым уақыты | ... / ... ... ... | | ... ... |К8 ... ... / ақша ... ... | ... ... ... ... ету |К9 ... / қарыз бойынша |
|коэффициенті | ... ... ... |К10 ... капитал / |
|коэффициенті | ... ... ... /21. ... жердегі қаржы тұтқасы коэффициенті 0,7-ден аспауы керек, яғни
тартылған қаражаттардың ең ... ... 70%-ды ... ... Алайда,
кейбір жобалар бойынша өте көп қаражат қажет болғандықтан, банктен алынатын
несие бұл көрсеткіштен ... ... ... ... Бұл ... ... өз ... толық зерттеп, несиенің қайтарылуын қамтамасыз ету
мақсатында тәуекелдің алдын алу үшін үшінші тарапты іске ... ... ... жоба ... ... ... болса, алдын ала үшінші
жақтағы қандай-да бір компаниямен келісім-шартқа отырғаны жөн. ... ... ... іске асырылмаған жобаны өзі алып, әрі қарй жүргізеді.
Бірақ, бұл ... ... ... ... ... ... көрсеткіштер жүйесін қалыптастыру және
есептеу несие қабілеттілігін талдаудың бір жағы ғана болып табылады. ... ... ... қандай-да бір нормативтік мәндермен салыстырады.
Осындай нормативтік мән ретінде ... ... ... қолданады.
Олардың көмегімен белгілі бір кәсіпорынның қаржылық жағдайы сол саланың
ұқсас кәсіпорнымен салыстырылады. Мұндай ... ... ... ... ... жағдайын неғұрлым объективті көрсетеді.
Бұл жағдайда банктер өздерінің несиелік ресурстарын ... ... салу ... болатынын да анықтай алады. Жалпы, салалар бойынша
орташа ... ... ... сол мәнге сәйкес келген
кәсіпорын коэффициенттерін екінші класқа, одан жоғары болғандарын ... ал ... ... үшінші класқа жатқызуға болады. Сәйкесінше,
бірінші және екінші класқа жатқызылған ... ... беру ... ал
үшінші класқа жатқызылғандарына несие бермеу туралы шешім қабылдауға
болады.
Алайда, мұндай ... ... ... ... ... ... бермейді. Сондықтан, осыған қоса несиені беру ... ... ... жөн. Оны ... көрсетуге болады (18-кесте):
18-кесте
Несиені беру мүмкіндігінің балдық бағасы
|Көрсеткіш ... ... ... ... ... ... |3 ... |0 ... емес | ... ... |3 ... |0 ... | ... ... |8 ... ... |2 ... мерзімді |0 ... ... ... ... |9 ... |5 ... |1 ... ... ... ... |9 ... ... |6 ... |0 ... ... |6 ... өтеу |5 ... ... өтеу |4 ... реттік |2 ... өтеу | ... ... ... кепіл |7 ... |5 ... |2 ... |2 ... етілмеген |0 ... ... |6 ... ... |5 ... |4 ... |2 ... |0 ... | ... алушы туралы пікірлер: өте ... ... |4 ... |1 ... |1 ... |0 ... алушының саласы: |9 ... |6 ... |3 ... |2 ... ... |1 ... | ... ... ... сәйкестігі: толық |9 ... |5 ... емес |0 ... /21. ... ... ең ... мүмкін болатын балдар саны 74-ке тең. Ал, ең
төменгі мәні 36 немесе ең ... ... 49%-ын ... Осы ... ... ... беру ... шешім қабылдауға болады. Әрине, 74-ке
жақын болған сайын ... ... ... ... ... ... ... шешімін неғұрлым тура негіздейді деген ойдамыз.
Несие қабілеттілігін қаншалықты нақты бағалап, несие беру туралы шешімі
қаншалықты ... ... бір де бір ... өзі ... ... қайтарылмауын болжай алмайды. ... ... ... кезінде несиелік қызметкер жоғарыда көрсетілген көрсеткіштер
бойынша кәсіпорынның жағдайын ... ... ... отыруы қажет. Әсіресе,
талдау кезінде айқындалған әлсіз ... ... ... ... ... ... белгілі бір жобаны несиелеу кезінде болжанатын ақша түсімінің
ағымына ... тыс ... ... ... керек. Баланста
көрсетілген өтімсіз активтерді дисконттап, тек тез өтетін активтерді есепке
алған жөн. Яғни, ... ... ... алынатын затты ... ... ... ... пайдаланылу аясы мен мерзіміне
көңіл бөлген жөн. ... ... ... қабілеттілігін талдау
коэффициенттерінен бұрын баланс баптарына аса көңіл бөлген жөн. Бұл ... ... мен ... ... ... ерекше қарау керек.
Себебі, олардың өзгерісі несиенің қайтарылуына тікелей әсер ... ... ... қарау кезіндегі тағы бір маңызды ақпарат көзі –
төлейтін ... ... ... ... ... ... несиелік қызметкер
осы ақпарат көздерін бір бірімен салыстырып, несиенің мақсатты ... ... ... ... ... ұйытқы болып отырады.
Екінші деңгейлі банктердің ... ұзақ ... ... ... ... ... аз ... белгілі. Осыған байланысты
коммерциялық банк ресурстарын экономиканың нақты секторына инвестициялау
мәселесін ... екі жолы бар: ... ... ресурстық базасының
нақты өндіріс қажеттіліктеріне сәйкес балансталуы; екіншіден, экономиканың
нақты секторын ұзақ мерзімді ... ... ... ... ... ... ... көбеюі екі
көзден тұрады: депозиттер және жинақтаушы зейнетақы қорларының активтері.
Салыстырмалы ... ... және ... ... ақша көзі ретінде зейнетақы
қорларының активтерін банк депозиттеріне тарту үшін олар қазіргі жағдайды
сәтті ... ( ... ... ... нарығының шектелуі мен
табыстылығының төмендеуі, ... ... ... ... /22. 19-20бет/.
Жалпы, банктердің ресурстық базасының балансталуына байланысты шаралардың
келесі бағыттарын бөлуге болады. Біріншіден, банк банкрот болған жағдайда
жеке ... ... ... Қоры тарапынан мерзімді салымдар
бойынша толық компенсациялық неғұрлым жоғары соманы белгілеу. ... ... ... қарағанда шетел валютасындағы шоттар бойынша
резервтік мөлшерлемені жоғарылату. Ал, мемлекет тарапынан ... ... ... пайызына салықтық мөлшерлемені төмендету, яғни
олар талап етуге дейінгі депозиттерінен төмен болу керек. ... ... ... ... ... 15%-ын ... ... төлейді.
Оны бір жылдан көп мерзімге салынған депозит болса 10%, екі жылдан жоғары
мерзімге салынған ... ... 5% ... жөн. ... ... ... ... салық бойынша қысқа мерзімді несиеден ұзақ
мерзімді несиеге қарай дифференциалданған мөлшерлемелерді қою ... ... ұзақ ... ... ... ... салық мөлшерлемесі қысқа
мерзімді несиеден алынған табыстарға ... аз ... ... ... ... нақты секторындағы маңызды жобаларға ұзақ ... беру ... ... ... кепілдік жүйесін дамыту да несиелеуді
ынталандыруы шарт. Оны Қазақстан Даму банкі арқылы немесе ... ... ... ... ... кепілге ала отырып жүзеге ... ... ... ... жылдан жылға дамып келе
жатқанына байланысты олардың негізгі қызметі ретіндегі ... ... ... ... ... тұлғалар банктердің негізгі клиенттері болып
қалуда. ... ... ... ... ... 1999-жылға қарағанда шамамен
6,5 есе өсіп, 978,1 млрд. теңгені құрады. Ал, заңды ... ... ... ... 6 есе ... ... жылы 856 млрд. теңге құрады
Алайда, ... ... ... несиелердің жалпы несие көлемінің
ішіндегі үлесі 1999-жылғы 94,5%-дан 2003-жылы ... ... ... жеке ... тез қарқынмен дамып, ... ... ... түсіндіріледі. Банктік зайымдар, негізінен, айналым қаражаттарын
толтыру мен негізгі ... ... ... ... ... ... сыныпталуында оң өзгерістер бар. Бірақ, оған бұрынғы орта мерзімді
несиелердің жаңа сыныпталу бойынша ұзақ ... ... да ... ... салалық құрылымы бойынша несиелердің көп үлесі өнеркәсіп
және сауда саласына келеді. Ал, ауыл ... ... және ... ... ... ... ... ішінде аз үлес алады. Жалпы
алғанда, қазіргі несиелеу жүйесінің әрі қарайғы дамуын ынталандыру үшін
келесідей ... ... ... ... көзі ... жеке және ... тұлғалардың
депозиттерін, соның ішінде ... ... ... ... ... ... тарихын анықтауға мүмкіндік беретін
Несиелік бюро құру;
- Несиелік ... ... ... бен ... ... алу баптарына көңіл бөлу;
- Кепіл механизмін жетілдіру, соның ішінде банкрот болған кәсіпорынның
мүлкін таратуда банктің талаптарын бірінші кезекте орындау.
- ... ... ... ауыл ... және тамақ өнеркәсібі
тәрізді салаларды несиелеу кезінде мемлекеттің қатысуы маңызды болып
табылады. Атап ... ... ... ... ... ... ... ынталандыруды жүзеге асырған
жөн;
- Несиелік ... ... ... роль атқаратын провизияны құру
кезінде шетел тәжірибесіне сүйену.
Республика бойынша берілген несиелердің ішінде «Қазақстан ... ... ... ... ... ... үлесі соңғы бес жыл
көлемінде ... ... ... ... ірі ... бірліктерінің
аздығын ескерсек, бұл көрсеткішті қанағаттанарлық деп айтуға ... ... ... ... ... ... қызметін және
қаржылық жағдайын ... ... ... ... ... Онда ... қызмет түрі, қызмет ету кезеңі, географиялық ... ... ... ... ... ... ... тарихы,
менеджменті көрсетіліп, қаржылық жағдайына: балансына, пайдасы мен зияны
туралы есебіне ... ... ... де, ... ... ... ... қатар, несиелік қаражаттарды жұмсайтыны
туралы жоба, тәуекелдер ... оң және ... ... қарастырылады.
Соңында мониторинг жоспары мен несиенің берілуі туралы оң шешім ... ... ... ... ... Осы ... біздің
ойымызша, банктік несиелеу тәртібіне байланысты ... ... ... ... Бөлшектелген талдауларды біріктіре келе ... ... ... ... сызбасы бойынша жұмыс жүргізу;
2. Несие қабілеттілігін бағалау кезінде анықталатын коэффициенттердің
белгілі-бір түрін біріктіретін оптималды ... ... ... беру мүмкіндігінің балдық бағасын қолдану;
4. Ссуда берілгеннен кейін қарыз алушының қаржылық жағдайына мониторинг
жасау кезінде баланс баптарының, соның ішінде ағымдағы ... ... ... өзгерісіне аса көңіл бөлген жөн;
5. Ақша қаражаттарының қозғалысына ... ... ... ... ... ... ... міндетті түрде жобаның іске асырылуына толық талдау
жасалған бизнес-жоспарын талап ету;
7. Потенциалды ... ... ... ... ... ... ... бойынша жұмысты жақсарту.
Жалпы алғанда, банктік несиелеу процесін жетілдіруге ... ... және ... ... ... ... ... атсалысу
қажет. Қорыта айтқанда, еліміздегі банктердің несиелік операцияларын
жоғарыда ... ... ... асырған кезде әрі қарай жетілдіруге
болады деген ... ... ... ... ... ... ... Астана, 2005-жылғы 18-ақпан
// Егемен Қазақстан. – 2005, ... ... С.Б. Ақша ... және ... – Алматы:Қазақ Университеті,
2000.
3. Лаврушин О.И. Банковское дело. – Москва: Финансы и ... ... С.Б. ... ... ... – Алматы:
ИздатМаркет, 2004.
5. Банковское дело / Под ... ... Г.С. – ... ... ... Банковское дело / Под редакцией Колесникова В.И. – Москва: Финансы
и статистика, 1995.
7. Нурсеит Н. ... ... ... ... //
АльПари. – 2002. - №6.
8. оыо
9. Эдвин Дж. Долан, Колин Д. Кэмпбелл, Розмари Дж. ... ... дело и ... ...... 1993.
10. Банковское дело: стратегическое руководство / Под ... В., ... М. – ... Консалтбанкир, 1998.
11. Ширинская Е.Б. Операции коммерческих банков и зарубежный опыт. –
Москва: Финансы и статистика, 1993.
12. Ұлттық ... ... ...... ... ЕДБ-де тәуекелдерді басқару және ішкі бақылау жүйелерінің болуына
қойылатын талаптар туралы нұсқаулық // ... ... – 2004, ... Стратегия индустриаьно-инновационного ... ... ... и ... ее ... Материалы
конференции / Под редакцией Елемесова Р.Е., Джумамбаева С.К. –
Алматы: Қазақ ... ... ... М. ... ... ... бюро в Казахстане. Расширение
доступа к кредитным ресурсам. Успех сбалансированного ... ... ... – 2003.- ... ... К.Н. ... проблемы и перспективы краткосрочного
кредитования в Казахстане // ... ... – 2002. - ... Нурсеит Н., Нурсеитова Р. Текущее состояние развития и кредитования
малого бизнеса // Экономика и статистика. – 2003 - ... ... Ж.О. ... ... в ... сфере и критерии
рейтинга банков // Банки Казахстана. – 2002.- ... ... М. ... ... в ... ... Казахстана // Саясат. – 2003.- №7.
20. Симановский А.Ю. ... на ... ... по ссудам:
международный опыт и некоторые вопросы методологии // Деньги ... – 2004.- ... ... Г. Новые подходы к ... ... ... ... // ... – 2002.- ... ... У.Б., Каирленов М.А. О ресурсной базе и ... ... ... ... экономики банками
второго уровня РК // Банки Казахстана. – 2002.- №6.

Пән: Банк ісі
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар."12 бет
Corel Draw графикалық редактор28 бет
Delphi 7 жүйесінің негізгі түсініктері мен принциптері17 бет
Java тілінде қарапайым сағат құру12 бет
SQL тілі39 бет
Windows 8 ОЖ жұмыс режимдері20 бет
Word редакторы жайлы10 бет
«Батыс-2» кешеніндегі бу қазандығының автоматтандырылуын жобалау24 бет
«Жасыл» құрылыс38 бет
«Сиыр табынын толтыратын ұрғашы бұзауларды азықтандыру»26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь