Уақытқа қатысты семалар

1. «УАҚЫТҚА ҚАТЫСТЫ СЕМАЛАРДЫҢ» ЗЕРТТЕЛУІ

1.1 «Уақытқа» қатысты тіркестер жайлы ғалымдардың көзқарастары
1.2 Уақыттың циклдік қасиеттері

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қазақ тіліндегі уақытты білдіретін атаулар, сөз тіркестері толық түрде жеке зерттеу тақырыбы болған емес. Аталған лексемалар тілші ғалымдардың еңбектерінде жалпы немесе мысал түрінде көрініс табады. Уақытқа қатысты сөз тіркестері терең, толық зерттелген мәселе емес. Уақыттың ішіндегі тәулік кезеңдері біршама зерттелген. Бұл тақырыпқа Н.Уәлиев 2 мақала арнаған. Тәулік кезеңдері атауларын әр түрлі ретпен тізіп жинақтаған Ә.Болғанбаев, М.Томанов, Н.Уәлиев, Г.Смағұлова, Қ.Аронов, сөздіктерде түсініктеме берген І.Кеңесбаев, Ә.Қайдаров, Т.Сайрамбаев, Б.Рысбай, уәжділікке қатысты мысал келтірген Н.Сауранбаев (күн-түн), жекелеген сөздер мен сөз тіркестерінің төркіндеріне талдау жасаған Ә.Қайдар (құлқын сәріде, шаңқай түс, жеті қараңғы түн), Е.Жанпейісов (екінді, бесін), Р.Сыздық (кеш, күн, күн батты), Ә.Құрыщжанов (сәрі, таң сәрі), Л.Рүстемов (бесін), Ә.Нұрмағамбетов (таң сыз беру), А.Салқынбай (тал түс, күн), өзге уақыт өлшемдерімен аралас берген Е.Жанпейісов, Ж.Ахмедова, Р.Авакова, С.Смат, лингвомәдениеттану және аударматану тұрғысынан қарастырған А.Алдашева (түн), синоним ретінде қарастырған І.Кеңесбаев (таң), Ә.Болғанбаев, М.Серғалиев, Г.Смағұлова (таңға, кешке қатысты мағыналас фразеологизмдер), антоним ретінде қарастырған Б.Сағындықұлы (күн-түн), А.Жұмабекованың (он антонимдік қатар) зерттеу еңбектері бар.
Ғалымдар М. Серғалиев, А. Айғабылов, О. Күлкеновалар жатыс септігіндегі жанама толықтауыштар қимылдың, сапаның басқа затқа тәндік, қатыстық, орындық, объектілерін білдіреді десе, «кімде? неде? деген сұрақтарға жауап беріп, ал объектілік қатынастан сөз тіркестерінің мағыналары қимыл процесінің қандай заттың үстінде не қандай затпен байланыста болатынын, заттың кімде екенін білдіреді», - дейді М. Балақаев пен Т. Қордабаев. Ал ғалым Р. Әміров жатыс жалғау формасындағы жанама толықтауыштар іс-әрекетке, сапаға тұрақ ретіндегі объектілерді білдіреді деп көрсетеді.
Объектілік қатынаста жұмсалатын сөз тіркестерінің бағыныңқы сыңарларында зат есімдер мен есімдіктер қолданылады. Мұндай қатынаста қолданылатын сөз тіркестерінің мағыналық тұрғыдан әр түрлі болып келуі біріншіден, көмектес септікті сөздердің нені білдіретіндігімен байланысты болса, екіншіден, ондай сөздерді талап ететін етістіктердің мағыналық жағынан әр тарапты болуымен тікелей байланысты. Осының негізінде мұндай типті тіркестер әр түрлі мағыналарда қолданылады.
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Т.Жанұзақов. Алматы: Дайк-Пресс, 2008. – 968б.
2. Қалиев Б. Жылқыбаева А. Сөз мағыналарының негіздерi. – Алматы, 2002. – 110 б.
3. Стернин И.А. Лексическая значение слова в речи. – Воронеж, 1985. С44.
4. Оразов М. Қазақ тілінің семантикасы.-Алматы, 1991.-216б.
5. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Оқу құралы. –Алматы: «Атлас баспасы-2001», 2006.-168бет
6. Асқар Ләйлә Оразақынқызы. Қазақ тіліндегі тәулік кезеңдері атаулары. Филол.ғыл.канд. дис. Алматы 2005
7. Кеңесбаев І. Қазақ тіл білімі туралы зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1987- 322б.

8. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. –Алматы: Мектеп, 1988. – 147б

9. Томанов М. Мезгілдік қатынастағы етістікті сөз тіркестері // Қазақ ССР ғылым академиясының хабарлары. Филология және искусство зерттеу сериясы. Известия АН КазССР. Серия филологии и искусства. – 1959. – Вып.№ 1(11)
        
        МАЗМҰНЫ
1. «УАҚЫТҚА ҚАТЫСТЫ СЕМАЛАРДЫҢ» ЗЕРТТЕЛУІ
1.1 «Уақытқа» қатысты тіркестер жайлы ... ... ... ... ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. «Уақытқа» қатысты сөздер мен сөз тіркестерінің зерттелуі
1. «Уақытқа» қатысты тіркестер жайлы ... ... ... ... ... атаулар, сөз тіркестері толық түрде
жеке зерттеу тақырыбы болған емес. Аталған лексемалар ... ... ... ... ... ... ... табады. Уақытқа қатысты сөз
тіркестері терең, толық зерттелген мәселе емес. Уақыттың ішіндегі тәулік
кезеңдері біршама ... Бұл ... ... 2 ... ... кезеңдері атауларын әр түрлі ретпен тізіп жинақтаған Ә.Болғанбаев,
М.Томанов, Н.Уәлиев, Г.Смағұлова, Қ.Аронов, сөздіктерде ... ... ... ... Б.Рысбай, уәжділікке қатысты мысал
келтірген Н.Сауранбаев (күн-түн), жекелеген сөздер мен сөз ... ... ... ... ... сәріде, шаңқай түс, жеті
қараңғы түн), ... ... ... ... (кеш, күн, күн ... ... таң ... Л.Рүстемов (бесін), Ә.Нұрмағамбетов (таң сыз
беру), А.Салқынбай (тал түс, күн), өзге уақыт ... ... ... Ж.Ахмедова, Р.Авакова, С.Смат, лингвомәдениеттану ... ... ... ... ... ... ... І.Кеңесбаев (таң), Ә.Болғанбаев, М.Серғалиев, ... ... ... ... ... ... ... Б.Сағындықұлы (күн-түн), А.Жұмабекованың (он антонимдік қатар)
зерттеу еңбектері бар.  
  Ғалымдар М. Серғалиев, А. Айғабылов, О. ... ... ... ... ... ... ... затқа тәндік,
қатыстық, орындық, объектілерін білдіреді десе, «кімде? неде? деген
сұрақтарға ... ... ал ... ... сөз ... ... процесінің қандай заттың үстінде не ... ... ... ... ... ... ... - дейді М. Балақаев
пен Т. Қордабаев. Ал ... Р. ... ... ... ... ... іс-әрекетке, сапаға тұрақ ретіндегі ... ... ... ... ... сөз тіркестерінің бағыныңқы
сыңарларында зат есімдер мен есімдіктер қолданылады. Мұндай қатынаста
қолданылатын сөз тіркестерінің ... ... әр ... ... ... ... ... сөздердің нені білдіретіндігімен байланысты
болса, екіншіден, ондай сөздерді ... ... ... ... әр ... болуымен тікелей байланысты. Осының негізінде мұндай
типті тіркестер әр түрлі мағыналарда қолданылады.
І.Кеңесбаев фразеологизмдер ... ... ... ... ... мақсатымен бірқатар жерде уақытқа қатысті тәулік
кезеңдері атауларын ... ... ... одного фразеологического
оборота другим ... ... не в ... ... ... ... ... определенного ряда. Синонимный ряд
таких фразеологических оборотов, как, например, таң атқанда- таң алагеуімде
– таң себелеп ... – таң сыз ... – таң ... – таң қылаңдағанда
– таң құлан иектегенде «когда занимается заря, безусловно, образовался на
почве семантического ... а не ... ... ... фразеологизмдердің кейде қос ... ... ... ... кету ... айта ... оған ... себептердің бірі толық
компоненттердің десемантизацияға ұшырауы деп есептейді.
Тіл - әртектес және біртектес бөлшектерден ... ... ... ... Ол ... даму ... ... қатынастың
екі түрін басынан кешіреді.
Қандай да бір тілдің лексика-семантикалық жүйесіндегі негізгі
парадигмалық ... бір түрі деп ... ... ... ... ... ... Тіл білімінде бұл терминнің орнына кейде
таксономиялық байланыс термині қолданылады.
«Тек- түр» қатынасының ... ... ... ұжым ... мен таным жүйесіндегі жалпылық, бүтіндік, бөлшектік, даралық,
жекелік, сияқты ... ... ... ... ... ... кез келген зат немесе құбылыс басқа бір құбылыспен,
заттармен қандай да бір ... сол ... атау ... таңбаланған сөздер
де бір-бірімен логикалық, себеп-салдарлық, синонимиялық, ... ... ... ... ... сан түрлі қатынаста тұрады.
Тәулік кезеңдері атауларын фразеологизмдер ... ... ... ... ... Ол фразеологизмдердің шығу
арналарын төрт ... ... ... ішінде өлшемдік ұғымдардың негізінде
пайда болған фразеологизмдерге мысал келтіреді. Ғалым осы мысалдардың ... ... ... ... ... көлем өлшемдері және ұзындық,
қалыңдық, тереңдік өлшемдері. Уақытқа қатысты ... ... ... ... өлшемдері» тобында алғашқы болып тұр: күн шыға, сәске түсте,
тападай тал түсте, шаңқай түсте, тұс ауа, күн ... күн ... ... ... ... көз ... қас қарая, ымырт жабыла, қызыл іңірде, іңір
қараңғысында, ел жата, түн ортасында, ... ... ... ... ... ... таң ата, ... сәріде, таң аппақ атқанда [8. 119б]. ... ... ... ... өте жиі ... ... ... дәлел ретінде көптеген мысалдардың қатарына «ала кеуім –
ала көлеңке» тіркестерін қосады. Ә.Болғанбаев синонимдердің шығу ... ... ... ... ... ... ... қоса, «күн байыды –күн батты, кешкірді» синонимдерін ... ... ... ... ... ... құру ... ететін болсақ та Ә.Болғанбаевтың синонимдер сөздігіне ... ... ... ... ... ... 13 атауы бар. Оларды ғалым
4 синонимдік ... ... ... ... ... іңір ... Алагөбеде, алагеуімде, таң сәріде, құлқын сәріде, елең-алаңда, ала
кһлеңкеде, сәріден.
3. Арай, шапақ
(таңның ... ... ... ... ... ... ертеңгісін оянып)
А.Т.Қайдаров, Р.Жайсақованың фразеологизмдерді классифифкациялаған
мақаласында жеті түн, тапа тал түсте, күн найза бойы көтеріле бергенде, ... ... ... ... түрінде берілген.
Академик Ә.Қайдардың «Бір мың ... де, ... ... ... ... ... ... фразеологиялық
сөздігінде «құлқын сәріде», ... ... ... ... түн» ... орыс тіліндегі аудармасы және түсініктемесі берілген:
Құлқын сәріде – раннее утро, чуть ... түс – ... в ... когда солнце в зените
Жеті қараңғы түн – глубокая ночь, поздняя ночь.
Сондай-ақ Ә.Қайдар «Қоңыр күз» фразеологизміне түсініктеме бере ... ... ... ... қоңыр кеш тіркесін атайды.
М.Томанов тәулік кезеңіне қатысты фразеологизм сөзін қолданбайды, сөз
тіркестері деп көрсетеді. Өзінің «Мезгілдік ... сөз ... ... ... ... төрт ... ... Төртінші топ жайлы
былай деп жазады:
Сонымен бірге тұрақты тіркестердің бір тобы мезгілді кез, уақытқа тән
айырым белгі, қасиет, сын сипат ... ... Таң ... іңір
қараңғысында, таң ата, күн шыға, жеті қараңғыда, көз байланбаған кезде, ... таң ... атып келе ... таң ... ... күн ... бойы
көтерілгенде, шаңқай түсте, ала көлеңкеде, ... ... ... т.б.[ 9. 62б.] ... ... 15 тіркес енген. Өзге
зерттеушілердің тізімдерінде кездеспеген «жан ... ... ... күн ... ... ... керек.
1975 жылы қорғалған Ж.Ахмедованың «Казахские ... ... об ... атты ... дисертациясының « лексико-
семантический ряд способов определения времени в казахском ... ... ... ... ... қатысты тіркестерді береді. Өзге ... «бие ... ... «бие ... ... ... сөздікке
тіркелген. Ж.Ахмедова тәулікке қатысты сөздердің уақыт жағынан шектеулі
екендігін қысқаша ескертпе ретінде атап ... Осы ... ... алған
сөздер мен сөз тіркестері мыналар: азанда, Шолпан ... ... ... ... ... ... сәске, кіші сәске, таң сәрі,
таң сібірлей, таң сыз бере, түс, тал түс, шаңқай түс, ... ... ... ұлы ... кіші ... ... ... мен ақшам арасы, намаздыгер,
іңір, қызыл іңір, іңір қараңғысы, ымырт, күн ... көз ... ... ел тегіс орынға жата, ел жата.
Академик ... ... ... ... «Жалпы тілдік норма
тұрғысынан алғанда, сөздің «лексикалық мағынасы» деген болады, ол – ... ... ... ... мағына. Мысалы, күн деген сөздің
негізгі лексикалық мағынасы (ғылымда мұны ... ... деп ... ... қызу ... ... Бұл ... «Күн» планетасына қатысты
туған «таңның атуы мен күннің батуы ... ... ... ... тең уақыт, күндіз» және «24сағатқа тең уақыт, тәулік» ... ... да ... мағына» деуге болар, әлде оны лексикалық
мағынадан өрбіген «қосалқы лексикалық ... ... бе, ... ең түпкі
мағынадан туындағандар. Айталық, күн сөзін ... ... ... ... (бұл күнге аман жеттім дегендегі сияқты) немесе «өмір тіршілік»
(бұрынғы күнім бе еді? ... , «ауа ... ... құбылысы» (бүгін күн
ыстық дегенде) сияқты мағыналарда қолданғанда, күн деген сөздің ауыспалы
мағыналарын пайдаланамыз. Ал күн ... ... ... күн сөзі ... мағынасында қолданылып тұрған сияқты болғанымен, бұл тіркесте ол
мағына мүлде жоқ, ... күн ... ... ... күн ... ... екіншіден, әңгіме бұл жерде тіпті күн планетасы туралы емес,
қараңғы шақтың түсе ... ... бір ... ... ... ... демек, осы тіркесте күн сөзінің мағынасы тек ... ... ... бір ... ... тұр.
Тәулік кезеңдері атауларын толығырақ қарастырған ғалым ... ... 1984 ... ... осы ... ... жеке тоқталған.
Олар таң, сахар, сәске, түс әлеті, ... түс, түс ... ... ... ... ... ... атаулардың шығу төркініне, ауыз әдебиетіндегі қолданылу
ерекшеліктеріне ... ... ... ... осы ... ... ... негізге ала отырып кеңейтілген мақаласы шықты. Бұл
мақаласында Н.Уәлиев тәулік кезеңдерін концептімен ... ... ... « ... ... күн, түн, таң, кеш, түс т.б. ... ... келгенде, «концептілер» түрінде жүйеленген адамзаттық
білім. Ал осы концептілер жеке сөздер, фразеологизмдер, тұрақты ... ... ... ... ... тілдік таңбалар арқылы
объективтенгенде, олардың құрылымында ұлттық нышаны бар компоненттер айқын
байқалады». ... ... ... ... ... таң, таң атқанда,
таң құлан иектегенде, таң бозарып атқанда, таң сімірі, ереуіл таң, көгалаң
таң, рауан таң, ... ... ... сәрі, памдат уақытында, сәскемәл,
сәске, ерте ... ұлы ... қан ... сиыр түс, қозы түс, түс ... талма түс, талмау түс, анық түс, ... тал түс, ... ... тал түс, түс қия, бесін, айна бесін, қожа ... ... ... іңір ... ... ақ сам ... ... мезгіл,
марқа туған, түннің бір ұйқысында, түн жарымда, түн ортасы ауған кез, ... ... бір ұйқы ... таң ... Т.А. ... «тіл ... ... ұғымы - сөйлемнің
семантикалық құрылым компоненті, жалпы қалай болғанда да, субъектінің
әсерімен ... ... ... ... ... зат ... деп ... орыс тіліндегі объектілік қатынастар мен олардың
берілу жолдарына арналған кандидаттық диссертациясында зерттеуші  ... ... ... ... тіл ... «субъект» терминінің
корреляты ретінде қолданылады. Алайда, белгілі ойдың негізгі компонентіне
қарама-қайшы, «объект» ... ... ... әлі ... дейін
бірауызды анықтамаға ие бола алған жоқ» - ... [12, ... осы ... ... ... және ... ... «Тұрақты сөз орамдарының мазмұны» тарауында да берген. Сонымен,
тіл біліміндегі ... ...... ... ... зат ... туралы жалпы түсінігінің ... ... ... ... ... ... емес ... болып
табылады.  Е.Жанпейісов қазақ халқының этномәдени ... ... ... шығармаларындағы тәулікке қатысты атауларды тізімге
қосқан. Олардың ішінде бесін, екінді атауларына жеке тоқталған. ... ... ... ... екі ... деп есептейді. Бесіннен оның түрлері кіші
бесін, ұлы бесін, құлама бесін, қожа ... ... ... Бесін
тұстен кейінгі уақыттың бірінші жартысын қамтиды. Ғалымның талдауына ... ... ... және ұлы ... кейін орналасады және түстен кейінгі
сағат төрт шамасын білдіреді. Екінді түстен кейінгі ... ... ... ... ... екіге бөлетін сағат деп түсіндіріледі. Автор
екіндіні түстен кейінгі ... ... ... екендігін дәлелдейді.
Е.Жанпейісов «Термины народной метрологии» деген қосымшасында тәулік
мезгілдерін білдіретін ... ... ... ... кіші
бесін, құлама бесін, бие байлар кез, бозторғай шырылдайтын кез( бозторғай
шырылдамастан бұрын), екінді, екінді мен ақшам ... ... ... ... ... ... бір ұйқының шамасы (таңға жеңіл бір ... ... ... ... суға ... кез, ... түс ауа (күйін түс ... ... қас ... ... ... қозы жамырап жатқан кез, қой
қоралағн мезгіл, құланиек ( құланиекте ішіп шыққан шайдан соң), құлқын ... ... ... ... бойы (күн ... бойы көтеріле), намаздыгер шақ
(намаздыгер шағында), намазшам, (намазшамға дейін), сәске, ... ас), ... тал түс, ... ... ... тал ... түсте), тапа-талтүс, түс қия берген кез, түстік мезгіл, ұлы ... түс, ... ... кез.
М.С.Серғалиев « Синтаксистік синонимдер» еңбегінде кейбір тәулік
кезеңдері жайлы төмендегідей пікір білдіреді:
«Осылайша қабыса байланысқан сөз ... ... бір ... ... ... ... Таң ... қозғалып, күн қыза
Қызылжар мен Омбы ... ... ... ... ... ... ІІ).
Ана тілімізде сөйлеушілердің кеш салқынымен, күн ... ... қар ... кұз түсісімен т.с.с. жұмсайтыны белгілі. Ал мұндай
конструкциялар алдыңғы ... ... ... ... (таң ... ... ... –таңда болатын салқынмен, күн
шығысымен – күн ... соң ... ... «Қазақ тіліндегі шектеулі тіркестердің
түсіндірме сөздігінде» құлқын ... ... таң ... сиыр ... ... ... түс, тапа-тал (тал, талма) түс, ұлы түс, шаңқай түс, ... ... ... ұлы ... ... ... ... екендігін
дәлелдейді. [10. 80-81б]
Р.Авакова метеорологиялық фраземалардың құрамында уақыт ... ... таң ... ... күн ... ... ... ымырт жабыла,
жеті түн, жеті қараңғы түн тіркестерін береді. [11. 55б.]
Сөзжасамның лингвогенездік табиғатын зерттеген ... ... ... ... ... космологиялық объектілердің негізгісін – күн»
деп бастайды да, танымдағы «Күн» ... ... ... ... ... ... ... күн қозғалысының .немі болуы,
күннің жарықпен, қараңғылықпен байланысы. А.Салқынбай таң атты тіркесіндегі
ат сөзі ... шығу ... ... баса ... Осы ... таң ... төмендегідей пікір білдіреді: «Таң лексемасынан туындайтын туынды
сөздер: таң ... таң ... таң ... берді, таң саз берді, таң бозарып
атты т.б. Ассоциация ... ... ... ... ... мағына –
таңғы, таңғажайып, аң-таң болу, таңдану, ... ... ... ... халықтық космонимдердің этнолингвистикалық табиғаты»
диссертациясында Қ.Аронов 21 тәулік атауын береді. Олардың ішінде ... ... ... ... ... қозғалысын бақылай отырып, халқымыз таң
арайланды, таң құланиектенді, күн ... бойы ... күн ... ... кіші ... сиыр ... шабдар сәске, сәске, қан ... ... ... түс, тал түс, түс ... күн ... ... күн еңкейді, күн
ұясына ... күн ... күн ... ... сөз, сөз тіркестері бір
тәуліктің күндізгі мерзіміндегі ... ... ... ... ... ... ... уақыт өлшемдерімен байланысты
атаулары. Жалпы қазақ тіліндегі көптеген ... ... ... ... ... деп ... ... және орыс тілдеріндегі ерекшеліктерді салыстыра зерттеген
С.Қ.Смат уақыт өрісін «Уақыт және адам», «Уақыт және үй ... ... ... ... ... және ... ... мен салт
дәстүрлер», «уақыт және өсімдіктер» атты лексика-семантикалық топтарға
бөліп ... [12. 20б]. ... ... ... топ құрамында сәрі,
арай, таңертеңгілік, кеуім, күн, түс, сәскелік, ... т.б. ... ... ... ... ... кездегі әр саладағы зерттеулер циклдің табиғатта және ... роль ... оның ... мәнін дәлелдеп отыр. Ғылымға «циклтану»
деген де термин енгізілген.
Цикл құбылысы философия, социология ғылымдарында ғана ... ... ... ... да ... ... айналған.
Жаратылыстану ғылымдарында қан айналымы, оттегі ... ... ... ... т.б. цикл ... ... Ғалымдар тіпті циклді
методологияның жаңа бір аспектісі ретінде қарастыра бастады.
Тілімізде тарихи цикл, өндірістік цикл, жердің ... ... ... ... бар. ... ... циклінен келіп шығатын тіршіліктегі
белгілі бір құбылыстардың айналыс жасауы біздің ... тыс ... ... үздіксіз болатын бұл құбылыстар тілде көрініс табатыны
белгілі. Өйткені адам ... ... ... ... ... ... ... отырады.
Қазақ тілінің түсіндірме сөздігіне жүгінсек, цикл дегеніміз мөлшерлі
уақыт ішінде толық бір айналыс ... ... бір ... ... ... [13. 69б ].
Зерттеу тақырыбымызға сәйкес циклдегі уақыттың алатын орны ... ... ... ... ... «время в цикле замкнуто» деген
шешімге келеді. Демек, циклдік уақыт тұйықталғандығымен ерекшеленеді. ... пен ... ... ... ... ... ... ой айтылады. Б.Н.Пойнзер циклдік қасиетке ие уақыт категориясының
тілде көрініс ... ... ... ... ... ... ... бұлдыр болуы, реалды уақытқа байлана қоймайтындығы ... ... цикл адам ... ... ... Сол ... ... белгілі. Орыс тіліндегі уақыттың ... ... ... ... ... мына бір ойға ... Успенский циклдік уақыт космологиялық санаға сәйкес деген пікір
айтады: «Космологические ... ... что в ... ... один и тот же ... ... ... между тем,
историческое сознание, в принципе, предпологает линейное и необратимое ...
время». [14. ... ... ... ... әлем мен адамнан сырт
жатқанын мойындайды; тура уақыт тек ... ... ғана ... бұл ... байланысқан оқиғалардың бірізділігі емес. Адамның
өмірге қатысуы ғана уақытты оқиғаларға толтырады: уақыттың үлгісіне ... адам оған ... мен ... ал ... ... ... да ... Тілге қатысты уақыттың үлгісінде сыртқымен қатар тілдің
өзіне қатысты үлгі де болады. ... ... оңға – ... ... ... ...... қарай санаудың есебі басталады. Мұндай үлгіні ... ... деп ... ... ... еді, онда ... ... сәттегі
субъект уақытты санаудың есебі ретінде беріледі.
Сонымен екі үлгі – бұл ... ... екі ... оның екі ... белгісі: цикл және сызық; уақытты қабылдаудың екі түрі: ғарыштық және
тарихи.
Ал циклдік уақытқа ... ... ... ... ... ... мағынасы «уақытты» білдіретін ... ... ... ... ... ... береді:
1. циклдік уақытты білдіретін лексемалар уақытты тікелей көрсетеді;
2. циклдік уақыттың белгілі бір ұзақтығы бар;
3. циклдік уақыттың ұзақтығы шектеулі;
4. циклдік ... ... бір ... ... ... ... уақытты есептеу бірлігі қызметін атқармайды, яғни
есептеу бірлігі емес.
Классификация схемасын таратып ... , ... ... ... ... ... моделін зерттеген Е.С.Яковлева циклділіктің басты
қасиетін сөз еткенде И.М.Прившиннің пікірін келтіреді: «Цикличность ... ... ... ... « ... ... в ... и приходит то, что миллионы прошли». Уақыттың циклдік моделін құрайтын
түрлі уақыт көрсеткіштері ... ... ... тұйықталған шеңбердің
бөліктері болып табылады.
Сонымен, циклдік уақыт моделі, шиыршық ... ... және ... ... ... алып ... ... анықтадық. Бір-
бірінен өрбіген бұл модельдердің ішінде шиыршық және ... ... өте ... ... ... ... сөз болатыны – циклдік уақыт моделі.
Көшпелі елдердің таным-түсінігінде ... ... ... роль ... ... ... ... на восприятии природных ... ... ... ... в ... ... времени».
Көкжиектің батыс жағы өлу, өмірден кету мотивімен байланыстырылады. Ал
шығыс жақтан ... ... келе ... күн ... ... жаңа өмірдің
жаршысына айналады. «Таң атты» және «күн батты» лексемаларының ... ... ... ... Уақыттың циклділігі адам өмірімен
байланыстырылады. Осы ... ... ... өмір мен ... ... жамандықтың, жастық пен кәріліктің күресі жатыр. Уақыттың әр ... ... үшін әр ... ... ие.
Біз уақыт туралы ғылыми ұғыммен қатар адамның субъективті қабылдауымен
байланысқан күнделікті ұғымның қалыптасқанын да ... Оның да ... ... бар. ... ... ... субъективті құбылыс деп атаған.
Онда уақыт бірде баяу ... ... ... ... ... ... үзік-үзік түрде қозғалыста болатын тәрізді болып көрінеді.
А.Я.Гурьевич уақытқы қатысты әр түрлі көзқарастарға байланысты ... ... ... ... ... ... ... (аграрлық) немесе
айналымдық уақыт; әулеттік ( ... ... ... ... ... ... ... айтқанда, бір дәуір мен
мәдениетке тиесілі адамның өзінде де ... ... ... әр түрлі ұғымдар
қалыптасуы мүмкін. Олар ... ... ... өзара әрекетке
түседі.
Бүгінде түрлі мәдениеттердегі, тарихи-қауымдық ... ... ... ... түрлерін анықтауға арналған бай
материалдар бар, ... ... тіл мен ... ... антропология,
психология және басқа да гуманитарлық пәндер зерттейді. ... ... ... ... ... сәттерінде
айналатын қоғамдық-тарихи құбылыстығ ерекше формасы ретінде қарастырылады.
Ғалымдар уақыттың түрлі үлгілерін ұсынған: ... ... ... ... ... денелерінің көрінетін қозғалысы бойынша)
туралы Г.Гачев жазды. Г.Вригт уақыт туралы ... және ... ... ой ... ... ... уақыт қолдануға жарамас еді);
В.И.Постовалова ең көне ауытқымалы үлгіні уақыттың бірінші ... ... ол ... бір ... шеңбер бойынша қозғалатын циклдік ... ... үлгі ... арасында өзара әсерлесудің пайда болуына
қарай біртіндеп ... ... ... ... ... ... ... түрлерінде «спиральды уақыттың» сызықтық құрылымға айналды,
содан барып тарих идеясы пада бола алды деп ... ... ... ... ... ... онда бұл жерде де түрлі
үлгілер сипатталады. Кейбір ғалымдар лингвистикалық ... ... ... ... ... ... (диахронды, тілдік) және
өзекті (синтагматикалық, ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиеті әлемінің лингвистикалық жеке үлгісін – халықтыө
поэзия тілінің тезаурустік сипатының үлгісін қатарға қояды, оған уақыт ... ... ... ... Тіл және ... ... ... әртүрлі
үлгілеріне арнайы тарау арналған. Адамның санасындағы бейнеленген әлемнің
бейнесі құбылмалы, ... ... ... тілдік уақытты зерттеген
кезде зерттеушілер негізінен алғаш рет ... ... ... ... ... ... базистік үлгілеріне сүйенеді. ... ... ... ... ... Н.Д.Арутюнова
және басқалары бар, адамзат қоғамының тарихи дамуының барысында қалыптасқан
циклдік және сызықтық уақыттың басты екі ... бар ... ... келеді.
Олар тілде қолданылатын уақыттың екі түрін анықтап берген. ... ... ... ... ... ... ... құрылысы тән;
бүгінгі сәт және болашақ- бұл мифтік өткеннің түрлі уақыттық межелері.
Уақыт ... таза ... ... ... ... ... ... болашақтағысы – бейне бір жазықтықта орналасқан тәрізді
өмірді мифологиялық қабылдау ... ... ... ... ... және мәңгілік оралу ұғымына келіп саяды. Мифологиялық санадағы
уақыт бағытты көрсетпейді: ол не қозғалмайды, не шеңбер бойынша ... ... ... ... ... және әрекет бастапқы
әрекетті қайталайды.
Енді сол дүниенің құрамдас бөлігі уақыттың адам санасында тіл арқылы,
нақтырақ ... ... тілі ... ... табуын сөз етеміз.
Қазақ халқы үшін уақытты циклдік, айналып келетін, қайталанатын түрде
белгілеу тән екендігін ... ... ... ... қара ... ... ... бар:
Дүние өте шығар шыр айналып,
Өтерін дүниенің жүр ойланып,
Барында оралыңның ойна да, күл,
Келгенше кім бар, кім жоқ жыл ... [15. ... ... ... ... ... тұр. ... халқының
дүниетанымын білдіретін қара өлеіге көз ... ... ... ... ондағы құбылыстар кезек-кезек, бірін-бірі алмастырып отырады
екен: «Білгенге бұл дүние кезек екен» [15.167б].
Абай да адамның өмір жолы ... толы ... ... жолы- тар соқпақ, бір иген жақ,
Иілтіп екі басын ұстаған хақ,
Имек ... ... ... ... ... тура шық, ... бақ. [16. 224б ... барлық құбылыстар қайталанып, айналып келіп отырады. Түн
таңға, таң түске, түс кешке, кеш түнге ... ... ... пен ... ... ... ... екі түрлі межелік категориямен парықталады. Оның біріншісі –
мифтік уақыт пен кеңістік, екіншісі – ... ... пен ... ... А.Сейдімбек [17. 196б]. Осы ... ... ... да ... ... ... ... туралы дәстүрлі таным-түсінігін
төрт түрлі межеге ... ... ... ...... уақыт,
екінші – генеологиялық уақыт, үшінші – ситуациялық уақыт, төртінші тарихи
уақыт [17. 199б].
Сонымен, ... ... ... ... ... түсінігі сөз
қолданысқа тікелей әсер ... ... қиын ... Қазақ тілінде уақыт
кезеңдерін, тіпті ... ... ... ... ... циклдік қасиетке ие.
Белгілі бір тілдегі әрбір сөздің мағынасы сол ... ... ... ... болып саналады. Сөз мағыналары тілдің лексика-
семантикалық ерекшелігімен айқындалады. Бұл талдау кезінде ылғи ... ... ... ... ... ... үлкен лексика-семантикалық, тақырыптық топ болып
есептеледі. Бұл ... оның ... ... және тағы да ... айқындап, жеке-жеке тоқталып, тарамдап жазып шықтық. Еңбекті жазу
барысында Н.Уәлиевтің, І.Кеңесбаевтың, Ә.Болғанбаевтың, ... ... ... ... Г.Смағұлова, Т.Сайрамбаев, А.
Салқынбай, т.б. ғалымдардың мақалалары мен ... ... ... ... ... синтагмалық қатынастарда талдадық.
Өріс құрамына сөздер, фразеологизмдер, сөз варианттары, метафоралар ... ... ... бөліктері өзара синонимдік, антонимдік, гипо-
гиперонимдік қарым-қатынастарға түседі. Өріс микроөрістерден құралуы
мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... Ал, «
ымырт» микроөрісінің құрамында ымырт түсті, ымырт үйірілді, ... ... ... ... ... ... сияқты тағы да басқа
тіркестер бар.
Еңбегіміздің тағы бір ... – цикл ... ... болып табылады. Яғни циклдің тікелей ... ... ... байланыстылығы көрсетілді. Қазақ халқының әдет – ғұрпында,
салт-санасында циклдің қалай көрініс ... ... ... ...... ... тән басты белгілердің жалпыланған
жиынтық бейнесі, образы» [2, 12-б.]- деп атап көрсетеді сөз мағынасын
оқытуға арналған оқу құралдарын жазған ... ... ... құрылымы
түрлі семантикалық компоненттерден, ірілі-уақты мағыналық бөліктерден
тұратыны белгілі. Қазіргі тіл білімінде мағынаның құрылымдық ... ... ... ... ... ұғым ... элементі, мағына бөлшегі сияқты көптеген атаулармен аталып жүр. Сөз
мағынасының ең кіші мағыналық бөлшегі болып табылатын осы семантикалық
белгілердің ... ... ... қасиеттері туралы мәлімет
береді.
«Сема дегеніміз – бұл микрокомпонент, құбылысты таңбалай отырып,
сөздің нақты белгілерін бейнелейтін бөлшек» - ... сөз ... ... ... ... бірі ... [3, 44-б.] Ал ... нақты белгілерін белгілейтін микрокомпоненттердің ақпаратпен
байланысты екендігін атап көрсеткен ... ... да бар. ... ... тіркестерге өзек, ұйытқы болатын таң, түс, кеш, түн
сөздерінің және де уақыт сөзінің ... ... ... көп
қабаттардан тұрады. Оны сипаттау барысында мәтінді ... ... ... қажет болған жағдайда этимологияға көңіл бөлу керек.
Одан ... ... ... ... ... контекстердің аясында
қарастыру қажет. Коннотативті байланыстарды талдап ... соң, ... өнер ... ... ... сөз ... ... әдебиеттер тізімі
1. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі. Т.Жанұзақов. Алматы: ...... ... Б. ... А. Сөз ... ... – Алматы,
2002. – 110 б.
3. Стернин И.А. Лексическая значение слова в речи. – ... ... ... М. ... ... ... 1991.-216б.
5. Әлімбек Г. Сөз мағынасы және ақпарат. Оқу құралы. –Алматы: «Атлас
баспасы-2001», ... ... ... ... Қазақ тіліндегі тәулік кезеңдері
атаулары. Филол.ғыл.канд. дис. Алматы 2005
7. ... І. ... тіл ... ... ... – Алматы: Ғылым,
1987- 322б.
8. Болғанбаев Ә. Қазақ тілінің лексикологиясы. –Алматы: Мектеп, ... ... ... М. ... ... ... сөз тіркестері // Қазақ
ССР ғылым академиясының хабарлары. Филология және искусство ... ... АН ... Серия филологии и искусства. – 1959. – Вып.№
1(11)

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Уақытқа қатысты сөз тіркестерінің семантикалық ерекшеліктері43 бет
Web- программалау тілдері6 бет
Ақпараттық технология. Оның ұғымы, мақсаты, принциптері, түрлері6 бет
Қазақ және ағылшын тілдеріндегі мақал-мәтелдердің гендерлік сипаты6 бет
Қырғыз- қазақ тілдеріндегі соматикалық фразеологизмдер62 бет
Үш санының киелі семантикасы19 бет
Айнымалы ток10 бет
Айнымалы токтар4 бет
Инерция моменті мен бұрыштық үдеуді COBRA-3 құрылғысы арқылы анықтау10 бет
Қатты денелердің қирауының кинетикалық концепциясы39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь