Сезім мен эмоция туралы

КІРІСПЕ: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 3
НЕГІЗГІ БӨЛІМ: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 4
1.Сезім мен эмоция туралы жалпы түсінік ... ... ... ... ... ... 4
2.Сезім мен эмоцияның физиологиялық негіздері ... ... .. 13
3.Сезім мен эмоцияның әлпеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 15
4.Сезім мен эмоцияның ерекшеліктері және сапалары.. 16
5. Жоғары деңгейдегі сезімдер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 20
6. Адамның сезім күйлерін меңгеруі.
Стресс мен дистресс ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 22
ҚОРЫТЫНДЫ: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 24
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 25
Сезім деп аталатын ұғым күнделікті тіршілікте жиі қолданылып, түрлі мағынада айтылады. «Не сезіп тұрсың?» деген сөйлем мағынысы психикалық таным процесі түйсік ретінде қолданады.Бірақ, түйсік мен сезімді өзара шатастыруға болмайды.Сондай- ақ , қабылдауды да, елесті өзіндік мағынасы бар сезіммен шатастыру, әрқайсысың жеке дара танымдық ерекшеліктері процестерге балау- қателік.Алайда, сезім түйсіну, қыбылдау, елес, ойлау, қиял, ес сияқты жеке процестермен байланысты.Өйткені, адам бойынан түрі мен келетінен оның жан дүниесінің мазмұны және жүйесі осы сезімдер арқылы түгелей көрініс береді.
Адам сезімнін қайнар бұлағы-бізді қоршаған болмыс,объективті шындық.Сезім адамның табиғи және әлеуметтік қажеттілектерінің қанағаттырылу не қанағаттандырылмауы салдарынан туындан отырады. Қазіргі кезде психологиялық әдебиеттер мен күнделікті өмір тәжірибесінде сезім мен эмоция ұғымдары бір мағынада қолданып жүр. Егер бұл ұғымдрдың мәнін жеккелеп талдап көретін болсақ, онда екеуінін арасында елеулі айырмашылығы бар екенін аңғарамыз.
«Жалпы психология» Адаммұратова Алматы 1996
«Жалпы психология» Жарыбаев Қ. (оқулық) Алмыты 2004
«Ұлттық психология» Елікбаев Н.
        
        ЖОСПАР
КІРІСПЕ:................................................................
................. 3
НЕГІЗГІ
БӨЛІМ:...................................................................
4
1.Сезім мен эмоция туралы жалпы түсінік....................... 4
2.Сезім мен эмоцияның физиологиялық ... ... мен ... ... мен эмоцияның ерекшеліктері және сапалары.. 16
5. Жоғары деңгейдегі
сезімдер.............................................. 20
6. ... ... ... ... ... ... ... 25
КІРІСПЕ
Сезім деп аталатын ұғым күнделікті тіршілікте жиі қолданылып, түрлі
мағынада айтылады. «Не ... ... ... ... ... ... процесі түйсік ретінде қолданады.Бірақ, түйсік мен сезімді өзара
шатастыруға ... ақ , ... да, ... ... мағынасы
бар сезіммен шатастыру, әрқайсысың жеке дара танымдық ерекшеліктері
процестерге балау- қателік.Алайда, ... ... ... ... ойлау,
қиял, ес сияқты жеке процестермен байланысты.Өйткені, адам бойынан түрі мен
келетінен оның жан дүниесінің мазмұны және ... осы ... ... ... береді.
Адам сезімнін қайнар бұлағы-бізді қоршаған болмыс,объективті
шындық.Сезім адамның табиғи және әлеуметтік қажеттілектерінің қанағаттырылу
не қанағаттандырылмауы ... ... ... ... ... ... мен күнделікті өмір тәжірибесінде сезім мен эмоция
ұғымдары бір мағынада ... жүр. Егер бұл ... ... ... көретін болсақ, онда екеуінін арасында елеулі айырмашылығы бар
екенін аңғарамыз.
1.Сезім мен эмоция туралы жалпы ... ... ... не? ... ... ... өзге ... заттар мен құбылыстарға көніл-күй қатынасын білдіретін және оларды
бейнелейтін психикалық процес.
Сезімнің психикалық процес екендігін тағы бір ... оңын ... ... әрбір процеске белгілі бір түрде реңк беріп
тұратындығы.Кейбір құбылыстар адамға түрленше әсер ... ... ... бөлейді. Ал кейпір ренжітіп тіпті тұңғиыққа батыруы мүмкін.Адамның
сезім күйлері- қуаныш, қайғы, таңдану, ... ... ... ... көзінен жас аққанша күлу т.б. көніл- күйдің сипаттық
ерекшеліктерін сыртқа шығарады. Сезімнің сан алуан ... мен ... ... ... жағдайларға, әсіресе, материалдық рухани-
мәдени қажеттілектерді қанағаттандырудың мақсат-мүдделеріне байланысты.
Сезім ұғымының кен мағынада ... ... ... ал ... ... ... бір ... қатты әсерленуін білдіретін қысқа
мерзімді уақытша көрініс.
«Эмоция» ұғымы төркіні – «емовера» деген ... ... ... ... ... шыққан. Қазақша – тітіркену, толқу. Бұл –жан дүниесінің
сыртқы және ішкі әсерлер салдарынан ызалану, қаһарлану, қорқу және шаттану
сияқты жағдайларының ... ... мен ... дүниесінде
көрініс беретін кейіп.Эмоциялық күй адамды іс-әрекеттерге шабыттандырып,
тиісті нәтежеге жеткізеді ... ... ... ... ... мен ... адам ... мен көніл-
күйіне ұнамды ісер етуі стеникалық –күшті ... ... ал ... не
теріс әсер етуі астеникалық –әлсіз, жағымсыз сезім тудырады. Стеникалық
сезім жүйке жүйесіндегі қозуды күшейтсе, ... ... ... ... ... әрекетшілдігін әлсіретедеді. Сөйтіп, адамның сезім күй және
оның қысқа мерзімді айқын көрінісі –эмоция –жан дүниесінін жандану мен
тіршілік ... ... ... бар ... ... ... дегеніміз –адамның органикалық мұқтаждықтарын қанағаттандыру не
қанағаттандырылмау байланысты туандайтын психикалық ... ... ... айыра білмеушілік, бұл екеуінің мінің
бірдей деп ұғу, кейде қате ... ... ... ... ... мен адам психикасын арасындағы айырашылықтарды
бүркемелеу мүмкін. Жануарлар эмоция түгелдей биологиялық сипаттағы құбылыс,
бұл жануарлардың сыртқы ортаға бейімделу көрісінен, әр түрлі шартсыз
рефлекстердің ... ... ... ... мен ... ... ... ерекшеліктері бар. Олардың
сапасын көрсететін осындай ерекшеліктерінін бірін –қарама-қарсы, полярлық
сапалықтар деп аталады. Мәселен сүйсіну, сүйсінбеу, көнілдену, қажу,
шаттық, уайым т.б. осы ... ... ... екі ... ... ... қарама-қарсы мағынада болады.
Эмоциялар
1. Эмоция адамның түрлі органикалық қажеттеріне байланысты туып отыратын
шағын, адам қуанғаннан, қамыққаннан, көзіне жас ... не ... ... мәз ... ... ... күлсе, мұндай жағдайдың ұзаққа
созылмайтыдығы.
Сезімдер
1. Сезімдер –адамдардың бір-бірімен қарым-қатынас жасау қажетінен
туатын және біртіндеп дамып отыратан бір сыдырғы
тұрақты процесс. Достық, адалдық, сезімдері
адамда ... ... ... ... жалпыла- малық сипат
тән. Мәселен, ата- ананы, ата мекенді,
2. Эмоция мәнерлі қозғалыстар (адамның пішінінен байқалатың ым-
ишаралар) көбірек байқалад. ... адам өзін тек ... ... алады.
3. Эмоциялардың қызметтің лимби жүйесі мен (ми бағасының үлкен ми
сыңарларына жақын жері) гипоталамус бөлігі (дененің зат ... ... нерв ... ... ... осы нервтік орталықтарға зақым келсе адам тойғаның
білмейтін немесе өмірде шөлі қанбайтын жағдайға ұшырайды.
4. ... ... да ... ... ... ... реакциялардың жиынтығы. Адам сезімдеріне лайықты
көріністер жануарлар психикасында кездеспейді.
1.
отанды сүю ... ... ... Сезімдерде мәнерлі қозғалыстар жөнді байқалмайды . Тұрақты, терең әсерлі
сезім жеке адам психологиясының басты белгілердін бірі.
3. ... ми ... ... атап айтқанда, динамикалық стереотиптердің
жасалып, өзгеріп отыруынан жақсы қөрінеді. Мұңда екінші ... ... ролі ... Сөз ... адам сезімдерінің өрісі кеңиді. Мәселен, сөз адамның
интеллектік, эстетикалық, моральдық ... ... ... әсер
етеді, соның артқасында сезімдер мен эмоцияларды тәрбиелеуге кең жол
ашылады. қанбайтын жағдайға ұшырайды.
4. Адамдардың эмоциялары мен ... ... ... ... ... ... сипаттағы реакциялардың жиынтығы. Адам
сезімдеріне лайықты көріністер
жануарлар психикасында ... ... ... ... адалдық, борыштық жауапкершілік
сезімдері
буржуазиялық қоғам өкілдері осындай сезімдеріне ... ... ... ... ... ... –олардың актив(қажырлы) және пассив
(солғын) болып бөлуінен көрінеді. Адамдарға күш беріп,әрекетке
ұмылтыдыратын көрнекті сезімдер мен ... ... ал ... ... ... ... деп ... Біріншісіне: жауапкершілік,
жолдастық, достық айбаттылық т.б. жатса екіншісіне: уайым, енжарлық,
көнілсіздік т.б. сезімдер жатады. Бұл жерде мыныдай бір ... есте ... ... ... ... қарай адамдарда бір сезімнің өзі бірде
қуатты, бірде әлсіз көруі мүмкін. Мәселен, қорқыныш сезімі бір адамның
буының босатып, ... ... енді ... ... ... ... ауысу мүмкін.
Сезімдердің үшінші ерекшелігі – жігерлену және кернеуден босану немесе
шешілу. Бұл да ... ... ... ... ... ... өтуі, спортпен айналасатын адамның мәреге жетуі
шешуші кезеңдер болып ... ... ... адам ... ... Осы ... ... соң басқа бір күйге түседі. Мұны кернеуден
босану сезімі дейді.
Сезімнің өзіндік психикалық процесс ретіндегі ерекшеліктерін,
негізінен, қарама-қарсы сипатта болатынын айқын ... ... бұл ... ... эмоциялардың да болуы да
мүмкін емес. Сүйсіну не сүйсінбеу, ұнату не жек көру сезімі –мұның бәрі де
адамның күнделік мұқтаждығын, ... ... ... ... ... ... ... мен әрекетінде
ұнамды не ұнамсыз қатынастарды білдіруі деп танылуы керек.Психологияда
мұндай сапасын қарама-қарсы сапалықтар деп атайды. Мәселен, көнілдін
күйлері –наразылық пен ... ... пен ... ... пен ... пен ... т.б. ... сезімдер. Адамның сүйсіну не
сүйсінбеу сезімі тек сыртқы әсерлерге ғана емес, кісінің даралық
психологиялық ... де ... ... ... бойы ... ... билеп, мінез–құлқына әсер
ететін эмоциялық күй. Өмір тіршілігінде адамның сезімі бір ... оған ... не ... ... ыза ... ... бір ... шошиды.Сонымен, кейіп дегеніміз – адамның
белгілі объектіге бағытталмай–ақ, ұзақа созылған көтеріңкі, не ... ... Адам ... ... ... бір ... байлансты болады.Мәселен, ұнамсыз хабар естіген адамның көнілі
түсіңкі болып, оның бойын қобалжу, уайым билейді. Жұмысы сәтті болып
реттеле бастаса, оның ... ... ... ... тасиды. Мұнадай,
шаттықтың лебі бірнеше күнге созылады. Ал біреудің дауыс көтеріп, қаттырақ
айтқан сөзі, түксиюі, жек ... ... ... ұнатпаған жымиюы
сияқты болмашы себебтер адамның көнілің жабырқатыды оның ... ... дақ ... қала ... кейпі тіршілік жағдайына байланысты құбылмалы болады. Егер адам
шаршап-шалдығып, ауырып жүрсе, оның кейпі солғын болады. Ал дені сау,
ұйқысы қанып, көнілі ... ... адам мәз ... ... ... Адамның
кейпіне табиғат көрінісі, жыл маусымдары, ауа райы ... ... әсер ... ... ... мол, ... айқын адам ауыр
жағдайларға мойынұсынбай, өмір сүріп, жұмыс істей алады, өз ... оған ... ... ... ... ... білдіретін жайттын білімі психология да
фрустрация деп аталады . ... ... ... –көнілдін
бұзылуы, межелі істің жүзеге аспай қалуы дегенді білдіреді. Жоспарланған
істі мен мүдделі мақсаты түрлі себептер мен кедергілерге шашырап, адам оған
ренжиді, ... ... ... ... ... күйзелейді.
Қанағаттанбаушылық сезіммен жан дүниесі қиналады. Мұның бәрі фрустрацияның
психологиялық стрестің өзіндік бір қыры екендігін көрсетеді. ... ... ... жағымсыз күйге ұшырайды. Фрустрациялық жағдайды көңіл күй
өшпенділік, кейіс пен қаһар тудырады.
Сезімнің адам бойында жиі кездесетін, өзіндік мән-мағынас бар
ерекшелігі –эмпатия. ... ... ... қайғы-қасіретті жағдайлар мен
қиыңшылықтарға ұшырағанд, оларға жанашырлық білдіріп, олардың ауыр халінің
өз басына түскендей көңіл-күйде болуы. Жанашырлық сезім(эмпатия) ... ашып ... ... ... Э.Титченер. Ол
философиядағы ұнату сезімінің теориялық негіздеріне сүйене отырып,
жанашырлық сезімінің эмоциялық, салыстыру мен ұқсату тәсілдерімен
түсіндірілетін танымдық(когнитивтік) және адам көніл–күйінің ... ... болу ... ... ала сезе білу сияқты түрлері
болатыңдығын да даралап көрсетеді. Адамдардың бір–бірінің ... ... ... ... оған ... ... олардың өмір
тәжірибесіне, мінез–құлқындағы адамгершілік қасиеттеріне де байланысты
болып отырады.
Шамадан тыс күшті тітіркендіргіштер адамда көбінесе қолайсыз эмоциялар
туғызады. Адам көңіл-күйінің ерекше ... ... және ... ... ... сөзі ... ... аударғанда –зорлану, қысым жасау
деген мағынаны білдіреді. Стрестік күй –соңғы 30-35 жыл ішінде ғылым мен
техниканың, өнер мен білім тасқындап дамуына орай және ... ... ... ... ... болған эмоция мен сезімнің
көрініс, дене еңбегі мен ақыл-ой арқылы атқарылатын іс-әрекетінің
шиеленісті әр қауыпты жағдайында өте шапшан және жауапты шешім қабылдау.
Мұңдай ... ... ... ... осыңдай стрестік күйдің
психологиялық ерекшеліктерін біліп, оған бейімделу қажет. Бұл күй ғарышкер,
ұшқыш, түрлі электр, жылу қуаттарың өндіретің станция операторлары ... ... ... ғана ... ... заң ... мекеме, ұжым басшыларының, оқушылардаң
сыңақ-емтихан қабылдаушы ұстаздардың да күнделікті қызметінде жиі кездесіп
отырады.
Стрестің физиологиялық негізі –американдық физиологы У.Кеннонның (1871-
1945) гемеостазис (бұл терминнің ішкі ... ... бір ... дегенді білдіреді ) туралы ілімі мен Канада ... ... ... күшті тітіркендіргіштерге өздігінен икеделіп қорғануы
жөніндегі зерртеуді. Мұңдай тітіркендіргіштердің ... ... ... олар ... ... жүйке жүйесіне, психикисыны да
күшті әсер етіп, сезімдік-эмоциялық жағдайың шиеленістіреді. Стрестік
жағдай адамның мінез-құлқына да кұшті әсер ... ... ... ... ол бей-берекет қимыл-қозғалыстар жасайды. Адамның
психикалық процестері –қабылдау мен ес, зейін әдеттен тыс қателіктер
жібереді. Адам ашушаң, қызба ... ... ... ... дистресс
деп аталыды. Дистрестік күй адамның күш-қуатын, ақыл-ойын қожыратып оған
теріс ықпал етеді. Стрестік ... жеңу үшін адам ... ... ... ... ... пен ... өмір тәжірибесін молайтуға
машықтану қажет.
Адам эмоцияы, негізінен, тіршілік ортасы мен әлеуметтік жағдайларға
байланысты және ол тарихи дамуы жағдайына тәуелді. Ал хайуанаттар
дүниесінің ... ... ... тірілік ету жағдайына ғана
бейңмделеді. Дегенмен, эмоциянын адам мен хайуанаттар дүниесіне тән –қорқу,
ызылану,таңдану, қуану, мұнау сияқты түрлері бірдей болады.Адам өмірінін
сан қилы ... және ... ... ... сезім сана
жағынан жаңа түрлерінің пайда болуына себепші болды.Ч.Дарвин осы ... ... ... мен эмоция түрлерін пайда болуын эволюциялық
даму тұрғысынан дәйектей отырып, сезімнің тек ақыл иесі –адамдарға тән ар
мен ұят, ... ... ... ... өмір ... ... мен эмоцияның физиологиялық негіздері
Өзге психикалық процестер сияқты сезімдердін де табиғаты сырттан мен
іштен келетін тітіркендіргіштерге ... ... ... әрекетпен
байланысты.сезімдер физиологиялық негізі басқа психикалық процестермен
салыстырғанда әлдеқайда күрделі.Сезімнің сыртқа тебуінде мидың жоғарғы
қабатында туып жататын процестер жетекші ... ... ... ... негізі бұл процестермен шектелмейді.Ми қабынан
да бұрын пайда болған оның астынғы қабатының орталықтарында және
вегетативтік жүйке жүйесіндегі процестер де бұл ... ... ... ... ... ... және ішкі ... байланысты жүйекелік
қозулар иррадиация заңы бойынша ми қабының астынғы қабат орталықтары және
вегетативтік ... ... ... ... және ... ... Соның
әсері қан тамырларының қимыл реакция күшейеді, беті қызарып, бозарады, қаны
сыртқа тебеді, ішкі ... ... ... бөліп шығарады. Ми
қабығының астынғы қабаты мен вегетативтік жүйке жүйесінде өтіп жататың
физиологиялық процестер шартсыз рефлекстердін жүйкелік механизміне жатады.
Организмнің эмоциялық ... үшін ми ... ... ... ... ... және вегативтік жүйке жүйесінің орталықтары ерекше қызмет
атқарады.
Ішкі, ... ... ... қозулардың барлығы көру төмпегінен
өтіп, афферентік неондар арқылы мидың проекцияларына жетіп жатады. Ал
организымде жоғары сезімдер болмай, төменгі ... ... ... ... ... ... ... олардың рефлекстік доғасы миға
жетпей-ақ,оның астынғы қабатында түйісіп ұштасады. Эмоцияның мұңдай
физиологиялық негізі жүйке жүйесінің арнаый ... ең ... ... ... болып, ми қызметтін жандандырады.ал
екіншіден, ми төмпегінде(таламуста), әсіресе көру төмпегінің астынғы
гипоталамуста және ми өте ерте дәуірлерде қалыптасқан қабаты және ... ... ... ... ... ... жүиесінде
орналасқан орталықтар арқылы белсенді түрде қызмет атқарады. Сондай-ақ
сезім мен эмоцияның ... ... әсер ... ... ... ... ... сигнал жүйесі арқылы сезімдер мен эмоциялар жануарлар
тіршілігіндегі биологиялық қалыптан шығып, адамның санасымен байланысады.
Сөйтіп, адам сезімдерінің ... ... оның ... ... ерекше
ақыл-ой адамгершілік, эстетикалық сезімдер жетіледі, олар қоғамдық-
әлеуметтік сипатқа ие болады. Сөйлесудің арқасында ... ... ... басқаларға беруге мүмкіндік туып, сезім мен эмоцияларды
тәрбиелеп отыруға кең жол ... ... мен ... ... ... ... ... тіршілік әрекетінің өзгеруіне орай,
адам сезімінің әлпеті түрленіп ... ... оның ... ... ... күшін былай бенелеген болатын «Сезімнің сыртқа шықпас түрі бар
ма? Оны жасырар адамның күші бар ма?» Ең алдымен, ... алу ... ... ... ... ... өзгерістер еңгізеді. Мұны сипаттау үшін
М.Әуезовтың «Абай жолы» романың бірінші ... ... ... ... ... ... жас ... көрген сұлу Тоғжанды суреттей
отырып, автор «Әлденеден, белгісіз себептен Тоғжан пішіні қызара түсіп,
қайта сұрланды. ... ... ... ... па, ... ма? Әйтеуір, өзінше
өзгеше тыныс алып, лүпіл қағып тұрған бір сеім ... ... Ал ... ... Абай ... өзгеше «таңды» сезеді. «Күйік те, үміт те,
қуаныш та, азап та бар ... ... ... толған өзгеше ыстық, өзгеше
жұмбақ, мол сезім.... не сипатта бұл сезім? Не боп барам? Тақат, сабырым
қайда? Бойына тоңазығандай бір ... ... ... ... ... де ... кеп, ... қысылып шаншып кеткендей».
Адамның басында жүйкелік әрекеттің қозуына байланысты ... ... ... ... ... ... адам ... Қорыққан кісі сұп-
сұр болып, бозарады. Ұялған кісінің беті қызарып кетеді. Оның көніл-күйі,
сезімі дауыс ырғағынан, ... ... да ... ... ... ... неше ... күрделі эмоциялар –кекену, еркелету,
мысқыл, келекелеу, табандылық, тілек, қынжылу мен ренжіну , қымсыну мен
сенім, масайрау мен қайғыны да өзге ... ... ... орайда,
сезімнің күрделі психикалық процес екендігі, оның қарама-қарсы жағдайда
болып отыратындығы көрінеді. Мәселен, қуану ... ... ... ... ... мен ... ... тебуін айқын көрінісі –күлу мен жылау. Әйгілі
ғалым Ч.Дарвин(1809-1881) мәнерлі қозғалыс ... ... ... тегінің
тіршілігі үшін пайдалы болған әрекетердің қалдығы екенін дәлелдейді. Қатты
ашу ... адам ... ... тістеніп, кейде тісін қайрайды,
бұлығады. Әрине, қазіргі адамдарына мұндай ... мен ... ... қажеті жоқ. Дегенмен, адамдардың мәнерлі қозғалыстары, ым
–ишаралары, мимикалық қылықтары, дауысын өзгеру оның көніл кұйінің қандай
екенінен хабардар ... ... ішкі ... мен ... көз ... ... қимыл-қозғалысынан аңғарылып тұрады.Адамның сезім күйлері
пнеймограф аспабымен зерттеледі.
Бұл аспап адамның көніл күйін ... ... ... ... ... ... да, оған «өмірінде басынан кешірген қайаы-
қасыретінді есіне түсір», -дейді. Егер дайындалған адам ... ... ... ... ... онда оның ... соғуы жиілеп, ол пнеймографқа
беріледі.Пнеймографты кимографпен байланыстырса, онда жүректін соғуын,
вегетативтік өзгерістерді ирек сызығымен салуға болады.
4.Сезім мен ... ... және ... ... психикалық процесс ретіндегі ерекшеліктерін,
негізінен, қарама-қарсы сипатта болатынын айқын аңғарамыз. Тереңірек
қарастырсақ, бұл қарама-қарсылық ерекшелігініз эмоциялардың да болуы ... ... ... не ... ... не жек көру ... ... бәрі де
адамның күнделік мұқтаждығын, қажеттілектерін қанағаттандыру не
қанағаттандырмау талаптарымен байланысты ... ... мен ... не ... ... ... деп ... керек.Психологияда
мұндай сапасын қарама-қарсы сапалықтар деп атайды. Мәселен, көнілдін
күйлері –наразылық пен ... ... пен ... ... пен қамығу,
махаббат пен өшпенділік т.б. –қарама-қарсы сезімдер. Адамның сүйсіну не
сүйсінбеу сезімі тек ... ... ғана ... ... даралық
психологиялық ерекшеліктеріне де байланысты.
Кейіп –біраз уақыт бойы адамның көңілін билеп, мінез–құлқына әсер
ететін эмоциялық күй. Өмір тіршілігінде адамның сезімі бір ... оған ... не ... ... ыза ... ... бір нәрседен шошиды.Сонымен, кейіп дегеніміз – адамның
белгілі объектіге бағытталмай–ақ, ұзақа созылған көтеріңкі, не жабырқау
қалыптағы көніл–күйі. Адам кейіпінің көрінісі ... бір ... ... болады.Мәселен, ұнамсыз хабар естіген адамның көнілі
түсіңкі болып, оның бойын қобалжу, уайым билейді. Жұмысы ... ... ... оның ... ... ... ... тасиды. Мұнадай,
шаттықтың лебі бірнеше күнге созылады. Ал ... ... ... ... ... ... жек көрген интонациямен күлуі, ұнатпаған жымиюы
сияқты болмашы себебтер ... ... ... оның ... ... дақ ... қала береді.
Адам кейпі тіршілік жағдайына байланысты құбылмалы болады. Егер адам
шаршап-шалдығып, ауырып жүрсе, оның кейпі солғын болады. Ал дені ... ... ... көтерінкі болса, адам мәз болып, жадыра түсед. ... ... ... жыл маусымдары, ауа райы сиқты факторлар
айтарлықтай әсер етеді. Рухани байлығы мол, мықсат-міндеті ... адам ... ... өмір сүріп, жұмыс істей алады, өз кейпін
меңгеріп, оған иелік ... . ... ... адам ... әр ... ... байланысты
пайда болып, олардың сырқа шығуы да түрліше сатыда көрініс береді.Мысалы,
қорқу кезінде адам басынан неше түрлі күй ... ... ... ... ... ... кейін қорқу пайда болып ол күшейе түссе,
аффек туады. Адамның үрейі ұшып, абдырайды.
Аффектілердің тууы мидағы қозу мен тежелу ... өте ... ... Мұңдай өте екпінді сезімдердін сыртқа тебуі,әсіресе,
мидың төмеңгі бөлімдерінің қатынасына байланысты. ... ... ... ... адам көп ... ... қалуы мүмкін. Аффектілер
лепірме сөз, дқренкі қимыл-қозғалыстар түріне шапшаң сыртқа ... ... ... ... ... ... ... сау адамды аффект сезімі
билеп кетудің, оның ес-түсін білмеуінің салдары деп санау дұрыс емес.
Әрине, адам есінен айырылып, не ауыр ... ... ... хал ... ықтимал. Дені сау адам ойын аффект кернеген кезде ақыл-
есінен танбайды. Аффект дегеніміз –кісіні аз уақыт ішінде ... ... ... бұлқ етіп ... ... эмоциялық күй. Адам бойын
қаншалықты ашу-ыза кертегенімен, оны оны долылық ... ... ... ерік күшіне бағандыруына болады. Осы жағдайда, халық
даналығыңдағы «Ашу –дұшпан, ақыл –дос, ... ақыл қос» ... ... манызы ерекше.
Адаммның көніл күйінің кейпін білдіретін жайттын білімі психология да
фрустрация деп аталады . «Фрустрация» латыншадан аударғанда ... ... ... ... ... қалуы дегенді білдіреді. Жоспарланған
істі мен мүдделі мақсаты түрлі себептер мен кедергілерге шашырап, адам оған
ренжиді, ... ... ... ... ... ... ... жан дүниесі қиналады. Мұның бәрі фрустрацияның
психологиялық стрестің өзіндік бір қыры ... ... ... ... ... жағымсыз күйге ұшырайды. Фрустрациялық жағдайды көңіл күй
өшпенділік, кейіс пен қаһар тудырады.
Сезімнің адам бойында жиі кездесетін, ... ... ... ... Эмпатия –адамның өзгелер қайғы-қасіретті жағдайлар мен
қиыңшылықтарға ұшырағанд, оларға жанашырлық білдіріп, олардың ауыр халінің
өз басына түскендей көңіл-күйде болуы. ... ... ... ашып ... ... психолог Э.Титченер. Ол
философиядағы ұнату сезімінің теориялық негіздеріне сүйене отырып,
жанашырлық сезімінің эмоциялық, салыстыру мен ... ... ... және адам ... ... ... болу себептерін алдың ала сезе білу сияқты түрлері
болатыңдығын да даралап көрсетеді. Адамдардың ... ... ... ... ... оған жанашырлық білдіру олардың өмір
тәжірибесіне, мінез–құлқындағы адамгершілік қасиеттеріне де байланысты
болып отырады.
Құмарлық сезімі. Құмарлық көрнекті түрде сыртқа шығып, ұзақ ... Ол ... ... бір ... бағытталады. Құмарлық –адамның
белсенді іс–әрекетән онатын күшті сезім. Оның ... және ... ... бар. ... оқып ... ... ... құмарлық адам қобілетін тәрбиелейді,
мәдениетін дамытып, өмірдегі мақсат–мүддесіне жеткізеді. Бұл – ... Ал ... ... ... ... ... жан дүниесін
аздырып, бей–берекеттікке ұшыраттады. Мәселен, маскүнемдікке салыну т.б.
Бұл адамның өзіне де, өзгелерге де зиянды. Құмарлықтың ұнамсыз түрімен
күрес жүргізіп, жексұрын ... жол ... ... ... ... ... жан дүниесінің сыры қоршаған ортаға әсерленіп қана қоймай,оның
құпия сырларын танып білуге ұмтылады. Мұңдай әрекет адам сезімінің жоғары
деңгейдегі саналы әрекетін, ... ... мен ... ... білетін, көніл–күйіне байланысты. Жоғары деңгейдегі
сезімдердің ақыл–ой (интеллектік), эстетикалық және моральдық–адамгершілік
дейтін түрлері бар.
Ақыл–ой ... ... ... таным әрекетімен байланысты.
Сезімінің бұл түрі –балалардың оқып білім алуға, ересектерінің өз
қызметіне, шығармашылық пен ... ... ... ... ... тануғы деген ақыл–ой сезімі ең алдымен таңданудан басталады.
Таңдану кісіні әрбір нәрсенің, құбылыстық, оқиғаның мән–жайын жан–жағынан
танып, оларды тереңірек түсінуге ... Оның ... ... ... ... адам ... ... бастап, теориялық
тұжырымдар жасайды. Күмәнді жайттарды тәжіребе жетістіктерімен салыстыра
отырып тексереді. Ақиққатығы аңықталған ойды қорытып, теориялық пайымдаулар
туғызады. Болжамдарды ... ... ... ... ... қол
жететігіне деген сенім сезімі пайда болады. Сенім оған күш–қуат беріп,
көңілін көтереді. Ақыл–ой сезімі –адамның кез–келген іс–әрекетіндегі
рухтандырушылық маңызы зор ... ... ... ... бейнелеп, оның әсемдігі мен
сұлулығын, жарасымдылығы мен сенімділігін қабылдап, оған әсерленудегі
көніл–күй. әсемдікті қабылдап,оған сүйсіну, ләззаттанып, рухани күшін
арттыру сезімі адамның өмір ... ... ... ... ... туа пайда болмайды. Әсемдік әлемі адамға өзінің
сұлулығымен, табиғи жарасымдылығымен және шыңайы көркемділігінен әсер етіп,
адамның мақсаты–мүддесіне, қажеттілігіне лайықты түрде ... ...... мен ... жне ... тұрғысынан
ауқымы кең ұғым. Психология эстетикалық сезімді табиғат пен адамның
қоғамдағы әсемдіктің адамның жан дүниесінде бейнеленіп, оның ... ... ... ... ... құбылыс, сонымен қатар
көніл–күйін шалқытып, әрекеттерін өрістеуші фактор ретінде қарастырады.
Өнер мен музыка, ән–күй мен көркем шығарма адамның жан дүниесін ... ... ... ... әсер ... шабаттандыра түседі.
Мектеп пен оқу орындарының түлектері ләззаттанып, өз дүниетаным дамытып
отыруға тәрбиелеу эстетика пәні арқылы ... ... ... ... ... талабына адамның өз
мінезі лайық не лайық есеместігін сезінген көніл–күйін білдіреді.
Адамгершілік сезімі моральдық сезім деп те айтылады. «Мораль –адамгершілік
француз тілінен ... » ... ... қоғамның дамуы тарихына
байланысты. Қағамның экономикалық жағдайы, саяси–идеялық бағдары, ондағы
таптардың мен топтардың әлеуметтік ... ... бәрі ... сезім
көрісінен байланысты болады. Аталмыш сезімнің таптық сипаты да болады.
Адамгершілік сезімінің принципі мен ... ... ... ... формацияларда қалыптасып отыратын мінез–құлық
нормалары. Гуманистік және демократия үстемдік ететін қоғамдағы
адамгершілік сезімдер – ... ... ... өз ... алдындағы азаматтық
қасиеттерін құрмет тұтуы, әрбір адамның даралық-жекелік қасиеттерін сыйлау,
үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, отбасындағы өзара сыйластық және ... мен ... ... ... ... жалпы гумунистік қарым-
қатынас.
Адамгершілік сезім адамның өткен өміріндегі ... ... ... ... мен ... және дүниетанымдық көзқарасы мен
қоғамдық іс-әрекет түрлеріне байланысты ... ... ... деңгейдегі сезімдерінің қалыптасып, дамып отыруы ең
алдымен өзінің жеке басына деген жауапкершілікті сезінуінде жатыр.
Екіншіден, ол отбасындағы ... ... пен ... ... орай ... ... сезім күйлерін меңгеруі.
Стресс мен дистресс
Адам көңіл-күйінің көріністері –сезім мен эмоцияны ақыл-ой және сана
билейді. Сана –психика дамуының ең жоғары дәрежедегі ... Кез ... ... ... қабылдау, ес, ойлау, қиял т.б.) адам санасының
жемісі дейміз. Солай болғандықтан, сезім мен эмоция күйлердің бәрі де ... ... ... ... ... көріністері стресс және дистресс болып
табылады. «Стресс» сөзі ... ... ... ... қысым жасау
деген мағынаны білдіреді. Стрестік күй –соңғы 30-35 жыл ішінде ғылым мен
техниканың, өнер мен ... ... ... орай және ... ... ... ... пайда болған эмоция мен сезімнің
көрініс, дене еңбегі мен ақыл-ой арқылы атқарылатын іс-әрекетінің
шиеленісті әр қауыпты жағдайында өте шапшан және жауапты шешім ... ... ... ... ... ... ... күйдің
психологиялық ерекшеліктерін біліп, оған бейімделу қажет. Бұл күй ғарышкер,
ұшқыш, түрлі электр, жылу қуаттарың өндіретің ... ... ... ... ... ғана емес, айыпкердің,
жазалаушы заң қызметкерлерінің, мекеме, ұжым басшыларының, ... ... ... да ... ... жиі кездесіп
отырады.
Стрестің физиологиялық негізі –американдық физиологы У.Кеннонның (1871-
1945) гемеостазис (бұл терминнің ішкі ... ... бір ... ... ... ) ... ілімі мен Канада ғалымы Г.Сельенің
организмнің сыртқы күшті тітіркендіргіштерге өздігінен икеделіп қорғануы
жөніндегі зерртеуді. Мұңдай тітіркендіргіштердің организімге әсерінің
күштілігі соңдай, олар ... ... ... ... ... ... әсер етіп, сезімдік-эмоциялық жағдайың шиеленістіреді. Стрестік
жағдай адамның мінез-құлқына да кұшті әсер етіп, қалыпты жағдайларды
ауытқуға ұшыратады, ол бей-берекет қимыл-қозғалыстар жасайды. ... ... ... мен ес, ... ... тыс қателіктер
жібереді. Адам ашушаң, қызба болады. Мұңдай жағымсыз көріністер дистресс
деп ... ... күй ... ... ... қожыратып оған
теріс ықпал етеді. Стрестік күйді жеңу үшін адам өзінің бойындағы ерік-
жігерін шыңдап, табандылық пен ... өмір ... ... ... ... ... дұрыс, сұлу, ләззат іздеуіне, сұлу нәрсені
сүйіне, көріксіз нәрседен жиреуіне, хатта жақсылыққа ұмытылып, жауыздықтан
құтылуына көп ... ... ... тұрмысында үлкен орын алады. Олар адамға адамдық
сипат беріп, оның әрекеттін жылжытып көрік беріп отырады.»
Т.Тәжібаев
«Адамның жан ... ... ... ... ... ... ... Сезімнің қораш, солғын болуы –адамның өмірін де
күнгірт, ... етіп ... ... ... ... ... ... орта арасындағы байланысты
сезіп, оларды сыртқа шығару психикалық процестер. Олар қалайша ұнамды солай
ұнамсыз да болады. Адам ... ... ... ... ... та біз ақыл-ой иесіміз болғанымен осы сезім мен
эмоцяларды бақылауымыз керек. Немесе, біз сол жануарлардан еш артық
болмаймыз.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТ
«Жалпы ... ... ... 1996
«Жалпы психология» Жарыбаев Қ. (оқулық) Алмыты 2004
«Ұлттық психология» Елікбаев Н.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мектепке дейінгі балалардың эмоциялары мен сезімдерін дамыту34 бет
Сезім мен эмоция11 бет
Сезімдер мен эмоциялар туралы жалпы түсінік20 бет
Эмоциялар мен сезімдер29 бет
12 жылдық білімге көшу жағдайында балаларды психологиялық тестілеу арқылы дамыту мен түзетудің маңызы10 бет
Адамның сезімдік сферасының дамуы22 бет
Адамның этномәдени даму мәселелері29 бет
Ағылшын тілі сабағында жаңа технологияларды пайдалану8 бет
Бастауыш мектеп оқушыларында көркемдік-эстетикалық тәрбиені қалыптастырудың теориялық негіздері42 бет
Джемс-Ланге теориясы және оның позитивтік психологиядағы эмоциялар туралы түсініктің дамуындағы рөлі5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь