Судьяның кәсіби мамандығының кейбір мәселелері

Кіріспе
І тарау. Судьяның кәсіптік қызметі мен құқықтық санасы
ІІ тарау. Судьяның кәсіптік жарамдылығы
ІІІ тарау. Судьяның біліктілігі, шеберлігі.
ІY тарау. Сот қызметіне жарамды адамдарға қойылатын жеке.психологиялық алғышарттар.
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Дипломдық жұмыс Қазақстан Республикасындағы судьяның кәсіптік қызметі мен жарамдылығын және жұмысының сапасын зерттеп зерделеуге арналған.
Сот жүйесi мен қызметiн түпкiлiктi қайта құру, сот iсiндегi кәсiпқойлықты, тәуелсiздiктi баянды ете отырып, сот iсiн жүргiзу тиiмдiлiгін жоғары дәрежеге жеткiзу, бүгiнгi күннiң бірден-бір көкейкестi мәселесi болып табылады.
Қара қылды қақ жарып төрелiк айту кәсiби бiлiмi терең, адамгершiлiгi мол, тәжiрибелi, өресi биiк, қиянатқа жаны қас, адамдарға ғана лайық. Өмiрде болатын әртүрлi жанжалдарға тоқтам салып, жүгiнуге келген тараптардың талабын қанағаттандыру үшiн заңға негiзделген қаншама ақыл, тәсiл, дарын керек.
Сот пен судьяның адам мен қоғам алдындағы жауапкершiлiгi өте жоғары. Адам тағдырына байланысты билiк айту, үкiм (шешiм, қаулы) шығару оңай емес. Күрмеуi қиын сұрақтардың жауабын тауып, шынайы шындықтың түбiне жету үшiн арнайы бiлiм, кәсiби даярлық, зеректiк, қабiлет, мол тәжiрибемен қатар, заңдарды жетiк бiлу және оны дұрыс талдап, қолдана бiлу керек.
Қазiр қалың көпшiлiк бұрынғыдай атқарушы билiкке көп шағымданбайды. Арыз-шағымын айтып, соттарға жүгiнуге бейiм. Бұл сот билiгiне халық сенiмiнiң артқандығының белгiсi.
Қазақстан Республикасының атынан әдiлдiктi жүзеге асыратын орган - сот болса, судья – сот билiгiн жүзеге асыратын, ерекше өкiлеттi тұлға, мемлекеттiк билiктiң өкiлi.
1 Халиков К.Х. Судебная власть на переходном этапе развития государства // Тураби. – 2001. – № 3. – С. 108-128.
2 Мәми Қ. Ә. Қазақстандағы сот реформасының даму кезеңдері. - Астана, 2003. – 259 б.
3 Назарбаев Н.А. Правосудие – это справедливость. Выступление Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева на III съезде судей РК // Юридическая газета. – 2001. – 11 июня.
4 Құқық қорғау органдары: Заң актілерінің жиынтығы // Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы. Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы. 2000 жыл 25 желтоқсан. – Алматы: Юрист, 2003. – 3-19 бб.
5 Қазақстан Республикасының Конституциясы. 1995 жылғы 30 тамыз. - Алматы, 2006. – 31 б.
6 Назарбаев Н. Қазақстан экономикалық, әлеуметтік және саяси жедел жаңару жолында: Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы. – Алматы, 2005. – 48 б.
7 Қазақстан Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы (негізгі бағыттар): Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 12 ақпандағы № 1569 қаулысымен бекітілген. – Алматы, 1994. - 21 б.
8 Халиқов К. Қазақстан Республикасындағы құқық қорғау органдары. – Алматы, 1995. – 173 б.
9 Халиков К.Х., Серімов Е.Е. Сот шешендігі. Оқу құралы. – Қарағанды: Болашақ-Баспа, 2006. – 218 б.
10 Мами К. Становление и развитие судебной власти в Республике Казахстан. – Астана: Елорда, 2001. – 352 с.
11 Мами К.А., Омарханов К.А. Комментарий к Конституционному закону Республики Казахстан «О судебной системе и статусе судей Республики Казахстан». – Астана, 2003. – 468 с.
12 Мами К.А. Конституционная законность и судебная власть в Республике Казахстан: Основные тенденции и приоритеты. – М.: Наука, 2004. – 310с.
13 Настольная книга судьи. Аторский коллектив. – М.: Юридическая литература, 1972. – 741 с.
14 Судоустройство и правоохранительные органы в российской Федерации: Учебник / отв. ред. В.И. Шевцов. – М.: Проспект, 1996. – 352 с.
15 Мурадьян Э.М. Истина как проблема судебного права. – М.: Былина, 2002. – 287 с.
16 Лебедев В.М. Судебная защита свободы и личной неприкосновенности граждан на предварительном следствии: Учебное пособие. – М., 2001. – 159 с.
17 Лебедев В.М. Становление и развитие судебной власти в Российской Федерации. – М., 2000. – 368с.
18 Этика судьи: Пособие для судей / науч. ред. Н.В. Радутная. – М., 2002. – 211 с.
19 Становление судебной власти в обновляющейся России / отв. ред. Б.Н. Топронин. – М., 1997. – 56 с.
20 Воскобитова Л.А. Сущностные характеристики судебной власти. – Ставрополь, 2003. – 160 с.
21 Правоохранительны органы Российской Федерации / под ред. В.П. Божьева. – М.: Спарк, 2002. – 400 с.
22 Халдеев Л.С. Судья в уголовном процессе: Практическое пособие. – М.: Юрайт, 2000. – 210 с.
23 Научно-практический ккомментарий к Уголовно-процессуальному кодексу Российской Федерации / под ред. В.М. Лебедева. – М.: Спарк, 2002. – 1007 с.
24 Комментарий к уголовно-процессуальному кодексу Российской Федерации / отв. ред. И.Л. Петрухин. – М.: Проспект, 2004. – 1032 с.
25 Уголовный процесс / под ред. В.П. Божьева. – М.: Спарк, 2002. – 704 с.
26 Смирнов А.В., Калиновский К.Б. Уголовный процесс. – М.: Питер, 2005. – 699 с.
27 Сәбікенов С.Н. Салыстырмалы мемлекеттік құқық: Оқулық. – Алматы: Өркениет, 2000. – 408 б.
28 Куликов В.В. Советские суды-детище Октября, воплощение ленинских идей о правосудии // Советское государство и право. – 1967. – № 11. – С. 211.
29 Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. – М., 1968. – Т 1. – 470 с.
30 Строгович М.С. Демократические основы советского социалистического правосудия. – М., 1965. – 256 с.
31 Добровольская Т.Н. Народный суд-основное звено судебной системы СССР. – М., 1956. – 129 с.
32 Рахунов Р.Д. Роль В.И. Ленина в создании и организации советского суда // В сб.: В.И. Ленин о законности и правосудии. – М., 1970. – С. 5-29.
33 Дьяченко М.С. Первые декреты о суде. – М., 1957. – С. 241.
34 Кожевников М.В. История советского суда. – М., 1957. – С. 431.
35 Строгович М.С. Демократические основы правосудия // Еженедельник советской юстиции. - 1927. - № 346.
36 Сапаргалиев М.С. Организация советского суда в Казахстане (октябрь 1917-июль 1918). – Алма-Ата, 1954. – 113 с.
37 Сапаргалиев М.С. История народных судов Казахстана (1917-1965). - Алма-Ата, 1966. – 448 с.
38 Сапаргалиев М.С. Возникновение и развитие судебной системы советского Казахстана (1917-1967). – Алма-Ата, 1971. – 416 с.
39 История государства и права Советского Казахстана (1917-1925) / под ред. академика С.З. Зиманова, профессора М.А. Биндера. - Алма-Ата, 1961. – Т 1. – 395 с.
40 История государства и права Советского Казахстана (1926-1937) / под ред. академика С.З. Зиманова, профессора М.А. Биндера. - Алма-Ата, 1963. – Т 2. – 398 с.
41 История государства и права Советского Казахстана (1938-1958) / под ред. академика С.З. Зиманова, профессора М.А. Биндера. - Алма-Ата, 1965. – Т 3. – 318 с.
42 Шаламов М. Судебное устройство Казахстана. - М., 1941. – 120 с.
43 Сборник нормативных актов и инструктивных материалов к изучению курса: Организация суда и прокуратуры в СССР. – М., 1965. – 139 с.
44 Назарбаев Н. Ішкі және сыртқы саясаттың 2004 жылға арналған негізгі бағыттары. Президенттің Қазақстан халқына жолдауы // Егемен Қазақстан. - 2003. – 4 көкек.
45 Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – Алматы, 2003. – 208 б.
46 Алексеев А.А. Социальная ценность права в социалистическом обществе. – М.: Юридическая литература, 1971. – 223 с.
47 Шарипов Ш. Судьяның тәуелсізідігі: Оқу құралы. – Алматы: Данекер, 2003. – 207 б.
48 Ларин А.М. Коренным образом изменить подготовку следователей // Социалистическая законность. – 1965. – № 2. – С. 59-78.
49 Морщакова Т.Г., Петрухин И.Л. Социологические аспекты изучения эффективности правосудия // Право и социология. – М., 1973. – С. 253-269.
50 Петрухин И.Л. Батуров Г.П., Морщакова Т.Г. Теоретические основы эффективности правосудия // Право и социология. – М., 1979. – С. 375-394.
51 Радутная Н.В. Народный судья: профессиональное мастерство и подготовка. – М., 1977. – 143 с.
52 Кудрявцев В.Н. Правовое поведение: норма и патология. – М., 1982. – 150 с.
53 Банин В.А. Структура предмета доказывания в советском уголовном процессе. – Уфа, 1976. – 261 с.
54 Банин В.А. Предмет доказывания в советском уголовном процессе. –Воронеж, 1978 – 382 с.
55 Банин В.А. Предмет доказывания в советском уголовном процессе. –Саратов, 1981. - 327 с.
56 Горский Г.Д., Кокорев Л.Д., Элькинд П.С. Проблема доказательств в советском уголовном процессе. – Воронеж, 1978. – 197 с.
57 Ларин А.М. Проблемы расследования в советском уголовном процессе: автореф. дис…д-ра юрид. наук. – М., 1970. – 38 с.
58 Гиндеев П. Философия и социальное познание. – М., 1977. – 389 с.
59 Добровольская Т.Н. Советское правосудие развитого социалистического общества. - М., 1965. – 351 с.
60 Мельников А.А. Понятие и содержание правосудия. Осуществление правосудие только судом // Конституционные основы правосудия в СССР. - М., 1981. – С.150.
61 Бойков А.Д. Сущность социалистического правосудия и его виды // Вопросы борьбы с преступностью. – М., 1982. – Вып. 34. – С. 144.
62 Халиков К.Х. Проблемы судебной власти в Республике Казахстан (теоретические и уголовно-процессуальные исследование): дис…д-ра юрид. наук. – Алматы, 1998. – 323 с.
63 Керимов Д.А. Право, правосознание, мировоззрения // Советское государство и право. – 1975. – № 7. – С.166.
64 Керимов Д.А. Соотношение теоретической и практической деятельности в процессе познание права // Советское государство и право. – 1980. – № 3. – С. 167.
65 Парыгин Б.Д. Основы социально-психологической теории. – М., 1974. –395 с.
66 Назаренко Е.В. Социалистическое правосознание и советское правотворчество. – Киев, 1968. – 301 с.
67 Лукашева Е.А. Социалистическое правосознание и законность. - М., 1973. – 239 с.
68 Чефранов В.А. Правовое сознание как разновидность социального отражения. - Киев, 1976. – 256 с.
69 Остроумов Г.С. Правовое осознание действительности. - М., 1973. – 346 с.
70 Потопейко Д.А. Правосознание как особое общественное явление. - Киев, 1970. – 229 с.
71 Козюбра Н.И. Социалистическое правосознание. Диалектика формирования и развития. – Ярославль, 1979. – 115 с.
72 Сапун В.А. Социалистическое правосознание и реализация советского права. – Владивосток, 1984. – 136 с.
73 Алексеев С.С. Общая теория права. – М., 1981. – Т 1. – 321 с.
74 Ратинов А.Р. Структура и функции правового сознания // Проблемы социологии права. – Вильнюс, 1970. – Вып. 1. – С. 95.
75 Сабо И. Основы теории права. – М., 1974. – 231 с.
76 Кудрявцев В.Н. Общая теория квалификация преступлений. - М., 1972. – 352 с.
77 Платонов К.К. Проблемы способностей. – М., 1972. – 218 с.
78 Теория доказательств в советском уголовном процессе. – М., 1973. – 735 с.
79 Дубинский А.Я. Исполнение процессуальных решений следователя. Правовые и организационные проблемы. – Киев, 1984. – 131 с.
80 Строгович М.С. Проверка законности и обоснованнсти судебных приговоров. – М., 1956. – 189 с.
81 Яковлев А.М. Принципы социальной справедливости и основания уголовной ответственности // Сов. государство и право. – 1982. – №3. – С. 167.
82 Давыдов П.М. Обвинение в советском уголовном процессе. - Свердловск, 1984. – 158 с.
83 Советский уголовный процесс / под ред. В.П. Нажимова, В.П. Резепова. – М., 1980. – 568 с.
84 Ткачевский Ю.М. Давность в советском уголовном праве. – М., 1978. –213 с.
85 Гальперин И.М. Взаимодействие государственных органов и общественности по борьбе с преступностью. – М., 1973. – 238 с.
86 Перлов И.Д. Исполнение приговора в советском уголовном процессе. –М., 1963. – 202 с.
87 Стецовский Ю.И. Уголовно-процессуальная деятельность адвоката. – М., 1982. – 303 с.
88 Мотовиловкер Я.О. О сущности, гарантийном значении и пределах действия презумпции невиновнсти в советском уголовном процессе // Проблемы советского законодательства об охране прав граждан в сфере борьбы с преступностью. – Ярославль, 1984. – С. 121.
89 Строгович М.С. Судебная этика. – М., 1983. – 408 с.
90 Мотовиловкер Я.О. Мотивировка судом правильности применения законов // Правоведение. – М., 1984. – № 3. – С.140-158.
91 Резник Г.М. Внутреннее убеждение при оценке доказательств. – М., 1977. – 143 с.
92 Строгович М.С. Материальная истина и судебные доказательства в советском уголовном процессе. – М., 1955. – 276 с.
93 Бажанов М.И. Назначение наказания по советскому уголовному праву. –Киев, 1980. – 238 с.
94 Ной И.С. Сущность и функции уголовного наказания в Советском государстве (политико-юридическое исследование). – Саратов, 1973. – 219 с.
95 Кругликов Л.Л. Смягчающие обстоятельства в советском уголовном праве. – Ярославль, 1977. – 175 с.
96 Якуб М.Л. Демократические основы советского уголовно-процессуального права // Правоведение. – М., 1960. – С. 142-151.
97 Томин В.Т. Понятие цели советского уголовного процесса // Правоведение. – М., 1969. – № 4. – С. 141-162.
98 Оганесян Р.М. Оправдательный приговор в советском уголовном процессе. – Ереван, 1972. – 211 с.
99 Пастухов М.И. Оправдание подсудимого. – Минск, 1985. – 197 с.
100 Строгович М.С. Об оправдании ввиду необходимости участия подсудимого в совершении преступления // Правоведение. – М., 1983. – № 5. – С. 145-162.
101 Фаткуллин Ф.Н. Обвинение и судебный приговор. – Казань, 1964. – 389 с.
102 Давыдов П.М. Обвинительный приговор-основная форма реализации уголовной ответственности. – Свердловск, 1972. – 216 с.
103 Скворцов Н.Ф. Оправдание за неустановлением события преступления // Советская юстиция. – М., 1970. – № 10. – С. 96-123.
104 Мотовиловкер Я.О. Основной вопрос уголовного дела (вопросы факта и права). – Воронеж, 1984. – 117 с.
105 Стойко Н.Г. Недоказанность обстоятельств уголовного дела. –Красноярск, 1974. – 137 с.
106 Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и презумпция невиновности. – М., 1984. – 143 с.
107 Либус И.А. Презумпция невиновности в советском уголовном процессе. – Ташкент, 1981. – 273 с.
        
        Қазақстан Республикасының  білім және ғылым министрлігі
Қазақ гуманитарлық заң университеті
Қылмыстық құқықтық пәндер циклы
Садыкбаев Жалгас Муратбекұлы
ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС
Судьяның ... ... ... ... 2008 ... ... ... және ғылым министрлігі
Қазақ гуманитарлық заң университеті
Қылмыстық құқықтық пәндер циклы
|Қорғауға жіберілді: ... ... ... ... ... ... ... ... ... мәселелері
5 курс студенті____________ Садыкбаев Ж.М.
Ғылыми жетекші___________аға оқытушы Муйденова Ә.Қ.
Норма қадағалаушысы
____________________
Астана - 2008 ж.
Кіріспе
Дипломдық жұмыс Қазақстан ... ... ... қызметі
мен жарамдылығын және жұмысының сапасын зерттеп зерделеуге арналған.
Сот ... мен ... ... ... құру, сот ... ... ... ете ... сот iсiн жүргiзу
тиiмдiлiгін жоғары дәрежеге жеткiзу, бүгiнгi ... ... ... ... табылады.
Қара қылды қақ жарып төрелiк айту кәсiби бiлiмi терең, адамгершiлiгi
мол, тәжiрибелi, өресi биiк, ... жаны қас, ... ғана ... ... ... ... тоқтам салып, жүгiнуге келген
тараптардың талабын қанағаттандыру үшiн заңға ... ... ... ... ... пен судьяның адам мен қоғам алдындағы ... өте ... ... ... ... ... үкiм ... қаулы) шығару оңай
емес. Күрмеуi қиын сұрақтардың ... ... ... ... түбiне жету
үшiн арнайы бiлiм, кәсiби ... ... ... мол ... ... ... бiлу және оны дұрыс талдап, қолдана бiлу керек.
Қазiр қалың ... ... ... ... көп ... Арыз-
шағымын айтып, соттарға жүгiнуге бейiм. Бұл сот билiгiне халық сенiмiнiң
артқандығының белгiсi.
Қазақстан Республикасының атынан әдiлдiктi жүзеге асыратын ... - ... ... – сот ... ... асыратын, ерекше өкiлеттi тұлға,
мемлекеттiк ... ... ... ... ... ... әлеуметтік табиғаты демократиялық және құқықтық
мемлекеттің өзіндік ерекшелігіне байланысты ... Ал ... - сот ... атқаруға сауатты, жоғары білікті маманды тартумен
өлшенеді.
Демократиялық құрылымды жүзеге асыру адамдарды заңды құрметтеу ... ... ... ... мүмкіндік береді. Мұндай
міндеттерді жүзеге асыруға, әсіресе, ... ... ... ... қызметінің үлкен үлесі бар.
Ескеретін жайт, судьялар институтының шынайы ... ... ... та, сот қызметіне әлеумет жағынан бақылау, ... ... ... ... ... ... нақ осылай қою негізінде ... ... ... ... мен ... әр ... ... білімінің, оның құқықтық
санасының тиісті деңгейін танытады. Кез келген ... ... ... оның шешімдерінің сапасы, білімнің дұрыстығы мен оның негізінде
жатқан сенімділігінің келісімділігімен анықталады. Бұл мағынада судьяның
құқықтық ... ... оның ... ... ... ... ... зерттеу ерекше өзектілік маңызына ие ... ... ... ... ... ... іс ... судьяның білімі заң
талаптарына сәйкестендіріліп, сот қателіктерін жою проблемасы ... ... ... іс ... сот ... мақсатына іс жүзінде жетеді.
Судьяның білімі деген ... ... ... ... ... іс ... ... орнын және оның бұл механизмдегі
функцияларын белгілеуге мүмкіндік береді. ... ... ... ... ... сот ... жалпы жүйесінде қызмет етеді.
Судьяның қылмыстық іс бойынша шешім қабылдауы білімнің үш блогынан
тұрады: құқықтық және ... ... ... судьяның қоғамдық кәсіби
және күнделікті тұрмыстағы тәжірибесі ... ... ... іс ... ... деректі жағдайлар жөніндегі білімдер.
Аталған блоктар нақтылы іс ... ... ... ... ... белгілеуге тура келетін маңызды жағдай туындайды. Сот
актілерінде объективтенген ... ... ... істің қарастырылуына
дейінгі судьяның құқықтық білімі; нақтылы іс бойынша дәлеледеу затына
кіретін ... ... ... ... ... жүйесінен тұрады.
Бұл жүйелер соттың таным үрдісінде және шешім қабылдаудағы берілген басқа
жүйелермен ... ... ... ... қатар нақтылы іс
қараудағы судья алған дәлелдемелік ... ... ... негізін қоғамдық, әлеуметтік, ... ... ... ғылыми ұстанымдар мен ... ... ... барысында танудың құқықтық ғылым үшін
қажетті әдістері мен амалдары ... ... ... ... қисындық,
салыстырмалы, талдау, сауал-сұрақ, статистикалық және тағы ... ... ... ... негізі. Жұмыстың теориялық базасын С.З.
Зиманов, С.Н. Сәбікенов, Б.Ж. Абдраимов, Е.Б. Абдрасулов, Н.А. ... ... А.Н. ... З.О. ... Л.Ш. ... М.Б.
Валиев, Н.О. Дулатбеков, Н.А. Ережепов, А.А. Исаев, А.Н. Жаилғанова, ... Қ.Ә. ... А.С. ... И.И. ... С. ... ... Ш.М. ... К.Х. Халиқов және тағы басқа заңгер ғалымдардың
ғылыми зерттеу еңбектері құрайды.
Сондай-ақ зерттеу жұмысының ... ... ... ... Конституциясы, Қазақстан Республикасының Сот
жүйесі мен судьялар ... ... ... ... ... ... іс жүргізу кодексі, Президенттің Жарлықтары,
Қазақстан ... ... ... жалпы отырысы мәжілісінің қаулылары
құрайды.
Зерттеу жұмысының тәжірибелік құндылығы мен теориялық маңыздылығы.
Зерттеу ... ... ... ... ... Сот ... мен ... мәртебесі туралы Конституциялық
заңын, Қылмыстық іс жүргізу заңы мен құқық қорғау органдары туралы заңдарды
жетілдіруге, жалпы сот ... ... ... ... ... ... құқықтық актілерді жетілдіруге, жаңа ... ... ... бола ... ... құрылымы мен көлемі. Дипломдық жұмыстың құрылымы
ғылыми зерттеудің негізгі мақсаты мен ... сай ... ... ... екі ... бес ... қорытынды мен
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... тарау. Судьяның кәсіптік қызметі мен құқықтық санасы
Қазақстан Республикасы Президентінің ... ... ... ... ... ... реформалардың мемлекеттік
бағдарламасында мемлекеттік және қоғамдық тіршіліктің құқықтық негізін одан
әрі ... ... пен ... ... сақтаудың, әділ сот,
прокуратура, заң және ішкі ... ... ... ... атап ... ... заң ... реформалаудың қажеттілігі
қоғамның экономикалық және саяси жүйесін қайта құруды жүзеге асыруды оған
барабар құқықтық инфрақұрылымды жасауды ... ... ... ... Бұл ретте
құқық реформасы республикадағы саяси және ... ... ... оларды ретке салынған шеңберде ұстап тұру үшін тіпті озып кетумен ... ... және ... ... ... негізін нығайту жөніндегі
судья қызметінің тиімділігін арттыру бірқатар объективтік және субъективтік
қозғаушы күштермен келісілген, ... ... ... ... ... кезінде заңдылық режимін нығайту, заңдылық деңгейі мен сот
шешімдерінің негізділігін, ... ... ... санасымен қылмыстық
сот өндірісіне қатысатын азаматтардың құқығы мен заңды мүддесін қорғау, сот
кепілдігін арттыру айрықша ... ... пен ... ... ... сот ... мен азаматтық,
қылмыстық және басқа істерді ... мен ... ... ... ... ... бірі.
Сот шешімдерінің қаулысына, олардың заңдылығына және қылмыстық іс
бойынша ... ... оның ... құқықтық тәрбиелеудегі
роліне байланысты кешенді мәселелерді зерттеуге бағытталған аса ... ... ...... ... ... ... – мемлекеттік
биліктің ерекше органы – сот шығарады. Сот ... ... ... ... және ... ... белгілі жәйттарды, яғни,
судьяның саяси, құқықтық, этикалық біліміне сәйкес ... мен ... ... ... Кез ... шешімнің негізінде оны қабылдаған
адамның ... ... ... ... іс ... шешімдері
негізінде алдын ала анықтау органдары, тергеуші, прокурор, судья ... ... ... құқықтық шеңберінде заңмен белгіленген тәртіппен іс бойынша
туындаған сұрақтарға жауап береді, мұның бәрін ... ... ... ... енген құқық актілері деп тану жөн. ... ... ... және ... сот ... ... ... іс әрекеті туралы биліктің ерік-жігерінен
құралған.
Шешімдерді жасау мен қабылдау әр кезде судья ... оның ... ... ... ... Кез ... ... жұмыс істеу
тиімділігі оның алдына ... ... ... едәуір дәрежеде
шешімдердің сапасын, өз кезегінде білімнің дұрыстығы мен оның негізінде
жатқан ... ... ... ... ... ... (акт) ... судьяның әрқилы және ... ... ... ... ... құқықтық, этникалық білім мен
зерттелетін қылмыс оқиғасының бүге-шігесі туралы олардың ... тиіс ... ... ... ... Бұл ... ... санасының немесе оның шешімдерінде көрініс табатын білімінің
мәнділігі мәселесін зерттеу ерекше өзектілік ... ие ... Егер ... ... ... ... ... қылмыстық іс бойынша судьяның білімі
заң талаптарына сәйкестендірілер еді, онда сот ... жою ... ... ... іс ... ... барлық мақсатына іс жүзінде
жетер едік. Тәжірибелік тұрғыдан фактілер туралы ақпаратты және ... ... ... тиіс ... қандай жолмен алынғандығын зерттеу
– дұрысында сот шешімінің ... мен ... ... етудің
субъективті қозғаушы күші ролін зерттеу.
Сот шешімдерінің стандарты нормативті реттелген, қылмыстық іс жүргізу
құқықтық ... ... ал ... ... ... және ... нормаларымен белгіленген. Осыдан – көрсетілген механизмді оқып-
зерттеу ... ... Әділ сот ... ... ... ... ... құқықтық санасы, оның саяси, кәсіптік,
тұрмыстық тәжірибесі және ... ... ... ... қылмыстық істің бүге-шігесін сеніммен оқып-зерттеу ... ... ... ... И.Л. ... Г.П. ... Т.Г. Морщакова
жүргізген зерттеулер құқық санасы заңдылықпен, негізділікпен және ... ... ... әділдігінің тығыз байланысын көрсетеді
[49-50].
Соңғы жылдары заңнаманы жетілдіру жөнінде үлкен жұмыстар жүргізілді.
Сонымен бірге, бірсыпыра тиімді және ... ... ... пәрмені
тұрғындардың жекелеген бөлігі мен мемлекеттік аппарат ... ... ... әлі де ... ... ... болып
отыр. Бұл кемшіліктерден арылу – ұзақ ... ... және ... жою үшін жан-жақты бағалауды талап ететін күрделі үрдіс.
Судья қызметін зерттей келе Н.В. Радутная судья қызметтің мына түрлерін
жүзеге ... ... ... келді: жобалаулық – сот талқылауын
жобалау; танымдық – сот ісін қарастыру; ... – сот ... ... келісімділік қарым-қатынаста болу [51, с. 45].
Келтірілген жіктелімде кәсібі бойынша судьяға сот талқылауына жетекші
ету ... ... әрі бұл әділ сот ... ... ... ... міндеті болып табылады. Судьялар кәсібі бойынша шешімдер қатарын
өз бетінше немесе тұрақты судьялардан тұратын ... ... ... ... қабылдайды. Судьяның кәсібі бойынша білімдердің
қалыптасу үрдісін оқып ... ... ... ... ... ... ... табысты зерттеу мүмкін емес. Н.В. ... ... ... ... ... талдап, Н.В. Кудрявцев судьямен
қабылданған шешімдер мен ол іске асырған әрекеттер тек ... ... ... өз ... ... деген ойға ерекше назарын аудартады.
Қызметтің ... да ... ... сот ... ... ... ... үйлестіреді, ұжымдық шешім қабылдауға қатысып, ... ... ... ... ... Судья
қызметін жүзеге асыруда материалдық және іс жүргізу заңында бекітілген
жалпыхалықтық еріктің маңызы зор [52, с. 150]. ... ... ... бұл
барлық түрлерінде судьяның кәсіби құқықтық санасы көрініс табады.
В.Н. Кудрявцевтің лауазымды тұлғалардың құқықтық мінез-құлықтарының ... мен ... ... ... ... ... және ... құқықтық мінез-құлқының негізгі мазмұнын құрайтын құқық қолдану
қызметі құқықтық нормаларды жүзеге асырудағы дұрыс құрастырылған механизм ... сана мен ... ... жоғары дәрежесін талап етеді.
И.Л. Петрухиннің, Г.П. Батуровтың, Т.Г. Морщакованың, Н.В. Радутнаяның
жұмыстарында кең ауқымды ... ... ... негізінде
судьялардың жеке қасиеттері, ... ... ... ... ... ... ... бағалаудың
ерекшеліктері талданған [49-50].
Судьялардың кәсіби құқықтық санасының талдауын қарастырмақ бұрын, судья
білімдерінің ... өз ... іс ... ... ... ... дәлелдігін және әділдігін айқындайтын білім түрлеріне ... ... ... айып ... ... ... ... білімі күнделікті құқықтық, этикалық терминдерде құрастырылған
және ол жеке ... ... ... оқиғасы) мен одан пайда ... ... ... ... ... болып
көрінеді. Бұған қоса судьяның білімі – нақтылы нәтижеге жетуге ұмтылатын
(немесе ұмтылу керек) ... ... ... ... ... білім –
танымдық қызмет пен судья (немесе ... ... ... ... ... ... іс бойынша пайда болған сұрақтарды шешу үшін оның
объективтік мағынасына сәйкес ... ... ... алу ... ... іс ... оның шешімдерінде қалыптасатын объективтік
ақиқаттың деректерінің сот ... ... ... және
құқықтық мәнін айқындайды. Қылмыстық сот ісін жүргізу ... ... ... ... ... ол ... ... алдын ала
белгілінген шығару рәсіміне бағынады. Соттық ... ... ... өз шешімінде жауап берген құқықтық сұрақтарды әділ шешу үшін
соттық білімнің ... мен ... ... ... ала ... негізінде бағалануы тиіс. Әр соттық шешім ... ... ... тағы ол ... ... ... пен ... түсініктердің нақтылы жүйесінде объективтік шындықтың
бейнесін белгілейді. Фактілерді таңдау өз бетінше ... ол ... ... ... ... ... және ... жүргізу
нормасында берілген. Соттық танымның өзгешелігі мынада: танымдық үрдіс
объектіден ... іс ... ... ... субъектіге
(судьяларға) үздіксіз ауысу қозғалысында ашылады, соның нәтижесінде судьяда
сот ... ... ... ... ... ... іс ... қызметі барысында бірқатар факторлар заң
талаптарына сайма-сай соттың ... ... ... ... енгізеді.
Бұл факторлардың іс бойынша ұсынылған болжауларды, судьяның құқықтық санасы
мен құлықтылық санасының ... оның ... ... ... кәсіби және өмірлік бағыттылығын, сонымен қатар, істің ... ... ... ... ... Дәл осы факторлар сотта
қалыптасатын сотталушының қылмыстық ... ... ... ... өзгешелігін шарттайды. Оның үстіне материалдық және
іс жүргізу заңы қылмыстық іс ... ... ... мәліметтерімен
қылмыстық іс бойынша туындайтын деректі және құқықтық мәселелерді сайма-сай
шешу үшін айқындалған болып табылатын құқықтық ... ... ... ... ... іс ... дәлелдеу заты – бұл нағыз
ақиқаттың қажет үзінділері туралы заң шығарушының объективті білімі, ... ... ... іс ... әділ ... ... мен міндеттерімен, әр іс бойынша ... ... ... шартталған.
Іс жүргізу әдебиеттерінде қарастырылатын түсініктің мазмұнына қатысты
бірнеше пікірлер бар [53-56].
Берілген түсініктердің едәуір көңілге ... ... А.М. ... ... заты – бұл істі шешу ... қылмыстық, азаматтық,
қылмыстық іс жүргізу құқықтарының нормаларын қолдану үшін, сонымен бірге,
қылмыс жасауға мүмкіндік туғызатын себептер мен ... жою үшін ... ... [57, с. ... ... мына жәйттарды дәлелдеу ескертілген: қылмыстың оқиғасын
(орны, уақыты, тәсілдері мен ... да ... ... жасаудағы
айыпкердің кінәлілігі мен ... ... ... сипатына әсер ететін мән-жайлар, сонымен ... ... ... ... да ... қылмыспен келтірілген
зардаптардың сипаты мен көлемі, ... ... ... ... ... мәжбүрлеу шараларын қолданудағы айқындауға болатын
жағдайлардың өзгешелігіне қатысты дәлелдеу затының алуан түрлілігі ҚР ... ... ... жағдайларын түсіну өзгешелігінің мәні ... ... ... ... ... ... негізінде судья,
оның жеткіліктілігі мен заңдық дұрыстығы ... ... ... ... ... ... содан кейін сот талқылауының барысында
судья жаңа деректерді ұғынады және меңгереді, сонымен қатар, олардың алдын
ала тергеу органдарымен анықталуының ... ... ... судья бір жағынан, қылмыстық іс бойынша дәлелденетін мән-
жайларды танып-біледі, басқа жағынан, ол тергеуші, ... мен ... ... ... ... сенімділігін тексереді,
басқаша айтқанда, болып өткен іс жүргізу сатысында алынған және соттық
танымда орын ... ... ... ... ... дәлелдемелік және
құқықтық дұрыстығын реттейді. ... ... іс ... ... іс ... ... заты ... қауіпті әрекеттер
(әрекетсіздік), тұлғаның айыптылығы, ... ... ... ... ... да ... қатар өткен қылмыстық сот сатыларына,
сәйкес іс жүргізу ... ... ... ... ... іс ... танымды қорытындылайтын іс жүргізу актілерінде
тергеуші немесе судьялармен ... ... ... ... ... ... ... қатар, автор берілген жағдайда бұл ... және ... ... ... ... ... ... жайлы ой қозғалып жатыр деген жәйтті елемейді.
Мұнда мәселені дұрыс түсінуді ... ... ... ... мен логикада идеалды объектілердің астарында біздің әлемде жоқ,
бірақ өзінің бейнесі бар ... ... ... пен оның ... іс жүргізу қызметі мен оның нәтижелерінің заңдылығы сияқты, ... ... ... жоқ ... ... ... ... деген
дәлелдемеге сүйенудің қажеті жоқ. Өзінің гносеологиялық маңызында қылмыстық
үрдістің өткен сатысындағы ... ... ... бақылау мәні
нақтылы іс жүргізу актісінде ... ... заң ... сенімділігі, заңгерлік дұрыстығы) сәйкестігін тексеруінде. Сондықтан,
берілген акт оны ... ... ... қатысты идеалды объект
ретінде қарастырмайды. Ол қылмыстық іс бойынша дәлелдеуге жататын ... ... ... ... ... ... бекітудің ерекше
формасы сияқты деректің гносеологиялық мәртебесіне ие болады.
Қылмыстық іс бойынша дәлелдеу заты судья сот ісін жүргізудің ... ... істі ... ... сот ... ... және дәлелдемелік шешім қабылдау үшін ... ... ... орнықты білімді жүйелейді.
Осылайша, жасалынған қылмыстың мән-жайларын танып-білу барысында судья
қылмыстық іс ... ... ... ... ... бар ... жоқтығы
жөнінде жеткілікті және сенімді білім алуы тиіс.
Әлеуметтік таным сияқты соттық таным мағынасына деген көзқарасты ... П. ... ... Оның ... жеке қылмыс негізінде жүзеге
асырылатын таным ғылыми және ғылымнан тыс ... ... ... ... ... ... ... заты мен қару-жарақ жағын
реттейтін қылмыстық-іс жүргізу формасының бар болуымен сипатталатын ... ... ... ... [58, с. ... ... осындай алуан түрлілігінің нәтижесінде алынған білім
(оны шартты іс жүргізу немесе соттық ... деп ... ... білімдерінің элементтерін қосып алатын ... ... ... Сот ... ... ... салу мазмұны ашылады,
сонымен қатар, құқықпен ... ... ... ... ... ... ... нормативтік түрде бекіту болып ... ... мен ... сәйкес объект танымы судьямен
меңгеріліп, ... ... ... ... білім ғылыми
элементтерден де тұрады, өйткені судьямен ғылыми мәліметтер (дәлелдемелер)
негізінде жеке құбылыстардың ... және ... мәні ... ... ... және ... да ... актілерінде өзінің
практикалық айқындалуында біріктірілген. Судьяның білімі – бұл статикалық
процесс емес, оның практикалық ... мен ... ... қалыптасатын
процесс болып табылады. Соттық практика бұл жерде түрлі ... ... ... ... және ... іс ... ... дәл қандай жағдайларын зерттеу керек екенін ... ... жолы ... алға ... ... іс ... ... қабылдауы ойша өзгертілген білімнің
үш блогынан тұрады: құқықтық және этикалық білімдердің жүйесі; ... ... және ... тұрмыстағы тәжірибесі нәтижесінде алынған
білімдер; сол ... ... ... ... ... іс ... ... жағдайлар жөніндегі білімдер). Аталған блоктар нақтылы
іс жүргізу шешімінде біріктірілген. Дегенмен, осыдан ерекше ... ... ... ... ... ... актіде объективтенген сот
білімінің жүйесі екі ... ... ... ... қарастырылуына дейінгі
судьяның құқықтық, ... және т.б. ... ... іс ... ... кіретін деректерді зерттеу нәтижесінде алынған білімдер.
Берілген шағын жүйелер соттық таным ... және ... ... басқа жүйелермен өзара қауымдасады, байланысады, сонымен қатар
нақтылы іс қараудағы судья алған ... ... ... ... білім жүйесі сияқты талқыланатын тұтас білім ретінде соттық шешімде
объективтендіріленеді.
Судьяның білімі деген түсініктің мәнін анықтаудың мұндай ... ... ... сана ... іс жүргізуді шешудің орнын және оның
бұл механизмдегі функцияларын белгілеуге мүмкіндік береді.
Сонымен ... ... ... ... ... ... санасы сот
әділдігінің жалпы жүйесінде қызмет етеді.
Мәселенің бұл жағына Т.Н. Добровольская назарын әділ ... Ол ... ... ... және қарастырудан қорыта келгендегі соттың
ерекше іс жүргізу түріне және құқықтық қызметке ... ... әділ сот ... ... және ... құқықтық санамен сәйкес
мәселелердің құқықтық нормаларының нақтылы деректеріне, ... және ... ... ... ... [59, с. 10].
Қазақстан Республикасының Конституциясында сот әділдігін жүзеге асыратын
сот органдары көрсетілген. Сот әділдігін жүзеге ... ... ... ... ... ... ... және олардың
қызметтері сот әділдігі ретінде қарастырылмайды.
Сот әділдігі түсінігін қалыптастыру мен бір ... ... ... әлденеше рет қарастырылады.
Дегенмен, бүгінгі күнге дейін сот әділдігінің мәнін біркелкі түсінудің
белгілерінің (қасиеттерінің) ... ... ... жоқ. ... осы ... ... басылымдар дәлел болады [60-61]. Сонымен, К.Х. Халиқов
сот әділдігін судья қызметі арқылы дәстүрлі түрде анықтау ... емес ... 18], ... сот ... және сот ... ... деп әділ ... мақұлдаған сот әділдігі түсінігін (социалистік сот ... ... ... ... мемлекеттік қызмет болып табылады – ... К.Х. ... ... ... қарастырады. Дәлірек
айтқанда, сот әділдігі судьяның бар ... ғана ... ... ... – сот тек қана сот ... ... асыру үшін керек, және
мемлекеттік мәжбүрлеудің мәнді шараларын қолдану рұқсат ету негізінде ғана
соттық ... ... ... ... ... ... және ... жалпы “сот әділдігі” түсінігін анықтау қажеттілігін ғана емес, ... ... ... ... ... ... ... нақты қоғамдық тартыстарға құқықты қолдану – ... ... ... ... ... түрі ... ... өзінің мағынасы туралы түсінікті қарастырады [62, с. 21].
К.Х. Халиқовтың зор қызметі, оның қылмыстық істер туралы сот ... ... ... ... ... ... ... келесідей белгілері: сот әділдігінің арнайы билік органымен –
сотпен жүзеге асырылуы; заңмен орнатылған іс жүргізу түрінде азаматтық ... ... ... ... қарастыру мен рұқсат алу көпшілік
мақұлдаған болып табылады.
Біздің пікірімізше, сот әділдігі мемлекеттік ... ... ... ... іс ... ... ... қауіпті істерді сот отырысында қарастыру
жолымен, мемлекеттік ... ... ... ... ... бас ... сонымен қатар, құқықтық тәртіпті ... ... ... ... ... ... мақсатындағы заңмен қорғалған
мүддені немесе құқықты қорғау [62, с. 22].
Судьяның құқықтық ... ... ... және ... заң ... ... мен шешу ... сот әділдігінің белгілері
мен оның айқындылығы маңызды элементпен толықтырылуы ... ... ... жөн. ... ... ... қызметіндегі сот әділдігі
белгісінің маңызды мәні бар, себебі ол ... ... ... және ... тек қана ... бағынуы және соттық қызметтің
шығармашылық мінезіне көңіл аударатын болып табылады.
Егерде заңгер қоғамдық өмірге қатысушының қылықтарын, әрекеттерін ... ... ... ... ... ... бағаламаса,
онда заңгер үшін деректің ақиқаты өз мағынасынан айырылар еді.
Осыған орай, ... ... ... оның құрылымы мен түсінігінің,
мәселелерді шешудегі әділ соттың қамтамасыз етілуіндегі оның қызметтерін
анықтаумен байланысқан өңдеулердің ... ... ... ... түрі ... ... бар ... құқығы бар ма
және судьяның кәсіби құқықтық санасы жайлы айту құқыққа сәйкес пе, деген
сұрақ ... ... ... ... ... (Е.В. ... Г.С.
Остроумов, Е.А. Лукашева, В.А. Чефранов, Д.А. ... Н.И. ... ... К.Т. ... В.А. Сапун) құқықтық сананың екі дәрежесі жайлы
сөз етеді: қоғамдық сананың ... ... ... сана ... ... дара ... сана туралы. Біріншісі (жоғарғы дәреже) ... мәні мен оның ... ... ...... ... лауазымды тұлғалармен және азаматтармен ескертеді. Біздің
ойымызша, бұл байланыста Д.А. Керимовтың ғылыми және ... ... ... сананың құрылымында практикалық деген тағы бір ... ... ... ойы ... ... ... [63, с. 41-42; 64, с. ... келесі жайтты анықтайды: әрекеттегі немесе үміт еткен ... ... ... ойлар, пікірлер, көріністер мен сезімдердің
жинағы сияқты құқықтық сана жеке ... мен ... ... ... ... және құқықтық қоғамдық психологиядан ... ... ... ойлау ерекше айқындалады, ол өзімен бірге
құқықтық сананың белсенді ... ... ... - ... ... ... ... қатынастарды қорғау және реттеу ... ... ... ... іс ... қолданатын және теоретикалық
мәселелерді шешу амалдары оның мазмұнын құрайды.
Құқық әлеуметтік бақылаудың жүйесі ... ... ... ... өз ... жүзеге асырады. Егер жеке құқықтық сана қоғамдық
практикаға құқықтық талаптарды тікелей ... бір түрі ... ... ... ... ... кең ... бұл қызметті
жүзеге асыратын лауазымды ... ... мен ... ... (анықталады) деп ұйғару – әділ ... ... ... ... осы ... басқа құқықтық реттеу өрісінде
заңды істерді шешкенде, жеке-билеушілік белгілеуді шығаруда ... ... ... ... етеді. Осыған орай, юрисдикциялық қызмет
процесіндегі олардың практикалық қолдану мақсаттарында құқықтық ... және ... ... ... ... жатқызылуын сезген адамның
дерегін құқықтық сананың кәсібі ретінде қарастырған, сол ... ... Б.Д. ... келісуге болмайды [65, с. 129]. Бұл белгінің маңызды
екендігі, бірақ ол юрисдикциялық қызметпен арнайы айналысатын құқықтық сана
тұлғаларының мәнін ... ... ... ... ... ... қылмыстық іс жүргізу қызметіндегі субъекттерге тән арнайы
құқықтық бейімдер, сендірулер, ептіліктер, ... ... ... ... ... ... сананың бұл түрін мемлекеттік аппараттың
қызметтерінің құқықтық санасы деп ... (Е.В. ... Е.А. ... ... [66-72]. ... және ... ... санаға қарағанда,
құқықтық сананың мұндай түрін мамандандырылған құқықтық сана деуге болады.
Кәсіби топтардың ... заң ... ... ... ... ... құқықтық санасының мазмұны еңбек қызметінің нақтылы іске
қатысты керекті құралдармен айқындалатын ... ... ... ... ... Алексеев құқықтық сананың формасы ретінде оның ... ... ... құқықтық сананы бөліп көрсетеді [73, с. 210].
Заңгерлердің құқықтық саналарының өзінің кәсіби негізі ретінде тек ... ... ... тән ... және ерекше амалдардың құқықтық
нормаларын жүзеге асыратын, ... ... ... қатаң түрде
орындайтын, мемлекеттік қызметкерлер топтарының нақты кәсіби құқықтық сана
түріндегі ... ... ... үрдісі ретінде қарастырылады.
Осылай, құқықты қорғау қызметімен айналысатын кәсіби ... ... ... ... ... ... айыру заңгерлердің кәсіби
құқықтық саналарының түсінігі туралы жалпы түрі болып табылады. ... ... ... ... ... прокурорлық қадағалау
тұлғаларды, тергеушілерді, жедел жұмыскерлерді, заңды қызметпен байланысқан
мемлекеттік билік пен ... ... ... да ... ... ... ... жөн болып табылады.
Өз кәсібі бойынша судьялар белгілі мағынада өздерін ... ... ... ... ... ... ортақ тәсілдердің және іс
жүргізу формаларының жүзеге асырылуынан, ... ... ... ... бірігуінен пайда болған кәсіби және әлеуметтік-психологиялық
топтардың бірқалыптылығы ретінде ... ... ... және ... іске асырылу бүтіндігі ... ... ... ... және ... ... ... құқықтық
норманы жүзеге асырудағы әлеуметтік-психологиялық орнатуды өндіреді. ... ... ... ... ... ... және
олардың кәсіби топтарындағы ... ішкі ... ... ... ... құқықтық сананы “мамандандырылған” десе [74, с. 78],
ал В.Н. Кудрявцев мұны “заңгердің құқықтық санасы” деп ... ... ... ... ... ретінде кәсібі бойынша құқықтық
нормаларының жүзеге асырылуымен байланысты лауазымды ... ... ... ... ... ... кәсіби құқықтық санасы
жайлы айту дәлірек болар ... ... ... ... ... халық мүддесі және жеке
әлеуметтік топтардың сәйкес ... ... ... ...... Дегенмен, қоғамның құқықтық санасына қарағанда,
судьялардың кәсіби құқықтық санасы, олардың ... ... сот ... ... ... барысында сот ісін жүргізу қызметіндегі
жете білінетін, бүкіл қоғамға ортақ құқықтық мүдделерді білдіреді.
Судьялардың ... ... ... ... және ... жеке ... байланысты өзгеше мазмұнымен сипатталатын топталған құқықтық сана
формаларының бірі ... ... ... ... ... ... ... санасын басты да
шешуші бағытта қалыптастырады. Кәсіби және ... ... ... ... ... ... құқықтық сананың дәрежесі, ойы және
қағидалары идеологиялық құрал ... ... ... ... ... нормаларды танып біледі, олардың талаптарын танып білуімен
қатар, өздерінің сот ісін жүргізу ... ... ... және ... ... ... құқықтық сана әділ сот органдарының
әлеуметтік мәртебесін ... және ... ... ... ... бір ... ... мазмұнын анықтауымен қатар, судья
үкім шығаратын кезде деректі жағдайларға өзінің жеке ... ... ... ... ... қандай да бір тұлғаның, өз
алдында өзінің жеке құқықтық санасынан тәуелсіз, заңды нормалары бар ... 63]. ... ... ... «өз ... ... ... арналған
затқа» айналу механизмін түсіну үшін бұны одан да зор контексте баяндаудың
нағыз іске асатын формаларын қолдану арқылы ... ... ... ... сананың бейнелеуінің нағыз іске асатын формаларының бірі – сот
ісін жүргізу ... ... ... ... ... келтірілген талаптарын
ұсынуын ұғынуды және оларға ортақ құқықтық көзқарастарының нағыз деңгейін
білдіру керек.
Әр қылмыстық істің шешімі, ... ... және ... ... ... ... алуымен қабылданады. Бұл судьяның жеке құқықтық
санасын білдіреді. Дегенмен, нақтылы қылмыста және ... іс ... ... және ... іс қарау кезінде пайда болатын заңға
түсінік беру біркелкіліктің талаптарына ... болу ... ... ... сот ... ... оның ... судьялардың құқықтық көзқарастарының қалыптаспағанын, қандай да бір
көзқарастар ... да, ... әлі де ... ... және ... сәйкес келмейтіндігін дәлелдейді.
Осылай, судьялардың кәсіби құқықтық санасы ... ... ... ... жалпы отырысында және сот ... ... ... ... екі деңгейді топтық және дара ұсынады.
Осы екі деңгейдің байланысын теориялық құқықтық көзқарастары мен кәсіби
құқықтық сананың ... ... ... қалыптасқан құқықтық
ережеден бақылауға болады.
Судьялардың кәсіби құқықтық санасының ... ... ... құқықтық санаға қарама-қарсы қоюға болмайды, дегенмен
оларды ұқсас деп те айту қате болар еді. Судьяның жеке ... ... ... және ... сананың бүтіндік күйін білдіретін саяси,
философиялық және ... ... ... әсер ... Сол ... ... ... санасы органикалық байланыста, оның саяси және
моральдік ... ... бір ... шын бар ... Ал, ... сана ... элементтері судья тұлғасының идеялық жетілуін
анықтайтын саяси және моральдік сана ... ... ... ... ... сот ... ... мен міндеттерін
сезінуі, сонымен бірге іс жүргізу формаларының жүзеге асырылу ... тек ... ... сана ғана ... оның ... және моральдік
санасы болып табылады. Басқаша айтқанда, “норма-атқарушы” жүйесінде жеке
құқықтық сана ... ... ... ... ... ... асырылуының
қандай да бір нұсқасының қалауын айқындайды. И. Сабо бұл процесті одан әрі
жаңғырта түсу үшін ... ... ... ... ... ... ... с. 231].
Судьяның жеке құқықтық санасы өзінің негізгі мазмұны ретінде, қоғамдық
құқықтық сананың құбылыс дәрежесі бар идеяларды, нормаларды, ұстанымдар ... және т.б ... ... Адам – ... ... жүйенің
қарапайым идеяларын сақтаушы. Жеке сана – дәуірлік санаға ортақ, тұлғаның
әлеуметтік керек-жарақтарымен байланысқан ... ... ... және қоғамдық өмірдің жағдайларымен, мамандығына негізделген жеке
белгілері өзгеше сай ... ... ... ... ... ... әділ сот ... қоғам мүддесін
қорғайтын құқықтық идеялар жүйесімен бірге, өзінің құқықтық ... ... ... ... ... пен әділетсіздік бағасын,
құқықтық реттеудің ... ... ... ... мен ... ... ... білдіреді. Кәсіби құқықтық сана
мағынасының ... мен ... ... ... ... ... ... тыйым салуды жете түсіну мен қылмыстық іс
жүргізу жолдарының нұсқаулары оларды қолдану тәжірибені жете ... ... да ... ... ... санасына міндеттер мен құқықтар
дәрежесіндегі қоғамдық дамудың талаптарын дұрыс айқындап беру қажет болса,
онда заңгерлердің кәсіби ... ... ... ... ... ... ... жүйемен арақатысын белгілеу маңызды. Құқық ... ... ... құқық жүйесімен арақатысындағы қоғамдық
даму талаптарын өзінше түсіне білу, ... ... ... ... ... ... ... құқықтық сананың идеологиялық
құбылыстары судьялардың жеке санасынан өтеді де, соңында олар ... ... іс ... ... ... ... десек, орынды болар еді.
Кәсіби санада ең алдымен құқық қолдану қызметінің мүддесі айқындалады.
Содан кейін қылмыстық-іс жүргізу тәртібінің стилі ... да, ... ... ... жету үшін қолданылатын жолдар мен
әдістер жете білінеді. Бұл ғылыми құқықтық ... ... ... басқаша айтқанда, берілген категориялардың мазмұнын судьялардың
қызметтері мен олар ... ... ... ... ... Нағыз құқықтық қатынастар, құқықтық реттеудің механизмі, адам
әрекеттері мен басқа да ... ... және ... ... ... заты ретінде алға шығады. Кәсіби құқықтық сананы нормативтік
бағалаулық сананың бір түрі ... ... ... ... ... ... ... өзіндік актісі ретінде іс жүргізу шешімін
ескертіп, судья білімінің жүйесін жанама түрде береді.
Судьяның ... ... ... ... ... біз ең ... ... құқықтық баға мен көзқарастырының тұрақтылығын ескереміз. ... өз ... ... ... белгілейді және оның саяси
мәдениетін анықтайды. ... ... ... ... қызметке
бағдарланған практикалық сана ретінде де қарастырылады. ... ... ... сана ... құқықтық білімдердің жүйелілігімен ... мен ... ... ... ... ... орын алуымен
ерекшеленеді. Заңгерлердің кәсіби санасының басты мақсаты – ... ... ету және ... ... ... болып табылады.
Айтылғанның бәрі – кәсіби құқықтық сананың судья мінез-құлқын, сотта
орнатылған жағдайларға қатысты оның ... ... ... ... сана мен ... ... – объективтік болмыстағы түрлі
құбылыстарды бейнелейтін әр реттік ұғым, сол себепті біріншісін екіншісінің
деңгейіне дейін жеткізудің еш ... жоқ. ... ... ... ... заңның басқа нормалары мен құқық ... ... ... ... ... ... айтқанда, құқықтық сана
судьяның қызметіне әсерін тигізеді, ал құқық оны реттейді. Сот ... ... ... ... әсер ... ... ... өз
міндеттерін ұғынуы, кәсіби қызметі мен қабылданған шешімдерінде нормативтік
талаптарын өзінше тануды білдіруге ұмтылысы шешімге, оның ... ... ... ... (өз ... ... сенімділік) деген көзқарасы
сияқты факторлардың әсер етуін бастан кешіреді. Құқықтық білімдерінде және
құқықтық нұсқауларында бағасында концентрлі ... ... істі ... ... ... мен ... ... (аппеляциялық және қадағалау
сатысындағы тәжірибелер мен ... ... оқу, т.б.) ... ... кәсіби тәжірибесі бейнеленеді.
Сөйтіп, құқықтық көзқарастар жүйесімен ... ... ... оның ... қызметіне белсене әсер етіп, заңды дұрыс қолдануға
жетелейді. Сол себепті, сот шешімінің заңды және ... ... ... ... бірі ... ... білімдер қажет, дегенмен оларды қолданардағы тиісті іскерлік
пен дағдыларсыз, ... ... ... ... сәтті атқаруы үшін
септігін аз тигізеді. Мұнда құқықтық білімдер қылмыстық істі қарастыру және
шешу кезінде, халық ... мен ... ... ... ... ... бағдарланған кәсіби әдетке айналуы, сонымен бірге кәсіби
қызметі мен қылмыстық іс жүргізу заңының талаптарымен сәйкестендіре ... ... ... ... оның құқықтық дағдылары мен
іскерлігінде оның құқыққа деген ... ... Бұл ... ... сияқты судьяның іс жүргізу қызметін реттейтін нормалары ... ... ... мақсаттылық, объективтік шындықты анықтауға
ұмтылуы, құқық пен міндеттерді ұғынуы, ... бір ісі ... ... өз ... мен дербестігіне деген ... ... бәрі ... заңдылығына, әділеттігі мен
негіздігіне тұтастай жауапты болу қажеттілігінен туындап отыр.
Судьяның кәсіби құқықтық санасы – ... ... іс ... ... ... ... алу және ... ғылымдарды ұсыну,
сонымен бірге құқықты қолдану қызметінде заңдылықты талап етуді қадағалауға
бағдарланған және ... ... ... мен ... ... ... жүйеге және өзінің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... сенімдер,
көріністер, құқық қағидалары туралы бағасының жүйесі болады.
Аталған қарым-қатынас құрылымы келесі ... ... ... ... ... алу мен ұғыну нәтижесінде пайда болған құқық туралы
өз білімдерінің жүйесі және бұл ... ... ... білу ... ... оған ... ... салудың әділеттігі немесе
әділетсіздігі туралы баға мен ... ... және сот ... жету үшін ... атқарулардың тиімділігі кіреді; ... ... ... ... мен ... ... өз ... сот әділдігінің мақсаттары мен ... ... ... дайындығымен сипатталады; тәртіптік іс жүргізу қызметтерін
жүзеге ... ... ... ... ... ... ... жүйесін реттейді; әлеуметтік-психологиялық, қылмыстық іс шешумен
демократиялық ізгіліктің заңдары мен нормаларының тура сәйкестігінде ... ... ... ... сананың өзіндік айқындалуы судья ісі бойынша жеке
қорытындысын өзінің құқықтық санасымен қатынастырады да, ... ... ... ... ... жеке ... ... заң
талаптарына сәйкес, шығарылған шешімі сәйкес ... ... ... ... ... құқықтық сана өрісін ... ... ... іс ... ... әкімшілік-құқықтық сана
туралы айту дұрыс. Бұған ортақ құқықтың құбылыстары мен ... ... ... мен ... ... кіреді.
Қамтып көрсету затының көзқарасынан кәсіби құқықтық сана өрісінде және
құқықтың түрлі салаларымен құқықтық ... ... ... алу ... ... ... сот ісін ... кәсіби құқықтық сана
қолданудың нақтылы аясынан тыс, әлеуметтік қызметтерді біртұтастықта іске
асырады. ... ... ... пен іс жүргізудегі құқықтық сана
арасындағы қырлар жоқ және ... ... ... ... ... істі қарау мен шешу және сот шешімін шығару кезіндегі
кәсіби ... сана ... ... ... ... ... Бұл жағдайда, кәсіби құқықтық сана, өзара байланыс пен ... ... істі ... ... шешім қабылдауы және
әрекеттенуі кезінде пайда ... ... ... ... және оның ... ... мен ... жағдайымен жанама
түрде берілген оның саяси, өнегелі пікірлерімен ... ... ... ... жасайды.
Судьяның кәсіби құқықтық санасындағы тәжірибелік ... ... ... мүдделері байқалады, кәсіби қызметтің мақсаттары
қалыптастырылады, мақсаттарына жету үшін кәсіби құралдары танылады. Соның
нәтижесінде ... ... ... жеке ... ... формаларына
теңестіруге болады.
Іс бойынша жиналған дәлелдемелерге ... жеке ... ... ... ... және оның кәсіби тәжірибесі мен оның
құқықтық білімдері, кәсіби дағдылардың ... ... ... ... ... ... ... құқықтық санасы мен оның дағдыларын
жүйелеумен қатар, талдап ... ... ... ... ... және одан істі ... шешу үшін қажетті мағлұматтарды алуға
көмектеседі. Судьяның тәжірибесі қылмыс оқиғасына, сотталушының айыптылығын
және материалдық пен іс ... ... ... қоса ... жазаның
жекешеленуіне бағдарландыру үшін маңызды да ... ... ... ... ... ... ... және сот талқылауындағы оның
белсенділігін айқындайды.
Судьяның кәсіби тәжірибесі төмендегі ... ... ... Сот ... міндеттерін жүзеге асырудағы оған жүгінген ... ... ... және іс ... ... ... ... және белгілі бір іс шешу кезінде оларды дұрыс қолдана білуінде;
қылмыстық іс бойынша өз бетімен ... ... ... ... ... ... ... сынаулық қарым-қатынастарды тудыру және ісі
бойынша өз тұғырын бөгде ықпалдармен қарама-қарсы қоюында; іс ... ... ... ... мақсатында сот ... мен сот ... ... ... қарым-қатынасты орната
білуінде; толық және өз уақытындағы дәлелдемелік ақпараттар алу мақсатында
бөлек тергеу әрекеттерін жүргізу ... ... ... ... ... сот ... ... және іс жүргізу
заңының қолданылуының тенденциялары жайлы білім алу үшін, жеке тәжірибе мен
аппеляциялық және ... ... ... ... іс жүргізу ғылымының сипаттамаларын меңгеріп алуында; дәлелдеме
бағасы мен оның жүзеге ... ... ... мен соттық
психологияда; дәлелдемелік ақпараттарды алу үшін әбден қолайлы және ... ... іс ... ... ... ... ... механизмін түсіндіруінің түрлерін алдын ала іріктеу ... ... ... ... мүмкіндіктерінде; белсенді құқықтық мінез-құлыққа
дағдылауында; сот тергеуін ... ... және ... ... ... ... және жан-жақты түрде зерттеуін қамтамасыз
ететін сот ... өз ... ... ... ... тәжірибесі – бұл қылмыстық іс бойынша сот талқылауын
басқарудағы, соның тәрбиелік-ескерту маңызының тиімділігін арттырудағы, ... ... ... етілуі мен ұлғайтылуындағы маңызды
элемент.
Қоғамға пайдалы қандай да бір ... ... мен ... бұл ... ... ... мен міндеттермен айқындалады. Қызметтің мақсаты
мен ... оның ... ... ... ... түсінушілік
біркелкі емес. Түпкі мақсатқа жету жолында, онсыз түпкі мақсатқа ... ... ... да бар.
Судьяның қызметіне қатысты оның мақсаттары мен ... ... Сот ... мен ... ... ... ... көрсетілген. Олардың мәні сот арқылы іске асырылған құқықты ... пен ... ... ... мен ... құқық бұзушылықты
ескертуінде. Бұл – әлеуметтік кең жоспардың мақсаттары. Қылмыстық сот
істерін ... ... сот ... ... тұрады: жасалған
қылмыстың қоғамға қауіп төндіруі мен дәрежесін, солардағы қылмыстың құрамын
анықтау; кінәлі тұлғаға әділ шара ... мен ... ... ... ... ... сот ісін ... қатысқан
азаматтардың құқығын қорғау. Заң басқа да ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етеді. Қызметтің мақсаттары мен
міндеттері оның мазмұны мен құрылымын анықтайды.
2. Судьяның қызметі, былай қарағанда, бірінші ... сот ... ... және ... ... басқа да судьяның қызметінен
айырмашылығы жоқ. ... ... ... ... еш ... ... бұл өзі іске асатын соттан тыс жұмыс жасайды. Сол себепті, қылмыстық-
іс жүргізу заңнамасының судья туралы ... ... ... ... ... және үкімнің орындалуына қатысты сот әрекеттерінің жүзеге
асырылуының тәртібі жайлы сөз еткенде ғана, ескертуі ... ... ... «Сот ... мен судьялардың мәртебесі туралы»
Конституциялық заң судья қызметіне тағайындау мен одан ... ... ғана ... Жұмыс барысында қызметтің өзіндік
ерекшеліктері болады.
Судьямен шешілген істер көлемі мен өзінің сипатына қарай ... әр ... ... (қылмыстық, азаматтық істер және әкімшілік құқық бұзушылық
туралы істер). Судья жұмысының әр ... ... ... ... ... ... және ... күрделілігіне, оларды шешу тәсілдерінің
түрлілеріне қарай жағдайға ... ... ... ... ... істеріндегі ойланатын мәселелерді шешу сипаты бойынша олардың ... ... ... көп түрлілігі мен қиындығын және ... мен ... бұл ... ... алуды куәландырады.
3. Қандайда бір еңбектің мазмұны саналық мақсатқа беттелген әрекеттерді
құрайды. Бұлар бірнеше ... ... ... ... оны шешудің
амал-тәсілдерін табу; мәселені шешу және оның дұрыстығын ... ... еш ... ... еңбегі де кіреді, дегенмен, басқа да
қызмет түрлері сияқты, көрсетілген сатылардың әр қайсысын жүзеге ... оған өз ... ... ... орнықтыру заңмен анықталған. Сонымен бірге заңда тек
түпкілікті емес, сол сияқты аралық ... мен ... ... мен ... ... ... ... және олардың
иерархиясы жеке сот сатыларының және сот ... жеке ... ... ... ... ... Сот ... дайындалу
бөліктерінде шешілетін негізгі сұрақтардың талқылауынсыз, судья соттық
тергеуге өте ... және т.б. ... ... іске асырылуымен
байланысқан судья қызметінің құқықтық тәртібі судья қызметінің бағыттылығын
қамтамасыз ете отырып, ... ... ... ... ... ... бұл ... жазылмаған басқа дара міндеттерін шешуді
ұйғарады. Сот тергеуіне қатысты ... ... ... ... ... тексеру, дәлелдеу құралдарына кіретін жағдайларды
және шешімнің түрлерін қарастыру кезінде туады.
Міндеттерді дұрыс анықтау дұрыс шешім қабылдауға тікелей ... ... ... ... алу – ... ... ... бірден-бір нақты
шарты.
Мәселелердің орнықтырылуы ... ... ... ... ... оның үстіне таңдау, мәселелерді ... ... ... ғана емес, сонымен бірге оларды шешу
мүмкіншіліктерімен анықталады (мысалы, таным құралдарының шектеулігі).
ә) Міндеттерді шешудің құралдары мен ... ... ... ... ... өзге де ... ... құқықтық реттеу мен
шығармашылық бастамалар негізінде жүзеге ... Заң ... ... ғана ... ... ... ... бекіту, тексеру және
бағалау әдістерінің шеңбері мен мазмұнын анықтайды. Дәлелдемелерді ... – бұл осы ... ... толықтығын және
объективтілігін қамтамасыз етуге бағытталған ... мен ... ... заң ... ... ... ... мен
құралдары сонымен бірге дәлелдеу процесінің күрделілігімен және ... ... ... ... міндеттерін шешудің осы
әдістері мен ... ... ... таңдай білуі кәсіби қызметке
дайындығы мен оны ... ... ... ... бір ... ... дағдысына байланысты анықталады. ... ... бір ... ... ... ... ... таңдай білу мен қолдану арқылы әрекет
пен қызметті нәтижелі орындауды білдіреді. Ол адамның белгілі бір ... үшін ... ... ... жүзеге асыруға әзір екендігін көрсетеді.
Шеберлік ең алдымен әрекетті ... ... ... ... ал ... ... ... дағдыға айналады. Деңгейі
бойынша мол білімді ... ... және ... ... отыруға
мүмкіндік беретін шеберлік тым ... деп ... Міне ... ... ... операцияны орындауға ғана тіреліп қалмай
(мысалы, соттық тергеу ... ... алу, істі ... ... ... сонымен бірге белгілі бір дәрежеде басты ... ... ... ... ... қоя ... кең ... құралдар мен әістердің тиісті шеңберін таңдай ... ... ... ... ... ... ... дұрыс шешім қабылдауға
бағытталған, сондай-ақ қызмет нәтижесі туралы қорытынды жасауды ... ... ол ... ... жүргізу мен сол зерттеудің негізінде заңды
және негізделген шешім қабылдауды ... ... ... бұл ... ... ... басқа да қатысушыларының қызметін басқару функциясы
– сот төрелігі міндеттеріне қол ... ... ... ... мен ... және осы ... ... іс жүргізу заңының
талаптарына сәйкес ... ... ... ... ... арқылы
көрінеді. Іс жүргізуге қатысушылардың құқықтары мен заңды мүдделерін жүзеге
асыруға ... ... ... ... ... жүктелген басты
міндеттердің бірі болып табылады. Бұл жерде атап өтетін ... іс ... ... да ... ... ... керек дегенді білдірмейді. Ол дұрыс шешім қабылдау үшін маңызы бар
толық және дұрыс ақпарат алу мақсатындағы соттық ... ... ... ... және ... ... ... судьялар қызметінің осы кезеңдегі шеберлігі нақты мән-жайларды
қаншалықты өз ... ... ... осы мән-жайларды анықтауға
бағытталған прокурордың, қорғаушының және процеске басқа да қатысушыларының
қызметін соншалықты ... ... ... ... негізінен
осы мән-жайларды анықтауға бағытталған құралдар мен ... ... ... тиіс. Шешімде субъективизмнің пайда болуын ... ... ... шешімнің объективтік бағалануы мен дұрыстығына
ішкі және сыртқы ... ... ... ... зор
маңызы бар. Сондықтан ақпараттарды жинау және олардың келіп түскендерін
тексеру мен бағалау үшін ... ... алу да ... ... ... ... ... мен тексере білу, оларды объективті түрде, алдын-
ала бағалай білу ...... ... ... ... ... Бұл
шарттарға істің нақты мән-жайларына құқықтық тұрғыдан баға бере білуді де
жатқызуға ... ... ... ... ... ... В.Н.
Кудрявцев бірқатар бөліктерден тұратын белгілі бір міндеттерді шешу ретінде
қарастырады. Кез келген ... ... оның ... ... мен ... щещімдерінің арасындағы қисынды өзара байланыстарының
арасындағы күрделілігіне емес, сонымен ... сол ... ... оның бастапқы және соңғы бөліктері міндеттің шарты мен шешім
ретіндегі ... ... ... ... ... ... боладыі [76, с. 196]. Міндеттердің шарты нақты деректерді жинау
және бағалауға ... ... ... ... мәселесіне келетін
болсақ, ол шешім қабылдау барысында, әсіресе ... ... ... құқықтық нормаларды білуімен ғана емес, сонымен бірге
істің нақты мән-жайларын дәлме-дәл анықтауы мен ... іс ... ... ... ... ... қисынды байланыстарын
қамтамасыз ете білуіне байланысты болады.
Судьялардың кәсіби ... ... ... ... ... қамтамасыз ететін шеберлікке қол жеткізу едәуір
қиыншылықтармен байланысты екенін көрсетеді. ... ... ... ... ... ... ... саралау мәселелерін тергеу
органдарының көзқарасына қарамастан дербес шешуді ... ... ... ... ... нақты мән-жайларына ғана бағынатын шешім ретінде
қарастыруы болып табылады. Соттарға әрбір сотталушыға ... ... ... ... ... анықтау және осы ... ... баға беру ... жүйелі түрде шешу ... ... ... іс ... шешім қабылдау жаза тағайындауға
байланысты болады. Жаза тағайындаудың ... ... ... - ... ... және ... ... болып табылады.
Тағайындалған кезіндегі заңның талаптарын қатаң сақтау ... ... және ... ... мен мөлшеріне ықпал ететін мән-жайларды
ескере отырып, заңмен қарастырылған шекте жазалау шараларын ... ... ... ... жалпы сипаттамасы олардың іс жүзіне асыратын
қызметінің мазмұнын ... ашып ... деп ... ... ... ... судьялардың кәсіби қызметінің психологиялық құрылымы
жағдай туғызуы мүмкін. Оның нақты анықтамасын ... ... ... жетуінің жолдарын анықтайтын осы қызметтің негізгі бағыттарын
көрсету үшін, екіншіден, осы қызмет түрлерін жүзеге асыруға жағдай жасайтын
жеке-психологиялық ... ... ... ... ... ... ... керек және қандай қызмет түрлеріне жүгіну керек екендігін
түсіндіретіндей арнайы дайындықтан ... үшін ... ... құрылымы сот
төрелігін жүргізуге ... ... ... ... ... ... ... үшін қолайлырақ жағдайды қамтамасыз етуі мүмкін
құқықтық және ұйымдық алғы шарттардың ... ... да ... ... ... судьялардың жұмыс ыңғайына ... ... ... жеке ... білуге болады.
Сот құрамы мен оның төрағалық етушісінің қызметі түрлі сот сатыларында
өзіне тән қасиеттерімен ... ... ... сот ... ... ... табу, бекіту, тексеру және бағалау
сияқты барлық элеметтері толығырақ көрініс табады. Бұл ... ... ... қолайлы жағдай туғызатын қылмыстық іс жүргізу
қағидаларын кеңірек қолданылу жағдайында ... ... Бұл ... ... ... ... ... судьялардың қызметі алған білімдері мен олардың
бағалануы негізіндегі таным процесінің жүзеге асырылуымен сот шешімін
қабылдануына ... ... ... ... ... талқылауға дайындық
үшін қажетті жағдайларды қамтамасыз етеді, соттың барлық құрамы мен іс
жүргізуге ... ... ... және ... ... ... осы талқылауға басшылық жасауды жүзеге асырады. Ол сот шешімінің
орындалуын қадағалайды, оны ... ... ... ... Судьяға құқық бұзушылықтың алдын алуға байланысты бірқатар
міндеттерді де орындау ... ... ... ... ... ... келесідей қызмет түрлерін мойындаған жөн:
жоспарлау, басты сот талқылауын тиісті мәнде бағдарлаумен бірге соттық
тергеуді жоспарлаумен ... іс ... ... ... анықтау мен шешім қабылдауға,
дәлелдеу мәселелеріне енетін мән-жайларды ... ... ... ... үшін ... ... ... сот төрелігін жүзеге асырылу шарттарын жүзеге асыруға
және алдын алу сипатындағы өзге де ... ... ... ... қызметтердің барлығын өзара байланыста болатынын атап өткен
жөн.
Судьялардың жоспарлау қызметі басты сот талқылауын алдын-ала дайындауға
және оның тиісті деңгейде ... ... ... ... Ол ... ... ... танысуынан басталып, сот шешім ... ... ... сот ... мен іс ... ... алдағы қызметін
жоспарлайды, оның кейбір кезеңдерін орындалу шарттары мен жүйелілігін ... ... мен оған ... ... әрекеттер мен шешім қабылдауды,
яғни сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі қызметтің үлгісін ... ... ... жүзеге асырылғанға дейін ойша жобалап және жоспарлау арқылы
соған бағыттай отырып, істің ... мен ... ... ... бұл түрі сот ... ... ... ұйымдарға
көрсетілген көмек туралы есеп беруді ұйымдастыратын судьялардың алдын ... ... ... де орын ... ... қызметі жалпы алғанда
судьялардың өздерінің жұмыстарын ұйымдастырумен бірге сот талқылауының
басқа да ... мен сот ... ... ... Ол ... қызметінен өзінің алдағы бағыттылығымен ғана
емес, жалпы ... ... ... ... және ... ... ... алдағы қызметті жоспарлауы, соның
ішінде соттық тергеу жүргізудің жоспарын құру, әлі де ... ... ... ... ... ... ... жоспарлаудың жетіспеушілігі
тыңдауға ұсынылатын істерді ... ... ... ... енді ... осы ... арнайы дайындықтың дағдыға
айналмағандығын айтады. Дегенмен, мұндай ... ... ... үшін ... шығармашылық ойлау қабілеті мен өзінің қызметін бағдарлау қабілеті
болып табылатынын ескерген ... осы ... ... ... ... олардың сот тергеуін өткізу
кезіндегі дербестігін, алдын ала тергеу органдары ұстанатын шындықты іздеу
жолдарына тәуелді болмауын қамтамасыз ... ... ... ... әрекеттер және басқалар туралы
білім алуға бағытталған. Соттық танымға байланысты ол қылмыс ... ... ... ... ... және ... шешу үшін құқықтық маңызы бар басқа фактілер туралы ... ... ала ... ... ... ... және ... дербес, жаңа зерттеулерді қамтиды. Таным процесінде талдау мен
идеяландыру және соған тән құралдар мен әдістер ... ... ... атап өткен жөн. Жоспарлау ... бірі ... ... және ол ... ... ... ... бағыттарды көрсететін жүйелерді қамтиды. Кез келген таным қандай
да бір ... ... ... деп ... ... ... үлгі шындықты
бейнелеуге ұмтылады. Мақсатты таным оның алдағы болашағын бағдарлайтын және
оның нәтижесін ... ... ... үлгідегі алғы шарттарын құрайды.
Таным процесі кезінде күтпеген ... ... ... қалуы мүмкіндігі
болатындықтан бұл үлгілер бір орында қалмайды, ... ... ... ... пайда болатын жағдайлардың қиындығын алдын ... ... ... ... ... қатысты ақпараттық қамтамасыз етілу
тұрғысынан алғанда осы ... ... ... Сот ... ... жағдайлармен белгілі бір мағынада бірегей байланыста ... ... өте ... сот ... бола ... ... проблеманың
өткірлігі жүйенің өткендігі тәжірибесі мен осы ... ... ... болады. Айырмашылық қаншалықты көп ... ... да ... ... Соған сәйкес, тәжірибе барысында алынған
ақпараттар бөлігі мен дәл осы жағдайдың ... ... ара ... ... ... ... да бірдей бола алмайды.
Сот үлгі-шешімді дәл осы ақпараттық жағдай туралы ... ... және бұл ... ... бір істің іс жүзіндегі жағына ... ... ... ... ... ... ... болса да, пайдалануға тиіс емес.
Бұл проблемалық жағдайларға сай ... ... ... ... ... ... мен толықтығына ерекше назар аудару қажет екендігін
көрсетеді. Сот пен судьялардың шындықты ашуға ... ... ... ... ... ... көрсетеді. Оның мәні соттардың
қызметі шығармашылық пен құқықтық қатаң реттеушілік жағдайымен де ... Олар ... ... ... қана ... оның
процесуалдық нысаны соттық таным үшін қолайлы жағдайды қамтамасыз етеді, ол
зерттеулердің шеңберін, олардың міндеттері мен ... ... ... ... ... ... рең ... нақ осы дәлелдеу
процесі алынған білімге дұрыс сипат береді.
Судьялардың танымдық қызметі ... ... (іс ... ... болу ... жеткіліктігі мен дұрыстығы
тұрғысынан алғандағы бағалауға байланысты. Ол ... ... ... мен ... және ... заңмен қарастырылған
қылмыс құрамының белгілерін анықтауды қосады. Соттық таным қызметі соттың
шешімімен ... іс ... ... ... қызмет судьялар мен іс жүргізуге қатысушыларды, өздерінің
кәсіби қызметін атқарушы азаматтардың арасындағы туындаған өзара ... ... Оған осы ... ... ... мен ... ... түрі жатады. Судьяға қатыстысына келетін болсақ, бұл
коммуникативті қызмет үшін судьяның әлдекіммен сөйлесуі, жауап алуы, ... тән ... ... оның ... ... түсіп отырғанын
түсіне білуін немесе оны тек қана “дәлелденетін фактілер туралы деректердің
көзі” ретінде ... ... ... өзі ... ... ... ... - қасиетін сақтап, оны әңгімеге тарта біліп, оның
айтқандарына мейлі куә, мейлі сотталушы ... ... сене ... ... ... судья жауап алып отырған адамның берген жауаптарының
шындығына ... де, ... ... ... ... өз ... білдірмеуі тиіс.
Адамның берген мәліметтерінің сот төрелігіне маңызды екенін түсіндіріп,
оның сотқа ... ... ... білу ... адаммен психологиялық
байланыс орнату үшін ең маңызды шарттардың бірі болып табылады.
Қарым-қатынаста судьялардың кәсіби ... ... ... зор ... бар. ... ... ... мәдениеттіліктің көрінісі
бола тұра судьялардың іс жүргізуге қатысушылармен және өзге де азаматтармен
қарым-қатынас жасау үшін жағдай туғызып қана ... ... ... жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік береді.
Коммуникативті қызмет ақпарат алмасуға және адамның өз-өзімен ... де ... ... ... ... ... және өзіне
бағыттылығы судьялардың іс жүргізуге қатысушылармен, жауап алынушыларға
және басқаларға деген ... ... ... тарапынан мұндай маңызды ... онша ... ... ... келіп, куәға, сотталушыға және процестің
басқа да қатысушыларына деген теріс көзқарас пайда болады, атап айтқанда,
судьялардың ... да ... ... қарым-қатынасы, мәжіліс
тәртібін сақтамауы, шешім қабылдау кезіндегі судьяның ... сын ... ... пікірін басқалардың пікіріне қарағанда ... ... ... ... ... өз ... және сот
қызметкерлерімен қарым-қатынасында да көрінеді. Сот қызметкерлерінің бір-
бірімен ... ... ... ... ... ... ... маңызға ие болады. Әріптестермен ... ... ... ... ала ... оның ... ... түседі, соттың
барлық қызметкерлері үшін ойдағыдай қызмет атқару үшін және азматтармен
тиісті мәнде ... ... үшін ... ... ... ... ... қарым-қатынас соттық талқылауға әсер етіп және судья
тұлғаларында коммуникативті ... ... ... ... ... Адамдарды
өзіне қаратып, тарта білу қабілеттілінің қаншалықты пайдалы екені айтпасада
түсінікті. Судьялардың өзінің кәсіби қызметін ойдағыдай атқара ... ... ... ... әсер ... ... ... судьяның “не”
істеп жүргені емес, “қалай” істеп жүргені назарға алынып, бағаланады.
Ұйымдастырушылық қызметі – бұл судьялардың басқа ... және ... ... ... ... ете білуі. Басты сот талқылауы
жағдайында ұйымдастырушылық қызмет істің көлемі мен ... ... ... ... жүзеге асырылады. Дегенмен, судьялардың қызметі
толығымен формальды бола бермеуі үшін, белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ... орын ... керек.
Басты сот талқылауына қатысушылардың, сол сияқты сот құрамының мүшелерінің
қызметін басқару мен бағыт-бағдар беріп отыру міндетін, яғни сот ... ... ... ... ... заң сот мәжілісіне төрағалық
етушіге жүктейді.
Судья басты сот талқылауына қатысушылардың қызметін ... ... ... ... ... ... Бұл судьялардың барлық
қызмет түрлерін жүзеге асыру кезінде сот ... ... ... бағытталған. Сот қызметінің сапасын арттыру үшін ... ... ... ... ашуына жағдай жасалуы тиіс, атап айтқанда,
іс бойынша сот отырысына ... ... ... ... ... ... техникалық құрал-жабдықтарды қолдануды және оқиға
орнын қарау, ... ... ... және ... жүргізу үшін
тиісті жағдай жасау қамтамасыз етіледі.
Басқа ... ... ... маңызды шарты басты сот
талқылауына ... пен оны ... ... өз ... ұйымдастыра
білу болып табылады. Судья әрбір сот ісі ... ... ... ... туғызуы тиіс.
Кейбір судьялардың өмір тәжірибесінде кездесіп қалатын сот мәжілісінің
дер уақытында ашылмай қалуы, іс ... ... ... ... ... істі тыңдауды кейінге қалдыру, шешімнің орындалуын дер
кезінде іске асырмау, оның ... ... ... ... фактілер
судьяның өзіне жүктелген процесуалдық жұмыстардан тыс ұйымдастыру
қызметіндегі ... ... ... Осы ... ... ... оның орындалуын күнделікті бақылап отыру, белгіленген бағыттан
ауытқып бара жатқан жағдайларға өз ... ... ... ... ... ... және көңіл аудару, ... да ... ... ... өзіндік ұйымдастырушылық, өзін-өзі бақылау -
судьяның жұмысты ұйымдастырудағы басты шарттары. Қызметтің бұл ... ... ... ... түрлерінің нәтижелі іске асырылуына
жағдай жасайды. Сот процесіне қатысушылардың жұмыстарының ... ... ... үшін сот қызметінің заңдылығының және
оларды жүзеге асырушылардың тындырымдылығының үлгісі болып көрінеді.
ІІ тарау. Судьяның ... ... бір ... ... адам ... ... ... бір талаптарды қанағаттандыратындай болуы тиіс деген ой қызметтің
кез ... ... тән. ... да бір ... ... ... бір қызметтердің
мақсаты мен міндеттері арқылы анықталатын адам ... ... ... ... ... ... Оның осы ... жүзеге асырылуы кәсіби ... ... үшін ... ... ... ... кәсіпке жарамдылықты келесідей екі түрлі ... ... ... ... ... деп қарастырады: кәсіпті нәтижелі игеруі
бойынша және өзінің еңбегіне қанағаттану дәрежесі бойынша.
Бұл өлшемдер жалпы сипатқа ие. Кәсіби ... ... ... тобына мынадай үш компонент жатады: ниеттік, біліктілік ... ... ... ниет ... оның ... туралы, еңбекке дайындық туралы, ол үшін психологиялық
алғышарттардың бар – жоқтығы туралы толық ақпарат, кәсіпті ... ... ... үшін ... ... ... жарамдылық проблемасы мен оның ... ... ... ... ... және ... орай жеткілікті зерттелмеген
сияқты. Оның күрделілігі сот ... ... ... ... ... ... қызметін тиісті ... ... ... ... болмауымен көрінеді.
«Сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық Заңның 29
бабындағы судьялыққа үміткерлерге қойылатын талаптар жөніндегі жалпы ... өз ... ... ... анықтаудың және оның алдағы
уақытта нәтижелі қызмет ететіндігі туралы қорытынды шығаратын шарт ретінде
ғана қарастырылмайды.
Кең мағынада ... ... ... проблемасы судьялардың сот
төрелігін жүргізудегі қызметін талдауға байланысты мәселелерді зерделеуді
және осы кәсіптің ... сай ... ... жеке ... мен ... анықтау ойластырылады.
Мұндай зерттеу мен зерделеу сот кадрларын дұрыс таңдау үшін, ... ... ... ... ... ... беру ... тиісті мәнде сот
қызметкерлерін дайындау мен қайта дайындықтан өткізу үшін және олардың
кәсіби ... ... үшін ... ... ... ... мәселенің өзіне тән қойылуы
шешілуі судьяны сайлау және тағайындау арқылы жүзеге ... ... ... ... ... ... демократиялық жолы, осы
қызметке сот ... ... ... ... қолынан іс келетін, жұмысты
жоғары сапамен жүргізе алатын, сайлаушылардың сеніміне ие болған адамдарды
сайлау қарастырылады. ... егер заң ... ... ... ... ... ... аса бір жауапты қызметке үміткерлер
ұсыну, яғни кадр іріктеу мәселесі ... ... ... ... еді.
Жарамдылық проблемасына назар аудара отырып, біз іріктеудің осы алдын ала
кезеңін көз ... ... ... ... ... ... барысында қалыптасатыны белгілі.
Әсіресе ол тиісті талаптарға мойынұсына білетін адамдардың ... ... ... Бұл ... өзінің кәсіби мамандықтарын жақсы
игерген, ... ... ... ... ... ... ... болып саналады.
Бәрібір қандайда болмасын мамандық пен ... ... ... тәжірибе
арқылы қызмет барысында қалыптасады және онымен бірге осы мамандық ... ... өзі де ... Судья мамандығы арнайы қабілеттілікті,
ерекше бір ... ... ... ... мамандықтың қатарына жатпайды.
Дегенмен, ол кәсіби іріктеуді талап етеді. Кәсіби ... осы ... ... ең ... осы ... нәтижелі атқара
білетіндерді таңдау арқылы жүргізіледі. Судьяның кәсіпті ... ... ... осы ... ... ... ... қарамастан адамның
осы кәсіпке жарамдылығына, табанды мінез-құлқы мен табиғи ... ... ... жеке ... ... ... ... талап
етеді. Бұл жерде біз судья ... ... ... ... ... ... ... мен қайта дайындаумен орны ... ... ... айта өткеніміз жөн. Осыған байланысты
жарамдылық проблемасын шешу ... ... ... ... ... ... ... жағдай жасап қою ғана емес, судьялық қызметке ұсынылған
адамдардың арасынан сот ... ... ... ... алу ... ... жарамдылық компоненттерінің үш тобын қарастырамыз:
ниеттілік, яғни судьяның өз жұмысына көзқарасы, біліктілік немесе шеберлік
және жеке ... ... - ... ету ... ... оның ... ... біліктілік - кәсіпті
игерудің нәтижелілігін ... жеке ... - ... ... яғни судьяның өз жұмысына көзқарасы. Еңбек ... ... ... оның тек ... ғана ... Оған ... мақсаты мен ниеті, адамның қызығушылығы мен
бейімділігі елеулі әсер етеді. Адамның ... ... ... оның ... ... болатын компоненттерінің бірі болып есептеледі. Ал, қызметтің
өзі белгілі бір ... ... ... ... ... үрдіс ретінде анықталады. Басқаша айтқанда, қызметіне қарай
ниеті ашылады.
Еңбек қызметінің ниеті деп белгілі бір ... ... ... ... пайда
болуы танылады. Олар жұмыс пен кәсіпке, оның беделіне, нақты адам үшін
дұрыстығына баға береді және ... ... ... ... яғни
еңбекке деген субъективті көзқарасын сипаттайды. Еңбекке ниет нақты бір
жағдайға бағынышты құрылымға ие болады. Мәселен, ... ... ниет ... ... ... ... танысу дәрежесіне байланысты
өзгеруі де ... Кез ... ... белгілі бір мұқтаждық пен өзін
өзі қанағаттандыру қажеттігі негізінде туындайды. Осыған қарағанда ... ... яғни ... шығармашылық, танымдық қажеттілік
мамандықты тез әрі, табысты игеруге себеп болады, мысалы, еңбекке ... мен ... ... ... арттыра түседі. Бойында еңбекке деген
құштарлық пен ынта қалыптасқан адам қашанда ... ... ... ... ... ... ... қызметтегі еңбекке деген ... ... ... ... қызметтің беделіне, судьялық
қызметтің мәртебесіне, үшіншіден еңбек қызметіне қатысты материалдық-
техникалық жағдайына ... ... ... ... осы үш ... ... өзінің жұмысы мен кәсібіне деген көзқарасын
анықтайды.
Еңбек ниеті туралы ... ... ... және ... ... ... ... түрі, еңбек қызметінің нәтижесінен
байқалады. Нақты бір ... ... ... үкім мен ... ... ... судьяның өзінің жұмысы мен кәсібін бағалауға
жақсы әсер етуі мүмкін. Судьялардың өз ... ... ... ... ... ... ... ұмтылысынан аңғаруға болады. Осындай тілек
пен ұмтылыс танытқандардың санының ... ... ... ... мен
кәсібі жалпы алғанда жоғары бағаға ие болатындығынан айдан-анық көрсетеді.
Жыл сайын судья ... ... ... ... ... ... атап өткен жөн.
Ақпараттың екінші түрі (субъективті тұрғыдағы) судьялардың өзінің жұмысы
мен мамандығына қанағаттану дәрежесін, ... ... ... ... ... ... Судьялардың өз жұмыстарына деген
көзқарасын зерделеудің әдісі (сауалнама, сұрақ-жауап) еңбекке деген ниетті
және негізінен ... ... ... ... ... деген
көзқарастарының пайда болуын анықтайды.
Еңбекке көзқарасы туралы судялар тобына ... үш ... ... – «Сіздерді сот жұмысына не ... ... – осы ... не ... әсер ... ... мақсат етті, екінші және
үшінші – «сот жұмысында бәрінен бұрын не ... және «не ... ... ... жағымсыз?» деген сұрақтар судьяның жұмысы тәжірибесін анықтауға
бағытталды. Мұндай ... баға ... ... ... ... ... тәжірибелері арқылы даңғыл жолға түсе білуінде. Осыған байланысты
оларға кәсіп ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарастарын да анықтауға болады.
Сұрақ қойылған судьялардың 44( сот қызметін таңдауға әділеттің салтанат
құруына әсер етуге араласқысы ... ... ... ... ... ... келтірілуіне төзімдерінің таусылғандықтарына
байланысты екендігін айтқан. Сұралғандардың 32( – судья қызметінің ерекше
мәнділігі мен ... ... ... ... ... 9( – ... міндеттерге, шығармашылық жұмыстарға құштар екендігін айтса, 20(
– дербестік пен еріктілікке ... ... Атап ... бір ... ... ... жағдайы, тұрғын жайы мен тұрмысын ... осы ... ... ... ... бір ... сөз ... ауызша сауалнама деректері бойынша судьялардың кәсіп таңдау
кезіндегі негізгі ... ... ... қоғамдағы алатын орны
мен әділетті шығармашылыққа деген ұмтылыстың бар екендігін байқауға болады.
Көрсеткіштердің арасынан шығармашылық жұмыстар мен ... ... ... соңғы орындарды алып отырғанын байқауға ... ... екі ... ... ... деп ... ... Біріншіден,
жекелеген судьялыққа үміткерлер судья қызметінің күрделі әрі шығармашылықты
талап ететін сипаттарынан жеткілікті түрде ... емес ... ... ... ... ... ... үшін ең басты
орынды осы қызметтің қоғамдық мәні, мамандықтың беделділігі, ... ... ... ... Бұл сот ... бәрінен бұрын не
ұнайды деген сұраққа жауаптардың сипатынан анық көрінеді. (Бұл ... 93( ... ... не ... ... не жағымсыз деген
сұраққа 80( жауап берді.) Судьялардың 19 пайызына судьялық ... ... мен мәні ... ... 16( - ... ... мүмкіндігі, әділетті орнату, 23( - ... ... ал ... 25( ... істерді қарау, шындықты ашу мен
шешім қабылдаудың шығармашылық жолы ұнайтындығын ... ... ... ... ... оң ... жоғарыда
атап көрсетілгендей басты назарлар мына ... ... ... 42(, дұрыс көзқарасына беделділік, еңбектің дербестігі негіз
болады екен, сол сияқты пайызға жақын /41(/ судьялардың өз ... ... сот ... ... мен шешуге деген қызығушылық, яғни мамандыққа
деген құштарлықпен ... ... ... ... не ... ... немесе не жағымсыз деген сұрақ қою арқылы
олардың жұмысқа деген көзқарасын анықтау белгілі бір қызығушылық тудырады.
Осы ... ... ... ... олардың қызметіне қиыншылықтар мен
нәтижелілігіне бөгет келтіретін мән-жайларды анықтауға мүмкіндік береді.
Аталған сұрақтарға қайтарылатын жауаптар судьялардың нақты ... ... ... онша ... ... және ... арасынан теріс
көзқарастар білдіргендер де байқалып жатты. Жауап ... 30( ... ... мен қоғамдық қосымша жұмыстар негізгі жұмыстарды атқаруға
шамадан тыс кедергі ... ... ... жауаптарда
лекциялар, әңгіме-сұхбаттар істерді қарауға аз да болса ... ... ... ... ... әсер етеді» дегендер айтылады. Кейбір
судьялар өздеріне қолайсыз жағдайлар тудыратын ... ... ... қажетті құрал – жабдықтар мен қондырғылардың жоқтығы) және
жөн-жосықсыз жасалатын ... ... ... атқаруға бөгет жасайтыны
тілге тиек етеді.
Сөйтіп, судьялардың тиісті қызметіне кедергі келтіретін және ... ... ... әсер ... қызметтер көбінесе сот төрелігін
жүргізуден тысқары ... ... өзі ... ... де ... бәрібір
өз қызметіне тыңғылықты қарауға тырысқандықтарын көрсетеді.
Еңбек нитеттерінің құрылымына жеке ... ... ... ... ... ... мақсаты, мұқтаждықтары елеулі ықпал етеді.
Судьялардың өздерінің кәсібі мен оның ... ... ... ... нәтижесін талдау көптеген судьялар біліктілігін арттыра
түсуге, қажетті әдебиеттерді оқу үшін уақыт ... ... пен ... танысуға тырысатындығын ... ... ... ... сот ... жетілдіру жөніндегі ұсыныстар ... атап ... ... 35,2( судьялардың біліктілігін арттырудың
түрлі жолдарын игеру керектігін ... 25,5( ... және ... ... үшін ... тыс ... азайту мен одан босатуды айтады. Жас
және орта ... ... ... ... ... ... ... орта жастағы
және жасы келгендер демалу үшін көбірек жағдай жасауды, еңбегі ... ... ... ... ... ... ... ауызша сұралғандар арасынан ... ... ... онша ... ... бар ... Бұған сұралған судьялардың зертеуге, шығармашылық жұмыстарға
дайындықтарының, тіпті кейбіреулерінің ынтасының жоқ ... ... ... ... ... еді. ... ... міндеттерді шеше білу іс
барысында кездесетін қиындықтарды ... кез ... ... ... ... ... ... Біздіңше, жоғары оқу орындарындағы
жағдайға байланысты міндеттерді шеше білуге, осы ... ... ... ... ... ... ... деңгейде
қойылмағандығы көп себепкер болатын сияқты.
Ойлау тұрғысынан ... ... ... ... ... (сот істерін
қарау және шешу) оның еңбекке деген көзқарасын анықтайтын жетекші ... тиіс деп ... ... онда ... мүмкіндігі, ойлауға
байланысты міндеттері судья болатын адамның жарамдылығының басты көрсеткіші
болуы тиіс. Бұл, дегеніңіз, осы кәсіпке құштарлығы мол ... сот ... мен шешу ... атқаруда жоғары нәтиже күтуге болады деген сөз,
демек оларға азаматтардың құқықтарын, бостандықтары мен ... ... және ... шешім қабылдауда мол сенім артуға болады.
Судьялардың өздерінің жұмысы мен кәсібіне баға беруі ... ... ... өз ... деген көзқарасын білдіреді. Кәсібіне дұрыс
көзқараспен қарау, кәсіби ... бір ... ... ... және өз
ісіне деген сүйіспеншілікті білдіреді.
ІІІ тарау. Судьяның біліктілігі, шеберлігі.
Судьяның жарамдылығының ең ... ... – ол оның ... ... ... ... дайындығы. Жұмысқа деген дайындық, судьяға
қажетті білімді, дағдылар мен ... ... білу өзге де ... ... сот ... ... асыру жөніндегі қызметтің жоғары
сапасын қамтамасыз ... ... ... ... ... белгілі бір дәрежеде объективтік
факторларға негізделген біліктіліктің субъективті ... ... ... ... ... ... ... біліктілік еңбек қызметінің мазмұнымен, яғни адамның
мақсатты ... ... ... ... ... ... тікелей байланысады және бұлар
кәсіби ... ... ... ең маңыздысын анықтайды.
Екіншіден, біліктілік қызметке деген қабілеттіліктің пайда болуына қолайлы
жағдайлар ... ... ол ... ... ... және ... қойылатын талаптардың өзгеруіне байланысты
өзгеруі мүмкін.
Біліктілікті жетілдіру қызмет сапасын аттыруымен ... ... ... ... оны ... асыратын адамның біліктілігіне
қойылатын талаптардың деңгейін де анықтайды. Бұл ... ... ... талаптарды білу үшін оның қызметінің мазмұнын,
құрылымын анықтау қажет дегенді білдіреді.
Судьяның негізгі қызметтерінің бірі ... ... ... ... ... ... және ... бағалау негізінде сот шешімдерін қабылдай білуіне
байланысты. Судьяның біліктілігі қадағалауда, салыстыруда, ... және ... ... ... ... танымдық қызметті
жүзеге асыра білуге, қол жеткізілген нәтижелерді есте ... ... ... ... ... ... қорытынды жасай білуді
ұйғарады. Бұл жерде ... ... ... ... нормаларын пайдалана
білуі, оларды нақты бір жағдайларға байланысты қолдана білуі ... ... ... ... ... ... байланысты судьялардың
біліктілігіне қатысты қасиеттердің ... ... ... тұтпаймыз.
Тек атап өтуге тура келеді, судьялардың біліктілігі олардың ешқайсысының
мән-мағынасына қарамастан оның құрамына ... ... ... ... ... Бұл ... бір қызмет түрінің оның қалған ... ... ... өзара байланыстылығына, қолдауына негізделген.
Өмір өз қалағанын енгізеді.
Судьялар қоғамымыздың нарықтық ... ... ... ... ... ... ... ұлан-ғайыр әлеуметтік қайта
құрулар өздерімен қарым-қатынасқа түсетін ... ... ... ... ... ... іс ... қызмет барысында ... ... ... де ... ... осыған байланысты олардың кәсіби
білімдерін жетілдіріп, оларды белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... жалпы, құқықтық және мәдени
деңгейінің, кәсіби дайындығының судья ... үшін ... бар ... Судьяның біліктілік деңгейі белгілі бір дәрежеде оның
дайындығының ... ... ... сот ... ... ... қалай қолданатындығымен анықталады.
Шеберлік ұғымын нақты бір іс-әрекетті ... ... ... ... болады. Шеберлік міндеттерінің мәнін түсініп, сезіне білу және оның
шешу жолдарын таба білу, яғни судьялардың шеберлікке қол ... ... ... асыру жөніндегі қызметті игеру барысындағы байланыстылықты
көрсетеді. Шеберлікке қол жеткізу үшін судья мамандығына ... ... және ... іс ... ... білу керек. Шеберлік қызметті
жетілдіру барысында заңдарды біліктілікпен және ... ... ... оны ойдағыдай меңгеруге міндеттерді анықтау мен шешудің жолдарын
таба білу ... қол ... ... ... ... ... ... тындыру арқылы келетін жәйттерін емес,
құбылысты зерттеуге терең ... осы ... тез және ... мен қажетті шешім таба білу жағы ойластырылады.
Әрбір істі нәтижелі шешкен сайын тәжірибе де ... ... ... сот ... ... ... болады. Белгілі бір адамның
тағдырын шешуге ... ... ... заң ... ... ... және толыққанды зерттеуді талап етеді. Осыған ... ... ... ... ... жол таба білу ... ... және ... ... ... ... сайын, судья бір-біріне ұқсас
жолдарды ... ... ... ... ... ... қолданған
әдіс-тәсілдерін қолданбауға тырысады. Міне сондықтан да шеберлік үшін ... ... ... ғана емес, қызметке деген шығармашылық көзқарас,
тыңғылықты талдау мен ... ... ... білу ... Судьяның
осылайша арнайы білімін тереңдетіп қана қоймай, сонымен бірге кәсіби
мүддесінің ауқымын ... ... ... судья өзінің кәсіби қызметінде шеберлікті шыңдауды оның
тиісті ... ... ... мақсат етіп қоюы керек. Өкінішке орай, сот
жұмысында едәуір тәжірибесі бар судьялардың өздері де бұл ... ... ... ... ... ... ... нәтижелілігін анықтау, біріншіден, судьяның
қызметін ... ... ... ... ... жолмен, судьяның
біліктілік деңгейін көтеруге жағай туғызатын, сондай-ақ осыған кедергі
келтіретін өзге де ... ... ... жүзеге асырылуы мүмкін.
Біздің зерттеуімізді жүргізу кезінде осы екі әдістің ... де ... ... көрінеді. Іс жүзіндегі судьяның қызметіне баға беру зерттеліп
отырған мәселе бойынша ішінара пайдаланылуы мүмкін. Атап айтқанда, ... кері ... және ... ... ... саны ... сот актілері салдарының арақатысы; оларды кері қайтару мен
өзгертуді сипаттайтын негіздер, процесуалдық ... ... ... ... ... мен шешімдерді орындаудың жеделдігі мен
нәтижелілігі, шағымдарды ... ... мен ... және ... ... ... ... айқындығымен онша көзге түсе бермейді,
сот төрелігі мен оларға бағынышты жұмыс ... ... ... ... қызметке қатысты бағалаудың орнын басуы мүмкін жағдайлар жоқ.
Бәрінен бұрын бұл қылмыстық істерді қарау жөніндегі судьялардың қызметін
сипаттайтын деректерге ... ... ... ... ... ... ... қолдану тәртібін реттейтін заңдарды теріс
қолданумен байланысқан ... ... ... елеулі түрдегі
кемшіліктерге әкеп соғады.
Жекелеген судьялардың біліктілік деңгейі туралы алдын ала түсінік алу
үшін ... ... ... ... нәтижелерін пайдаландық
/заңдарды білуі мен оларды орындауы, нақты жағдайларда оларды қолдана білуі
анықталды/.
Осы мәселеге қатысты деректерді екі топқа ... ... ... бірі
біліктіліктің дұрыс факторы ... ... ... ... ... немесе оның деңгейін көтеруге бөгет жасайтын теріс факторлар.
Дұрыс баға берудің мысалы ретінде судьялардың жеке ... ... ... ... ... ... ... сот
органдарында тәжірибеден өткендігі туралы хаттамалардағы оң бағалардың
арасынан мыналарды алуға болады: ... ... сот ... ... ... ... жақсы біледі; сотқа дейінгі дайындықты тиянақты
өткізеді; процесті ... ... ... ... қарай
біледі; кең көлемде алдын алу шараларын жүргізе біледі. ... ... ... ... дербестігі, ұстамдылығы, жан-
жақтылығы және басқалары кіреді. Келтірілген бағалаудың бәрі ... ... ... ... ... бола ... өйткені
олардың кейбіреуі сырын ашуға бола бермейтін жұмыстарға да байланысты.
Дегенмен, қолдағы бар баға ... ... баға ... ... ... арасынан қызметін жақсырақ /жалпы алғанда/ бағалауға болатын
судьяларды табуға ұмтылған орынды. ... ... ... ... судьялармен ауызша сұрақ қою негізінде ие болдық.
Ауызша сұралған судьялардың басым көпшілігі ұзақ ... бойы ... ... біз ... ... баға беруде 2002 жылдан 2006
жылдар аралығындағы кезеңмен шектелдік.
Сот ... ... ... ... осы топтардың қызметіне
баға беру мына төмендегіше көрінеді.
Жалпы алғанда жұмыстарын ... деп ... ... ... саны
жұмыстары жете қанағаттандырарлық емес судьялардың санынан төрт есе асып
түседі екен. Егер ... ... ... сол сияқты аралас бағалар
жұмыстарында елеулі кемшілектері жоқ ... ғана ... ... ... судьялардың көпшілігі (86() ... ... ие ... деп айтуға болады.
Біліктілік деңгейі әсіресе, еңбек қызметіндегі ... ... ... тым ... судьялар тарапынан аңғарылады. Сөз жоқ,
мұндай нәтижеге жету үшін ... мен ... ие ... ... уақыт керек. Осындай кезеңде қадағалау жүргізетін болсақ,
судьялардың бойында өздеріне ... ... ... ... байқауға болады. Судьялардың жұмыс тәжірибесі ұлғайған сайын
олардың біліктілік деңгейі аса түсетіні ... ... сот ... ... осы салада ұзақ уақыт бойы жұмыс істеген судьялардан жоғары
нәтиже күтуге болады. ... ... ... ... арасынан
жақсы деген бағаға ие болғандар сот саласында он жылдан аса және бес жылдан
кем емес қызмет атқаратындар болып шықты. ... ... ... ... ... ... де онша ... ұсақ-түйек, күрделі
емес жұмыстарды атқарады ... ... ... алап ... сот
жұмысына екі-үш жылдан кейін ғана ... ... ... ... ... ... соң ғана оларға күрделірек жұмыстарды сеніп тапсыруға ... осы ... ... көп жыл ... ... ... ... бағаға ие болатын судьялардың ... ... ... ... жоғары біліктілік жылдар арқылы келмейді, ол тек қана көп
ізденіс, еңбекқорлық, білгірлік сияқты көптеген ... ... ... деп тұжырымдауға болады.
Сот билігі өкілдерінің ... баға беру ... ... ие ... ... ... туралы барлық кемшіліктерді ашып
береді деп айта алмаймыз. Бұл кемшіліктер ... ... ... ... бірі ... ... ... бір іс бойынша
соттың атына берілген ... ... ... ... құжаттар әрбір
судьяның қызметіне баға беру ... ... ... Көрсетілген
қателіктерді негізінен төмендегідей төрт топқа бөлуге ... ... ... ... ... ... қолданбау – 33( (соның ішінде
азаматтық құқық нормалары – 10,5();
- процесуалдық ... бұзу – 45,5( ... ... ... ...... сот құжаттарын қате, тіпті кейбір жағдайларда сауатсыз жасау – 10(;
- қылмыстық жазалау шараларын дұрыс қолданбау – ... кері ... орын ... ... ... ... мынандай
жағдайлардан көрінеді: дәлелдемелерді ... ... ... ... ... ... ... қатысты, соның
ішінде сотталушының өзін ақтау үшін ... ... ... ... ... тексермеуі салдарынан болып отырған.
Жоғары тұрған соттарда тәжірибеден өту хаттамалары мен мінездемелерде
судьялардың тұлғаларына ... ... ... ... сот ... ... ұшқалақтық, қызбалық, сылбырлық,
баяулық, өрескелдік, дөрекілік. Сот ... ... ... жұмысты
ұйымдастыруда былықтық, құжаттарды ... ... ... ... ... дөрекелік сияқты кемшіліктер кездесіп қалады.
Судьялардың қызметіне байланысты қылмыстық іс жүргізу нормаларын бұзу
барысында орын алған кемшіліктерге назар ... сот ... ... ... жүргізу; дәлелдемелерді теріс бағалау; ... ... мен ... дәлелдемелік қорытындылардың жоқтығы; соттардың
қорытындыларына қайшы ... ... баға ... ... және
басқалар. Судьялардың осы кемшіліктері және осы сияқты өзге де қателіктері
мамандар даярлау мен ... ... ... ... ... ... ... кәсіби біліктілікке жетуінің басты және ең алғы шарты
мен кепілі ... заң ... ... білім алу болып табылады.
Судьялармен ауызша сұрақ-жауап жүргізу мен жеке іс-қағаздарын зерттеу
барысында күндізгі оқу мен ... оқу ... ... ... ... ... мынадай көріністерді көрсетті. Сұрақ-жауап
материалдары бойынша ... ... ... алған судьялардың қатары 71(
құраған болса, сырттай оқығандар 29(, ал деректер бойынша ... ... 40(. Бұл ... ... кететін бір жай, сұрақ-жауап қалалық және
аудандық соттар судьялармен ... ал ... ... ... ... ... Мына бір жағдай өзіне назар аудартады, сұрақ
қойылған күндізгі оқу ... ... ... ... ... ... емес, мемлекеттік оқу орындарының заң факультетін бітіргендер
және он жылдан артық жұмыс ... ... ... ... ... ... жоғары оқу орындары тұрақты және жүйелі білім береді, құқықтық ... ... ... үшін ... алғы ... ... деп ... осыған байланысты судьялар үшін мемлекеттік оқу орындарындағы
күндізгі бөлімде ... алу өте ... да ... ... ... келуге болады.
Білім алу түрі мен ... ... ... немесе сайланғанға
дейінгі бұрынғы кәсіби біліктілікке ие болу ... ... ... бір ... ... анықталды. Мәселен, судьялардың
білім нысандары мен бұрынғы ... және ... ... ... ... судьяның басқа судьяларға қарағанда қандай мерзімде
тәжірибеге ие болатындығы, қандай жүк ... және оның ... ... ... ... ... ... Біздің
жүргізген зерттеулеріміз кәсіби бейімделу тұрғысынан алғанда сот қызметіне
жақындау заңгерлік мамандық ... ... ... ... басқа кәсіптің адамдарына қарағанда күрт ... ... ... ... өзінде-ақ заңды жақсы ... ... ... ... ... аз ... ... болса заңды жақсы біледі және сот ... ... ... ... жеке ... оқу орындарын бітірушілерге қарағанда
мемлекеттік оқу орындарының бітірушілері барлық көрсеткіштер бойынша жақсы
мінездемеге ие болып ... ... көп ... ... ... жағдайда бірдей жоғары
біліктілікке ие болудың кепілі бола бере ме екен ... ... ... ... ... ... ... қызметі келесі екі топтың біріне
жатады: 1) кәсіби бейімделу мерзімінен өтпеген адамдар ... 4-5 ... ... ... және ... жеке ... оқу орындарын бітіргендер);
2) судья болып көп жылдан бері қызмет атқарып келе жатқандар.
Сот төрелігінің тиімділігі ... ... ... ... тәжірибесі мен жұмыстарының сапасы арасындағы ... ... ... болып қызмет атқаратын адамның еңбек өтілі мен
олардың қатысуымен кері қайтарылған және өзгертілген үкімдер ... ... ... ... өтілі өскен сайын жалпы алғанда сот
төрелігін жүргізу біршама ... ... ... ... деген
қорытындыға жетелейді. Дәл осындай көрініс ... ... ... ... орын ... ... қарап отырсақ, судьялардың көп ... ... ... ... ... ... ... заңдарды білуіне, олардың жиынтығын көре білуіне, сот тәжірибесін
игеруіне, қала берді ... ... ... ... ... әсер ... ... міндеттерін жүзеге асыра білуге көмектеседі.
Сонымен бірге жекелеген судьялардың тарапынан сот ... ... ... ... ... сияқты құбылыстар да байқалып жатады.
Олар әсіресе зерттелетін фактілер мен ... ... мен ... ... ... және ... ... жайған, жұмысқа атүсті
қараушылыққа итермелейтін ... мен ... ... ... ... дәлелдемелерге үстірт қарау, оларға жеткілікті
қызығушылықтың болмауы, олардың дұрыстығына асығыстықпен, ойланбастан баға
бере салу, сондай-ақ адам ... шешу ... жеке ... ... ескеретін жайт, жұмыс тәжірибесі өздігінен кәсіби өзгеріс
тудырмайды. Ол адамның өзінің жеке қасиеттеріне ... ... ... ... құбылысы заң және басқа да мамандықтардың бәріне тән, алайда ол ... ... ... ... ... өте жағымсыз мәнге ие
болады. Бұл ... ... ... ... мен ... ... бар.
Кәсіби өзгерістердің жағымсыз құбылыстары судьялардың идеялық-саяси және
мәдени деңгейін көтеру, өзінің қоғам ... ... ... ... ... ... түсуі арқылы тоқтатылуы немесе жойылуы мүмкін. Біздің
пікірімізше, судьялардың кәсіби ... ... ... ... ... сот ... присяжный заседательдердің қатысуы
біршама жағдай туғызатын сияқты болып көрінеді.
Судьялардың кәсіби біліктілігіне ... ... ... ... мамандандыруды енгізу қызығушылық тудырады. Заң басылымдарында
судьяларды мамандандыру түрлі санаттағы қылмыстық және ... ... ... ... ... ... ... рет айтылды.
Қылмыстық істерді қарауға маманданған және басқа да ... ... ... кері ... өзгерту туралы деректердің
арақатынастары ... біз ... ... ... ... жақсартуға елеулі ықпал етеді деген қорытындыға келдік. Үнемі
біріңғай, бір-біріне ұқсас ... ... беру ... ... істерді
қарауға қарағанда дағдының қалыптасуына және оларды шешуде күш пен уақытты
аз жұмсауға жағдай ... ... ... ... материалдарды
игеру үшін шаруашылықтың жекелеген саласының қызмет қасиетімен нақты әрі
кеңірек ... ... ... ... ... Арнайы танымның
қажеттігі әсіресе ұрлық ... ... ... қылмыстар туралы,
қауіпсіздік техникасын бұзу туралы, автокөлік қылмыстары туралы, сондай-ақ
тұрғын-үй, шығынды ... алу, ... зиян ... ... ... және сол сияқты басқа да азаматтық істерді қарау мен шешуде сезініп
тұрады. Сонымен бірге, белгілі бір санаттағы ... ... ... ... ... дұрыстығына баға берудің жауыр болған
жолына, кінә мен жауаптылықты ... ... ... мән-жайын
асығыстықпен үстірт зерттеуге әкеп ... іске ... ынта ... ... ... ... Олардың тиісті шешімдері
соттың назарын нақты істің мән-жайларына, сотталушының тұлғасына аудартады.
Жасалған қылмыстың да, сол ... ... ... ... қылмыстары туралы істер) сипаты ретінде анықталған істердің
біртектілігі сотталушының ... оның ... мен ... бағалауда ұқсастық тудырады.
Мамандандырудың жақсы жағы сот қызметін жетілдірілу үшін қолданылуы
мүмкін, бірақ ол үшін ... ... ... жөн ... ... ... тар, ... айтқанда, судьялар
белгілі бір санаттағы істерді қарайтындай ... ... ... ... тек қана қасақана кісі өлтіру істері туралы). Судьяның өзі
де түрлі категориялардағы істерді қарауға қатысқаны жөн. ... ... ... ... зардаптарды бейтараптандыруға қолайлы
жағдай туғызып, зерттелетін фактілер мен оқиғаларды ... ... ... ... ... ... ... үшін іс жүзінде жүргізілетін
қылмыстық және азаматтық істерді қараумен байланысқан кең ... да ... ... ... ... Бұл ... ... бейімділігі, істің белгілі бір түрін қарауға деген талаптануы
назарға алынады.
Атап өту керек, судьялармен ауызша сұрақ-жауап жүргізу кезінде ... ... ... ... кең ... ... ... Мұнымен қоса олар өзге категориядағы істерді қарауға араласу
біліктілікке сөзсіз кері әсер ... ... ... бұл ... асыру үшін судьяның ... ... ... ... ... білдіреді.
Үшіншіден, мамандандыруды судьялық қызметке жаңадан кіріскендерге де
ұсынуға болады және бұл олар үшін ... те әрі ... ... ... бір ... істерге бағыттау әуел бастан олардың бойында ... ... ... мен ... ... ... зерттеу
мен істің мән-жайына дұрыс құқықтық бағалауда тәжірибе жинақтауға ыңғай
туғызады.
Сонымен бірге, олардың тәжірибе жинақтау ... ... ... ... өзгертіп отырғаны орынды, ал мұндай ... қол ... ... ... жетекшілігімен 2-3 жылдың ішінде ұйымдастырған
дұрыс.
Сөйтіп, сот істерін талқылауға ... ... егер ол ... ... ... кең ... (яғни, жалпы алғанда қылмыстық
және азаматтық істер бойынша) үнемі жүзеге асырылатын болса, не өзге де ... ... ... ... ... біліктілікті арттыру
шарттарының бірі болып табылады.
Судьялардың жеке іс-қағаздарын зерттеу ... ... ... ... талдау, олардың, судьялардың әрқилы қызметтерінде,
атап айтқанда негізінен танымдық тұрғыда, яғни сот зерттеуі мен ... ... ... кезінде болатындығын көрсетті. Сот төрелігінің проблемаларын
зерттеу кезінде судьялардың тарапынан заңның ... ... ... және ... ... туралы талаптарының орындалмайтындығы
анықталды.
Осы сияқты құбылыстардың себептерін ... ... ... ... ... ... деген, жаза тағайындау
саласындағы құқықтық саясат мәселелеріне, кейбір моральдық құндылықтарға
деген ... ... ... бір ... ... ... ... әртүрлі тұрғыдан қоя білу нақты бір құқықтық ... ... ... болатын судьялар тұлғасының бағыттылығын анықтауға
мүмкіндік туғызатын ... ... Бұл ... басты назарға
мамандандырылған сипатқа ие болған, яғни өзінің кәсіби қызметіне байланысты
заңды ... ... ... тән ... ... ие ... мамандығы иелерінің құқықтық сана-сезімі алынады.
Бәрінен бұрын осы адамдардың құқықтық сана-сезімі олардың заңға деген
көзқарастарын, заң ... ... ... ... түсіне және
қолдана білу сипатын анықтайтын өте жоғары ғылыми-дүниетанымдық деңгейге ие
болады деген ойдамыз. Сот төрелігі үшін ... ... ... ... ... ... түсіндіру үшін негіз, құқықтағы олқылықтардың
орнын толықтыруды қамтамасыз ету құралы ретінде қызмет ... ... ... ... ... ... материалдары болып
табылады. Заңды дұрыс түсіне білу, тиісті мәнде түсіндіру мен ... ... ... дайындық негізіндегі кәсіби қызмет барасында қалыптасады.
Мұндай қабілеттілік араларында маңызды орын ... ... ... ... мен ... ... ... жан-жақты мәдениетті
білімнің бірқатар факторларының ... ... ... ... біз ... бір судьялар тобының құқықтық сана-сезімін
зерделеуге ұмтылыс жасадық.
Мәселен, жекелеген судьялардың ... ... ... ... ... ... «жеңіл» көзқарасын анықтау үшін сауалға
арнайы ... ... ... Осыған байланысты судьялардың
қылмыстылықпен күрестің тиімділігін арттыру мақсатында жазалау ... ... ... жазалау шаралары ... ... ... ... мақсаты мен олардың көзқарастары анықталды.
Судьялардың жазаны ... ... ... көзқарастарын
анықтау үшін ұш сұрақ пайдаландық. ... ... өзге де ... ... ... ... ... күресте «жазалау
шараларын күшейту» керек деген ұсыныс айтылған. Одан әрі мынадай ... ... ... Сіз қылмыстылықпен күрестің тиімді нысаны жазалау
шарасын күшейту деп санайтын ... онда ол ... ... ... ... ... қандай?» деген үшінші сұрақ қойылып, оның да жауабын
ескердік.
Осы сұрақтарға ... ... ... ... Сұралғандардың 8(
ғана жазалау шараларын күшейту қылмыстылықпен күрес жүргізудің ... ... ... ... ... (72() ... шара кең ... әлеуметтік
тұрғыдағы шара (халықтың білімділік және мәдени ... ... ... ... оған ... жауап берген сұрақ ... ... ... саны 8( ... ... ... Сонымен бұл сұраққа да
сұралғандардың 60(, яғни көпшілігі жазалау шараларының ... ... ... жолы ... жөніндегі көзқарастарын білдірді. Бірінші
және екінші сұрақтарға дұрыс жауап ... ... ... ... ... ... да ... тұр. Әрине мұндай
айырмашылықтарды бірдей бағалауға болмайды. Мәселен, “жазалау ... ... ... ... деген сұраққа жауап бергендердің 17,5( заңда
қарастырылған жазалау шаралары қылмыстылықпен күрес жүргізуге жеткіліксіз
(яғни ... ... ... ... ... жақтайды) деп санайды.
Осы сұраққа ... ... ... ... (27() ... ... және мерзімінен бұрын шартты түрде босату шараларын қолдануды
шектеуді қалаған ... ... ... білу ... ... ойымызша, бірқатар
факторлардың ықпал етуімен кәсіби қызметінде ... ... ... ... мен ... ... көзқарастарына
байланысты.
Құқық нормаларын қолдану туралы түсінік берумен байланысқан судьялардың
қызметінен қалай болған жағдайда да құқықтық сана-сезімнің ... ... ... ... ... ... судьялардың бойынан құқықтық сана-
сезім олқылықтарын адамгершілік сана-сезіммен толықтыруға деген ұмтылысы
жиі көрініп ... Бұл ... ... белгілейтін нұсқаулардың
құқықтық жағынан жеткілікті түрде қамтамасыз етілуіне негізделген. ... ... ... ... құндылықтарға қатысты кейбір
жағдайда оларды қабылдау мен бағалау үшін жалпы рең ... ... ие ... ... ... деп ... ... Мұны біз құқықтық
құбылыстарды бағалауы адамгершіліктік құндылықтарға көзқарасы арқылы
келетін өзге ... ... ... ... бірі деп
қараймыз.
Кәсіби қызметті жүзеге асыру ... ... ... мәні ... оның ... ... ... ықпалы құқық қолдану қызметінің
деңгейін көтеру, ... ... оның ... ... ... шешу ... күнделікті қызметінде құқық нормаларын ... ... ... ... назар аудару қажеттігін
ұйғарады.
Судьялардың кәсіби біліктілігі туралы айтылғандарды ... ... ... ... ... бойынша зерттелген судьялардың сауал мен
сұхбат жүргізу арқылы ... ... тобы ... ... ие ... және сот ... жүргізетін адамдарға қойылатын
талаптарға сай келеді. Дегенмен, осы сияқты ... ... ... ... ... ... ойымызша сот кадрларын
іріктеу тәжірибесінің әлі де тиісті деңгейде ... ... ... кезіндегі кәсіби біліктілігінің деңгейін көтеруге (немесе ... ... ... ... ... ... ... кәсіби біліктілігіне қол жеткізу белгілі бір дәрежеде кәсіби
жарамдылықтың келесідей екі ... ... ... ... ... ... ... деген көзқарасы саласында және
жеке психологиялық салада. Егер ... ... ... ... адамның
жұмысында қайшылықтар болмайтын болса, онда оның кәсіби ... оның ... ... ... ... тез ... болады. Мұндай деңгей бәрінен бұрын судьялардың нақты ... ... ... мен қолдана алуына байланысты болады. Мұндай білім
мен білгірлік заң оқу ... ... ... іс жүзіндегі бүкіл
қызмет барысында жалғасып, молыға түседі. Біліктілік деңгейінің біртіндеп
көтерілуі – кәсіби ... ... ... ... жету ... ... іс жүзіндегі қызметке байланысты деген ереже судья ... ... емес ... ... ... дегенді білдіргендік емес.
Судьялар тағайындалар алдында олардың бойында қандайда болмасын қиынды жеңе
алатындай, алғашқы жылдан ақ оларды орташа ... ... бере ... ... ... болуы керек. Сот төрелігін жүргізетін органға
іліккен тек сондай біліктілігі бар адамдар ғана ... ... ... ... ... ... ... тарау. Сот қызметіне жарамды адамдарға қойылатын жеке-психологиялық
алғышарттар.
Еңбек жағдайлары бірдей бір сотта қызмет ... ... ... еңбек
өтілдері де бірдей судьялардың жұмыс сапасына баға бергенде, әдетте басты
назар олардың ... ... ... ... ... және ... жағдайда судьялардың өздері де қызметтік
міндеттерін орындауда ... ... жету үшін ... мәнде көзқарас
қалыптастырмайды” деген қорытынды жасауға тура келеді. Судьялардың қызметі
барысында оның атына мін ... ... ... жағдайда, ол бұдан бұрын
өзінің кәсіби қызметін мінсіз де сапалы атқару үшін ... ... ... ... ... деп ... ... Бірақ іс жүзінде жылдар бойы
судьяның басты назары қайта-қайта орын ... ... бір ... ... оның ... ісі оңға ... ... жиі
кездеседі. Мұндай құбылысты біз судьялар тобымен ауызша әңгімелесу кезінде
аңғардық. Бұл істерден судьяның өзінің мамандығын игеру ... ... және оған ... ... факторлармен таныстық. Мұндай
факторлардың ... ... ... ... ... кемшіліктер
бар екенін аңғардық: салақтық пен ұқыпсыздық, ұшқалақтық пен ... ... сот ... ... шапшаңдық пен
баяулық, өрескелдік пен дөрекілік. Осы кемшіліктердің жекелеген ... пен ... ... ... пен ... ... ... өмір бақи арылмайтын, тұрақты болуы мүмкін.
Кейбір судьялардың бойынан жыл өткен сайын, мысалы жаза ... ... ... ... қолдануға байланысты ... ... ... судьялардың азаматтық дау-дамайларды шешуде
қиындық көретіні байқалады. Бұл жерде мынаны ескеру керек, біз ... осы ... бес ... ... ... кәсіби біліктілікке ие
болу уақытының жеткілікті болған жағдайларын алдық. Жоғары ... ... ... ... сот ... ... ... жеке
мінездемелердегі кемшіліктердің жүйелі түрде қайталану себептерін немен
түсіндіруге болады? Мұндай кемшіліктердің ... ... ... ... ... үшін ... шамадан тыс көптігінен туындайтын
еңбек етуге деген қолайсыз жағдайлардың сақталуы себеп болады деп ойлаймыз.
Дегенмен, осыған байланысты ... ... ... назар аударуға
болады.
Біріншіден, тұрақты сипаттағы кемшіліктердің тізімі ... ... ... ... ... ұйымшылдық сияқты ойлауды қажет ететін
белгілі бір ... шешу ... ... ... ... кемшіліктерге бірнеше рет қайтара көңіл
аудара оралып отыруы, судьялардың қызметін жақсартуға ықпал етеді.
Үшіншіден, кейбір судьялар жекелеген ... жол ... ... ... ... ... аса қиынға соғатынын өздері
де мойындады.
Осы айтылған ... ... ... мамандықты игеру
қабілетінде айырмашылықтар бар екенін аңғартады. Олай дейтініміз, әдетте,
кім мамандықты ойдағыдай игеріп және ... ... ... ... ... сол ... бір қызметке қабілетті деп саналады. Мұндай
жағдайда, сол адам ... ... ... ... ... жеке-
психологиялық ерекшеліктерге ие болған деп танылады, ал сол ... сай ... және оның ... нәтижелі орындайтын адамның
жеке-психологиялық қасиеттерінің жүйесі қабілеттілік деп танылады.
Біздің қолданыстағы психологиялық ... еш ... ... ... ... ... жоқ. Осыған ... ... Б.М. ... және ... ... келіп, К.К. Платонов қабілеттілікті “қызметтің нақты бір ... ... ... ... ... ... бір ... [77,
с. 5] деп таниды, яғни, қабілеттілікті белгілі бір қызметке ... ... ... ... деп ... Бұл ... ... болады, онымен қоймай ол қызметте тұлғаның дамуымен бірге
дамуы ... ... ... Адамның дамуы тәжірибе жинақтаумен,
білімді, ... ... ... ... – бұл ... ... қабілеттілік қызметте дамиды деген факті адамның қабілеттілігі
судья мамандығына ие болып, ... ... ... ... дегенді
білдірмесе керек. Егер адам қасиеттерінің белгілі бір жиынтығы уақыт
аралығындағы ... ... ... талаптарына сай келіп, оның
игерілуі негізделген болса, онда осы қызметке ... ... бар ... ... жасауға болады. Бұл судья болуға қабілеттілігі бар ... ... ... оның ... сайлану немесе тағайындалуы
алдындағы тағылымдамадан өту кезіндегі ие ... ... ... ... ... келіп, судьялыққа тағайындалғанға дейінгі жеке-
психологиялық алғышаттардың бар екендігін білу үшін ... ... ... үміткерді алдын-ала дайындық кезеңінде нақты іске
жақындастыра түсу ... ... ... осы ... ... асуы үшін үміткердің судьялыққа тағайындалар алдындағы еңбек өтілі
кемінде үш жыл ... ... ... ... ... тағайындалғаннан кейін білгірлік пен
дағдыны игеру судьяларға іріктеу жүргізген ... ... ... ... ... ... ... жоққа шығаруға ғана емес,
шеберлікті қалыптастыра бастауға, ... ... ... ... ... ... тағдырына, оның өмір-тіршілігіне, тиісті рухани
дамуына, оның құқықтары мен бостандықтары үшін қажетті жағдайды қамтамасыз
етуге қатысы бар ... ... бет ... адам (бұл жерде біз, мысалы,
судья, дәрігер, мұғалім, және сол ... ... ... да айтып
отырмыз) өзінің кәсіби міндеттеріне кіріспес бұрын алды-артын болжап, ойлап
алуы ... ... ... және ... ... оның құқықтары мен
бостандықтарына ... ... ... ... тиіс және ... бірі ... ... мүшелерін қажетті игіліктермен қамтамасыз
етуге бағытталған адамның кәсіби құзыры болып ... ... ... алғашқы жұмыс күнінен бастап-ақ адам тағдыры оның ... ... етіп ... ... ... ... сот ... мүмкіндіктеріне қарай бірқатар кепілдіктерді
қарастырады. ... бір ... ... ... ... тәртіппен шағым түсіру құқығы, оны қадағалау тәртібімен қайта
қарау мүмкіндігі жатады. Алайда сот ... ... ... ... ... бұл ... ... бермейді, ол не осы азаматтардың сот
алдындағы артықшылығына және ... ... ... және ... ... қарай, не жоғары тұрған соттың осы шешімді
қабылдайтынына жеткілікті ... ... не өзге де ... ... ... міндет мынада – шын мәніндегі іс бойынша
соттың (көптеген жағдайларда – ... және сот ... ... етуші
судьяның) заңды және негізді шешім қабылдауы үшін жағдайды қамтамасыз ету.
Мамандығы бойынша судья болатын адамның ... ... ... бейімділік дегеніміз не және ол мамандық таңдау кезінде ... ... ... ... үшін қажет пе деген сұраққа жауап
беруге ұмтылу керек сияқты. Көптеген ... ... деп ... ... ... ... икемділік танылады, адам өзіне өзі сенімді
жағдайда ол өте ... ... ... ... ... ... кәсіпке деген сенімділіктің нәтижесі болып ... ... ... бір ниеттің қалыптасуы белгілі бір дәрежедегі кәсіби
жарамдылық пен ... ... ... ... ... адамның
бойындағы шектеулі білімсіз және өзінің еңбектегі тәжірибесінсіз ... ... жету ... ... Егер ... қызметімен танысу
барысында адамның бойында осы қызметті ғана жүзеге асыра ... ... ... болса, онда осы адамнан түбінде жақсы судья шығуы мүмкін.
Өзінің қызметін бастау ... ... ... құштарлық таныта алмаған
судьялардан да кейде жоғары көрсеткіштер мен ... ... ... адам ... деген құштарлығын басынан кешірген жағдайда оның
жақсы жақтары мен қиындықтарын біле тұра ... ... ... ... нәтижелерге жетуге ұмтылатын болса ғана судья болуға деген құштарлық
жайында әңгіме қозғауға болады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... кезінде емес, адам өзінің
атқаратын қызметіне көзқарасын анықтау мен оның нәтижелілігін ... ... ... бейімділік судьялыққа үміткер ретінде
тағылымдамадан өткізу кезінде өлшем болып ... ете ... ... бұл
кезеңде бағалау тым ертерек. Үшіншіден, адамның бойында бейімділіктің ... жоқ ... ... қысқа мерзім ішінде кәсіби шеберлікке қол
жеткізуге ықпалын тигізеді. Төртіншіден, сот ... ... ... ... ... судьялардың өзінің қызметіне деген негізді
қызығушылықты, өзін-өзі жетілдіруге ұмтылуға қолайлы жағдай туғызады. Үнемі
еңбек ... ... ... ... ... ғана ... қызметті жүзеге
асыруға қажетті қабілеттілік қалыптасатынын естен шығармау керек.
Сот жұмысы судьялар тұлғасына оның қасиеті мен сипатына ... ... ... ... Бұл жерде айтып отырғанымыз жай ғана ... ... ... ... ... ... және ... болып саналатын, іс
жүзінде бір-бірімен ... ... ... ... ... да ... қасиеттер керек.
Осы қасиеттерді анықтауға әрекет жасамастан бұрын судья мамандығы үшін
олардың ойынша, не пайдалы, не пайдасыз екенін ... алу ... ... ... сұрақ-жауап жүргізу кезінде судьялар тұлғасына пайдалы
және пайдасыз қасиеттер мен сипаттардың тізімі ұсынылды. Бірінші ... ... ... қасиеттерді көрсетті: адамгершілік,
бейтараптық, табандылық, ұстамдылық пен ... ... ... ... ... ... пен жөнсіздік.
Егер сұралған топта көрсетілген судьялар үшін ... ... ... ... ... ... ... «идеалды»
моделін жасауға ұмтылатын болсақ, онда олардың көбісі ... ... ... ... ... ... да және зерттеушінің де
көзқарастарына жақын екнін байқауға ... Бұл ... ... көнгіштік, бағытсыздық не күмәншіл элементтерінен арылған, ... ... мен ... гөрі ... ... мен адамның тағдырына
көбірек назар ... ... ... ... ... билеуші
судьялардың бейнесін суреттейді. Судьялардың мұндай бейнесі, біздің
ойымызша, сот ... және ... ... ... ... ... емес ... үшін ғана қарсылық тудыруы мүмкін.
Іс жүзіндегі қызметкерлерде пайда болатын және сендіруші дәлелдермен
жеткіліксіз негізделетін ... ... ... ... бағыт-
бағдардың механизмін ашу үшін ... ... ... жекелеген
еріктілік қасиеттерге қысқаша сипаттама беру орынды болып көрінеді.
Табандылық, дербестік мықты сеніммен және сыртқы ықпалдарға ... ... ... ... ... ұмтылыспен сипатталады. Батылдық дер
кезінде және ... ... ... негізді шешім қабылдау мен оны іс
жүзіне асыра білу қабілеттілігімен көрінеді. Байсалдылық, өзін-өзі ... ... өзін ... жоқ ... ... білу қабілеттілігімен
пайда болады. Алаламаушылық фактілер мен оқиғаларды объективті бағалауға,
сырттан тон ... ... ... ... алуға ұмтылуына әзір
екендігімен көрінеді. Осы ... ... ... бәрі де ... ... ... және ол мақсатқа жету жолындағы тосқауылдарды бұза
білу қажеттігімен байланысты. Қызметтің еріктілік түрі адамның жалпы ... ... ... ... көтеретін, адамды өмірге
қажетті маңызды істер мен қызметтік міндеттерін шешуге бейімдейтін бірқатар
маңызды ... ... ... ... ... Еріктілік саласына
жататын судьялардың тәрбиелеу және ... ... ... ... ... оның ... ... анықтауға, оның белсенділігі
мен ұйымдастырылуын көтеруге ... ... ... ... ... ... соттық зерттеулердің жан-жақтылығы мен толыққандылығы,
заңды және негізді шешім қабылдау ... ... ... даму ... ... деп ... болады, соған байланысты
кез келген ... ... ... ... отырып кәсіби қызметте
табысты қамтамасыз етуге бола ма?
Осы қойылған сұраққа берілетін жауаптың сипатын біз белгілі бір ... ... ... кезіндегі проблемаларды шешуді ескере отырып,
тұлғаның жеке-психологиялық қасиеттері және сипаттарымен ... ... ... ... үшін ... болып қалыптасуы тәрбие
барысында, соның ішінде оқу кезінде және ... ... ... болатын
моральдық-еріктілік қасиет болатын болса, онда кез келген заңгерлік білімі
бар адам судья болуға қабілетті және ... ... ... ... деп ... болады. Егер осы шеберлікті игеруде белгілі бір
дәрежеде интеллектуальдық сала орын ... ... ... есте ... ... онда, біріншіден, судья мамандығы бойынша қабілеттілігі,
екіншіден, бұл қасиеттерді ... ... ... ... дайындық
кезінде ерекше жағдайларды қамтамасыз ету туралы айтуға болады. Біз судья
болып қызмет атқаруға ... ... бар ... ғана кәсіби
шеберлікке қол жеткізе алады деуден аулақпыз, ... ... ... ... ... өзімен де орнын толтырыла ... ... ... ... ... жоқ ... адамның
судьялық мамандыққа жарамсыздығын көрсете алады деп айтуға ... ... ... ... ... ... интеллектуальдық
қасиеттің мәнін түсініп алу үшін тұлғалардың осы қасиеттерін сипаттауға
тырысып көрейік.
Кез келген ... ... ... жалпы қабілеттілікті көрсететін
компоненттердің қатарына зейінділікті (ақыл-ойының бағдарының жылдамдығы),
ойлампаздықты, сыншылдықты білдіретін қасиеттерді ... ... ... сот қызметінде жиі болып тұратын проблемалық жағдайда жедел және
сапалы шешім қабылдауды қамтамасыз етеді.
Ойлау ерекшеліктеріне қарай ... ... ... ыңғайлылығы,
жылдамдығы, дербестігі, мақсаттылығы, сындарлығы, ... ... ... ... ... Осы ... ... үшін арнайы
тапсырмалар психологиялық қағидаларға негізделген ... ... деп ... ... ... ... болмайды, оның үстіне ақыл-
ойдың аталған қасиеттерінің әрқайсының сипаттамаларынан судьялар үшін ... деп ... ... ... байқай алмаймыз.
Оймен көз алдына елестету мен ... ... ... ... ... бірі деп ... ... процесс ретіндегі оның маңызды қызметі мынада, ол еңбектің
аралық өнімі мен оның басталғанға дейінгі ... ... ... ... ... болашақ қызметті (бағытты) және оның нәтижесін
бағдарлауға мүмкіндік береді. ... ... құру ... ... қызмет
етеді. Ойлау сияқты қиялдау да проблемалық жағдайларда, яғни шешімдерді
іздестіру қажеттігі кезінде пайда ... ... ... ... бейнелердің ұйымдастырылған жүйелері арқылы қызмет нәтижесін күні
бұрын болжап көрсететін болса, ал ... ... ... көрінеді. Ең құндысы селқос қиялдаудан гөрі нақты бір ... ... және ... асырылатын шығармашылық қиялдау болып
саналады. Судья жұмысындағы жеке адамның мұндай ... ... ... және идеологиялық түрлерін жүзеге асыруда аса маңызды орын алады.
Есте сақтау қызмет барысында қалыптасатын ... ... ... ... бір ақпаратты есте сақтау мен оны кейін шығаруға, яғни пайдалануға
байланысты. Судья қызметінде оның мәні ... ... іс ... ... және ... ... үшін пайдаланылатын
есте сақтау көпжылғы тәжірибе жинақтау нәтижесімен байланысады. Есте сақтау
білімді нығайтып бекіту мен пайдалануға ... ... адам ... қамтамасыз етеді.
Судьяның қызметі үшін қадағалағыштық пен байқағыштық сияқты шешім
қабылдау үшін ... ... бар ... ... зерттеудің
әдіс-тәсілдерін ойластыру үшін жауап алудың, жекелеген сот ... ... ... үшін ... ... ... мәні мен ... бар.
Тіпті тұлғаның интеллектуалды бірқатар қасиеттерінің қысқа ... ... ... ... жүзеге асыруы үшін тиісті мәнде
дамуына және істің мән-жайларын зерттеуге және ... әрі ... ... ... ... көрсетеді. Шиеленісті жағдайларды шешу,
мінез-құлық амалдарын ... ... және ... ... ... ету ... нақ осы ... саламен тікелей байланысты.
Сөйтіп, моральдық-еріктілік салаға жататын судьялар қасиеттеріне көңіл
аударылған сұрақ-жауапта ... ... ... ... ... сұралғандардың ең төменгі қызмет шеніндегілерге байланысты неліктен
судья тұлғасының коммуникативті қасиеттері ... ... ... ... ... мамандығын әдетте, тек қана арнайы қабілеттілікті ғана
емес, сонымен бірге ... ... ... ... ... ететін
мамандықтар қатарына жатқызылады. Бұл іс жүзіндегі ... ... ... ... ... ... ... негізгі өлшемі негізінен
моральдық-еріктілік қасиет болып саналады; назар аударылатын және ... ... ... ... есте ... қиялдау, көпшіл сияқты
интеллектуальды саладағы қасиеттер және ... ... ... ... жақсы қасиеттері.
Сот кадрларын дайындау кезінде осы күнге дейін интеллектуальдық саланы
дамытуға жағдай туғызатын тиісті ... ... ... ... ... ... күрделі тапсырмаларды шешуге дайындық жолымен).
Екіншіден, сұрақ-жауаптың нәтижелері қандай да бір ... ... ... ... деңгейі туралы куәландырып және олардың өзіндік сана-сезімін
көрсетеді. ... ... ... ... ... судьяға
қажетті деген қасиеттер мен сипаттарға көзқарасы да өзіне деген көзқарасы
арқылы көрінуі тиіс. Өзін-өзі дұрыс ... білу ... ... сындарлы
көзқарасты, қойылатын талаптарға өз ... ... ... ... ... ... білу ... деңгейін анықтау үшін,
тұлғаның өмірде алға ... қоя білу мен оны іс ... ... ... деп санауына субъективті негіз болып табылады. Моральдық-
еріктілік ... ... ... қарағанда судьяға бағынышты
болады ... ... ... және ... ... орындалмауы мүмкін
деп тану екіншісінің мүлтіксіз орындалмауына қарағанда ... ... онша ... ... ... басқа, еріктілік қасиетке қатысты оның даму,
интеллектуальдық салада толығымен ... ... ... ... ... ... ... судьяларды еріктілік саласымен
байланысқан қасиеттерге тәрбиелеу бағыт-бағдарының ... ... ... сот ... арасында жүргізілген сұрақ-жауаптан
басқаша нәтиже ... еді, ... ... ... және ... судья
саналатын олар үшін сот төрелігіне қатысты ... бәрі ... ... ... қой. ... олай ... шықты, соған қарап
өзгелерге қарағанда еріктілік ... ... ... ... сот ... жүзеге асыру кезіндегі шығармашылық процесті ... ... ... ... деп ұйғаруға болады. Мұндай
қорытынды айту ... ... мен ... сауалнамаларында
судьяларды сыртқы әсерлерден тәуелсіздігі мен дербестігін қамтамасыз етуге
бағытталған ұсынымдар келтіруіне байланысты ... ... мен ... ... одан арғы ... ... сот төрелігін жүзеге асыру жөніндегі ... ... ... ... интеллектуальдық қасиеттерін ашу мен дамыту
жолдарын іздестіруге ... ... ... ... ... ... ... дәрежедегі қызмет орнындағы сапасы, біздіңше, соттық зерттеудің жан-
жақтылығы мен толыққандылығын және соттың тәрбие функциясын жүзеге асыруын
қамтамасыз ... ... ... Көпшілдік сияқты қасиет судья
үшін қажетті байсалдылық, ұстамдылық сияқты қасиеттермен көп ... ... Осы ... ... ... ... сияқты
қасиеттің көрінуі кездейсоқтық болуы да мүмкін. ... ... ... ... ... іс жүргізуге қатысушылардың және
азаматтардың сот пен судьяға ... ... ... ... әрі
шындыққа жанасатын айғақ беруіне жетелейді. Сот ... ... ... ... қабылдауы қабылданатын шешімдердің әділетті және
негізді болмай шығатындығына деген ... ... ... Сондықтан
судьялыққа үміткердің бойындағы көпшіл, елгезек, тартымдылық және өзге де
осы сияқты ... ... ... өте ... ... ... қол жеткізуі белгілі бір дәрежеде оның өз
қызметін жүзеге ... ... ... ... бар ... ... айтылған қабілеттілік ұғымы белгілі бір қасиеттер,
сипаттар жүйесінің оған ие болған адамның жүзеге ... ... ... ... ... (қызметтің көптеген түріне
қолданылатын) осы қасиеттің қызмет көрсететін ... ... ... ... ... Бұл ... жеке-психологиялық қасиеттердің өздері
де ішінде бір-бірімен өзара қатынастағы қасиеттерге бөлінетін күрделі
құрылымға ие ... ... ... Бұл ... ашу ... ... ... табылады, себебі ол үшін адам сипатының ... ... ... ... ... компоненттерді немесе
қасиеттерді ашып көрсету ... және ... ... және өзара әрекеттес
қарым-қатынастарының негізделген және өзіне тән қасиеттерін анықтау керек.
Бұл міндеттерді шешу осы ... ... ... ... ... ... жүзеге асырылатын шығар. Біз тек қана судья
қызметінің құрылымы негізінде қызмет түрлерін нәтижелі ... ... осы ... қатарындағы судьяның өзінің функцияларын жүзеге
асыру үшін қажетті және басқаларға қарағанда артығырақ ... ... ... мен ... ... тізімін анықтауға тырысамыз.
Алайда атап өту керек, психология ғылымы әзірше сот төрелігін жүзеге
асыру жөніндегі ... үшін ... ... ... бірдей аша алатын құралдардың (жолдарының) жеткілікті арсеналымен
қамтамасыз ете алмай отыр. ... осы күні ... ... ... ... ... үшін кәсіби қажеттілік болып ... ... ғана ... ... ... басқа да, үміткерлік
шеңберінен орын таба ... ... ... іс ... ... ... да ... қайшы келетін тұлғалық қасиеттерді, яғни мамандығы бойынша судья
болуға жарамсыздығы ... ... ... ... жөн. Егер
судьяларды іріктеу болашақ қызметінің нәтижелілігін бағдарлау тұрғысындағы
қазіргі кезде ... ... онша ... ... ... отырған
“қабілеттіліктің жағымды факторлары” негізінде жүргізілетін болса, ... орай ... ... ... факторлардың ашылып қалуы кәсіби
деңгейде сот төрелігін жүргізе алмайтын ... сот ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің пайда болуын анықтаушы мәнге олардың
жоғары дүниетанушылық ... ... ... ... ... ... жоғары қасиеттері, этикалық көзқарасының деңгейі, ар-
ожданы ие болады. ... ... ... бұл ... судьяның
моральдық-саяси сипаттамасын, оның идеялық және ... ... Олар ... бір ... ... ... сондай-ақ судья
тұлғасының өзге де ... мен ... ... және ... ... ... ... кез келген қызмет түрлері үшін маңызды
болып саналады. Сот пен ... ... ... ... ... ... салаға жататын қасиеттердің маңызы
ерекше екенін атап өту ... ... ... ... ... ... ... алғышарттары ретінде сот төрелігін жүргізу жөніндегі
кәсіби ... ... ... бола ... ... ... ... қызметі өзге де заң ... ... ... болады, соған орай осы ... ... ... ... ... психологиялық компоненттерде де ... ... ... ... ... ... кәсіп мамандықтарына
қарағанда бірдей кәсіптегі мамандықтар арасындағы айырмашылықтар көп
болады. ... ... ... ... - ... ... ... әртүрлі қабілеттіліктері туралы салыстырып айтуға бола
қояр ма ... ... ... жеке-психологиялық қасиетін ашу кезінде
кең мағынадағы заңгерлік қызмет ұғымына ... оның ... ол ... ... сүйенуі керек, өйтпесе заң саласындағы
түрлі мамандық иелерінің қызметіне тән қасиеттер ашылмай қалады.
Судьялар ... ... ... және оның ... ... ... ... компоненттеріне қарай осы құрылымға
енетін қызметтердің әрбір түрін ойдағыдай жүзеге асыру үшін келесідей жеке
қасиеттер мен ... ... ... ... ... ... үшін ... саласындағы алдағы қызметтің
барлық кезеңдерін ойша болжап қамти ... және ... іс ... ... ... ... ... нақты сенімділікке
негізделген қабілет; әрекетті алдын ала болжап, жоспарлай алатын қабілет;
зерттеудің ... ... ең ... ... ... ... қол
жеткізудің жолдарын таба білу сияқты қасиеттерді ... ... ... ... әмбебап қасиеттер қатарына жатқызуға ... ... ... ... ... болады: мақсатқа талпынушылық,
шығармашылық ой-қабілеті, ілтипаттылық, жинақылық, тапқырлық, дербестік.
Алдағы болатын қызметті ... білу адам ... ... ... терең
ізденістің, талпыныстың бар екендігін көрсетеді.
Аталған арнайы негізгі қасиеттер танымдық қызметті жүзеге асыру үшін де
маңызды, бірақ олар бұл ... ... емес ... жағдайда
көрінеді.
Мәселен, егер сот қызметін жоспарлау кезінде жазбаша материалды талдау
негізінде ... ... ... ... ... ... қиялдау
қабілеті пайда бола қалатын ... онда ... ... ... ... моделін құрауды қамтамасыз етеді.
Модель танымға жағдай жасайды және бір мезгілде болашақ қызметтің
бейнесі бола ... Бұл ... ... және ... қызмет түрлерін
жүзеге асыру үшін ... ... ... ... ... ... жоспарлау үшін қасиеттің дербестік сияқты түрінің
маңызын атап өткен жөн. Егер ... ... мен ... ... ... ... судьяның бойындағы дербестік, ауытқымаушылық
тәрбиесі түсіндіруді талап етпейтін болса, онда оның ... ... ... олай болуға тиіс болмаса да одан алшақ болып көрінеді. Судья
айыптаудың мазмұны ... ... ... яғни іс ... ... белгілі бір құрастырылған шешіммен танысып, іс-әрекетке
құқықтық баға ... ... ... ... дәлелдеудің қисынына
қарамастан, ақиқаттың жолын өз ... ... ... ... ... шығармашылық қабілетпен қарауы - ... ... ... ... және ... ... бір ... осындай ізденіс азаматтық істерді таңдауға дайындық кезінде пайда
болған құқықтық қатынастарға қатысты ... ... ... ... ой ... ... ... негізінде істің мән-жайларына алдын-
ала құқықтық баға беруде өте ... ... ие ... ... ... ... ... болатын бұрмалаушылықты,
қателіктерді және ... ... ... табу ... ... мәліметтерге баға беру арқылы көрінетін сындылықпен біріге
отырып жетістірек байқалатын болады. ... ... ... ... өте ... ... бола ... да болашақ қызметті жоспарлау
танымның бастапқы кезеңі болып табылады және іс ... ... ... ... ... дәрежесі белгілі бір шамада
танымның мақсаттылығы мен нәтижелілігіне байланысты болады.
Танымдық қызмет жаңаша бір мағұлматтар мен ... ... ... іс ... ... таным алдын ала тергеуде ... ... ... жаңа ... ... ұсынылған және сұратып алынған
дәлелдемелермен көрінсе, ал азаматтық істе өз ... ... ... ... ... ... ғана көрінеді. Соттық таным құқықтық
маңызы бар фактілер ... ... ... шектеліп қалмайды; ол
танымдық қызметтің басқа да салалары сияқты ойлауды қажет ететін ... ... ... ... ... ... сот ... тән болып саналмайды, оларды ... ... ... ... мен ... ... А.Р. Ратиновтың ойынша, “қылмыстық іс
жүргізулік дәлелдеуге тән осы міндеттердің ... және ... ... орын ... ... бірі ғана ... табылады” [78, с.
307]. Бұл, соттық таным басқа да салалардағы ... ... ... ... ... қатысты жүзеге асырылады дегенді білдіреді.
Судьялармен жүзеге асырылатын танымдық қызметтің ерекшелігі осы қызметті
іске асыруға бағытталған психологиялық компоненттердің сипатын ... ... ... тізіміне мыналарды жатқызуға болады: ... ... ... мен ... қабілеті көрсеткіштерінің
жалпы деңгейі; құқықтық сана-сезімнің жоғары деңгейі, құқықтық ... ... мен ... өз ... ойлауы мен дәлелдеуі,
жақсыны жаманнан айыра білуі, қиялдап ойлай білуі, маңызды, негізгі ... ... ... талдау мен жинақтау, тапсырмаларды ... ... таба ... ... ... танымдық қызмет үшін тән болып саналатын
қалыптасып қалған қиялдап ойлау ... ... ... ие болады.
Арнайы маңызды қасиеттер қатарына мыналарды жатқызуға болады: икемділік,
ойлау процесінің қозғалмалылығы; тапқырлығы мен зейінділігі; ой ... ... ... ... ... ... назар аудара
білуі, табандылығы, мақсаттылығы, дербестігі. Осы қасиеттердің арасынан
танымдық процесс шарттарының бірі ... ... ... ... де бар ... айта кетуге болады, бірақ оның шартты сипаттары
жоққа шығарылмайды, себебі бұлар алдағы тәжірибелерде ... ... [78, с. ... Нақты бір жағдайлардың деректерінде тез әрі
дұрыс бағыт-бағдар ала білу ретінде танылатын сезіну (интуиция) ... ... ... ... ... алу ... судья үшін қажетті
деректер толық емес болған жағдайда кеңірек ойға салуды керек ... ... ... ... судьяның шешімі және оның барлық жолдары
түсінікті, қол жететіндей, ... және ... ... ... ... керек және ешқандай сезікті болжаммен ... Бұл ... біз сот ... ... ... де назарға аламыз.
Тәрбиеші болу үшін судьяларға әуестенушілік, күдіктілік, қызбалыққа
салынушылық, ашушаңдық, тік ... ... ... ... ретіндегі судья үшін өзінің ойын анық және түсінікті жеткізу,
сөз болып отырған фактілер мен ... ... ... ... ... қоя білу ... қасиеттердің де айтарлықтай маңызы бар.
Коммуникативті қызмет сот қызметіне байланысты судьялардың, іс жүргізуге
қатысушылар мен ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан судья тұлғасының қасиеті оның қоршаған
ортаға, өзіне деген көзқарасын, оның ... ... ... ... қасиеттерге адамгершілікті, ... ... ... ... ... ... көпшілдік, тартымдылық, сыпайылық сияқты қасиеттерді жатқызуға
болады. Бұларға қайшы қасиеттер ... ... ... ... ойда болу ... саналады. Өзіне қатысты ... ... ... өз ... ... ... ал оларға қарама-
қайшы: өзін-өзі жоғары бағалау, өзіне аса сенушілік, менсінбеушілік немесе
өзін-өзі кемсіту.
Аталған қызметтің тиісті ... істі ... ... судьялардың
басқа адамдармен араласуын, жауап алатын адаммен ... ... ... ... ... ... ... етеді.
Судьяның ұйымдастыру қызметі басқа адамдардың ... және ... ... ... Оның жүргізілуін биліктік өкілеттілігі
қамтамасыз етеді. ... ... ... оның ... іс ... ... ... зерттеулерге белсене қатысуын қамтамасыз ету,
іс жүргізуге қатысушылардың ... ... ... ... ... жеке ерекшеліктерін ескере отырып, олармен тіл табыса
білу және психологиялық әдепті сақтай ... сот ... ... ... шешу кезінде өзінің білімі мен ... тез ... ... ... ... оңай ... жолдарын таба білу, басқа
адамның қылықтары мен әрекеттерін сыншылдықпен бағалай білу болып табылады.
Ұйымдастырушылық қабілет істі ... ... оның дер ... ... ... ... сот мәжілісіне шақырылған адамдардың
бәрінің іс жүргізуге қатысуын қамтамасыз етумен ... ... ... ... жүргізу үшін келесідей тұлғалық қасиеттердің болуын
қажет етеді: жалпы және құқықтық мәдениетінің ... ... ... ... ... ... бейімділігі, шыншылдығы, табандылығы,
талапшылдығы, ... ... ... ... ... ... ... қызметіне жинақсыздық, үнсіздік,
тиянақсыздық, ... ... ... бағалау, дөрекілік қасиеттері қайшы
келеді.
Қызметтің осы түрін жүргізудің нәтижелілігі белгілі бір дәрежеде тез әрі
икемді шеше білумен анықталады. ... ... ... ... ... ... ... ететін бағыт-бағдарларға байланысты
сот мәжілісінде судьямен шешіледі.
Судьялардың ұйымдастыру ... ... ... ... ... алғы ... бірі ... өзін-өзі ұйымдастыра
білу, өзінің бағытын, жүріс-тұрысын басқара алу ... ... ... өздерінің іс жүзіндегі мүмкіндіктерін талдау мен баға ... ... ... ... ... мақсаты, құралы және нәтижесі
араларына түзету жүргізе білуіне байланысты.
Өзінің қабілетіне үңіле білуі ... ... ... ... шыншылдық, өзін-өзі игеру, ... ... ... қасиеттерді қалыптастыруда пайдаланылуы мүмкін. Бұл жерде
судьяның қызметі ұйымшылдыққа, ... және ... ... болуы
қажет.
Судьяның ұйымдастырушылық қызметі тұлға аралық қатынастарды қамтиды, ал
осы қатынастар үшін қолайлы жағдайды қамтамасыз ете білу ... ... ... ұйғарады. Жекелеген соттардың жұмыс
тәжірибесінде ... сот ... ... ... осы ... ете алмауы біздіңше, олардың ... үшін ... ие бола ... және ... ... ... ... қызмет барысында өз дәрежесін жоғалтып алған деп түсіндіріледі.
Осы жағдайларды қорытындылай ... ... атап өту ... Судьяның
жүргізетін қызметінің күрделілігі мен ... ... ... арасынан нәтижелі ... бірі ... ... ... ... бір ... ... мен сипаттар
қызмет етеді. Аталған қасиеттердің болмауы немесе жетіспеушілігі адамның
өздігінен судьялық ... ... ... Болашақ судьялардың
тұлғалардың қасиеттері мен сипаттарының көпшілігі қызмет барысында немесе
соған байланысты мақсатты тәрбиелеу нәтижесінде ... ... ... ... ... негіздер – арнайы ерекшеліктері бар
мамандықтар қатарына жатқызылмайды, ал бұл ... ... ... орны олармен тығыз байланысқан құбылыстармен ... ... ... ... ... ... ... жалпы қабілеті жоғары
дамыған мамандықтар қатарына жатады, ал бұл ... ... іс ... ... ... ... ескере отырып жүргізу
қажеттігін білдіреді. Оны арнайы ... ... ... ... ... толтырыла қоймайтын жекелеген кәсіби қажетті қасиеттердің болмауы
(мысалы, абстрактілі ойлау) адамның ... ... ... ... ... берілуіне негіз болып табылады. Судьяның кәсіби қажетті
қасиеттерін дамыта түсу үшін ... ... ... ... ... мақсатты түрде қалыптастыру қажет. Адамның өзін-өзі адамгершілік
қасиетке тәрбиелей бастайды. Өзін-өзі тәрбиелеу – ... ... ... ... ... мұндай даму үшін объективті алғышарттар да құрылуы
тиіс.
Судья жұмысына тұлғалардың жарамдылығын ... екі ... ... ... ... ... ... сыннан өту қорытындысын
тағылымдамадан өткен соттың жалпы отырысында ... ... ... ... ... ... бар басқа сот қызметкерлерінің
қатысуымен талқылау. Талқылау нәтижесі ... ... ... ... ... сот ... мәні ... қарау қабілетіне (мұны
оның шығарған үкімдері мен шешімдердің жобаларынан ... ... ... пен ... ... ... қабілетіне қойылатын
талаптардың әрқайсысы бойынша баға ... ... ... ең кемі
үштен екісінің қолдап дауыс беруі ... ... ... ... ... ... ... дұрыс. Мысалы, кейбір
жекелеген елдерде стажер-судьяның мінездемесі тағылымдамадан ... ... ... ... дауыс беру жолымен қабылданатынын атап
өткен дұрыс болар еді.
Екінші кезең. Үміткерді ... ... ... және ... ... үшін ... Судьялыққа үміткерлерді негізделген, жан-
жақты, біліктілікпен ... және ... үшін ... ... ... ... ... қамтамасыз ету мақсатымен осы органның
құрамына депутаттар, жоғарғы сот судьялары, ... заң оқу ... ... ... мен ... ... ... өкілдерін
және психолог мамандарды енгізген дұрыс.
ҚОРЫТЫНДЫ
Зерттеліп отырған проблема бойынша заңдар мен ғылыми әдебиеттерді жан-
жақты талдау мен ... ... ... ... ... келді:
1. Судьяның, яғни мемлекеттік билік өкілінің ... ... ... ... кең ... қоғамдық пікір, көзқарастар олардың жұмысына
тиісті баға беруге ықпал етіп, сот зерттеуінің ... әрі ... әсер ... ... ... ... ... сот ісінің беделін
көтереді, бұл өз кезегінде азаматтардың заңды құрметтеу ... ету ... ... түседі.
2. Абырой-бедел ұғымы әдетте бедел ұғымының ... ... Егер ... ... құрылымына белгілі бір орган мен
тұлғаның маңыздылығын білдіретін құрметтеу, сенім, қолдау, мойындау сияқты
қарым-қатынас ... ... ... ... бұл ... болып
табылады. Абырой-бедел ұғымы әлеуметтік маңыздылық, әлеуметтік пайдалылық
бағасын енгізеді, яғни, бұл ... ... ... ... және ... «қоғамдық бедел» ұғымына теңесуі мүмкін. Мұнан басқа, бедел ұғымы
көп жағдайда билік-өкімет, билік өкілеттігінің ... ... ... ... үшін ... тән емес. Кәсіптің нақты түріне
қолданылатын ... ... ... ... қарым-
қатынасын білдіреді. Әдебиетте кездесетін әлеуметтік және моральдік абырой
беделдің дәл қолданылмайтыны байқалады, мұның өзі ... ... ... ... әр ... ал, ... абырой-бедел ұғымы
барынша сыйымды, сонымен қатар, ... ... ... ... ... ... абырой-беделін тиісті деңгейде қолдауға ықпал ететін
факторлардың көпшілігі құқықтық және ... ... ... оның ... ... ... да ... үлес қосады.
3. Судьялыққа үміткердің жарамдылығын жоғары талаптармен бағалау оны
өзге де өлшемдермен ... сай ... ... ... ... міндетті болып табылмайды, бірақ ол ... ... ... ... сот қателігін болдырмау кепілдігіне қызмет ете алады.
Салыстырмалы өлшемдер қатарына судья ісі үшін аса ... ... және ... ... қосылады.
Кадрларды даярлау сапасы елдегі мемлекеттік-құқықтық жұмыстарды барынша
көтеру туралы уақыт талабына ... ... ... тиіс. Олар сот әділдігі
органдарының әкімшілік және шаруашылық ... ... ... ... жауап беруге тиісті. Заңгерлерді арнайы даярлау негізінен үш кезеңде
жүзеге асырылады: біріншісі – жоғарғы заң оқу орнында, ...... ... ... соң ... өту, үшінші – ... ... ... ... ... ... Мамандар қалыптастырудың ... ... ... ... ... ... кәсіби
даярлығын жетілдіруге бағытталған заң қосымшаларына тоқталамыз.
Негізгі заң кәсібін ... оның ... ... ... заң оқу
орындарында арнайы әзірлеу міндетті ме деген мәселе соңғы жылдары ... ... ... – оның оң ... ... ... ... көбірек талас тудыратын және байыппен көңіл ... ... ... ... заң ... оқу ... студенттерді арнайы іріктеу қажет пе және
судьялар даярлау кезінде білім берудің қандай түріне артықшылық беріледі;
ә) жоғарғы оқу ... ... ... пе, оның ... мен ... ... оқу орындарындағы оқыту әдісін жетілдеру қандай жолмен жүруі
тиіс; оқу бағдарламасына жаңа пән ... ... ... ... ... басты негізі, судьяның кәсіптік білімін
тұрақты толықтыруы, оны жаға ... мен ... ... ... ... жетілдіруі болып табылады. Судья өз біліктілігін
көтеру үшін ... ... ... заң басылымдарымен ғана емес,
мейлінше кең жоспардағы әдебиеттің қайнар көзі: монографиялармен, ғылыми
мақалалармен, оқулықтармен, оқу ... ... ... ... ... Тек ... жағдайда ғана судья ... ... ... ... ... ... ұстап, білім көлемін тұрақты түрде
ұлғайтуына болады, мұның өзі ... ... ... өсу ... ... ... ... кәсіптік деңгейін арттыру, ғылым мен практиканың жаңа
жетістіктерін иемдену қажеттілігіне өзін тәрбиелеу, ... ... ... ... ... талпыну жөніндегі тұрақты жұмыс
қана судья шеберлігін қамтамасыз етудің сенімді кепілі ... ... ... қамтамасыз етудің сенімді кепілі, судьяның өзінің
кәсіптік деңгейін арттыру, ғылым мен практиканың жаңа ... ... өзін ... ... ... қызметінің жағдайына
жаңалықтар енгізуге талпыну жөніндегі тұрақты жұмыс бола ... ... ... ... ... ... даярлау курстарында оқу,
судьялардың кәсіби шеберлігін арттырудың ... көзі ... ... ... түрі ... ... және соттың өзінің немесе жоғары тұрған
соттардың тірегінде, екіншісі – ... ... ... өткізіледі. Судьялардың өзін дайындаудан даярлаудың екі түрінің
ерекшелігі біріншіден, олар мақсатты ... ... ие, ... ... ... ... ... үшін қажет тұлғаның ... ... мен ... ... ... ие. ... кәсіби білімді толықтыруды, тек қана ... ... ... ... ... да салалары аясындағы жаңа ... ... ... ... ... ... – бұл ... іс бойынша сот талқылауын
басқарудағы, соның тәрбиелік-ескерту маңызының тиімділігін арттырудағы, сот
талқылауының жариялығының қамтамасыз етілуі мен ... ... ... ... мына мәліметтерден: материалдық және іс
жүргізу ... ... ... ... және іс шешу ... ... қолдана білуінен; қылмыстық іс бойынша өз бетімен шешім қабылдау
дағдыларынан, сот талқылауына ... мен сот ... ... ... ... ... ... және өз уақытындағы дәлелдемелік
ақпараттар алу ... ... ... ... ... сот ... материалдық және іс жүргізу ... ... ... ... алу ... жеке ... ... және қадағалау инстанцияларының тәжірибесін жүйелеуден;
қылмыстық іс жүргізу ... ... ... ... ... алу үшін ... және ... құралдарды таңдаудағы
іс жүргізу нысандарын үнемдеуінен; ... ... ... ... ... ... белсенді құқықтық мінез-
құлыққа дағдылауынан; сот тергеуін дұрыс ... және ... ... ... әрі ... ... зерттеуін қамтамасыз
ететін сот нұсқаларын өз уақытында ұсына білуінен байқалады.
6. Адам мамандыққа ... ... ... ... ... ... ... мен қиындықтарын біле тұра, өзінің қызметін жетілдіруге және
жоғары ... ... ... ғана ... ... ... ... әңгімен қозғауға болады. Егер судьяның қызметімен танысу барысында
адамның бойында осы қызметті ғана жүзеге ... ... ... ... ... онда осы адамнан түбінде жақсы судья шығуы мүмкін. Өзінің
қызметін бастау кезінде ісіне ... ... ... алмаған судьялардан
да кейде жоғары көрсеткіштер мен ... ... ... ... ... деген құштарлығын басынан кешірген жағдайда оның жақсы жақтары
мен ... біле тұра ... ... ... және ... ... ұмтылатын болса ғана судья болуға ... ... ... ... ... Бұл айтылғандардың барлығы мынаны
білдіреді: ... ... ... тек кәсіп таңдау кезінде емес,
адам өзінің атқаратын қызметіне көзқарасын ... ... ... ... ... ... ... Екіншіден, бейімділік судьялыққа
үміткер ретінде ... ... ... ... болып қызмет ете
алмайды, себебі бұл кезеңде бағалау тым ертерек. ... ... ... ... ... жоқ адамға қарағанда қысқа ... ... ... қол ... ... тигізеді. Төртіншіден, сот
қызметіне бейімділік осы қызметтің нәтижелі ... ... ... ... негізді қызығушылықты, өзін-өзі жетілдіруге ұмтылуға
қолайлы жағдай туғызады. Үнемі еңбек үстінде ... ... ... ... ... ... жүзеге асыруға қажетті қабілеттілік
қалыптасатынын естен ... ... ... шеберлікке қол жеткізуі белгілі бір дәрежеде оның өз
қызметін ... ... ... ... ... бар ... Қабілеттілік ұғымы нақты қасиеттер жүйесі мен оны ... ... ... ... Бұл ... ... ... көптеген түріне қолданылатын) осы қасиеттің қызмет
көрсететін ... ... ... ... ... ... ... жеке-психологиялық қасиеттердің өздері де ішінде бір-бірімен өзара
қатынастағы қасиеттерге бөлінетін күрделі ... ие ... ... Бұл ... ашу ... ... ... болып табылады,
себебі ол үшін адам сипатының құрылымын немесе құрылысын ... ... ... ... ... ашып ... керек және олардың
күрделі және өзара ... ... ... және өзіне
тән қасиеттерін анықтау керек.
7. Біз, судья құзыретінің құрылымы негізінде, қызмет түрлерін нәтижелі
орындауға ... ... ... ... ... жүзеге асыру
үшін қажетті және басқаларға қарағанда артығырақ көрінетін ... ... ... ... тұлғалық қасиеттерінің пайда болуына олардың жоғары
дүниетанушылық деңгейі, ... ... ... ... ... жоғары қасиеттері, этикалық ... ... ... әсер етеді. Бұл қасиеттер судьяның моральдық-саяси сипаттамасын, ... және ... ... ... Олар ... бір ... тұлғасының өзге де сапалары мен қасиеттерін қалыптастырады және оның
негізгі қызметінің ... ... кез ... қызмет түрлері үшін маңызды
болып саналады. Сот пен судьялардың ... ... ... ... бұл ... ... ... зор.
8. Ғылыми зеттеу жұмысы бойынша ... ... мен ... ... ... нәтижесінде Қазақстан Республикасының Сот
жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы Конституциялық ... ... мен ... керектігін дәлелдік. Олар:
- сот пен судьяға деген ашықта, айқын құрметтемеушілік үшін ... ... ... ... жауапкершілікке, тартылатындығы
жөнінде осы Конституциялық Заңда көрсету қажеттілігі;
- судьяға қойылатын талаптарды ... ... ... ... ... ... мен ... жөнінде; сыбайлас жемқорлықтың қандай да
болмасын түрлеріне төтеп беретіндігі туралы толықтырулар енгізу;
- судьялыққа ... ... ... кеңейтіп
мамандандырылған магистратура бітірген, 30 жастан асқан, мемлекеттік тілді
меңгергендігі жөніндегі талаптарды қосу ... сот ... ... мен ... ... қоғамдағы рөлін
ескеріп судьялыққа талапкерлерге сот жұмысына ... ... ... ... ... толықтыру енгізу керектігі;
- қызмет істеп жүрген судьялардың ... ... ... жарамдылығын айқындап, тиісті жағдайда кәсіби жарамсыздығына
байланысты судьяны қызметінен босату туралы ... ... ... ... ... ... К.Х. Судебная власть на переходном этапе развития государства //
Тураби. – 2001. – № 3. – С. ... Қ. Ә. ... сот ... даму кезеңдері. - Астана, 2003.
– 259 б.
Назарбаев Н.А. Правосудие – это ... ... ... ... Н.А. ... на III ... судей РК // Юридическая
газета. – 2001. – 11 июня.
Құқық қорғау органдары: Заң ... ... // ... ... ... Сот ... мен ... мәртебесі
туралы. 2000 жыл 25 желтоқсан. – Алматы: Юрист, 2003. – 3-19 ... ... ... 1995 ... 30 ... - Алматы,
2006. – 31 б.
Назарбаев Н. Қазақстан экономикалық, ... және ... ... ... ... Республикасының Президенті Нұрсұлтан ... ... ...... 2005. – 48 ... Республикасындағы құқықтық реформаның мемлекеттік бағдарламасы
(негізгі бағыттар): Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 ... ... № 1569 ... ...... 1994. - 21 ... К. ... Республикасындағы құқық қорғау органдары. – Алматы,
1995. – 173 б.
Халиков К.Х., Серімов Е.Е. Сот шешендігі. Оқу ...... ... 2006. – 218 ... К. ... и ... судебной власти в Республике Казахстан. –
Астана: Елорда, 2001. – 352 с.
Мами К.А., Омарханов К.А. Комментарий к ... ... ... «О ... ... и статусе судей Республики Казахстан». –
Астана, 2003. – 468 с.
Мами К.А. ... ... и ... власть в Республике
Казахстан: Основные тенденции и ... – М.: ... 2004. – ... ... ... ... ... – М.: Юридическая литература,
1972. – 741 ... и ... ... в российской Федерации: Учебник
/ отв. ред. В.И. Шевцов. – М.: Проспект, 1996. – 352 ... Э.М. ... как ... ... ... – М.: Былина, 2002. –
287 с.
Лебедев В.М. ... ... ... и ... ... граждан на
предварительном следствии: Учебное пособие. – М., 2001. – 159 ... В.М. ... и ... ... ... в ... Федерации.
– М., 2000. – 368с.
Этика судьи: Пособие для судей / науч. ред. Н.В. Радутная. – М., 2002. ... ... ... ... в ... ... / отв. ред. Б.Н.
Топронин. – М., 1997. – 56 ... Л.А. ... ... ... ...... – 160 ... органы Российской Федерации / под ред. В.П. Божьева. –
М.: Спарк, 2002. – 400 ... Л.С. ... в ... ... ... ... – М.: Юрайт,
2000. – 210 с.
Научно-практический ккомментарий к ... ... ... / под ред. В.М. ... – М.: ... 2002. – 1007 ... к уголовно-процессуальному кодексу Российской Федерации / отв.
ред. И.Л. Петрухин. – М.: Проспект, 2004. – 1032 ... ... / под ред. В.П. ... – М.: ... 2002. – 704 с.
Смирнов А.В., Калиновский К.Б. Уголовный процесс. – М.: ... 2005. – ... С.Н. ... ... құқық: Оқулық. – Алматы: Өркениет,
2000. – 408 ... В.В. ... ... ... ... ленинских идей о
правосудии // Советское ... и ... – 1967. – № 11. – С. ... М.С. Курс ... ... процесса. – М., 1968. – Т 1. –
470 с.
Строгович М.С. ... ... ... ... – М., 1965. – 256 ... Т.Н. ... суд-основное звено судебной системы СССР. – М.,
1956. – 129 ... Р.Д. Роль В.И. ... в ... и ... ... суда ... сб.: В.И. ... о законности и правосудии. – М., 1970. – С. 5-29.
Дьяченко М.С. ... ... о ... – М., 1957. – С. ... М.В. История советского суда. – М., 1957. – С. 431.
Строгович М.С. Демократические основы правосудия // Еженедельник ... - 1927. - № ... М.С. ... ... суда в ... ... ... 1918). – Алма-Ата, 1954. – 113 с.
Сапаргалиев М.С. История народных судов Казахстана (1917-1965). - ... – 448 ... М.С. ... и развитие судебной системы советского
Казахстана (1917-1967). – Алма-Ата, 1971. – 416 с.
История государства и ... ... ... (1917-1925) / под ред.
академика С.З. Зиманова, профессора М.А. Биндера. - Алма-Ата, 1961. – Т ... 395 ... ... и ... Советского Казахстана (1926-1937) / под ред.
академика С.З. Зиманова, профессора М.А. Биндера. - Алма-Ата, 1963. – Т ... 398 ... ... и ... Советского Казахстана (1938-1958) / под ред.
академика С.З. Зиманова, профессора М.А. Биндера. - ... 1965. – Т ... 318 ... М. Судебное устройство Казахстана. - М., 1941. – 120 с.
Сборник нормативных актов и инструктивных ... к ... ... суда и прокуратуры в СССР. – М., 1965. – 139 ... Н. Ішкі және ... ... 2004 жылға арналған негізгі
бағыттары. Президенттің Қазақстан ... ... // ... ... -
2003. – 4 көкек.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі. – Алматы, 2003. ... ... А.А. ... ... права в социалистическом обществе. – М.:
Юридическая литература, 1971. – 223 с.
Шарипов Ш. Судьяның тәуелсізідігі: Оқу ...... ... 2003. ... ... А.М. ... ... изменить подготовку следователей //
Социалистическая законность. – 1965. – № 2. – С. ... Т.Г., ... И.Л. ... ... изучения
эффективности правосудия // Право и социология. – М., 1973. – С. ... И.Л. ... Г.П., ... Т.Г. ... ... ... // Право и социология. – М., 1979. – С. 375-394.
Радутная Н.В. Народный судья: профессиональное мастерство и ... ... 1977. – 143 ... В.Н. ... ... норма и патология. – М., 1982. – 150 с.
Банин В.А. Структура предмета ... в ... ... ... ... 1976. – 261 ... В.А. Предмет доказывания в советском уголовном процессе. ... – 382 ... В.А. ... ... в ... ... процессе. –Саратов,
1981. - 327 с.
Горский Г.Д., Кокорев Л.Д., Элькинд П.С. Проблема ... в ... ...... 1978. – 197 ... А.М. ... расследования в советском уголовном процессе: автореф.
дис…д-ра юрид. наук. – М., 1970. – 38 ... П. ... и ... ... – М., 1977. – 389 ... Т.Н. Советское правосудие развитого социалистического
общества. - М., 1965. – 351 ... А.А. ... и ... ... ... ... судом // Конституционные основы правосудия в СССР. - М., 1981. –
С.150.
Бойков А.Д. Сущность социалистического ... и его виды // ... с ... – М., 1982. – Вып. 34. – С. ... К.Х. ... ... власти в Республике Казахстан (теоретические
и уголовно-процессуальные ... ... ... наук. – Алматы,
1998. – 323 с.
Керимов Д.А. Право, правосознание, мировоззрения // Советское государство ... – 1975. – № 7. – ... Д.А. ... ... и практической деятельности в
процессе ... ... // ... ... и ... – 1980. – № 3. ... ... Б.Д. Основы социально-психологической теории. – М., 1974. –395 с.
Назаренко Е.В. Социалистическое правосознание и ... ... ... 1968. – 301 ... Е.А. ... ... и законность. - М., 1973. –
239 с.
Чефранов В.А. Правовое сознание как ... ... ... ... 1976. – 256 ... Г.С. Правовое осознание действительности. - М., 1973. ... ... Д.А. ... как ... ... ... - Киев, 1970.
– 229 с.
Козюбра Н.И. Социалистическое правосознание. Диалектика формирования и
развития. – ... 1979. – 115 ... В.А. ... ... и ... советского права. –
Владивосток, 1984. – 136 с.
Алексеев С.С. Общая теория права. – М., 1981. – Т 1. – 321 ... А.Р. ... и ... ... ... // ... ... – Вильнюс, 1970. – Вып. 1. – С. 95.
Сабо И. Основы ... ... – М., 1974. – 231 ... В.Н. ... теория квалификация преступлений. - М., 1972. – 352 с.
Платонов К.К. Проблемы способностей. – М., 1972. – 218 ... ... в ... ... ... – М., 1973. – 735 ... А.Я. ... процессуальных решений следователя. Правовые и
организационные ...... 1984. – 131 ... М.С. ... ... и ... судебных приговоров. –
М., 1956. – 189 ... А.М. ... ... ... и основания уголовной
ответственности // Сов. государство и право. – 1982. – №3. – С. 167.
Давыдов П.М. ... в ... ... ... - ... ... 158 ... уголовный процесс / под ред. В.П. Нажимова, В.П. Резепова. ... 1980. – 568 ... Ю.М. ... в советском уголовном праве. – М., 1978. –213 с.
Гальперин И.М. Взаимодействие государственных органов и ... ... с ... – М., 1973. – 238 с.
Перлов И.Д. Исполнение приговора в советском уголовном процессе. –М., ... 202 ... Ю.И. ... ... ... – М., ... 303 с.
Мотовиловкер Я.О. О сущности, гарантийном значении и пределах ... ... в ... ... ... // ... ... об охране прав граждан в ... ... ...... 1984. – С. ... М.С. Судебная этика. – М., 1983. – 408 ... Я.О. ... ... правильности применения законов //
Правоведение. – М., 1984. – № 3. – ... Г.М. ... ... при ... доказательств. – М., 1977. –
143 с.
Строгович М.С. Материальная истина и судебные ... в ... ... – М., 1955. – 276 ... М.И. ... ... по советскому уголовному праву. –Киев,
1980. – 238 с.
Ной И.С. Сущность и функции уголовного наказания в ... ... ...... 1973. – 219 с.
Кругликов Л.Л. Смягчающие обстоятельства в советском уголовном праве. ... 1977. – 175 ... М.Л. ... ... ... ... ... Правоведение. – М., 1960. – С. 142-151.
Томин В.Т. Понятие цели советского уголовного процесса // ... ... 1969. – № 4. – С. ... Р.М. ... ... в ... уголовном процессе. –
Ереван, 1972. – 211 с.
Пастухов М.И. Оправдание подсудимого. – Минск, 1985. – 197 с.
Строгович М.С. Об ... ... ... ... ... ... преступления // Правоведение. – М., 1983. – № 5. – С. ... Ф.Н. ... и ... приговор. – Казань, 1964. –
389 с.
Давыдов П.М. Обвинительный приговор-основная ... ... ... – Свердловск, 1972. – 216 с.
Скворцов Н.Ф. ... за ... ... ... ... юстиция. – М., 1970. – № 10. – С. 96-123.
Мотовиловкер Я.О. Основной ... ... дела ... факта и права).
– Воронеж, 1984. – 117 ... Н.Г. ... ... ... ... –Красноярск,
1974. – 137 с.
Строгович М.С. Право обвиняемого на защиту и презумпция невиновности. –
М., 1984. – 143 ... ... И.А. ... ... в ... уголовном процессе. –
Ташкент, 1981. – 273 с.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 87 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасындағы судья мәртебесінің өзекті мәселелері46 бет
«Алекс» ЖШС ыдысқа құю бөліміне сапа менеджмент жүйесін әзірлеу және енгізу негізінде сапаны басқару процесін жетілдіру70 бет
Арал теңізінің тартылу себептері6 бет
Далалық аудандарда өзен суын және жергілікті жерде ағатын суларды пайдалану негізінде суару11 бет
Денсаулық — басты байлық6 бет
Жұқпалы аурулар туралы түсінік және олардын алдын алу шаралары. карантин және бақылау15 бет
ТЖ тұрғындарды қорғау формалары. Ұжымдық және жеке қорғану құралдары. Санитарлы өңдеу. Алкогализм, шылым шегу, нашақорлық және адам денсаулығы мәселелері10 бет
Істерді алқалы түрде қарау принципінің сот қызметін ұйымдастыру принциптерінің арасында алатын орны мен мәні55 бет
Сот жүйесіндегі судьяның тәуелсіздігі82 бет
Судьялардың құқықтық жағдайы6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь